هوش محمد شيدي

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sd">
  <siteinfo>
    <sitename>وڪيپيڊيا</sitename>
    <dbname>sdwiki</dbname>
    <base>https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ذريعات</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">بحث</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">واپرائيندڙ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">واپرائيندڙ بحث</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وڪيپيڊيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وڪيپيڊيا بحث</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل بحث</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ذريعات وڪي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ذريعات وڪي بحث</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچو</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچو بحث</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد بحث</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">زمرو</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">زمرو بحث</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">باب</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">باب بحث</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڊيول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڊيول بحث</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>هوش محمد شيدي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1697</id>
    <revision>
      <id>424488</id>
      <parentid>423839</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:27:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62039" sha1="pktgazcgaj39rcjxwqpk5ouu0t80syp" xml:space="preserve">
{{Short description|1843ع ۾ دٻي جي جنگ ۾ مارجي ويل سنڌ جو ٽالپر فوجي اڳواڻ}}

{{Infobox military person
| honorific_prefix =
| name = هوش محمد شيدي
| native_name = هوش محمد شيدي قمبراڻي
| image = Grave of Hosh Mohammad Sheedi.jpg
| image_size = 260px
| caption = هوش محمد شيديءَ سان منسوب قبر؛ اصل تدفين جي هنڌ بابت تاريخي اختلاف موجود آهن
| nickname = هوشو شيدي، هوشو قمبراڻي
| birth_date = اڻڄاتل؛ مختلف روايتن موجب 1782ع يا 1801ع
| birth_place = [[سنڌ]]؛ ڄمڻ جي اصل هنڌ بابت اختلاف
| death_date = {{Death date|1843|3|24}}
| death_place = [[دٻي جي جنگ|دٻي جو ميدان]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان، [[سنڌ]]
| placeofburial = دٻي جي جنگ واري علائقي ۾ منسوب مزار؛ [[پڪو قلعو]] پڻ هڪ روايتي هنڌ
| allegiance = [[ٽالپر خاندان|ٽالپر حڪمران]]
| branch = ٽالپر فوج
| rank = فوجي اڳواڻ ۽ توپخاني جو ماهر؛ روايتي لقب «جنرل»
| battles = [[مياڻيءَ جي جنگ]]؛ [[دٻي جي جنگ]]
| relations = ڪريم داد (پٽ)، محمد بچل (پوٽو)
| known_for = دٻي جي جنگ ۾ مزاحمت ۽ «مرسون مرسون، سنڌ نه ڏيسون» سان منسوب نعرو
}}

'''هوش محمد شيدي'''، مشهور نالي '''هوشو شيدي''' يا '''هوش محمد شيدي قمبراڻي''' (انگريزي: ''Hosh Muhammad Sheedi''، ''Hoshu Sheedi''؛ برطانوي دور جي لکتن ۾ ''Hoche Mahomed Seedee'')، اڻويهين صديءَ ۾ [[سنڌ]] جي [[ٽالپر خاندان|ٽالپر حڪمرانن]] جي فوج سان لاڳاپيل هڪ فوجي اڳواڻ هو. سندس نالو خاص طور [[24 مارچ]] [[1843ع]] تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان ٿيل [[دٻي جي جنگ]] سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ هن [[مير شير محمد خان ٽالپر]] جي فوج طرفان [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوج خلاف جنگ ڪئي ۽ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaHoshu&quot;&gt;{{cite web |title=هوش محمد شيدي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=هوش+محمد+شيدي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BalochSindhStudies&quot;&gt;{{cite book |last=Baloch |first=Nabi Bakhsh Khan |title=Sindh Studies: Educational and Archeological |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindh_Studies_Educational_and_Archeological-Dr_N_A_Baloch-2012-cs.pdf |year=2012 |language=en |chapter=Battle of Dabba (March 24)}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Grave of Hosh Mohammad Sheedi.jpg|thumb|left|250px|هوش محمد شيديءَ سان منسوب قبر جي تصوير. تصوير جي اصل ڪامنز فائل تي حقِ اشاعت بابت ڄاڻ جي آزاد تصديق ضروري آهي.]]

هوش محمد جي وفات بابت هڪ اهم همعصر شاهدي [[چارلس جيمس نيپئر]] جي 24 مارچ 1843ع واري جنگي رپورٽ آهي، جنهن ۾ هن ''Hoche Mahomed Seedee'' جو نالو جنگ ۾ مارجي ويل اڳواڻن ۾ شامل ڪيو. نيپئر کيس جنگ جي اهم حامين مان هڪ ڄاڻايو. انهيءَ رپورٽ کي بعد ۾ [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''A History of Sind'' جي ٻئي جلد ۾ نقل ڪيو.&lt;ref name=&quot;NapierDubba1843&quot;&gt;{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II: Translated from Persian Books |chapter=Sir Charles Napier to the Governor General: Account of the Battle of Dabbah, 24 March 1843 |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/4 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سنڌ جي تاريخي يادگيريءَ ۾ هوش محمد برطانوي قبضي خلاف مزاحمت جي علامت بڻيل آهي. مشهور نعرو '''«مرسون مرسون، سنڌ نه ڏيسون»''' سندس نالي سان منسوب ڪيو ويندو آهي. انهيءَ نعري جي مختلف لفظي صورتن جو ذڪر سنڌي تاريخي ۽ عوامي روايتن ۾ ملي ٿو، پر جنگ دوران انهن لفظن جي ادائگيءَ بابت همعصر تحريري شاهدي واضح نه آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaHoshu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KhanShidiDissertation&quot;&gt;{{cite thesis |title=Diverse Histories of Shidis and Slaveries |publisher=University of Chicago |url=https://knowledge.uchicago.edu/record/2580/files/Khan_uchicago_0330D_15354.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;

هوش محمد جي ڄمڻ جي سال، خانداني اصل، ابتدائي فوجي تربيت، رسمي عهدي ۽ تدفين جي هنڌ بابت مختلف تاريخي بيان موجود آهن. سندس خاندان بابت مرزا قليچ بيگ ۽ ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جي تحقيق ۾ پٽ ڪريم داد، پوٽي محمد بچل ۽ بعد وارن نسلن جا تفصيل محفوظ آهن.&lt;ref name=&quot;AncientSindhHoshu&quot;&gt;{{cite book |title=سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ |chapter=سورهيه هوش محمد جي مزار ۽ اولاد بابت وضاحت |pages=202–204 |language=sd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;QaleechQadeem&quot;&gt;{{cite book |last=بيگ |first=مرزا قليچ |title=قديم سنڌ، ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== نالو، لقب ۽ سڃاڻپ ==

=== هوش محمد، هوشو ۽ قمبراڻي ===

هوش محمد جو پورو نالو مختلف ماخذن ۾ '''هوش محمد شيدي'''، '''هوش محمد قمبراڻي''' ۽ '''هوش محمد شيدي قمبراڻي''' لکيو ويو آهي. عوامي روايتن ۽ سنڌي ادب ۾ سندس نالو '''هوشو شيدي''' وڌيڪ مشهور ٿيو.

انگريزي ماخذن ۾ سندس نالي جون مختلف هجيون ملن ٿيون. چارلس نيپئر جي همعصر رپورٽ ۾ سندس نالو ''Hoche Mahomed Seedee'' لکيل آهي، جڏهن ته بعد وارن ڪتابن ۾ ''Hosh Muhammad'' ۽ ''Hoche Mahomet'' جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون.&lt;ref name=&quot;NapierDubba1843&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ButlerNapier&quot;&gt;{{cite book |last=Butler |first=William Francis |title=Sir Charles Napier |publisher=Macmillan and Co. |year=1890 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== شيدي برادريءَ سان تعلق ===

[[شيدي]] يا سيدي سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ آفريقي اصل سان لاڳاپيل برادرين لاءِ استعمال ٿيندڙ تاريخي نالن مان آهن. انهن برادرين جي تاريخ هندي وڏي سمنڊ جي واپار، سامونڊي آمدرفت، فوجي خدمتن، غلاميءَ ۽ مختلف سماجي لڏپلاڻن سان جڙيل آهي.

سنڌ ۾ شيدي برادريءَ جا ماڻهو مختلف دورن ۾ فوجي، انتظامي، علمي ۽ ٻين سماجي ڪردارن سان لاڳاپيل رهيا آهن. هوش محمد شيدي انهن تاريخي شخصيتن مان هڪ آهي، جنهن جو نالو سنڌ جي فوجي تاريخ ۾ نمايان حيثيت حاصل ڪري چڪو آهي.&lt;ref name=&quot;KhanShidiDissertation&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MubarakAliSheedis&quot;&gt;{{cite news |last=Ali |first=Mubarak |title=The Sheedis of Sindh |work=The News International |date=25 February 2019 |url=https://iportal.riphah.edu.pk/newspaper/the-sheedis-of-sindh/ |language=en}}&lt;/ref&gt;

رچرڊ برٽن سان منسوب هڪ روايت موجب هوش محمد ماءُ جي پاسي کان شيدي ۽ پيءُ جي پاسي کان قمبراڻي هو. اها ڳالهه انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ پڻ درج آهي، پر سندس خانداني نسب جي قطعي تعين لاءِ وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaHoshu&quot;/&gt;

=== «جنرل» جو لقب ===

هوش محمد کي سنڌي تاريخي ادب ۽ عوامي يادگيريءَ ۾ عام طور '''جنرل هوش محمد شيدي''' سڏيو ويندو آهي.

هن لقب جو استعمال سندس جنگي اڳواڻيءَ ۽ بهادريءَ جي تاريخي سڃاڻپ سان لاڳاپيل آهي. البت ٽالپر فوج جي اصل عهدن جي فهرست يا سندس مقرريءَ جو سرڪاري فرمان دستياب نه هجڻ سبب هن لقب کي اڄوڪي فوجي نظام جي باقاعده جنرل جي عهدي جي برابر سمجهڻ ۾ احتياط ضروري آهي.

همعصر برطانوي جنگي رپورٽ ۾ هوش محمد کي جنگ ۾ مارجي ويل اهم اڳواڻن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي، پر سندس فوجي عهدي جي مڪمل ادارياتي تفصيل ان مان واضح نٿي ٿئي.&lt;ref name=&quot;NapierDubba1843&quot;/&gt;

== ابتدائي زندگي ==

=== ڄمڻ جي تاريخ بابت اختلاف ===

هوش محمد جي ڄمڻ جي سال بابت هڪجهڙي تاريخ موجود نه آهي.

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ڊاڪٽر [[غلام علي الانا]] سندس ڄمڻ جو سال '''1801ع''' لکيو آهي، جڏهن ته مهر ڪاڇيلوي هڪ اندازي موجب '''1782ع''' ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaHoshu&quot;/&gt;

اهي ٻئي تاريخون مختلف روايتن سان لاڳاپيل آهن. سندس ابتدائي زندگيءَ جا ڪجهه بيان انهن تاريخن مان هڪ يا ٻئي سان تاريخي مطابقت جا مسئلا پيدا ڪن ٿا. انهيءَ ڪري ڄمڻ جي سال کي قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.

=== خانداني پسمنظر ===

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي تحقيق موجب هوش محمد جا وڏا [[مير فتح علي خان ٽالپر]] جي گهراڻي سان لاڳاپيل خاص خادمن مان هئا.

انهيءَ روايت موجب هوش محمد جي والد جو نالو '''ڪريم داد''' هو، جيڪو مير فتح علي خان جي خاص خادمن ۾ شامل هو.&lt;ref name=&quot;BalochSindhStudies&quot;/&gt;

هوش محمد جي خاندان جي غلاميءَ واري پسمنظر بابت پڻ مختلف بيان ملن ٿا. تاريخي ماخذن ۾ استعمال ٿيل «غلام»، «خاص خادم» ۽ «فوجي خدمتگار» جهڙن اصطلاحن کي ان دور جي سماجي ۽ سياسي نظام جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.

هندي وڏي سمنڊ جي تاريخ تي جديد تحقيق ڏيکاري ٿي ته آفريقي اصل وارن ماڻهن جا سماجي ڪردار هڪجهڙا نه هئا؛ انهن ۾ غلام بڻايل ماڻهن سان گڏ آزاد واپاري، فوجي، مذهبي شخصيتون ۽ حڪمران گهراڻن سان لاڳاپيل بااثر ماڻهو پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;KhanShidiDissertation&quot;/&gt;

=== مير صوبدار خان سان لاڳاپا ===

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ موجب هوش محمد، مير فتح علي خان جي پٽ [[مير صوبدار خان ٽالپر]] جو همعمر ۽ ويجهو خادم هو.

مرزا قليچ بيگ پڻ کيس مير صوبدار خان جو خاص ماڻهو ڄاڻايو آهي. سندس بيان موجب جڏهن مير صوبدار خان جا ٻين ٽالپر حڪمرانن سان اختلاف پيدا ٿيا، تڏهن هوش محمد ۽ منشي پرتاب راءِ سندس مدد ڪئي.

انهن اختلافن دوران فوج گڏ ڪرڻ، مالي وسيلن جي انتظام ۽ سياسي حمايت حاصل ڪرڻ جهڙن معاملن ۾ هوش محمد جو نالو ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;QaleechQadeem&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BalochSindhStudies&quot;/&gt;

=== فرانسيسي فوجي تربيت بابت روايت ===

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ وليم نيپئر جي حوالي سان هڪ روايت درج آهي، جنهن موجب هوش محمد فرانسيسي فوجي ماحول سان لاڳاپيل رهيو ۽ توپخاني جي تربيت حاصل ڪئي.

انهيءَ بيان موجب هوش محمد فرانسيسي فوجي سرگرمين، مصر ۽ پوءِ مسقط سان لاڳاپيل رهيو. هڪ روايت ۾ کيس نيپولين جي فوج سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. چيو وڃي ٿو ته جڏهن سنڌ جي اميرن مسقط مان توپون گهرايون، تڏهن هوش محمد انهن سان گڏ سنڌ پهتو ۽ هتي مستقل رهائش اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaHoshu&quot;/&gt;

انهيءَ روايت ۾ 1811ع ڌاري سنڌ جي درٻار ۾ سندس اچڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. ساڳئي وقت سندس ڄمڻ جو سال 1801ع مڃڻ سان نيپولين جي مصر واري مهم ۾ سندس فوجي شموليت تاريخي طور ناممڪن ٿي وڃي ٿي.

تنهنڪري فرانسيسي فوج، مصر ۽ مسقط سان لاڳاپيل احوال کي تصديق طلب تاريخي روايت طور پيش ڪرڻ گهرجي، نه قطعي ثابت ٿيل سوانحي حقيقت طور.

=== ٽنڊي ٺوڙهي ۾ رهائش ===

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ موجب هوش محمد پنهنجي حويلي [[ٽنڊو ٺوڙهو|ٽنڊي ٺوڙهي]] ۾ قائم ڪئي هئي.

سندس خاندان جي رهائش انهيءَ علائقي سان لاڳاپيل رهي. بلوچ جي بيان موجب سندس گهر انهيءَ هنڌ تي هو، جتي بعد ۾ سندس اولاد مان حسين بخش ولد امام بخش جو گهر موجود هو.&lt;ref name=&quot;BalochSindhStudies&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AncientSindhHoshu&quot;/&gt;

ٽنڊي ٺوڙهي سان هوش محمد جي خاندان جا لاڳاپا سندس نسلن جي تاريخ بابت اهم مقامي شاهدي فراهم ڪن ٿا.

== ٽالپر دور جو سياسي ۽ فوجي پسمنظر ==

=== سنڌ ۾ ٽالپر حڪومت ===

{{Main|ٽالپر خاندان}}

[[1783ع]] ۾ [[هالاڻيءَ جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] سنڌ جي اهم حڪمران قوت بڻيو.

[[مير فتح علي خان ٽالپر]] جي دور ۾ حيدرآباد ٽالپر حڪومت جو مرڪز رهيو. وقت سان ٽالپر خاندان جون حيدرآباد، خيرپور ۽ ميرپورخاص سان لاڳاپيل حڪمران شاخون اهم ٿيون.

ٽالپر دور ۾ سنڌ جي سياسي نظام ۾ حڪمران خاندانن، مقامي سردارن، فوجي دستن ۽ زميندارن جي حيثيت اهم هئي.&lt;ref name=&quot;Lambrick1952&quot;&gt;{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sir Charles Napier and Sindh |year=1952 |url=https://archive.org/details/sircharlesnapier0000lamb |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaTalpur&quot;&gt;{{cite web |title=سنڌ ۾ ٽالپرن جو دور حڪومت/ ميرن جي صاحبي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌ+۾+ٽالپرن+جو+دور+حڪومت/+ميرن+جي+صاحبي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd}}&lt;/ref&gt;

=== ٽالپر فوج جي تنظيم ===

ٽالپر حڪمرانن وٽ مستقل خدمتگار فوجين سان گڏ مختلف بلوچ قبيلن ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپيل فوجي دستا موجود هئا.

فوج ۾ پيادل سپاهي، گهوڙي سوار ۽ توپخانو شامل هئا. جنگ جي وقت مختلف سردارن ۽ حڪمران شاخن جا فوجي وسيلا گڏ ڪيا ويندا هئا.

انهن فوجي دستن جي وفاداري ڪڏهن مخصوص ميرن يا مقامي اڳواڻن سان لاڳاپيل هوندي هئي. انهيءَ ڪري ٽالپر خاندان جي اندروني سياسي اختلافن جو فوجي تنظيم ۽ گڏيل دفاع تي پڻ اثر پوندو هو.&lt;ref name=&quot;Lambrick1952&quot;/&gt;

=== هوش محمد جون فوجي خدمتون ===

هوش محمد ٽالپر حڪمرانن جي فوجي نظام سان لاڳاپيل رهيو. سنڌي تاريخي روايتن ۾ کيس توپخاني جي استعمال ۽ فوجي تربيت سان وابسته ڄاڻايو ويو آهي.

مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب هوش محمد مير صوبدار خان جي سياسي اختلافن دوران سندس حمايت ڪئي.

1843ع جي برطانوي ڪاهه دوران هوش محمد جو نالو مير شير محمد خان ٽالپر جي فوج سان لاڳاپيل ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;QaleechQadeem&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NapierDubba1843&quot;/&gt;

== برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جا سنڌ سان لاڳاپا ==

=== واپاري دلچسپي ۽ سنڌو درياهه ===

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سنڌ سان پنهنجي سياسي ۽ واپاري لاڳاپن کي وڌايو.

سنڌو درياهه جي آمدرفت، اولهه هندستان جا واپاري رستا، افغانستان ڏانهن ويندڙ زميني رستا ۽ سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت برطانوي حڪمت عمليءَ ۾ اهميت حاصل ڪندا ويا.

1830ع واري ڏهاڪي ۾ ڪمپنيءَ ۽ ٽالپر حڪمرانن وچ ۾ مختلف معاهدا ٿيا. انهن معاهدن سان برطانوي واپاري ۽ سياسي اثر ۾ اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Lambrick1952&quot;/&gt;

=== افغانستان واري جنگ ۽ سنڌ ===

[[پهرين اينگلو افغان جنگ]] دوران برطانوي فوجن لاءِ سنڌ جي رستن ۽ رسد کي خاص اهميت حاصل ٿي.

ٽالپر حڪمرانن کي برطانوي فوجي چرپر، مالي مطالبن ۽ سياسي دٻاءَ کي منهن ڏيڻو پيو.

برطانوي عملدارن ۽ ٽالپر اميرن جي خط و ڪتابت مان ظاهر ٿئي ٿو ته ٻنهي ڌرين ۾ معاهدن جي تشريح، فوجي ضرورتن ۽ سياسي اختيار بابت اختلاف وڌندا رهيا.&lt;ref name=&quot;KalichHistoryII&quot;&gt;{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II: Translated from Persian Books |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/4 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== چارلس نيپئر جي مقرري ===

[[چارلس جيمس نيپئر]] کي سنڌ ۾ برطانوي فوجي ۽ سياسي اختيار ڏنا ويا.

سندس دور ۾ ٽالپر حڪمرانن سان اختلاف وڌيڪ شديد ٿيا. برطانوي اختيارين ٽالپر اميرن تي معاهدن جي ڀڃڪڙي ۽ برطانوي مفادن جي مخالفت جا الزام لڳايا، جڏهن ته ٽالپر حڪمرانن پنهنجي خط و ڪتابت ۾ برطانوي مطالبن کي اڳين معاهدن جي خلاف قرار ڏنو.

انهن متضاد دعوائن جي موجودگيءَ سبب سنڌ جي فتح بابت صرف برطانوي فوجي رپورٽن تي ڀاڙڻ بدران ٽالپر اميرن جي بيانن کي پڻ پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;KalichHistoryII&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lambrick1952&quot;/&gt;

== 1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي فوجي ڪاهه ==

=== مياڻيءَ جي جنگ ===

{{Main|مياڻيءَ جي جنگ}}

[[17 فيبروري]] [[1843ع]] تي [[مياڻيءَ جي جنگ]] ۾ چارلس نيپئر جي اڳواڻيءَ واري برطانوي فوج ۽ ٽالپر حڪمرانن جي فوج وچ ۾ جنگ لڳي.

برطانوي فوج کي فتح حاصل ٿي ۽ ان کان پوءِ حيدرآباد تي برطانوي قبضو قائم ٿيو.

مياڻيءَ جي جنگ ۾ هوش محمد جي شموليت بابت سنڌي تاريخي روايتون موجود آهن. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ سندس مير صوبدار خان کان الڳ ٿي مير نصير خان جي حمايت ڪرڻ ۽ جنگ ۾ حصو وٺڻ جو بيان ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaHoshu&quot;/&gt;

بهرحال، سندس وفات مياڻيءَ ۾ نه، پر 24 مارچ 1843ع تي دٻي جي جنگ ۾ ٿيڻ جي همعصر شاهدي موجود آهي.&lt;ref name=&quot;NapierDubba1843&quot;/&gt;

=== مير صوبدار خان سان اختلاف بابت روايت ===

هڪ تاريخي روايت موجب مير صوبدار خان ۽ ٻين ٽالپر حڪمرانن وچ ۾ سياسي اختلافن سبب هوش محمد جي فوجي وابستگيءَ ۾ تبديلي آئي.

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هوش محمد برطانوي فوج خلاف مزاحمت ڪرڻ واري ڌر جي حمايت ڪئي.

انهن اختلافن جي تفصيلن بابت مختلف تاريخي بيانن کي الڳ الڳ پرکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽالپر خاندان جي سياسي اختلافن بابت بعد واري تاريخ نويسيءَ ۾ مختلف تشريحون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaHoshu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lambrick1952&quot;/&gt;

=== مير شير محمد خان ٽالپر جي مزاحمت ===

{{Main|مير شير محمد خان ٽالپر}}

مياڻيءَ ۾ ٽالپر فوج جي شڪست کان پوءِ [[مير شير محمد خان ٽالپر]] برطانوي فوج خلاف مزاحمت جاري رکي.

ميرپورخاص سان لاڳاپيل هن حڪمران پنهنجي فوج گڏ ڪئي ۽ حيدرآباد جي ڀرپاسي برطانوي فوج سان مقابلي لاءِ تياري ڪئي.

هوش محمد انهيءَ مزاحمتي فوج سان شامل ٿيو. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ موجب مير صوبدار خان جي برطانوي قيد کان پوءِ هوش محمد، مير شير محمد جي سڏ تي سندس لشڪر ۾ شامل ٿيو.&lt;ref name=&quot;BalochSindhStudies&quot;/&gt;

== دٻي جي جنگ ==

{{Main|دٻي جي جنگ}}

=== جنگ جي تاريخ ۽ هنڌ ===

[[24 مارچ]] [[1843ع]] تي حيدرآباد ڀرسان '''دٻي''' يا '''دٻو''' جي ميدان ۾ مير شير محمد خان ٽالپر جي فوج ۽ چارلس نيپئر جي اڳواڻيءَ واري برطانوي فوج وچ ۾ جنگ لڳي.

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ موجب جنگ وارو علائقو '''دوآبي''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو.

سندس تحقيق مطابق ميدان حيدرآباد کان ڏکڻ اوڀر طرف لڳ ڀڳ ڇهن ميلن جي فاصلي تي، ناريجن جي ڳوٺ ڀرسان، موجوده ديهه ناريجا ۽ تپي ٽنڊي حيدر سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;BalochSindhStudies&quot;/&gt;

چارلس نيپئر پنهنجي 24 مارچ واري خط ۾ جنگ جو هنڌ حيدرآباد کان لڳ ڀڳ چار ميل ڄاڻايو. انهن فاصلن ۾ فرق مختلف ماپن، ميدان جي حدن ۽ تاريخي بيانن جي بنياد تي ٿي سگهي ٿو؛ تنهنڪري ٻنهي روايتن کي سندن ماخذن سان گڏ محفوظ رکڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;NapierDubba1843&quot;/&gt;

=== جنگ جي تياري ===

مير شير محمد جي فوج دٻي جي ميدان ۾ دفاعي مورچا قائم ڪيا.

نيپئر جي رپورٽ موجب ٽالپر فوج هڪ وڏي نالي يا کاهيءَ جي پويان مورچابند هئي. دفاعي هنڌ تي ٻه گهريون کاهيون ۽ مٽيءَ جا بند موجود هئا، جن کي جنگ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.

برطانوي فوج توپخاني، پيادل فوج ۽ گهوڙي سوار دستن سان پيشقدمي ڪئي.&lt;ref name=&quot;NapierDubba1843&quot;/&gt;

=== فوجن جي انگ بابت رپورٽ ===

چارلس نيپئر پنهنجي رپورٽ ۾ مير شير محمد جي فوج جو انگ لڳ ڀڳ '''20,000''' ڄاڻايو، جڏهن ته برطانوي منظم فوج لاءِ لڳ ڀڳ '''5,000''' جو انگ استعمال ڪيو.

اهي انگ برطانوي ڪمانڊر جي پنهنجي جنگي رپورٽ مان ورتل آهن. انهن کي آزاد فوجي ڳڻپ جي قطعي نتيجي بدران همعصر برطانوي اندازا سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;NapierDubba1843&quot;/&gt;

=== جنگ جي شروعات ===

نيپئر جي رپورٽ موجب برطانوي فوج صبح سوير حيدرآباد مان رواني ٿي ۽ لڳ ڀڳ ساڍي اٺين وڳي مير شير محمد جي فوج سان مقابلو شروع ٿيو.

برطانوي توپخاني ٽالپر فوج جي مورچن تي فائرنگ ڪئي. ان کان پوءِ پيادل فوج ۽ گهوڙي سوار دستن مختلف طرفن کان پيشقدمي ڪئي.

برطانوي 22هين ريجمينٽ مورچن تي حملي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته گهوڙي سوار فوج ٽالپر فوج جي پاسن ۽ پوئتي هٽندڙ دستن تي حملا ڪيا.&lt;ref name=&quot;NapierDubba1843&quot;/&gt;

=== هوش محمد جو جنگي ڪردار ===

هوش محمد دٻي جي جنگ ۾ ٽالپر فوج جي اهم اڳواڻن مان هڪ هو.

سنڌي تاريخي روايتن موجب هن توپخاني ۽ ٻين فوجي دستن سان گڏ برطانوي فوج خلاف سخت مقابلو ڪيو.

وليم فرانسس بٽلر جي چارلس نيپئر بابت سوانحي ڪتاب ۾ پڻ دٻي جي جنگ دوران هڪ بهادر آفريقي اصل واري اڳواڻ ''Hoche Mahomet'' جي مزاحمت جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;ButlerNapier&quot;/&gt;

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هوش محمد برطانوي فوج جي 22هين ريجمينٽ جي سپاهين سان مقابلي دوران مارجي ويو.

هڪ ٻي روايت ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته بارود جي کوٽ کان پوءِ هن تلوار سان مقابلو جاري رکيو. ان روايت ۾ نواب خان محمد ٺوڙهي جي ڪردار ۽ بارود کي باهه لڳڻ جو ذڪر پڻ موجود آهي، پر انهيءَ واقعي جي مڪمل تصديق لاءِ همعصر فوجي ماخذن جي وڌيڪ جاچ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaHoshu&quot;/&gt;

=== هوش محمد جي وفات ===

چارلس نيپئر پنهنجي 24 مارچ 1843ع واري رپورٽ ۾ جنگ ۾ مارجي ويل ٽن اهم بلوچ اڳواڻن جو ذڪر ڪندي هوش محمد جو نالو پڻ لکيو.

رپورٽ ۾ سندس نالو ''Hoche Mahomed Seedee'' جي صورت ۾ موجود آهي.

هي همعصر دستاويز هوش محمد جي دٻي جي جنگ ۾ وفات جي تاريخ لاءِ اهم ثبوت آهي.&lt;ref name=&quot;NapierDubba1843&quot;/&gt;

=== جنگ جو نتيجو ===

دٻي جي جنگ ۾ برطانوي فوج کي فتح حاصل ٿي ۽ مير شير محمد جي فوج کي شڪست آئي.

نيپئر پنهنجي رپورٽ ۾ ٽالپر فوج جون يارهن توپون ۽ سترهن جهنڊا قبضي ۾ اچڻ جو ذڪر ڪيو. هن جنگ جي ميدان ۾ لڳ ڀڳ پنج سئو لاشن جي ڳڻپ ٿيڻ جي پڻ دعويٰ ڪئي.

اهي انگ جنگ ۾ ڪامياب ٿيل ڌر جي فوجي رپورٽ مان آهن؛ انهن کي غيرجانبدارانه تصديق کان سواءِ مڪمل جنگي نقصان جو قطعي حساب نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;NapierDubba1843&quot;/&gt;

مير شير محمد جنگ مان بچي نڪتو ۽ ڪجهه عرصو برطانوي اقتدار خلاف مزاحمت جاري رکي.

== همعصر برطانوي ماخذن ۾ هوش محمد ==

=== چارلس نيپئر جو 24 مارچ 1843ع وارو خط ===

دٻي جي جنگ کان پوءِ چارلس نيپئر هندستان جي گورنر جنرل ڏانهن پنهنجي رپورٽ موڪلي.

انهيءَ خط ۾ جنگ جي ميدان، فوجي ڪارروائين، توپخاني، گهوڙي سوار دستن ۽ مارجي ويل اڳواڻن بابت معلومات موجود آهي.

خط ۾ هوش محمد جو نالو خاص طور لکيل آهي ۽ کيس جنگ جي اهم حامين مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;NapierDubba1843&quot;/&gt;

هي دستاويز سندس تاريخي وجود، جنگ ۾ شموليت ۽ وفات بابت اهم شاهدي آهي.

البت نيپئر جي خط ۾ موجود سياسي تبصرا برطانوي فتح کي جائز ثابت ڪرڻ واري نوآبادياتي نقطه نظر سان پڻ لاڳاپيل آهن. تنهنڪري سندس بيانن جي فوجي ۽ سياسي حصن جو تنقيدي مطالعو ضروري آهي.

=== وليم نيپئر ۽ ٻين برطانوي مصنفن جا بيان ===

وليم نيپئر سان منسوب تاريخي روايتن ۾ هوش محمد جي توپخاني جي مهارت، فرانسيسي تربيت ۽ بهادريءَ جو ذڪر ملي ٿو.

وليم فرانسس بٽلر جي ڪتاب ''Sir Charles Napier'' ۾ دٻي جي جنگ دوران هوش محمد جي بهادر مزاحمت جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;ButlerNapier&quot;/&gt;

انهن ماخذن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هوش محمد جو نالو رڳو بعد واري سنڌي عوامي روايت تائين محدود نه رهيو، پر برطانوي تاريخ نويسيءَ ۾ پڻ محفوظ ٿيو.

=== تاريخي ماخذن جو تقابلي جائزو ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a6c0d1;&quot;
|+ style=&quot;background:#255c7a;color:white;padding:11px;&quot; | '''هوش محمد بابت اهم تاريخي ماخذ'''
! style=&quot;background:#deedf5;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#deedf5;&quot; | زمانو
! style=&quot;background:#deedf5;&quot; | اهم معلومات
! style=&quot;background:#deedf5;&quot; | تاريخي احتياط
|-
| چارلس نيپئر جو خط
| 24 مارچ 1843ع
| دٻي جي جنگ ۽ هوش محمد جي وفات
| فاتح فوجي ڪمانڊر جو بيان
|-
| وليم نيپئر سان منسوب روايتون
| اوڻيهين صدي
| جنگي بهادري ۽ ابتدائي زندگيءَ بابت احوال
| سوانحي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل
|-
| مرزا قليچ بيگ
| اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات
| ٽالپر درٻار، هوش محمد ۽ سندس اولاد
| بعد واري تاريخ نويسي
|-
| ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ
| ويهين صديءَ جي تحقيق؛ 2012ع واري اشاعت
| جنگ جو ميدان، قبر ۽ خاندان
| مختلف تحريرن ۾ قبر بابت راءِ جو فرق
|-
| انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
| جديد دور
| سوانح، روايتون ۽ يادگار
| مختلف ماخذن جو گڏيل بيان
|-
| جديد شيدي برادريءَ بابت تحقيق
| ويهين ۽ ايڪويهين صدي
| سماجي سڃاڻپ ۽ تاريخي يادگيري
| روايت ۽ دستاويزي ثبوت کي الڳ رکڻ ضروري
|}


== مشهور نعرو ==

هوش محمد سان سنڌي تاريخي يادگيريءَ ۾ هي نعرو منسوب آهي:

:'''«مرسون مرسون، سنڌ نه ڏيسون»'''

انهيءَ نعري جون مختلف صورتون پڻ ملن ٿيون:

* «مرويسون پر سنڌ نه ڏيسون»
* «مر ويسون، مر ويسون، سنڌ نه ڏيسون»
* «مرسون مرسون، سنڌ نه ڏيسون»

هي نعرو سنڌ جي سياسي، ادبي ۽ ثقافتي اظهار ۾ برطانوي قبضي خلاف مزاحمت جي علامت بڻيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaHoshu&quot;/&gt;

=== نعري جي تاريخي اصليت ===

هوش محمد جي نالي سان منسوب نعري جي لفظي صورتن بابت مختلف روايتون موجود آهن.

چارلس نيپئر جي 24 مارچ 1843ع واري رپورٽ ۾ هوش محمد جو نالو موجود آهي، پر مشهور نعري جا لفظ درج نه آهن.

انهيءَ ڪري نعري کي هوش محمد سان منسوب تاريخي روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ محتاط روش آهي.&lt;ref name=&quot;NapierDubba1843&quot;/&gt;

=== سياسي ۽ ثقافتي استعمال ===

ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي سياسي ۽ قومي تحريڪن ۾ هوش محمد جي ياد ۽ سندس نالي سان منسوب نعري کي اهميت ملي.

جديد تاريخي ۽ سماجي مطالعي ۾ سندس شخصيت کي سنڌ جي مقامي سڃاڻپ، آفريقي نسل واري شيدي برادريءَ جي تاريخ ۽ نوآبادياتي حڪمرانيءَ خلاف مزاحمت جي گڏيل پسمنظر ۾ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KhanShidiDissertation&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MubarakAliSheedis&quot;/&gt;

== هوش محمد جي قبر ۽ مزار ==

[[فائل:Grave of Hosh Mohammad Sheedi.jpg|thumb|300px|هوش محمد شيديءَ سان منسوب قبر. دٻي جي جنگ واري علائقي ۽ حيدرآباد جي پڪي قلعي بابت مختلف روايتون موجود آهن.]]

هوش محمد شيديءَ جي آخري آرامگاهه بابت تاريخي ماخذن ۽ مقامي روايتن ۾ اختلاف موجود آهن.

ٻه اهم روايتي هنڌ هي آهن:

# دٻي جي جنگ واري علائقي ۾ ٻڍو خان سيال ڳوٺ ڀرسان موجود مزار؛
# حيدرآباد جو [[پڪو قلعو]]، جتي هڪ پراڻي قبر کي سندس قبر قرار ڏنو ويو هو.

انهن ٻنهي روايتن جو ذڪر تاريخي ۽ آثار قديمه سان لاڳاپيل ماخذن ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;BalochSindhStudies&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;EFTSheedi&quot;&gt;{{cite web |title=General Hosh Muhammad Sheedi, Hyderabad |url=https://heritage.eftsindh.com/site/457/hyderabad/general-hosh-muhammad-sheedi |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== دٻي جي جنگ واري علائقي ۾ منسوب قبر ===

''سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ'' جي صفحن 202–204 ۾ دٻي جي جنگ جي ميدان، شهيد سپاهين جي قبرستانن ۽ هوش محمد سان منسوب قبر بابت تفصيلي احوال ڏنل آهي.

ڪتاب موجب جنگ واري علائقي ۾ ڪيترن ئي سپاهين جون قبرون موجود هيون. انهن مان ڪجهه قبرن ۽ قبرستانن جا نشان وقت گذرڻ سان زمين جي استعمال، آبادڪاري ۽ ٻين سببن ڪري متاثر ٿيا.&lt;ref name=&quot;AncientSindhHoshu&quot;/&gt;

اينڊوومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب دٻي جي جنگ جو ميدان ڏيٿا ريلوي اسٽيشن جي ڀرسان واقع آهي. اتي برطانوي دور جو هڪ يادگار ۽ جنگ ۾ مارجي ويل ٽالپر سپاهين جو قبرستان موجود آهي.

ساڳئي اداري موجب هوش محمد سان منسوب قبر ڀرپاسي جي ٻڍو خان سيال ڳوٺ ۾ سڃاتي وئي، جنهن مٿان شيدي برادريءَ هڪ ڪمرو تعمير ڪرايو.&lt;ref name=&quot;EFTSheedi&quot;/&gt;

2014ع ۾ ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' جي رپورٽ ۾ پڻ ٻڍو سيال ڳوٺ ۾ هوش محمد سان منسوب مزار جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;TribuneHoshu&quot;&gt;{{cite news |last=Ali |first=Z |title=Remembering the long-forgotten: Bilawal’s visit to Sheedi’s grave sends ‘strong’ message to political foes |url=https://tribune.com.pk/story/777631/remembering-the-long-forgotten-bilawals-visit-to-sheedis-grave-sends-strong-message-to-political-foes |work=The Express Tribune |date=19 October 2014 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قبرستان جي تاريخي جاگرافي ===

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي تفصيلي بيان موجب دٻي جي جنگ ۾ مارجي ويل ڪيترن سپاهين کي جنگ واري علائقي ۾ دفنايو ويو.

ڪجهه مارجي ويل سپاهين جا وارث سندن لاش کڻي پنهنجي ڳوٺن ۽ مقامي قبرستانن ۾ دفن ڪرڻ لاءِ ويا، جڏهن ته ڪيترن کي جنگ جي ميدان جي ڀرسان دفنايو ويو.

بلوچ موجب بلوچن، سيدن ۽ ٻين برادرين سان لاڳاپيل سپاهين جون قبرون انهيءَ علائقي ۾ موجود هيون.&lt;ref name=&quot;AncientSindhHoshu&quot;/&gt;

هن تحقيق مطابق شهيدن جو قبرستان سيالن جي موجوده ڳوٺ ڀرسان پراڻي ميرواهه جي ساڄي، يعني ڏاکڻي ڪپ تي واقع هو.

هوش محمد سان منسوب پٿرائين قبر انهيءَ قبرستان ۾ نمايان ڄاڻائي وئي آهي.

سامهون پراڻي ميرواهه جي کاٻي، يعني اترئين پاسي، برطانوي فوج سان لاڳاپيل قبرستان جي نشانن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;AncientSindhHoshu&quot;/&gt;

=== قبر تائين پهچڻ بابت پراڻو بيان ===

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ موجب مرڙاڻي ريلوي اسٽيشن جي اڀرندي ڦاٽڪ کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ ڏيڍ ميل هلڻ سان سيالن جي ڳوٺ ڀرسان شهيدن جي قبرستان تائين پهچي سگهجي ٿو.

هيءَ معلومات تاريخي ماخذ ۾ ڏنل پراڻي رستي جي سڃاڻپ آهي. موجوده رستن، ريلوي نشانن ۽ زمين جي استعمال ۾ تبديليون اچڻ سبب هن بيان کي جديد رستي جي قطعي هدايت طور استعمال نه ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;AncientSindhHoshu&quot;/&gt;

=== مير شير محمد طرفان قبر جي تعمير بابت روايت ===

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي تفصيلي تحقيق مطابق مير شير محمد خان ٽالپر هوش محمد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ڪريم داد جي مدد ڪئي.

انهيءَ روايت موجب مير شير محمد جي مالي مدد سان هوش محمد جي قبر پٿرن سان ٺهرائي وئي.

بلوچ جي بيان مطابق ڪريم داد ۽ سندس اولاد جا ماڻهو نسل در نسل انهيءَ قبر تي ويندا رهيا ۽ ان جي صفائي ۽ ختمي جي روايت جاري رکيائون.

اهو خانداني تسلسل بلوچ لاءِ دٻي واري قبر جي سڃاڻپ جو هڪ اهم دليل هو.&lt;ref name=&quot;AncientSindhHoshu&quot;/&gt;

=== پڪي قلعي واري روايت ===

هڪ ٻي روايت موجب برطانوي فوج هوش محمد جي بهادريءَ کان متاثر ٿي سندس لاش جنگ جي ميدان مان حيدرآباد جي پڪي قلعي ۾ آندو ۽ فوجي اعزاز سان دفنايو.

انيس انصاريءَ جي يادگيرين ۽ ڪئپٽن معين الدين جي مضمون سان لاڳاپيل روايتن ۾ پڪي قلعي اندر هڪ قبر، توپ ۽ يادگاري ڪتبي جو ذڪر ملي ٿو.

اينڊوومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب 1960ع واري ڏهاڪي ۾ پڪي قلعي اندر هڪ پراڻي قبر کي هوش محمد سان منسوب ڪيو ويو، پر پوءِ ان جا نشان ختم ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;EFTSheedi&quot;/&gt;

=== ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي مختلف تحريرن ۾ قبر بابت راءِ ===

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي انگريزي مطالعي ''Sindh Studies: Educational and Archeological'' ۾ پڪي قلعي واري روايت جي حمايت ملي ٿي.

ان مطالعي ۾ هڪ پراڻي يادگاري ڪتبي، توپ ۽ فوجي تدفين جي روايت کي هوش محمد جي قبر سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.

بلوچ جي انهيءَ بيان موجب ڪتبي کي بعد ۾ محفوظ ڪرڻ لاءِ آثار قديمه جي اداري جي حوالي ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;BalochSindhStudies&quot;/&gt;

ٻئي طرف ''سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ'' جي صفحن 202–204 ۾ ڊاڪٽر بلوچ دٻي جي جنگ واري علائقي جي قبر کي هوش محمد جي اصل قبر قرار ڏيڻ جي حمايت ڪئي.

هن پنهنجي تفصيلي جاچ ۾ جنگ واري قبرستان، پٿرائين قبر، مير شير محمد جي مدد ۽ هوش محمد جي اولاد جي نسل وار زيارت کي اهم دليل ڄاڻايو.

انهيءَ بيان موجب پڪي قلعي ۾ موجود قبر ڪنهن ٻئي بهادر توپچي يا فوجي شخصيت جي ٿي سگهي ٿي، جيڪو دٻي جي جنگ ۾ مارجي ويو هو.&lt;ref name=&quot;AncientSindhHoshu&quot;/&gt;

ٻنهي بيانن جي تاريخي ترتيب ۽ اصل تحريرن جي اشاعت جي تاريخن جي تصديق سان بلوچ جي راءِ ۾ تبديليءَ جو وڌيڪ واضح احوال قائم ڪري سگهجي ٿو.
=== انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جو بيان ===

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي «سنڌ ۾ ٽالپرن جو دور حڪومت» واري مضمون ۾ ٻنهي روايتن جو ذڪر موجود آهي.

هڪ روايت موجب هوش محمد کي پڪي قلعي ۾ دفن ڪيو ويو، جڏهن ته ٻيءَ موجب سندس مزار دٻي جي ميدان جنگ واري قبرستان، ديهه ناريجاڻي، تعلقي حيدرآباد ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaTalpur&quot;/&gt;

=== ڪليم الله لاشاري ۽ جديد تحقيق ===

آثار قديمه جي ماهر ڊاڪٽر [[ڪليم الله لاشاري]] هوش محمد جي قبر جي سڃاڻپ بابت مختلف روايتن ۽ تاريخي جاچ جي مسئلن تي روشني وڌي آهي.

''انڊپينڊنٽ اردو'' جي رپورٽ ۾ قبر بابت اختلافن، شيدي برادريءَ جي موقف ۽ يادگار جي تعمير بابت تفصيل ڏنا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;IndependentHoshu&quot;&gt;{{cite web |title=’مر ویسوں پر سندھ نہ ڈیسوں‘ کے خالق ہوش محمد شیدی کی قبر کا معمہ |url=https://www.independenturdu.com/node/63106 |website=Independent Urdu |language=ur}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ ڪري موجوده مزار کي هوش محمد سان منسوب تاريخي مزار طور بيان ڪرڻ مناسب آهي، جڏهن ته اصل تدفين جي هنڌ بابت اختلاف کي برقرار رکڻ گهرجي.

=== قبر بابت مختلف موقفن جو خلاصو ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9fb8ca;&quot;
|+ style=&quot;background:#255b78;color:white;padding:11px;&quot; | '''هوش محمد جي قبر بابت تاريخي روايتون'''
! style=&quot;background:#e0edf5;&quot; | روايت
! style=&quot;background:#e0edf5;&quot; | هنڌ
! style=&quot;background:#e0edf5;&quot; | بنيادي دليل
! style=&quot;background:#e0edf5;&quot; | ماخذ
|-
| دٻي جي ميدان واري روايت
| ٻڍو خان سيال، ديهه ناريجاڻي
| جنگ وارو قبرستان، پٿرائين قبر، اولاد جي روايت
| ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ؛ اينڊوومينٽ فنڊ ٽرسٽ
|-
| پڪي قلعي واري روايت
| پڪو قلعو، حيدرآباد
| پراڻو ڪتبو، توپ، فوجي اعزاز سان تدفين جو بيان
| بلوچ جي انگريزي تحقيق؛ مقامي تاريخي روايتون
|-
| جديد آثار قديمه جي بحث
| ٻئي هنڌ
| ماخذن، مقامي روايتن ۽ موجود يادگارن جي ڀيٽ
| ڪليم الله لاشاري بابت رپورٽون
|}

== هوش محمد شيديءَ جو خاندان ۽ اولاد ==

هوش محمد شيديءَ جي اولاد بابت سنڌ جي تاريخي ڪتابن ۾ تفصيلي معلومات محفوظ آهي.

مرزا قليچ بيگ موجب هوش محمد جو هڪ پٽ '''ڪريم داد''' هو. ڪريم داد جو پٽ '''محمد بچل''' هو، جنهن جي اولاد مان پوءِ جا نسل ٽنڊي ٺوڙهي ۾ آباد رهيا.&lt;ref name=&quot;QaleechQadeem&quot;/&gt;

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي تحقيق ۽ ''سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ'' جي صفحن 202–204 ۾ انهيءَ خاندان جي ايندڙ نسلن بابت وڌيڪ تفصيل موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AncientSindhHoshu&quot;/&gt;

=== ڪريم داد ===

ڪريم داد هوش محمد شيديءَ جو پٽ هو.

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ موجب جڏهن هوش محمد دٻي جي جنگ ۾ مارجي ويو، تڏهن مير شير محمد خان ٽالپر ڪريم داد کي پنهنجي سرپرستيءَ ۾ ورتو.

مير شير محمد جي سنڌ موٽڻ کان پوءِ ڪريم داد لاءِ وظيفو مقرر ڪيو ويو.

ڪريم داد [[هوسڙي]] مان شادي ڪئي ۽ ڪجهه وقت اتي رهيو. پوءِ هو [[ٽنڊو ٺوڙهو|ٽنڊي ٺوڙهي]] واري گهر ۾ آباد ٿيو.

سندس وفات کان پوءِ کيس ٽنڊي ٺوڙهي جي بلند شاهه قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو. بعد ۾ سندس خاندان جا ٻيا ماڻهو پڻ انهيءَ قبرستان ۾ دفن ٿيا.&lt;ref name=&quot;AncientSindhHoshu&quot;/&gt;

=== محمد بچل ===

محمد بچل، هوش محمد شيديءَ جو پوٽو ۽ ڪريم داد جو پٽ هو.

ڪريم داد جي وفات کان پوءِ محمد بچل ٽنڊي ٺوڙهي ۾ رهندو هو.

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ موجب مير شير محمد خان ٽالپر جي وفات کان پوءِ خاندان جو وظيفو بند ٿي ويو، پر ڪريم داد ڪافي ملڪيت ڇڏي ويو هو، جنهن سبب محمد بچل جي زندگيءَ جا مالي وسيلا موجود رهيا.&lt;ref name=&quot;AncientSindhHoshu&quot;/&gt;

=== محمد بچل جا ٽي پٽ ===

''سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ'' جي صفحي 203 موجب محمد بچل کي ٽي پٽ هئا:

* '''هوش محمد''' — وڏو پٽ؛
* '''امام بخش''' — وچون پٽ؛
* '''نبي بخش''' — ننڍو پٽ.&lt;ref name=&quot;AncientSindhHoshu&quot;/&gt;

=== محمد بچل جو وڏو پٽ هوش محمد ===

محمد بچل جو وڏو پٽ هوش محمد رازو بڻيو.

ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ موجب انهيءَ نسل کان پوءِ رازڪو ڪم خاندان جي اهم پيشَن مان هڪ بڻجي ويو.

هن هوش محمد جو پٽ '''رجب علي''' پڻ ماهر رازو هو.

رجب علي جو پٽ '''محمد بچل''' ڪتاب جي تحقيق واري زماني ۾ حيات ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;AncientSindhHoshu&quot;/&gt;

=== محمد بچل جو وچون پٽ امام بخش ===

امام بخش ميرپورخاص ۾ مير شير محمد خان ٽالپر جي اولاد وٽ ڪمدار طور رهيو.

هن [[ٽنڊو آغا]] جي مرزائن کان زري جو ڪم پڻ سکيو ۽ انهيءَ هنر سان لاڳاپيل رهيو.

امام بخش جا ٻه پٽ '''حسين بخش''' ۽ '''محمد آچر''' ڄاڻايا ويا آهن.

ڪتاب جي احوال موجب حسين بخش جي عمر لڳ ڀڳ سٺ سال ۽ محمد آچر جي عمر پنجونجاهه سال هئي.

حسين بخش ماهر رازو هو ۽ سندس ٻه پٽ '''خدا بخش''' ۽ '''رب ڏنو''' هئا.

خدا بخش آبدار طور ڪم ڪندو هو. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ پنهنجي تحقيق دوران ساڻس ملاقات ڪرڻ جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.

خدا بخش کي ٽي پٽ هئا، جن جا نالا هن نثري احوال ۾ مڪمل طور درج نه آهن.&lt;ref name=&quot;AncientSindhHoshu&quot;/&gt;

=== محمد بچل جو ننڍو پٽ نبي بخش ===

محمد بچل جو ننڍو پٽ نبي بخش حڪيم ٿيو.

کيس ٽي پٽ ٿيا:

* '''محمد هاشم'''
* '''قادر بخش'''
* '''حيدر بخش'''

ڪتاب موجب اهي ٽيئي پٽ تحقيق جي زماني تائين وفات ڪري چڪا هئا.&lt;ref name=&quot;AncientSindhHoshu&quot;/&gt;

=== محمد هاشم جا نو پٽ ===

محمد هاشم کي نو پٽ هئا، جن جا نالا ڪتاب ۾ هن ريت ڏنل آهن:

# مولا بخش
# نبي بخش
# محمد صالح
# الله بخش
# الله ڏنو
# امام بخش
# هوش محمد
# حيدر بخش
# محمد اشرف

ڪتاب ۾ مولا بخش کي وڏو پٽ ڄاڻايو ويو آهي. اهي نالا ڪتاب ۾ محفوظ ٿيل خانداني احوال سان لاڳاپيل آهن ۽ انهن ماڻهن جي موجوده حياتيءَ يا رهائش بابت دعويٰ نه ٿا ڪن.&lt;ref name=&quot;AncientSindhHoshu&quot;/&gt;

=== حسين بخش عرف اوستو هسنو ===

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ 1985ع ۾ هوش محمد جي تڙپوٽي '''حسين بخش'''، عرف '''اوستو هسنو'''، سان ملاقات ڪئي هئي.

حسين بخش جو تعلق ٽنڊي ٺوڙهي سان هو.

هي ملاقات هوش محمد جي خاندان بابت زباني تاريخ ۽ نسل وار معلومات گڏ ڪرڻ جي لحاظ کان اهم آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaHoshu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AncientSindhHoshu&quot;/&gt;

=== ٽنڊي ٺوڙهي سان خاندان جو تسلسل ===

مرزا قليچ بيگ ۽ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ٻنهي هوش محمد جي اولاد جي ٽنڊي ٺوڙهي سان وابستگيءَ جو ذڪر ڪيو آهي.

ڪريم داد، محمد بچل ۽ پوءِ جي نسلن جا احوال انهيءَ علائقي سان لاڳاپيل آهن.

اهي تاريخي بيان هوش محمد جي خاندان جي نسل وار تسلسل ۽ مقامي سماجي تاريخ بابت اهم مواد فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;QaleechQadeem&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AncientSindhHoshu&quot;/&gt;

== هوش محمد شيديءَ جو شجرو ==

''سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ'' جي صفحي 204 تي «سورهيه هوش محمد جو شجرو» جي عنوان سان خانداني شجرو ڏنل آهي.

انهيءَ شجري ۽ ڪتاب جي نثري احوال مطابق هي نسل وار سلسلو ملي ٿو:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9db6c9;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#24577a;color:white;padding:12px;font-size:110%;&quot; | '''هوش محمد شيديءَ جو خانداني شجرو'''
! style=&quot;background:#e1edf5;&quot; | نسل
! style=&quot;background:#e1edf5;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#e1edf5;&quot; | رشتو يا تفصيل
|-
| پهريون
| '''هوش محمد شيدي'''
| اصل شخصيت؛ 1843ع ۾ وفات
|-
| ٻيو
| '''ڪريم داد'''
| هوش محمد جو پٽ
|-
| ٽيون
| '''محمد بچل'''
| ڪريم داد جو پٽ
|-
| چوٿون
| '''هوش محمد'''
| محمد بچل جو وڏو پٽ؛ رازو
|-
| پنجون
| '''رجب علي'''
| چوٿين نسل واري هوش محمد جو پٽ؛ رازو
|-
| ڇهون
| '''محمد بچل'''
| رجب علي جو پٽ
|-
| چوٿون
| '''امام بخش'''
| محمد بچل جو وچون پٽ؛ ڪمدار ۽ زريءَ جو ڪاريگر
|-
| پنجون
| '''حسين بخش'''
| امام بخش جو پٽ؛ رازو
|-
| پنجون
| '''محمد آچر'''
| امام بخش جو پٽ
|-
| ڇهون
| '''خدا بخش'''
| حسين بخش جو پٽ؛ آبدار
|-
| ڇهون
| '''رب ڏنو'''
| حسين بخش جو پٽ
|-
| چوٿون
| '''نبي بخش'''
| محمد بچل جو ننڍو پٽ؛ حڪيم
|-
| پنجون
| '''محمد هاشم'''
| نبي بخش جو پٽ
|-
| پنجون
| '''قادر بخش'''
| نبي بخش جو پٽ
|-
| پنجون
| '''حيدر بخش'''
| نبي بخش جو پٽ
|-
| ڇهون
| '''مولا بخش، نبي بخش، محمد صالح، الله بخش، الله ڏنو، امام بخش، هوش محمد، حيدر بخش، محمد اشرف'''
| محمد هاشم جا نو پٽ
|}

شجري ۾ درج وڌيڪ نسلن ۽ شاخن جي مڪمل پڙهڻيءَ لاءِ ڪتاب جي اصل ڇاپي جي صفحي 204 سان ڀيٽ ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;AncientSindhHoshu&quot;/&gt;

== شيدي برادريءَ جي تاريخ ۾ هوش محمد جو مقام ==

=== سنڌ جي شيدي برادري ===

سنڌ جي شيدي برادريءَ جي تاريخ هندي وڏي سمنڊ جي وسيع سماجي ۽ واپاري دنيا سان لاڳاپيل آهي.

مختلف دورن ۾ آفريقي اصل وارا ماڻهو سنڌ ۾ واپار، غلاميءَ، فوجي خدمت، مذهبي سرگرمين ۽ ٻين سببن سان اچي آباد ٿيا.

شيدي برادريءَ جي تاريخ کي صرف غلاميءَ تائين محدود ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف علائقن ۽ دورن ۾ هن برادريءَ جا ماڻهو ڪيترن سماجي ۽ علمي ڪردارن ۾ نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;KhanShidiDissertation&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MubarakAliSheedis&quot;/&gt;

=== فوجي اڳواڻي ۽ سماجي حيثيت ===

هوش محمد جي فوجي حيثيت سنڌ جي شيدي برادريءَ جي تاريخ جو اهم مثال آهي.

هو ٽالپر حڪمرانن جي فوجي نظام سان لاڳاپيل رهيو ۽ برطانوي فوج خلاف جنگ ۾ حصو ورتائين.

جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس شخصيت کي آفريقي نسل، سنڌي سماجي سڃاڻپ ۽ نوآبادياتي اقتدار خلاف مزاحمت جي گڏيل پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KhanShidiDissertation&quot;/&gt;

=== جديد تاريخي يادگيري ===

ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي تحريڪن هوش محمد جي شخصيت کي مزاحمت جي علامت طور نمايان ڪيو.

تاريخدان مبارڪ علي شيدي برادريءَ بابت پنهنجي مضمون ۾ هوش محمد جي فوجي خدمتن ۽ سنڌي قومي يادگيريءَ ۾ سندس مقام جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;MubarakAliSheedis&quot;/&gt;

== تاريخي يادگار ۽ ورثو ==

=== دٻي جي جنگ جو يادگار ===

{{Main|دٻي جي جنگ}}

دٻي جي جنگ واري علائقي ۾ برطانوي دور جو يادگاري پٿر ۽ جنگ ۾ مارجي ويل سپاهين جو قبرستان موجود آهي.

اينڊوومينٽ فنڊ ٽرسٽ موجب جنگ جي ميدان جي سڃاڻپ لاءِ هڪ يادگار قائم ڪيو ويو هو.

جنگ ۾ مارجي ويل ٽالپر فوجين جي قبرستان ۽ هوش محمد سان منسوب مزار جي تاريخي اهميت سنڌ جي 1843ع واري فوجي تاريخ سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;EFTDubbo&quot;&gt;{{cite web |title=Dubbo War Memorial, Hyderabad |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/hyderabad/dubbo-war-memorial.php |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== حيدرآباد ۾ يادگار ===

هوش محمد جي ياد ۾ حيدرآباد ۾ يادگار قائم ڪيو ويو آهي.

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب سندس نالي سان حيدرآباد جي گول بلڊنگ ڀرسان يادگار ۽ ٿڌي سڙڪ تي شهباز بلڊنگ ڀرسان فلاءِ اوور پڻ منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaHoshu&quot;/&gt;

=== ورسيءَ جون تقريبون ===

شيدي برادري ۽ سنڌ جون مختلف سماجي ۽ ثقافتي تنظيمون هوش محمد جي ورسيءَ جي موقعي تي کيس خراج تحسين پيش ڪنديون رهيون آهن.

2012ع ۾ ''ڊان'' جي رپورٽ موجب شيدي برادريءَ جي تنظيمن حيدرآباد ۾ سندس ياد ۾ تقريب منعقد ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dawn2012Hoshu&quot;&gt;{{cite news |title=Freedom fighter remembered |work=Dawn |date=23 March 2012 |url=https://www.dawn.com/news/704874 |language=en}}&lt;/ref&gt;

2017ع ۾ ''دي ايڪسپريس ٽربيون'' جي رپورٽ ۾ سندس ورسيءَ ۽ تاريخي يادگيريءَ بابت بحث ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Tribune2017Hoshu&quot;&gt;{{cite news |last=Tunio |first=Hafeez |title=Sindh’s freedom fighter’s death anniversary passes unmarked |work=The Express Tribune |date=26 March 2017 |url=https://tribune.com.pk/story/1365491/sindhs-freedom-fighters-death-anniversary-passes-unmarked |language=en}}&lt;/ref&gt;

2025ع ۾ پڻ بدين ۾ شيدي برادريءَ جي تنظيمن طرفان سندس ياد ۾ تقريب منعقد ٿيڻ جي خبر شايع ٿي.&lt;ref name=&quot;Dawn2025Hoshu&quot;&gt;{{cite news |title=Commander Hoshu Sheedi remembered |work=Dawn |date=11 May 2025 |url=https://epaper.dawn.com/DetailImage.php?StoryImage=11_05_2025_115_003 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخي شخصيت بابت ڪتاب ===

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هوش محمد جي شخصيت بابت مختلف ڪتاب لکيا ويا آهن، جن ۾ هي شامل آهن:

* منصور قادر جوڻيجو — ''جرنل هوش محمد شيدي''
* محمد حنيف مهر ڪاڇيلوي — ''شهيد سنڌ جنرل هوش محمد شيدي''
* نصير اعجاز — ''جنرل هوش محمد شيدي''

انهن ڪتابن جي مختلف روايتن کي اصل تاريخي دستاويزن سان ڀيٽي پڙهڻ هوش محمد جي سوانح کي وڌيڪ واضح ڪرڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaHoshu&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==

هوش محمد شيدي سنڌ جي ان دور سان تعلق رکي ٿو، جڏهن ٽالپر حڪمرانن ۽ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ وچ ۾ سياسي ۽ فوجي تڪرار شدت اختيار ڪري چڪا هئا.

1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي فوجي قبضي جي مرحلي دوران هوش محمد جي مزاحمت ۽ دٻي جي جنگ ۾ وفات تاريخي ماخذن ۾ محفوظ آهي.

سندس شخصيت بابت هڪ طرف همعصر برطانوي فوجي رپورٽون موجود آهن، ته ٻئي طرف سنڌي تاريخ نويسي، خانداني روايتون ۽ جديد ثقافتي يادگيريءَ جا وسيلا موجود آهن.

انهن ماخذن کي گڏ پڙهڻ سان هوش محمد جي تاريخي حيثيت، شيدي برادريءَ جو سماجي ڪردار ۽ سنڌ ۾ نوآبادياتي اقتدار جي قيام خلاف مزاحمت جا مختلف پهلو واضح ٿين ٿا.

== پڻ ڏسو ==

* [[دٻي جي جنگ]]
* [[مياڻيءَ جي جنگ]]
* [[مير شير محمد خان ٽالپر]]
* [[مير صوبدار خان ٽالپر]]
* [[چارلس جيمس نيپئر]]
* [[ٽالپر خاندان]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[شيدي]]
* [[پڪو قلعو]]
* [[ٽنڊو ٺوڙهو]]
* [[معصوم شاهه جو منارو]]

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |last=بيگ |first=مرزا قليچ |title=قديم سنڌ، ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1999 |language=sd}}
* {{cite book |title=سنڌ جا قديم آثار ۽ تاريخ |chapter=سورهيه هوش محمد جي مزار ۽ اولاد بابت وضاحت |pages=202–204 |language=sd}}
* {{cite book |last=Baloch |first=Nabi Bakhsh Khan |title=Sindh Studies: Educational and Archeological |year=2012 |language=en}}
* {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sir Charles Napier and Sindh |year=1952 |url=https://archive.org/details/sircharlesnapier0000lamb |language=en}}
* {{cite book |last=Soomro |first=Faiz Mohammad |title=Cultural History of Sind |year=1997 |language=en}}
* {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind, Volume II: Translated from Persian Books |url=https://persian.packhum.org/text/081101010/4 |language=en}}
* {{cite book |last=Butler |first=William Francis |title=Sir Charles Napier |publisher=Macmillan and Co. |year=1890 |language=en}}
* {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |year=1851 |language=en}}

== حوالا ==
{{Reflist|2}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=هوش+محمد+شيدي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: هوش محمد شيدي]
* [https://heritage.eftsindh.com/site/457/hyderabad/general-hosh-muhammad-sheedi هوش محمد شيديءَ جي مزار بابت تاريخي ماڳن جو رڪارڊ]
* [https://heritage.eftsindh.com/districts/hyderabad/dubbo-war-memorial.php دٻي جي جنگ جو يادگار]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Grave_of_Hosh_Mohammad_Sheedi.jpg وڪيميڊيا ڪامنز تي هوش محمد سان منسوب قبر جي تصوير]
* [https://persian.packhum.org/text/081101010/4 مرزا قليچ بيگ: A History of Sind، جلد ٻيو، چارلس نيپئر جو 24 مارچ 1843ع وارو خط]
* [https://www.independenturdu.com/node/63106 هوش محمد جي قبر بابت تاريخي بحث]
* [https://knowledge.uchicago.edu/record/2580/files/Khan_uchicago_0330D_15354.pdf شيدي برادريءَ جي تاريخ بابت جديد تحقيقي مقالو]

{{سنڌ جي تاريخ}}

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌي سورما]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:شيدي ماڻهو]]
[[زمرو:ٽالپر خاندان]]
[[زمرو:1843ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:حيدرآباد ضلعو]]
[[زمرو:برطانوي هندستان جي فوجي تاريخ]]</text>
      <sha1>pktgazcgaj39rcjxwqpk5ouu0t80syp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پورچوگال</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11835</id>
    <revision>
      <id>424385</id>
      <parentid>420155</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kent Wang</username>
        <id>22975</id>
      </contributor>
      <comment>Exterior of Palácio das Necessidades (Lisbon) 47.jpg</comment>
      <origin>424385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74579" sha1="rob6ccbu1ckmz2ed4m1k04kd8g3vqfy" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|جولاءِ 2021}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = پورچوگيزي ريپبلڪ
| common_name = پورچوگال
| native_name = ريپبلڪا پورچوگئيسا
| image_flag =Animated-Flag-Portugal.gif
| image_coat = Coat of arms of Portugal.svg
| symbol_width = 100px
| motto = &lt;!-- ''None'' --&gt;
| national_anthem = &quot;{{lang|pt|[[آ پورچوگئيسا]]}}&quot;&lt;br/&gt; &lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[فائل:A Portuguesa.ogg]]&lt;/div&gt;
| image_map = EU-Portugal with islands circled.svg
| map_caption = {{map caption |location_color=تيز سائو |region=[[يورپ]] |region_color= تيز خاڪي
|subregion= يورپي يونين|subregion_color=سائو}}
| capital = [[لزبن]] 
| {{|38|46|N|9|9|W|type:city}}
| largest_city = لزبن
| official_languages = [[پرچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]]
| regional_languages = [[ميرانديزي ٻولي|ميرانديزي]]
| ethnic_groups = {{unbulleted list |style=line-height:1.2em&lt;!-- Note: Fix for mobile --&gt;; |96.3% [[پورچوگيزي ماڻھو|پورچوگيزي]] |3.7% ٻيا}}
| ethnic_groups_year = 2011
| religion = 
 81.0% [[رومن ڪيٿولڪ]]  %3.3  [[ٻيا عيسائي]]  %0.6  ٻيا مذھب   %6.8  لامذھب  جيڪي مذھب ظاھر نہ ٿا ڪن %8.3{{ublist |item_style=white-space:nowrap; |81.0% [[رومن ڪيٿولڪ]] |%3.3  other [[ٻيا عيسائي]] |%0.6  ٻيا مذھب  |%6.8  لامذھب |جيڪي مذھب ظاھر نہ ٿا ڪن %8.3}}
| demonym =پورچوگيزي 
| government_type = [[وحداني رياست|وحداني]] [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]][[ريپبلڪ|آئيني ريپبلڪ]]&lt;ref&gt;[http://www.constituteproject.org/constitution/Portugal_2005.pdf Constitution of Portugal, Preamble]: &quot;The Constituent Assembly affirms the Portuguese people's decision to defendnational independence, guarantee fundamental citizens' rights, establish the basic principles of democracy, ensure the primacy of a democratic state based on the rule of law and open up a path towards a socialist society, with respect for the will of the Portuguese people and with a view to the construction of a country that is freer, more just and more fraternal.&quot;&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = [[پورچوگال جا صدر|صدر]]
| leader_name1 = {{nowrap|[[مارسيلو ربيلو ڊي سوزا]]}}
| leader_title2 = {{nowrap|[[صدر]]}}
| leader_name2 = [[ايڊورڊو فيرو روڊريگيس]]
| leader_title3 = [[پورچوگال جا وزير اعظم|وزيراعظم]]
| leader_name3 = [[انتونيو ڪوستا]]
| legislature = [[اسيمبلي آف دي ريپبلڪ، پورچوگال]]
| sovereignty_type = '''پورچوگال جي تاريخ'''
| sovereignty_note = 
| established_event1 = پھرين ڪائونٽيء جو قيام
| established_date1 = 868
| established_event2 = [[ڪائونٽي آف پورچوگال]] جو ٻيھر قيام
| established_date2 = 1095
| established_event3 = [[سائو مميجيء واري لڙائي]]
| established_date3 = 24 جون 1128
| established_event4 = [[پوچوگال جي بادشاھت]]
| established_date4 = 26 جولاءِ 1139
| established_event5 = [[زيمورا وارو معاھدو]]
| established_date5 = 5 آڪٽوبر 1143
| established_event6 = [[پوپ جي مڃتا]]
| established_date6 = 23 مئي 1179
| established_event7 = [[پورچوگال جي بحالي واري جنگ]]
| established_date7 = 1 ڊسمبر 1640
| established_event8 = [[ريپبلڪ جو قيام]]
| established_date8 = 5 آڪٽوبر 1910
| established_event9 = [[جمھوري انقلاب]]
| established_date9 = 25 اپريل 1974
| established_event10 = [[پورچوگالي آئين]]
| established_date10 = 25 اپريل 1976
| established_event11 = [[اي.سي.سي. ۾ شموليت]]
| established_date11 = 1 جنوري
 1986
| area_km2 = 92,212
| area_footnote = &lt;ref&gt;{{pt icon}} [http://www.publico.pt/Sociedade/portugal-tem-92212-quilometros-quadrados-por-enquanto-1552831 Público. &quot;Portugal tem 92.212 quilómetros quadrados, por enquanto...&quot;]. Retrieved 2 July 2012. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121005103756/http://www.publico.pt/Sociedade/portugal-tem-92212-quilometros-quadrados-por-enquanto-1552831 |date=5 October 2012}}&lt;/ref&gt;
| area_rank = 109th &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi = 35,603
| percent_water = 0.5
| population_estimate = 10,379,573&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&amp;xpgid=ine_destaques&amp;DESTAQUESdest_boui=281137261&amp;DESTAQUESmodo=2|title=Statistics Portugal|website=Ine.pt|accessdate=2 August 2017}}&lt;/ref&gt;
| population_census = 10,562,178&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20121127184227/http://www.ine.pt/scripts/flex_definitivos/Main.html&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2016
| population_estimate_rank = 83rd
| population_census_year = 2011
| population_density_km2 = 115
| population_density_sq_mi = 298
| population_density_rank = 97th
| GDP_PPP = $338.321&amp;nbsp; ارب ڊالر
&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=45&amp;pr.y=5&amp;sy=2017&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=182&amp;s=NGDP_R,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Portugal |publisher=International Monetary Fund |accessdate=10 October 2017}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2018
| GDP_PPP_rank = 50th
| GDP_PPP_per_capita = $32,576&lt;ref&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=45&amp;pr.y=5&amp;sy=2017&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=182&amp;s=NGDP_R,NGDP,NGDPD,PPPGDP,NGDPRPC,NGDPRPPPPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPPC&amp;grp=0&amp;a= Report for Selected Countries and Subjects&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 40th
| GDP_nominal = $235.696&amp;nbsp;ارب ڊالر&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| GDP_nominal_year = 2018
| GDP_nominal_rank = 43rd
| GDP_nominal_per_capita = $22,663&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 36th
| Gini = 33.5 &lt;!-- number only --&gt;
| Gini_year = 2016
| Gini_change = decrease &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|title=Gini coefficient |url=https://www.pordata.pt/MicroPage.aspx?DatabaseName=Portugal&amp;MicroName=Índice+de+Gini+(percentagem)&amp;MicroURL=2166&amp;|publisher=PORDATA|accessdate=8 December 2017|location=Portugal}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI = 0.843 &lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year = 2015 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/composite/HDI |title=2016 Human Development Report |date=2016 |accessdate=25 March 2017 |publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 41st
| currency =  [[يورو]]
{{Ref label|c|c}} ([[Euro sign|€]])
| currency_code = EUR
| time_zone = [[اولھ يورپي وقت]] ([[متناسق عالمي وقت|يو ٽي سي]])&lt;br/&gt;[[UTC−01:00|AZOT]]
| utc_offset = −1
| utc_offset_DST = &lt;!-- Note: leave blank as the Azores use UTC with no offset in summer time --&gt;
| DST_note = {{smaller|Note: [[Mainland Portugal]] and [[Madeira]] use WET/WEST, the [[Azores]] use AZOT/AZOST}}
| time_zone_DST = [[Western European Summer Time|WEST]] ([[Coordinated Universal Time|UTC]]+1)&lt;br/&gt;[[UTC±00:00|AZOST]]
| antipodes = [[New Zealand]] and [[Pac
ific Ocean]]
| date_format = dd/mm/yyyy ([[Common Era|CE]])
| drives_on = right
| calling_code = [[پورچوگال جا ٽيليفون ڪوڊ|+351]]
| cctld = [[.pt]]
| footnote_a =  [[مرينڊازي ٻولي]] ميرنڊا ڊو ڊوئرو جي ميونسپلٽي جي ڪجهه ڳوٺن ۾ ڳالھائي ويندي آهي جنھن کي سرڪاري سطح تي 1999 ۾ تسليم ڪيو ويو&lt;ref&gt;{{cite web | url= http://mirandes.no.sapo.pt/LMPSlei.html | archive-url= https://web.archive.org/web/20020318130143/http://mirandes.no.sapo.pt/LMPSlei.html | dead-url= yes | archive-date= 18 March 2002 | title= Reconhecimento oficial de direitos linguísticos da comunidade mirandesa (Official recognition of linguistic rights of the Mirandese community) | website= Centro de Linguística da Universidade de Lisboa | access-date= 2 December 2015}}&lt;/ref&gt; awarding it an official right-of-use.{{big|&lt;ref&gt;[http://bookshop.europa.eu/en/euromosaic-pbC29295845/downloads/C2-92-95-845-EN-C/C29295845ENC_001.pdf?FileName=C29295845ENC_001.pdf&amp;SKU=C29295845ENC_PDF&amp;CatalogueNumber=C2-92-95-845-EN-C The Euromosaic study, Mirandese in Portugal], europa.eu&amp;nbsp;– [[European Commission]] website. Retrieved January 2007. Link updated December 2015&lt;/ref&gt;}} [[Portuguese Sign Language]] is also recognized.
| footnote_b = {{Note|b}} [[Constitution of Portugal|Portuguese Constitution adopted in 1976]] with several subsequent minor revisions, between 1982 and 2005.
| footnote_c = {{Note|c}} Before 2002, the [[Portuguese escudo|escudo]].
| religion_year = 2011
| area_magnitude = 1 E10
}}

'''پورچوگال'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Portugal'''}} يا '''پورچوگيز ريپبلڪ''' يا '''ريپبلڪا پورچوگئيسا''' اردو ۾ '''پرتگال''' يورپ جي ابيريائي اپٻيٽ ۾ آخري ڏکڻ اولھ واري ھنڌ ائٽلانٽڪ سمنڊ تي واقع ھڪ ملڪ آهي. ھن ملڪ جي اوڀر ۽ اتر ۾ اسپين، اولھ ۽ ڏکڻ ۾ ائٽلانٽڪ سمنڊ واقع آهي. ملڪ جي دفتري ۽ قومي ٻولي [[پورچوگيزي ٻولي|پورچوگيزي]] آھي.

==نالو==
[[File:Anta de Arca.JPG|thumb|کاٻو|اينٽا ڊا آرڪا نالي [[ڪيلڪلٿڪ]](پٿر ۽ ٽامي وارو دور) [[ڊالمين]] (پٿرن جي قبر جو قسم)]]

پورچوگال لفظ [[پورٽس ڪال]] نالي قديم رومي-ڪيلٽڪ شھر جي نالي مان نڪتل آھي;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.etymonline.com/word/portugal|title=Portugal – Origin and meaning of the name Portugal by Online Etymology Dictionary|website=Etymonline.com}}&lt;/ref&gt; جنھن شھر واري جاء تي ھاڻوڪي پورچوگال جي اترئين ڀاڱي ۾ [[ڊوئرو ندي]] جي منھن لڳ [[ولا نووا ڊي گائيا]] واقع آهي. '''پورٽس ڪال''' ۾ لاطيني لفظ ''پورٽس'' جي معني آھي ''بندر'', پر ''ڪال'' جي معني اڃان واضع ٿي نہ سگھي آهي. خيال آهي ته ابيريائي اپٻيٽ جي اتراولھ تي قابض [[ڪاسٽرو تھذيب]] وارا ماڻھو جيڪي [[ڪالئشي]] يا گالئشي يا گالنيشيا سڏيا ويندا ھئا، انھن جي نالي تان ڪال نالو ان شھر تي پيو&lt;ref name=&quot;academia.edu&quot;&gt;{{Cite journal|url=https://www.academia.edu/31989410|title=Documentos danca portuguesa|first=Marcos|last=Winicius|via=www.academia.edu}}&lt;/ref&gt;.

==تاريخ==

===عربن جي آمد کان اڳ===
[[File:Rock_Art_Foz_Coa_01.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪوئا وادي|ڪَوئَا وادي]] ۾ تاريخ کان آڳاٽي دور جي مليل پٿر واري آرٽ]]

پورچوگال وارو خطي ۾ شروعات ۾ نيئندرٿال (انسانن وانگر ماڻھو) رھندڙ ھيا جن بعد [[ھوموسيپيئنس]] (موجوده انسان) آيا&lt;ref name=&quot;Birmp1&quot;&gt;David Birmingham (2003), p. 11&lt;/ref&gt; ۽ انھن خانه بدوشي بعد اتي وسنديون ٺاھڻ شروع ڪيون ۽ 

[[File:Centro_de_Alcalar_2017_-_Monumento_9_-_Entrada_(cropped).jpg|thumb|left|
ٽئين ھزاري ق م ۾ تعمير ٿيل [[الڪالار وارا يادگار]]]]

عالمن جو خيال آهي ته پھرين ھزاري قبل مسيح ۾ وچ يورپ مان ڪيلٽڪ ماڻھو ڪاھي آيا ۽ انھن مقامي ماڻھن سان رشتن جي ڏي وٺ شروع ڪئي اھڙي طرح رومين کان اڳ وارا ابيريائي اپٻيٽ جا مختلف قبيلن جنم ورتو &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=So1mDwAAQBAJ&amp;q=different+celtic+tribes+in+Portugal&amp;pg=PA63|title=Portugal: Third Edition|first1=Jay|last1=Heale|first2=Angeline|last2=Koh|first3=Elizabeth|last3=Schmermund|date=15 April 2016|publisher=Cavendish Square Publishing, LLC|isbn=978-1-5026-1694-4|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; اڄوڪو آثار قديم وارو علم پڻ پورچوگال جي ڪيلٽڪ ماڻھن جي ھجڻ جي نشاندهي ڪري ٿو&lt;ref&gt;{{cite web |title=Our Celtic roots lie in Spain and Portugal |url=http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/celtic-roots-lie-spain-portugal-2174486 |access-date=11 April 2017 |website=Wales Online |last= Devine |first=Darren }}&lt;/ref&gt; 


[[File:Evora-RomanTemple edit.jpg|thumb|left|[[الينٽيجو]] ۾ واقع رومي تھذيب جو [[اويرا وارو رومي مندر]]]]

رومن ابيريائي اپٻيٽ تي پھرين ڪاھ 219 ق م ۾ ڪئي ۽ ساحلي علائقن مان پنھنجن مخالف ڪارٿيجي ماڻھن کي ھيڪالي ٻاھر ڪيو. جوليس سيزر جي دور م پورو ابيريائي اپٻيٽ رومي ايمپائر جو حصو ٿي چڪو ھيو. 155 ق ۾ ۾ اتر وارن لوسٽانيا جي قبيلن [[ورياٿس]] جي اڳواڻي ۾ [[لوسيٽانيائي جنگ|بغاوت]] ڪئي,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/bio/viriathus.php|title=Viriathus And The Lusitanian War &amp;#124; UNRV.com Roman History|website=www.unrv.com|access-date=2021-06-18|archive-date=2020-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200707020716/https://www.unrv.com/bio/viriathus.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=IY5ABAAAQBAJ&amp;q=viriathus+celtic+lusitania+academia&amp;pg=PT268|title=Viriathus: And the Lusitanian Resistance to Rome, 155–139 BC|first=Luis|last=Silva|date=30 July 2013|publisher=Pen and Sword|isbn=978-1-4738-2689-2|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; آئبيريائي اپٻيٽ جي اولھ واري حصي تي پنھنجو راڄ قائم ڪيو
[[File:Torre de Centum Cellas.jpg|thumb|کاٻو|upright=0.92|[[سينٽم سيلاس]]، پورچوگال جي [[بيئرا ريجن]] ۾ واقع پھرين صدي عيسويءَ سان تعلق رکندڙ ٻھراڙيءَ جو ھڪ رومي گھر]]
رومي جڏهن ويڙھ ۾ ورياٿس کي روڪڻ م ناڪام ٿيا تہ انھن 139 ق م ۾ رشوت ڏئي کيس سندس ساٿين کان قتل ڪرايو ء ٽائوٽالس لوسيٽانيائي قيادت سنڀالي. رومين پوء ابيريائي اپٻيٽ م آباد ٿيڻ شروع ڪيو ۽ لوسيٽانيا کي مڪمل طرح رومانيو ويو ۽ 27 ق م ۾ اھو رومن ايمپائر جو صوبو ٿي ويو. بعد م لوسيٽانيا وارو اتريون صوبو ٺاھيو ويو جيڪو پوء [[گليسيا]] سڏجڻ لڳو جنھن جو گادي جو ھنڌ براڪارا کي بڻايو ويو جيڪو ھاڻي [[براگا]] سڏجي ٿو&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Conejo |first1=Noé |title=Coins and ''villae'' in late Roman Lusitania: collapse of the Roman currency economy? |journal=Post-Classical Archaeologies |volume=10 |year=2020 |pages=219–246 |url=http://www.postclassical.it/PCA_Vol.10_files/PCA10_Conejo.pdf }}&lt;/ref&gt;.

[[File:Reino suevo.svg|thumb|200px|کاٻو|پنجين ۽ ڇھين صدي عيسويءَ ۾ [[سئيبي بادشاھت]] جو نقشو]]
[[File:Iberia 560.svg|thumb|560ع ۾ ابيريا واري [[وزيگوٿي بادشاھت]]]]

پنجين صدي جي شروعات ۾ جرمن قبيلن ھرھڪ  [[سئيبي]]&lt;ref name=&quot;auto4&quot;&gt;{{Cite journal|url=https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1957_num_35_1_2022|title=Reconsideration of the History of the Suevi|first=Robert|last=L. Reynolds|date=11 July 1957|journal=Revue belge de Philologie et d'Histoire|volume=35|issue=1|pages=19–47|via=www.persee.fr|doi=10.3406/rbph.1957.2022}}&lt;/ref&gt; [[وئنڊل]] ([[سلنگي]]) ۽ [[ھيسڊنگي]] پنھنجن اتحادي قبيلن [[سسارميٽيئن]] ۽ [[الان]] سان گڏجي ابيريائي اپٻيٽ تي حملو ڪري اتي [[سئيبي بادشاھت]] قائم ڪئي&lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;{{Cite journal|url=https://www.academia.edu/37321555|title=IN TEMPORE SUEBORUM. The time of the Suevi in Gallaecia (411-585 AD). Exhibition Catalogue (English)|first=Jorge López|last=Quiroga|journal=Jorge LÓPEZ QUIROGA-Artemio M. MARTÍNEZ TEJERA (Coord.): IN TEMPORE SUEBORUM. The Time of the Sueves in Gallaecia (411-585 AD). The First Medieval Kingdom of the West, Ourense.|via=www.academia.edu}}&lt;/ref&gt; جيڪا رومين کان پوءِ ھتي جرمن بادشاھت ھئي جيڪا [[گليسيا]] ۽ [[لوسيٽانيا]] صوبن ۾ قائم ٿي&lt;ref&gt;Milhazes, José. [http://www.rtp.pt/index.php?article=264957&amp;visual=16&amp;rss=0 Os antepassados caucasianos dos portugueses]&amp;nbsp;– [[Rádio e Televisão de Portugal]] in [[Portuguese language|Portuguese]]. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160101100219/http://www.rtp.pt/index.php?article=264957&amp;visual=16&amp;rss=0 |date=1 January 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto5&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;auto4&quot;/&gt; 
سوئيبي بادشاھ [[ھرميرڪ]] راڄ پنھنجي پٽ [[ريچلا]] جي حوالي ڪرڻ کان اڳ گليسيائي ماڻھن سان امن جو معاھدو ڪيو. 448ع ۾ بادشاھي [[خشيار]] (Rechiar) تائين وسيع ڪري ريچلا وفات ڪئي. وزيگوٿن کي شڪست ڏيڻ بعد سوئيبي بادشاھت فرانٽن ۽ اگوئلفو ۾ ورھائجي وئي ۽ ٻنھي 656ع کان 657 تائين راڄ ڪيو جنھن بعد ان سال [[مالڊراس]] ٻنھي حصن کي وري ھڪ ڪيو. پر 659ع ۾ رومين ۽ وزيگوٿي سازش ذريعي قتل ٿي ويو ۽ ھڪ ڀيرو ٻيھر سوئيبي بادشاھت ٻن بادشاھن [[فرومار]] (459-463) ۽ مالڊراس جي پٽ [[رئمسمنڊ]] (459-469) ۾ ورهائجي وئي. 463ع ۾ رئمسمنڊ ٻيھر بادشاھي کي ھڪ ڪري ويو. 500ع ۾ ابيريائي اپٻيٽ ۾ [[وزيگوٿي بادشاھت]] شروع ٿي. 550 کان 550 تائين جو دؤر ھن خطي جو اونداھو دور سڏجي ٿو. ان دور جا تفصيل محفوظ ٿي نہ سگھيا رڳو ھڪ بادشاھ ٿيوڊيمنڊ جو پتو پوي ٿو. 550ر ۾ ڪاريئارڪو بادشاھ ٿيو جنھن ھتي ڪيٿولڪ چرچ کي قائم ڪيو. 559ع ۾ ٿيوڊيمر ان جي جاء ورتي جنھن جي دور ۾ 561ع ۾ براگا جي پھرين ڪائونسل جو اجلاس ٿيو
  
[[File:Ariamirogaliza.jpg|thumb|left|561ع م براگا جي پھرين ڪائونسل جي اجلاس جو ڏيک]]

ان ڪائونسل براگا واري سينٽ مارٽن جي سرپرستي ۾ مشرڪن کي عيسائي بڻائڻ ۽ ان علائقي ۾ سوئيبي پارش جي تنظيمي ڪم جي پيشقدمي جي نمائندگي ڪئي وئي&lt;ref name=&quot;books.google.co.uk&quot;&gt;{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=qa3DReKkS_gC&amp;q=kingdom+of+the+suebi+braga+academia&amp;pg=PA8 |title = Canonical Collections of the Early Middle Ages (Ca. 400-1140): A Bibliographical Guide to the Manuscripts and Literature|isbn = 978-0-8132-0918-0|last1 = Kéry|first1 = Lotte|last2 = Kery|first2 = Lotte|year = 1999}}&lt;/ref&gt;. 570 ۾ ٿيوڊيمر جي ي وفات بعد وري سوئيبي [[ميرو (سوئيبي بادشاھ)|ميرو]] بادشاھ ٿيو جنھن جي دؤر ۾ 572ع ۾ براگا جي ٻين ڪائونسل منعقد ٿي. 577ع ۾ وزيگوٿي گھرو ويڙھ شروع ٿي پر ميرو ويڙھ ختم ڪرڻ م ڪامياب ٿي نہ سگھيو. 583ع ۾ وفات ڪري ويو ۽ [[ايبوريڪو]] (يوريڪو) تخت تي ويٺو  پر 584ع ۾ کائنس [[اينڊيڪا]]  بادشاھي کسي ورتي جنھن جو راڄ 585 تائين ھلي سگھيو ۽ ان سان وزيگوٿن لئووگلڊ جي اڳواڻي ۾ حملو ڪري سوئيبي بادشاھت کي گوٿن واري ڇھن صوبن تي مشتمل بادشاھت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ir.uiowa.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=6500&amp;context=etd |title= The development of church/state relations in the Visigothic Kingdom during the sixth century (507-601) Kingdom during the sixth century (507-60}|last= Osborne|first=Jason|date=2016 |website=ir.uiowa.edu|access-date=11 July 2020}}&lt;/ref&gt;

[[لئووگلڊ]] گليسيا، ھسپانيه ۽ [[گاليا ناربونينسس]] جو تاجدار بادشاھ ٿيو.
[[File:Cvp-00791-109v.jpg|thumb|کاٻو|upright|سئيبي بادشاھ ميرو ۽ براگا وارو سينٽ مارٽن 1145ع م ٺاھيل ھڪ پينٽنگ]]

لاڳيتو 700ع تائين ابيريائي اپٻيٽ تي وزيگوٿي بادشاھت قائم رھي&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi=10.1080/00437956.1979.11435671| title=Social Implications of Borrowing: The Visigothic Element in Hispano-Romance| url=https://archive.org/details/sim_word_1979-12_30_3/page/257| year=1979| last1=Mason| first1=Patricia E.| journal=Word| volume=30| issue=3| pages=257–272}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1950_num_28_1_1867_t1_0229_0000_3|title=David (Pierre). Études historiques sur la Galice et le Portugal du VIe au XIIe siècle|first=Charles|last=Verlinden|date=11 July 1950|journal=Revue belge de Philologie et d'Histoire|volume=28|issue=1|pages=229–233|via=www.persee.fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=7QNl90qnOp8C&amp;q=visigothic+culture+portugal+academia&amp;pg=PR11 |title = The Visigoths: Studies in Culture and Society|isbn = 90-04-11206-5|last1 = Ferreiro|first1 = Alberto|year = 1999}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Social Implications of Borrowing: The Visigothic Element in Hispano-Romance|url=https://archive.org/details/sim_word_1979-12_30_3/page/257|first=Patricia E.|last=Mason|date=11 December 1979|journal=WORD|volume=30|issue=3|pages=257–272|doi=10.1080/00437956.1979.11435671}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=14 May 2018|title=Goths and Visigoths|url=https://www.history.com/topics/ancient-rome/goths-and-visigoths|url-status=live|website=history.com}}&lt;/ref&gt; 711 ۾ آخري وزيگوٿي بادشاھ [[روڊرڪ]] مارجي ويو ۽ عربن جو دور شروع ٿيو.

===عربن جو دور===

[[File:Al Andalus - 2.png|thumb|left|upright=1.2|ڏھين صدي عيسويءَ ۾ قرطبه واري خلافت]]

بنو اميه جي خلافت طرفان ابيريائي اپٻيٽ تي فتح حاصل ڪرڻ بعد 726ع کان 1249ع تائين موجوده پورچوگال ۽ اسپين جي وڏي حصي سميت [[اندلس]] جو حصو ھيو. ان دؤر م سالن جي ڪجهه ڏھاڪن تائين اتر پورچوگال  ۽ پنج سؤ سالن تائين ڏکڻ پورچوگال تي عربن جي حڪمراني رھي&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Al-Andalus |url=https://www.britannica.com/place/Al-Andalus |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=19 March 2021}}&lt;/ref&gt;. وزيگوٿن جي شڪست بعد ڪجهه مهينن ۾ ئي 726ع ۾ ابيريائي اپٻيٽ دمشق جي خلافت جو حصو ٿي ويو. 750 ۾ بنو اميه جي دمشق واري خلافت ٽٽڻ بعد [[عبدالرحمان ٻيون]] جي قيادت ۾  ھي علائقو اسلامي خلافت کان آزاد ٿي [[قرطبه جي امارت]] بڻجي ويو جيڪا پوء [[قرطبه جي خلافت]] ۾ تبديل ٿي وئي جيڪا طائفه نالي انتظامي يونٽن ۾ ورھايل ھئي جنھن جو سربراھ گورنر ھوندو ھو. اھا خلافت 1031 ۾ ٽٽي 23 ننڍڙين بادشاھتن ۾ ورھائجي وئي جن کي طائفه وارين بادشاھتن جو نالو ڏنو ويو&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;. ھر طائفه جي گورنر پاڻ کي امير قرار ڏئي ڇڏيو.

[[File:Portugal DSC04496 - MERTOLA (34025572830).jpg|thumb|کاٻو|[[الينٽيجو]] ۾ [[ميئرتولا قلعو|ميئرتولا  قلعي]] آڏو کتل [[ابوالقاسم احمد ابن الحسين ابن قصي|ابن قصي]] جو مجسمو]]

1086ع ۾ طائفه وارو دؤر مراڪش کان بربر نسل واري المرابط خاندان [[زلاقه واري جنگ]]([[زلاقه واري جنگ|سگراشس واري جنگ]]) کٽي طائفه وارين بادشاھتن کي پنھنجي مراڪش واري بادشاھت م ملائي ڇڏيو. 1147 ۾ وري ٻيھر مراڪش جي الموحدون خلافت انھن طائفن کي خلافت ۾ شامل ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;Portugal musalman (Le) – VIIIe-XIIIe siècles par Christophe Picard – Maisonneuve et Larose – Collection Occident Musulman – 2001, 500 p. {{ISBN|2-7068-1398-9}}&lt;/ref&gt;. اندلس کي مختلف ضلعن ۾ ورھايو ويو جن کي ڪرہ سڏيو ويندو هو. غرب الاندلس 10 ڪرن تي مشتمل ھو&lt;ref name=&quot;A. R. Disney, p.55&quot;&gt;A History of Portugal and the Portuguese Empire, Vol. 1: From Beginnings to 1807: Portugal (Volume 1) p. 55&lt;/ref&gt;. ھر ڪرہ ۾ صدرمقام ۽ ان جو گورنر مقرر ھيو. انھن مان ڏکڻ پورچوگال ۾ بيجا، 
سيئووس، الڪاسر دو سال، سينتاريم ۽ لزبن شامل ھيا. ھتان جي مسلمانن ۾ مقامي ابيريائي [[مولد]] ۽ بربر سڏبا ھيا. عرب انھن ۾ ٿورا ھيا جن ۾ شام ۽ عمان جا امير شامل ھئا. بربرن جو تعلق اتر آفريڪا جي اٽلس جبلن ۽ مراڪش جي علائقي [[ريف]] سان ھيو&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;.

===پورچوگال ڪائونٽي ===


[[File:Porto April 2019-18.jpg|thumb|upright= 0.8|left|پورچوگال جي ڪائونٽي جي پھريون ڪائونٽ [[ومارا پيرس]] جو مجسمو]]

Aنائين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ منھو ندي ۽ ڊوئرو ندي جي وچ وارو علائقو ھڪ جوڌي ومارا پيرس [[استوريئس]] جي بادشاھ [[الفونسو ٽيون|الفونسو ٽئين]] جي حڪم تي فتح ڪري ورتو جنهن خطي م ٻہ شھر پورٽس ڪيل ۽ براگا واقع ھيا. ھن اتي جي کوڙ ٻين ڦٽل شھرن م پورچوگيزي ء گليسيائي پناھگيرن سميت ٻين عيسائين کي آباد ڪرايو&lt;ref name=&quot;QuidNovi&quot;&gt;{{Cite book |last1=Ribeiro |first1=Ângelo |last2=Hermano |first2=José |title=História de Portugal I&amp;nbsp;– A Formação do Território |trans-title=History of Portugal: The Formation of the Territory |publisher=QuidNovi |year=2004 |isbn=989-554-106-6 |language=pt}}&lt;/ref&gt; اھڙي طرح پورچوگال جي ڪائونٽي وجود ۾ آئي جيڪا ڏکڻ پاسي کان عربن جي حملن ۽ اتر ڏانھن نارمن ۽ وائڪنگ جي حملن سان منھن ڏيندي آئي&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Oliveira |first1=Leandro Vilar |title=A presença viking na Península Ibérica: Os Vikings em Portugal e Galiza (Hélio Pires) |trans-title=The Viking presence in the Iberian Peninsula: The Vikings in Portugal and Galicia (Hélio Pires) |language=pt |journal=Scandia |date=2018 |volume=1 |pages=249–255 |url=https://periodicos.ufpb.br/index.php/scandia/article/view/43168 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Marques |first1=André Evangelista |last2=Barroca |first2=Mário |last3=Amaral |first3=Luís Carlos |chapter=As incursões vikings no Norte de Portugal |hdl=10216/120557 |title=Mil Anos da Incursão Normanda ao Castelo de Vermoim |isbn=978-989-8351-97-5 |pages=143–184 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Henri de Bourgogne reçoit l'investiture du comté de Portugal, 1094 (Claude Jacquand, dit Claudius; 1841).png|thumb|کاٻو|لئون وارو [[الفونسو چوٿون]] 1093ع م پورچوگال جي ڪائونٽ ھينري کي ذميداري سونپيندي]]

ڪائونٽ ومارا پيرس&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.academia.edu/23317651|title=O Conde Vímara Peres por A. de Almeida Fernandes|first=A. de Almeida|last=Fernandes|via=www.academia.edu}}&lt;/ref&gt; ان فتح ڪيل علائقي کي ترقي ڏياري ڪائونٽي جو درجو ڏئي ان جو نالو پورٽس ڪيل جي نالي تان پورچوگال رکيو. ھن ڪائونٽي م ھڪ نئين شھر [[گيمرائيس]] جو بنياد رکيو جيڪو پورچوگيزي قوم جي جنم ڀومي سڏيو ويندو آهي. الفونسو ٽيون جي پٽن پيءُ کان تخت کسي بادشاھت ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏي پر بعد م لئون وارو الفونسو چوٿون آيو جنھن وري استوريئس جي بادشاھتن کي ھڪ بادشاھت ۾ تبديل ڪيو ۽ ان 1093ع ۾ [[ھينري برگنڊي]] کي پورچوگال ڪائونٽي جو ڪائونٽ مقرر ڪري پنھنجي ناجائز ڌيءَ جي ان سان شادي ڪرائي. ھينري براگا کي ڪائونٽي جو صدرمقام بڻايو. ھينري بعد سندس پٽ [[افونسو ھينريڪيس]] ڪائونٽ ٿيو ۽ 24 جون 1128ر تي ھن پنھنجي ماء ٽريسا ۽ سندس عاشق فرنائو پيرس ڊي ٽريوا سان [[سائو ماميڊ واري جنگ]] وڙھي کٽي ۽ ڪائونٽي. جو واحد اڳواڻ بڻجي ويو. ان بعد ھن ڏکڻ طرف مور (مسلمانن) طرف پيشقدمي ڪئي ۽ 25 جنوري 1139ع م انھن کي اوريڪي واري جنگ ۾ فيصلاڪن شڪست ڏئي پورچوگال جو بادشاھ بڻجي ويو. ھاڻي پورچوگال ڪائونٽي ليئون کان ڌار ٿي ھڪ خودمختيار بادشاھت جي صورت اختيار ڪئي. پورچوگال دنيا جي کوجنا ۾ سرواڻي جو ڪردار ادا ڪيو. جان پھريون جو پٽ شھزادو ھينري جھازران ان ڪم ۾ مکيه معاون ۽ مالي مددگار ٿيو.

===پورچوگال جي بادشاھت===
[[افونزو ھينريڪيس]] پورچوگال جو آخري ڪائونٽ ۽ پھريون بادشاھ ھيو ء ان بعد ان خاندان جي بادشاهي قائم رھي. بادشاھت بم ڊنز پھريون، افونسو چوٿون، پيڊرو پھريون بادشاھ ٿيڻ بعد امن سان پنھنجا دؤر گذاريا.1348 ۽ 1349 م يورپ ۾ [[ڪارو موت|ڪاري موت]] واري وبا ۾ پورچوگال پڻ متاثر ٿيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.abc.net.au/science/articles/2007/09/13/2031252.htm|title=Black death|first=Karl S.|last=Kruszelnicki|date=13 September 2007|website=Abc.net.au|access-date=2 April 2019}}&lt;/ref&gt;.  1373ع ۾ پورچوگال انگلينڊ سان [[اينگلو پورچوگيز الائنس]] جي نالي سان اتحاد ڪيو جيڪو دنيا جو موجود سڀ کان ڊگھو اتحاد سڏيو ويندو آهي.

{{multiple image
|direction = vertical
|align = left
|width =
|footer =
|image1 = Batalha de Aljubarrota 02.jpg
|caption1 =آوش گھراڻي جي تخت جي دعويداري ۾  [[جان پھريون، پورچوگال]] [[الجوباھوتا واري جنگ]] کٽي
|image2 = Batalha 009 (4617766169).jpg
|caption2 = 1883-1885 واري پورچوگال ۾ ڪيسٽائيل جي خلاف ٿيندڙ ويڙھ ۾ فتح جي ياد ۾ بادشاھ جان پھرين [[باٽالھا مونيسٽري]] ٺھرائي}}
1383ع ۾ [[بيئتريسي، پورچوگال]] جو مڙس ۽ [[فرڊيننڊ پھريون، پورچوگال]] جو ناٺي [[ڪيسٽائيل وارو جان پھريون]] پورچوگال جي تخت جو دعويدار ٿيو جنھن کي اميرن جي ھڪ حصي ۽ عام ماڻھن جي قيادت ڪندڙ [[جان پھريون، پورچوگال|جان آوش]] جي وچ ۾ الجوبروٽا واري جنگ لڳي جنھن ۾ ڪيسٽائيلن واري ڌر کي شڪست آئي ۽ پورچوگال جي بادشاھي [[آوش گھراڻو|آوش گھراڻي]] کي ملي. ان دؤر ۾ پورچوگال ائٽلانٽڪ سمنڊ جي کوجنا ڪئي ۽ [[ازوريس ٻيٽ]]، [[مدائرا]] ۽ [[پورچوگيزي ڪيپ وردي|ڪيپ وردي]] ٻيٽ دريافت ڪيا؛ آفريڪا جي ساحلي ڪناري جي کوجنا ڪئي؛ آفريڪا جي چونڊ ھنڌن تي ڪالونيون قائم ڪيون؛ انڊيا جو رستو دريافت ڪيو؛ برازيل دريافت ڪري اتي بيٺڪون يا ڪالونيون قائم ڪيون؛ ڏکڻ ايشيا واري پاسي جا واپاري دڳ قائم ڪيا؛ پھريون ڀيرو چين ۽ جپان سان واپار لاء سفارتي مشن موڪليا.
1415ع ۾ اتر آفريڪا جي پھرين خوشحال اسلامي واپاري مرڪز سيوٽا فتح ڪري اتي سمند پار ڪالونيون ٺاھيون.

[[File:Henry the Navigator1.jpg|thumb|کاٻو|upright|[[ھينري جھازران]]]]

ڪرسٽوفر ڪولمبس جي يورپ واپسي بعد جڏهن اسپين ۽ پورچوگال وچ ۾ نئين دريافت ڪيل سرزمين تي شروع ٿيل تڪرار [[ پوپ اليگزينڊر ڇھون|پوپ اليگزينڊر ڇھين]] جي ٽياڪڙي سان ٿيل [[ٽروڊيسيلس وارو معاھدو|ٽروڊيسيلس معاھدي]] ذريعي حل ٿيو جنھن تي 7 جون 1494ع ۾ صحيحون ڪيون ويون جنھن تحت دريافت ٿيل سرزمين کي انھن ٻن حصن ۾ ورھايو.

[[File:Ignoto portoghese, ritratto di un cavaliere dell'ordine di cristo, 1525-50 ca. 02.jpg|thumb|کاٻو|upright|[[واسڪو ڊي گاما]]]]

1484ع ۾ [[واسڪو ڊي گاما]] اھو ڪري ڏيکاريو جنهن لاء ڪرسٽوفر ڪولمبس نڪتو ھيو. ھي پھريون يورپي ھيو جيڪو سمنڊ رستي انڊيا پھتو جنھن سان 17 لک آبادي واري پورچوگال جي معاشيات ۾ خوشحالي آئي ۽ ان ۾ جاڳرتا جو آغاز ٿيو. 1500 ۾ پورچوگال جو جھازران [[گيسپر ڪورٽي ريئال]] موجوده ڪيناڊا ۾ پھتو 
۽ انگريزن ۽ فرانس وارن جي پھچڻ کان گھڻو وقت اڳي ان نيو فائونڊ لينڊ ۾  پورچوگال ڪوو سينٽ فلپس نالي شھر جو بنياد رکيو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.heritage.nf.ca/exploration/portuguese.html |title=The Portuguese Explorers: Newfoundland and Labrador Heritage |publisher=Heritage.nf.ca |access-date=31 January 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite DCB |url=http://www.biographi.ca/en/bio/corte_real_miguel_1E.html |title=Corte-Real, Miguel |first=L.-A. |last=Vigneras |volume=I |access-date=31 January 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pcsp.ca/?Content=Visiting/About_Our_Town/History|title=Town of Portugal Cove – St.Philip's : History|website=Pcsp.ca|access-date=14 September 2015}}&lt;/ref&gt;. 1500ع ۾ [[پیڊرو آلواريس ڪيبرال]] برازيل دريافت ڪري ان تي پورچوگال جي دعويداري جو اعلان ڪيو&lt;ref&gt;The standard view of historians is that Cabral was blown off course as he was navigating the currents of the South Atlantic, sighted the coast of South America, thereby accidentally discovering Brazil. However, for an alternative account of the discovery of Brazil, see [[History of Brazil]]&lt;/ref&gt;.ڏھ ڏينھن بعد [[افونسو ڊي البڪيارڪي]] [[گوا]] (انڊيا)، [[مسقط]] (عمان)، [[ملاڪا]] (ملائيشيا) ۽ فارس جي پاڻي واري لنگھ [[ارمز]] تي قبضو ڪيو ۽ اھڙي طرح پورچوگيزي ايمپائر ھندي سمنڊ ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ سمنڊ جي واپار تي غالب ٿي وئي. پورچوگيزي جھاز تائيوان، جپان، تيمور ۽ [[مولاڪيئس]] يا [[ملاڪو ٻيٽ|ملاڪو ٻيٽن]] (انڊونيشيا) ۾ لنگر انداز ٿيڻ لڳا. ھونئن تہ گھڻي 
وقت کان اھو خيال ڪيو وڃي ٿو ته ڊچ سڀ کان اول آسٽريليا پھتا پر اھڙيون شھادتون پڻ موجود آهن جن مطابق اتي سڀ کان پھريان 1521ع ۾ پورچوگيزي پھتا ھئا&lt;ref&gt;{{cite news|author=Giles Tremlett |url=https://www.theguardian.com/world/2007/mar/22/uk.australia |title=Another nail in Cook's coffin as map suggests he was pipped by Portugal |newspaper=The Guardian |date=22 March 2007 |access-date=31 January 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/australia/10575227/Kangaroo-in-400-year-old-manuscript-could-change-Australian-history.html |title=Kangaroo in 400-year-old manuscript could change Australian history |newspaper=Telegraph |access-date=31 January 2014 |location=London |first=Bernd |last=Debusmann |date=15 January 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Perry |first=Michael |url=https://www.reuters.com/article/2007/03/21/us-australia-map-idUSSYD3449720070321 |title=Map proves Portuguese discovered Australia: new book |work=Reuters |date=21 March 2007 |access-date=31 January 2014 |archive-date=2 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140102003059/http://www.reuters.com/article/2007/03/21/us-australia-map-idUSSYD3449720070321 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 1519 کان 1522 تائين [[فرڊيننڊ مگيلن]] ايسٽ انڊيز جي لاء مھم تي روانو ٿيو ۽ ان مھم جي نتيجي م دنيا جي چوگرد پھرين جھازراني ڪئي وئي. ان مھم دوران فرڊيننڊ مگيلن پاڻ يورپ واپس موٽي نہ سگھيو ڇو ته فلپائن ۾ 1521 ۾ مقامي ماڻھن ھٿان مارجي ويو ھو. 22 اپريل 1529ع ۾ اسپين ۽ پورچوگال ۾ ھڪ ٻيو معاھدو پڻ ٿيو جنھن کي [[زاراگوزا وارو معاھدو]] سڏيو ويو. ان سمورن ڪمن سان پندرهين ۽ سورھين صدي ۾ پورچوگال جي بادشاھت دنيا جي ھڪ وڏي معيشت ٿيڻ سان گڏوگڏ ھڪ فوجي ۽ سياسي طاقت پڻ بڻجي وئي.

[[File:All_areas_of_the_world_that_were_once_part_of_the_Portuguese_Empire.png|thumb|left|upright=1.3|
دنيا جو نقشو جنھن پورچوگال ايمپائر پنھنجي آخري عروج تي ھئي]]

1580 کان 1640 تائين پورچوگال پنھنجي مرضيءَ سان اسپين سان گڏ يونين ۾ شامل ٿيو ان جو سبب اھو جو ٻنھي ملڪن جا بادشاھ بغير وارث جي فوت ٿي ويا ھئا جنھن ڪري 1580ع ۾ پورچوگال ۾ واراثت جي مسئلي ڪر کنيو. آخرڪار اسپين جو فلپ ٻيون اسپين جي تخت جو دعويدار ٿيو ۽ کيس بادشاھي ملي ۽ پورچوگال وارن پڻ کيس فلپ پھريون جي نالي سان پنھنجو بادشاھ تسليم ڪيو اھڙي طرح ابيريائي اپٻيٽ ٻن بادشاھتن جي ھڪ يونين بڻجي ويو پر ان جاگرافيائي خطي جي سڄاڻپ اسپين جي نالي سان ٿيڻ لڳي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://digital.csic.es/bitstream/10261/9858/1/1812Cadiz.pdf|title=Peña, Lorenzo. Un puente jurídico entre Iberoamérica y Europa:la Constitución española de 1812. Instituto de Filosofía del CSIC}}&lt;/ref&gt; ان يونين سان پورچوگال پنھنجي خودمختيار پرڏيھي معاملن جي پاليسي کان محروم ٿي 80 سالن تائين اسپين ۽ نيڌرلينڊز جي وچ م جنگ جو حصو ٿي ويو. ان جنگ ڪري اينگلو پورچوگيزي تعلقات پڻ خراب رھيا ۽ پورچوگال کي ايران عمان وچ ۾ ھرمز تان دستبردار ٿيڻو پيو. ان جي ڪالونين تي ولنديزي حملا ٿيڻ لڳا ۽ پورچوگال جي ھندوستان جي واپار تان ھڪھٽي ختم ٿي وئي.1640ع ۾ [[جان چوٿون، پورچوگال]] ناراض اميرن جي مدد سان پورچوگال جي بادشاھت جو دعويدار ٿيو ۽ پوءِ جنگ لڳي جنھن سان پورچوگال يونين مان نڪري آيو ء ان تي [[براگنزا گھراڻو|براگنزا]] گھراڻي جو دؤر شروع ٿيو جيڪو 1910ع تائين قائم رھيو.

{{multiple image
|direction = vertical
|align = کاٻو
|width =
|footer =
|image1 = John V of Portugal Pompeo Batoni.jpg
|caption1 = بادشاھ [[جان پنجون، پورچوگال]] 
|image2 = Europa - Portugal - Lisboa - Mafra - Palacio.jpg
|caption2 = [[مافرا محل]], a [[يونيسڪو]] طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل
}}

[[جان چوٿون، پورچوگال|جان چوٿون]] کان پوء سندس وڏو پٽ [[افونسو چوٿون، پورچوگال]] بادشاھ ٿيو جنھن کي سندس زال ماريا فرانسسڪا، بادشاھ جي ڀاء پيڊرو ([[پيڊر ٻيون، پورچوگال|پيڊر ٻيون]]) سازش ذريعي پاڳل قرار ڏيارايو جنھن بعد اقتدار اصل م ان کان کسجي ويو. ان جي وفات بعد پيڊرو ٻيون، پورچوگال بادشاھ ٿيو. ان بعد سندس پٽ [[جان پنجون، پورچوگال|جان پنجون]] تخت تي ويٺو جنھن روايتن کان ھٽي مطلق حاڪم جي صورت اختيار ڪئي. ان بعد سندس پٽ [[جوزف پھريون، پورچوگال|جوزف پھريون]] تخت تي ويٺو. ھن پورچوگال جي سرزمين ۽ انڊيا واري ڪالونين ۾ غلامي تي بندش وڌي. بري ۽ بحري فوج جي نئين سر تنظيم سازي ڪئي، عيسائي فرقن وچ م امتيازي فرق وارا قانون منسوخ ڪيا، ۽ مالياتي معاشي سڌارا آندا، نئين ڪمپنين جو بنياد وڌو. پھرين نومبر 1755ع ۾ لزبن شھر م زلزلي ۽ ان بعد سونامي تباھي آندي جنھن سان پورو شھر ناس ٿي ويو. سال اندر شھر نئين سر تعمير ٿي ويو. 1758ع ۾ جوزف قاتلاڻي حملي ۾ زخمي ٿيو. 1762ع ۾ اسپين پورچوگال تي حملو ڪيو ۽ انھن م جنگ ڇڙي وئي جيڪا ست سال ھلي. جوزف 1777ع ۾ وفات ڪئي. سندس زال [[ماريا پھرين، پورچوگال|ماريه پھرين]] ملڪه ٿي. 1807ع م نيپولين اسپين ء فرانس تي چڙھائي ڪئي ۽ سخت جنگ بعد پورچوگال جي ماريا پھرين ملڪ جي گادي پورچوگال مان برازيل جي شھر ريئو ڊي جينرو منتقل ڪئي. نيپولين جي فوج لزبن ٻاھران پھتي. 1815 م برازيل کي بادشاھت قرار ڏنو ويو ء پورچوگال جي بادشاھت کي ان ۾ ضم ڪيو ويو ۽ ان جو نالو [[يونائيٽيڊ ڪنگڊم آف پورچوگال، برازيل اينڊ الگاروي]] رکيو ويو. ماريا جو پٽ [[جوئائو ڇھون، پورچوگال|جوئائو ڇھون]] تخت تي ويٺو. 1815 ۾ انگلينڊ جي مدد سان فرانس کي شڪست آئي ۽ جوئائو واپس پورچوگال منتقل ٿي سگھيو پئي پر ھن برازيل ۾ رھڻ جو فيصلو ڪيو پر پورچوگال جي شھر پورٽو ۾ 1820 ۾ لبرل انقلاب جي شروعات ٿي جنھن ڪري 1821 ۾ ھن جي واپسي جي ضرورت پيدا ٿي. ھي لزبن موٽي آيو پر پنھنجي پٽ پيڊرو ([[پيڊرو پھريون، برازيل|پيڊرو پھريون]]) کي برازيل ۾ ڇڏيو. جڏھن پورچوگال جي حڪومت برازيل جي پراڻي ڪالوني واري درجي م بحال ڪرڻ چاھيو تہ پيڊرو اتان جي اميرن سان ملي آزادي جو اعلان ڪري ڇڏيو. ان بعد [[سسپلانٽينا]] (موجوده [[يوراگوئي]]) برازيل ۾ شامل آخري علائقو ھيو جنھن تي پورچوگال جي حڪومت رھي. 1825ع ۾ برازيل جي آزادي کي تسليم ڪيو ويو جنھن ۾ پيڊرو پھريون برازيل جي شھنشاھ جو لقب اختيار ڪيو. 1826ع ۾ جوئائو ڇھون وفات ڪئي ۽ پوء وراثت جو مسئلو پيدا ٿيو ڇوتہ سندس وارث اڳ ئي برازيل جو پيڊرو پھريون جي نالي سان شھنشاھ ھيو پر ان سان گڏوگڏ [[پيڊرو چوٿون، پورچوگال|پيڊرو چوٿون]] جي نالي سان پورچوگال جو پڻ بادشاھ ٿيو. ھن پورچوگال واري بادشاھت پنھنجي ڌيءَ [[ماريا ٻين، پورچوگال|ماريه ٻين]] جي حق ۾ ترڪ ڪئي پر پيڊرو جو ڀاءُ [[ميگئل پھريون، پورچوگال|ميگئل پھرين]] احتجاج ڪندي تخت جي دعويداري ڪئي ۽ 1828ع ۾ ھن اقتدار تي قبضو ڪيو. پيڊرو پورچوگال م ڌيءَ کي واپس بادشاھي ڏيارڻ ۽ آئيني بادشاهت جي قيام لاءِ گھرو ويڙھ شروع ڪرائي جيڪا 1834ع ۾ ختم ٿي. ميگئل کي شڪست آئي.ماريه ٻين ملڪ جي راڻي ٿي ۽ آئين جي بحالي جو اعلان ڪيو ويو.

===آئيني بادشاهت===

{{multiple image
|direction = vertical
|align = left
|width =
|image1 = O Regicídio por Haenen (2).jpg
|image2 = Aclamação de Dom Manuel II.jpg
|image3 = Proclamação República Portuguesa.jpg
|footer =مٿان کان هيٺ: لزبن ۾ شاھي قتل (1908), بادشاھ طرفان [[منوئيئل ٻيون، پورچوگال|منوئيئل ٻئين]] جي بادشاھ طور آجيان (1908) ۽ 5 آڪٽوبر 1910 وارو انقلاب (ريپبلڪ وارو اعلان)}}

راڻي ماريه ٻين ۽ [[فرڊيننڊ ٻيون، پورچوگال|فرڊيننڊ ٻئين]] جي پٽ [[پيڊرو پنجون، پورچوگال|پيڊرو پنجين]] 1853 کان 1861ع تائين پورچوگال کي ھڪ جديد ملڪ ۾ تبديل ڪيو. انھن جي دؤر ۾ روڊن جي تعمير ٿي ٽيليگراف رواج م آئي ، ريلوي نظام ٺھيو ۽ پبلڪ هيلٿ نظام ۾ سڌارا آندا ويا. پيڊرو 1961ع م ڪالرا وگھي وفات ڪري ويو. خاندان جا ڪافي ڀاتي ان بيماري سبب وفات ڪري ويا. ان جو ڀاءُ [[لوئيس پھريون، پورچوگال|لوئيس پھريون]] تخت تي ويٺو. پورچوگال جي ڏکڻ آمريڪا ۾ بيٺڪي نظام جي خاتمي باوجود ان جون ايشيا م گوا سميت ڪجهه ۽ آفريڪا ۾ ڪافي بيٺڪيتون قائم ھيون جن ۾ لئانڊا، بسائو، بينگئيلا، مپوتو، پورٽو ايمبوئم، موزمبيق شامل ھئا. پھرين فيبروري 1908ع تي بادشاھ [[ڪارلوس پهريون، پورچوگال|ڪارلوس پهرين]] ۽ سندس وڏي پٽ لوئيس فلپ کي ٻن ريپبلڪ جي حامي انقلابي ڪارڪنن حملو ڪري قتل ڪري ڇڏيو. ان جي ٻئين نمبر پٽ [[منوئيئل ٻيون، پورچوگال|منوئيئل ٻئين]] کي تخت تي ويھاريو ويو. 5 آڪٽوبر 2010 ۾ کيس انقلاب ذريعي ھٽايو ويو ۽ ملڪ مان بادشاھت جو خاتمو ٿيو ۽ ملڪ کي ريپبلڪ جو درجو ڏنو ويو. شاھي خاندان جلاوطن ٿي انگلينڊ م پناھ ورتي.

=== پورچوگال جي ريپبلڪ===

[[File:Bernardino Machado, Teófilo Braga, António José de Almeida e Afonso Costa, após uma sessão solene do Parlamento em homenagem aos mortos da revolução republicana, 1910.png|thumb|کاٻو|upright=1.2|کاٻي کان ساڄي: صدر [[برنارڊينو مئڪاڊو]]، [[ٽيئافلو براگا]], صدر [[انٽونيو جوشي ڊي الميئڊا]] ۽ وزيراعظم [[افونسو ڪوسٽا]]؛ 1911ع م]]
نئين ريپبلڪ مسئلن جو شڪار رھي 15 سالن م 45 حڪومتون آيون ويون. پھرين عظيم جنگ م پورچوگال اتحادين جو ساٿي ٿيو ۽ [[پھرين جنگ عظيم جون مرڪزي طاقتون|مرڪزي طاقتن ]] سان جنگ وڙھيو. جنگ ان جي ڪمزور معيشت کي ڏاڍو نقصان رسايو. سياسي ناپئداري ۽ معاشي ڪمزور ان نئين ريپبلڪ م بيچيني ۽ افراتفري پيدا ڪئي. 28 مئي 1926ع تي اتي فوجي انقلاب آيو ۽ اھڙي طرح ساڄي ڌر واري قومي آمريت قائم ٿي جنھن سان اڳتي ھلي 1933ع ۾ [[انٽونيو ڊي اوليورا سالازار]] جي اڳواڻي ۾ ٻين ريپبلڪ قائم ڪئي وئي. ٻين جنگ عظيم ۾ پورچوگال غيرجانبدار رھيو. 

[[File:Antonio Salazar-1.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[انٽونيو ڊي اوليورا سالازار]] پورچوگال جي ٻين ريپبلڪ جو 1932 کان 1968ع تائين حاڪم رھيو]]

1968ع ۾ [[مارسيلو ڪئيٽانو]] ملڪ جو نئون سربراھ ٿيو.

[[File:Portuguese colonial war blank map.svg|thumb|کاٻو|upright|
1975  ۾ آزادي ماڻڻ کان اڳ پورچوگيزي آفريڪا]]
پورچوگيزي حڪومت ۽ فوج سمنڊ پار علائقن جي خودمختياري لاء آخر تائين راضي ٿيڻ لاء تيار نہ ھئي ۽ مزاحمت پئي ڪئي. اپريل 1974ع م لزبن ۾ کاٻي ڌر واري پرامن فوجي بغاوت ٿي جنھن کي ڪارنيشن انقلاب جو نالو ڏنو ويو جنھن بعد آفريڪا جي ملڪن انگولا ۽ موزمبيق کي آزادي ملي ۽ ٻن سالن جي اندر جمھوريت کي بحال ڪيو  1975 ۾ پورچوگال جي آئين ساز اسيمبلي جون چونڊون ٿيون. 1976 ۾ پورچوگال جي ليجسليٽو اسيمبليءَ جي چونڊن ۾ [[سوشلسٽ پارٽي، پورچوگال|سوشلسٽ پارٽي]] کٽي آئي ۽ ان جو اڳواڻ ماريو سوئاريس وزيراعظم ٿيو جيڪو 1978 تائين ان عهدي تي رهيو ۽ وري 1983 کان 1985 تائين وزيراعظم ٿيو. ھن يورپي ايڪانامڪ ڪميونٽي ۾ شامل ٿيڻ واري مرحلي جي شروعات ڪئي.
[[File:Portugese minister Soares (voorzitter Socialistische Partij) op Schiphol aangeko, Bestanddeelnr 927-7110.jpg|thumb|left|upright=0.9|[[ماريو سوئاريس]] 1976 پورچوگال جو جمھوري طريقي سان چونڊيل پھريون وزيراعظم ھيو]]
1986ع ۾ پورچوگال اسپين سميت يورپي ايڪانامڪ ڪميونٽي ۾ شامل ٿيو جيڪا بعد يورپي يونين ۾ تبديل ٿي وئي. 20 ڊسمبر 1989 تي پورچوگال پنھنجي آخري ڪالوني ميڪائو پرامن طريقي سان چين جي حوالي ڪئي. 26 مارچ 1995ع تي پورچوگال شينجن ايريا جي قائدن تي عملدرآمد ڪرڻ جي شروعات ڪئي. 1999 م ھي ملڪ يورو زون م شامل ٿيو. 5 جولاءِ 2004 تي ھن ملڪ جو وزيراعظم جوسي منوئيئل باروسو کي يورپي ڪميشن جي صدارت لاء نامزد ڪيو ويو.

== جاگرافي ==

{{multiple image
|direction = vertical
|width = 200
|footer =
|image1 = Portugal topographic map-pt.png
|caption1 = پورچوگال جي ٽوپوگرافي ۽ انتظام
}}

پورچوگال جي سرزمين ۾ ابيريائي اپٻيٽ جو حصو ۽ ائٽلانٽڪ سمنڊ ۾ واقع ٻہ [[ٻيٽن جو ميڙ|ٻيٽن جا ميڙ]]: [[مدائرا]] ۽ [[ازوريس]] شامل آهن. مکيه زميني حصو اتر ۾ جابلو ۽ ڏکڻ م ميداني علائقن تي مشتمل آهي&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Vieira|first1=Gonçalo|last2=Luís|first2=Zêzere José|last3=Mora|first3=Carla|title=Landscapes and Landforms of Portugal|date=2018|publisher=Springer International Publishing|isbn=978-3-319-03640-3}}&lt;/ref&gt;. ان کي وچان [[ٽگوس ندي]] ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي جيڪا اسپين مان ملڪ م داخل ٿي لزبن شھر مان گذرندي ائٽلانٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ھن ملڪ جي سڀ کان وڏي جابلو چوٽي [[مائونٽ پيڪو]] آھي جيڪا [[ازوريس]] جي [[پيڪو ٻيٽ]] تي واقع آهي. جيڪو ھڪ قديم ٻرندڙ جبل آھي جنھن جي اونچائي {{convert|1991|m|ft|0|abbr=on}} آھي. ايٽلانٽڪ سمنڊ ۾ پورچوگال جي مخصوص معاشي زون جي پکيڙ 1,727,408&amp;nbsp;ڪ م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; آھي جيڪو يورپي يونين جي ملڪن ۾ ٽيون نمبر وڏو ۽ دنيا جي ملڪن ۾ 20ھون وڏو [[مخصوص معاشي زون]] آھي&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dn.pt/portugal/interior/portugal-tenta-duplicar-territorio-maritimo-8703814.html|title=Portugal tenta duplicar território marítimo (in Portuguese)|last=Francisco|first=Susete|date=14 August 2017|website=Diário de Notícias|access-date=7 December 2017}}&lt;/ref&gt;.

== آبھوا ==


[[File:Portugal Köppen.svg|thumb|left|upright=0.9|
پورچوگال جي مکيه زميني علائقي جو ڪوپن موسمي درجابندي وارو نقشو]]

پورچوگال جو شمار [[ميڊيٽرينين آبھوا]] واري موسمي درجي ۾ ٿئي ٿو&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.weatheronline.co.uk/reports/climate/Portugal.htm|title=Climate of the World: Portugal |website=Weatheronline.co.uk|access-date=14 September 2015}}&lt;/ref&gt; 
اتر اولھ وارن مٿاھن پٽن ء جبلن واري پاسي جي موسم [[سامونڊي آبھوا]] واري آھي . ازوريس جي ڪجهه ٻيٽن جي موسم ڪجهه خشڪ ۽ ڪجهه جي گرم بياباني ۽ ڪجهه ٻيٽن جي گھميل آھي. پورچوگال جو شمار يورپ جي گرم ترين ملڪن م ٿيندو آهي. مدائرا جا ٻيٽ ٻرندڙ جبلن وارا آھن. جتي ڪڏهن ڪڏهن ھلڪي شدت وارا زلزلا ايندا رهندا آهن. وڏو زلزلو آخري ڀيرو 1956-1957 ۾ آيو. پورچوگال جو سراسري گرمي پد اترئين جابلو ۽ مٿاھين حصي ۾ 10 کان 12 سينٽي گريڊ تائين ۽ ڏاکڻي ميداني علائقي ۾ 16 کان 18 سيٽي گريڊ رھندو آھي. اونھاري ۾ ھتان جو سڀ کان وڏي ۾ وڏو گرمي پد 40 سينٽي گريڊ تائين رھندو آھي. سياري م اترئين ۽ وچين حصي وارن ضلعن م برف پوندي آهي.

==سياسي نظام==
{{multiple image
| align  = کاٻو
| caption_align = center
| image1  = Marcelo Rebelo de Sousa em 2017.png
| width1  = 143
| caption1 = [[مارسيلو ريبيلو ڊي سوئسا]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[پورچوگال جو صدر]]&lt;br /&gt; 2016&lt;/small&gt; کان وٺي
| image2  = António Costa em 2017.jpg
| width2  = 134
| caption2 = [[انٽونيو ڪوسٽا]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[پورچوگال جو وزيراعظمl]]&lt;br /&gt;
 2015&lt;/small&gt; کان وٺي
}}

پورچوگال ۾ 1976ع جي آئين تحت [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]] [[نمائندگي واري جمھوري نظام|نمائندگانہ جمھوريت واري]] [[ريپبلڪ]] آھي&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Martins|first=Ana|date=2006|title=Presidential Elements in Government: The Portuguese Semi-Presidential System|url=https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/euroclv2&amp;id=81&amp;div=&amp;collection=|journal=European Constitutional Law Review|volume=2|pages=81–100|doi=10.1017/S1574019606000812|s2cid=146507857}}&lt;/ref&gt;. آئين تحت رياست جا ٿنڀا صدر، حڪومت، پارليامينٽ ۽ عدليه آھن جيڪي اختيارن م آزاد آھن&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite web|url=http://dre.pt/comum/html/legis/crp.html|title=Constituição da República Portuguesa – D.R.E. (Constitution of the Portuguese Republic)|date=2 April 1976|publisher=[[Diário da República|Diário da República Electrónico]]|language=pt|archive-url=https://web.archive.org/web/20081221013137/http://www.dre.pt/comum/html/legis/crp.html|archive-date=21 December 2008|url-status=dead|access-date=16 August 2013}}&lt;/ref&gt; صدر جي چونڊ پنجن سالن لاء سڌي سنئين عوام جي ووٽن ذريعي ٿيندي آهي. پارليامينٽ ھڪ ايواني 230 رڪنن واري آھي. ھر رڪن ڊپٽي سڏيو ويندو آهي سمورا رڪن چئن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. حڪومت جو سربراھ وزيراعظم ھوندو آھي ۽ ان ۾ وزير ۽ رياست جا سيڪريٽري شامل ھوندا آھن. ڪورٽون ٽن حصن: جڊيشل، ايڊمنسٽريٽو ۽ فسڪل ۾ ورھايل آھن. وڏي ۾ وڏي عدالت پورچوگال جي سپريم ڪورٽ آھي. قانونن جي آئين حيثيت جاچڻ لاءِ ھڪ پورچوگال جي 13 رڪني آئيني ڪورٽ پڻ ڪم ڪري ٿي. پورچوگال ۾ ڪثيرالجماعتي سياسي نظام آھي پر ان م ٻہ جماعتون: [[سوشلسٽ پارٽي، پورچوگال|سوشلسٽ پارٽي]] ۽ [[سوشل ڊيموڪريٽڪ پارٽي، پورچوگال|سوشلسٽ ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]  غالب آھن. ان کان سواءِ ٻين پارٽين ۾ [[ پورچوگيزي ڪميونسٽ پارٽي]] ۽  ماحولياتي جماعت [[دي گرينز]]، [[ليفٽ بلاڪ]] ۽ پيپلز پارٽي شامل آهن جن کي ھر ڀيري 5 کان 15 سيڪڙو ووٽ ملندا آهن.

[[File:Exterior of Palácio Nacional de Belém 98.jpg|thumb|کاٻو|[[بيليئم محل]] ملڪ جو صدارتي ھائوس آھي جنھن م صدر جي آفيس ۽ رھائش واقع آهي]]

[[File:Lisboa April 2014-15a.jpg|thumb|کاٻو|[[پراسا دو ڪوميئرسو]] واري عمارت جتي کوڙ وزيرن جون آفيسون واقع آهن]]

[[File:Parlamento-IPPAR1.jpg|thumb|کاٻو|[[ ريپبلڪ جي اسيمبلي، پورچوگال|اسيمبلي آف ريپبلڪ]]]]

وزيراعظم ۽ ھڪ يا وڌيڪ ڊپٽي وزيراعظمن، وزيرن، رياستي سيڪريٽرين جي مقرري صدر ڪندو آهي. ملڪ جي پارليامينٽ جو نالو اسيمبلي آف ريپبلڪ آھي جيڪا لزبن شھر ۾ واقع آهي. جيڪا مکيه قانونساز ادارو آهي

==پرڏيهي ناتا==

[[File:Exterior of Palácio das Necessidades (Lisbon) 47.jpg|thumb|[[نيسيسداجس محل]] جيڪو پرڏيهي معاملن جي وزارت جي آفيس آھي]]
[[File:António Guterres 2012.jpg|thumb|[[انتونيو گوتيخس]] گڏيل قومن جو ٻيون ڀيرو لاڳيتو چونڊيل سيڪريٽري جنرل پورچوگال جو اڳوڻو وزيراعظم ھيو]]

پورچوگال 1955ع کان وٺي گڏيل قومن جو رڪن ۽ نيٽو جو باني رڪن ۽ يورپي يونين جو 1993ع ۾ شامل ٿيندڙ رڪن آهي. 1996 ۾ ھي ملڪ ڪميونٽي آف پورچوگيزي لينگئيج ڪنٽريز جو باني رڪن ٿيو جنھن جو صدر مقام پڻ لزبن پينافيئل محل ۾ آهي. انتونيو گوتيخس 1995 کان 2002 تائين پورچوگال جي وزيراعظم رھيو ۽ پھرين جنوري 2017 تي گڏيل قومن جو سيڪريٽري جنرل ٿيو ۽ ٻيھر جون 2021 ۾ ساڳي عھدي تي چونڊجي آيو. جي ملڪ 1983ع کان لاطيني يونين جو رڪن آهي. ھن جا مختلف ملڪن سان ٻٽي شھريت وارا دوستاڻا ناتا آھن جن م برازيل پڻ شامل آهي. ھن ملڪ جا يونائيٽيڊ ڪنگڊم سان جاري دنيا جا سڀ کان پراڻا ناتا آھن. ھن ملڪ جا ٻه بين الاقوامي تڪرار ھلندڙ آھن ۽ ٻئي اسپين سان سرحدي تڪرار اٿس. جن مان ھڪ [[اوليوينزا]] وارو تڪرار آھي جيڪو 1297ع کان وٺي پورچوگال جو حصو ھيو پر 1801ع ۾ [[نارنگين واري جنگ]] بعد  [[باداجوز معاھدو| باداجوز معاھدي]] ذريعي ان کي اسپين ۾ شامل ڪيو ويو. پورچوگال [[ويانا ڪانگريس]] ۾ ان جي واپسي جو مطالبو ڪيو پر اسپين ان کي اڄ تائين پنھنجو علائقو قرار ڏيندو پيو اچي&lt;ref name=&quot;One-europe.net_2017-09-29&quot;&gt;{{Citation| url=http://one-europe.net/portugal-spain-the-territorial-disputes-of-olivenza-and-the-savage-islands| title=Portugal &amp; Spain – the territorial disputes of Olivenza and the Savage Islands (Part II) – OneEurope| newspaper=One-europe.net| date=11 February 2015| access-date=29 September 2017| archive-url=https://web.archive.org/web/20170929140112/http://one-europe.net/portugal-spain-the-territorial-disputes-of-olivenza-and-the-savage-islands| archive-date=29 September 2017| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. ٻيون تڪرار [[سيويج آئلينڊز|سيويج ٻيٽن]] تي آھي جيڪي پورچوگال جي قبضي ۾ آھن. اھي ٻيٽ 1394ع م. اٽليءَ جي جھازران دريافت ڪيا ھيا ۽ جاگرافيائي طور تي پورچوگال جي [[مدائرا]] ٻيٽن جي ڀيٽ ۾ 115 ڪلوميٽرن جي فرق سان اسپين جي [[ڪينري]] ٻيٽن جي وڌيڪ ويجھو آهن. اھي ماڻھن جي ذاتي ملڪيت ھيا جن کان 1971ع ۾ پورچوگال جي حڪومت خريد ڪيا. انھن ٻيٽن جو اسپين 1911ع کان وٺي دعويدار آھي. ان تڪرار ٻنھي ملڪن ۾ سياسي ڇڪتاڻ ۾ اضافو ٿيو. ان تڪرار جو سبب انھن ٻيٽن جو ظاھري ملھ نه پر انھن ٻيٽن جي ڪري مخصوص معاشي زون جو اضافو آھي.

==قانون==


[[File:Campus Justiça (cropped).JPG|thumb|کاٻو|[[لزبن]] شھر جو عدالتي ڪامپليڪس]]

پورچوگال جو قانوني ۽ عداتتي نظام [[سول لا سسٽم]] تي مشتمل آهي جنھن کي ڪانٽينينٽل فيملي ليگل سسٽم پڻ سڏيو ويندو آهي. اتان جي مکيه قانونن ۾ 1976ع وارو ترميميل آئين، 1966ع وارو پورچوگيزي سول ڪوڊ، 1661 وارو سول پروسيجر ڪوڊ، 1982 وارو پينل ڪوڊ، 1888 وارو ڪمرشل ڪوڊ شامل آهن. ھي دنيا جو پھريون ملڪ آھي جنھن سڀ کان پهرين 1884ع ۾ عمرقيد جي سزا کي منسوخ ڪيو ۽ انھن پھرين ملڪن ۾ شامل آھي جن موت جي سزا ختم ڪئي. ھن ملڪ ۾ قيد جي سزا جي حد 25 سالن تائين آھي. ھي دنيا جو پھريون ملڪ آھي جنھن 2001 ۾ ھيروئن، ڪوڪين، ڀنگ ھر ڄاتل منشيات جي واپرائڻ ۽ ان کي قبضي ۾ رکڻ کي ڏوھن جي زمري کان ٻاھر ڪري ڇڏيو پر ان لاء شرط اھو اھي تہ ان جي منتقلي ۽ قبضو مقدار ۾ ھڪ ماڻھو جي ڏھن ڏينھن جي استعمال کان وڌيڪَ نہ ھوندو. ان قانوني تبديلي جي ڪري ھن ملڪ تي تنقيد پڻ ڪئي وئي پر نتيجي م 16 کان 18 سالن جي عمر وارن ۾ نشي جي رجحان ۾ ڪمي ۽ ايڇ آء وي انفيڪشن جي مريضن ۾ اڌو اڌ گھٽتائي اچي وئي&lt;ref&gt;Brian Vastag [http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=portugal-drug-decriminalization 5 Years After: Portugal's Drug Decriminalization Policy Shows Positive Results]. Scientific American. 7 April 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Maia Szalavitz, [http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1893946,00.html Drugs in Portugal: Did Decriminalization Work?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826203633/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1893946,00.html |date=2013-08-26 }}, [[Time (magazine)|Time]] (26 April 2009)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Greenwald|first1=Glenn|title=Drug Decriminalization in Portugal: Lessons for Creating Fair and Successful Drug Policies|url=http://www.cato.org/publications/white-paper/drug-decriminalization-portugal-lessons-creating-fair-successful-drug-policies|publisher=Cato Institute|access-date=14 February 2015|format=PDF|date=2 April 2009}}&lt;/ref&gt;

== انتظامي ورهاست ==
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;width: 100%; margin: 1px 1px 10px; text-align: center; border-spacing: 0px; font-size: 95%;&quot;

! colspan=&quot;9&quot; style=&quot;text-align:right; background:lightgrey; padding-left:10px; font-size:130%;&quot; |ضلعا&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.distritosdeportugal.com/ &quot;Districts of Portugal&quot;]. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;font-size:95%; width:15%; background:white;&quot;


! style=&quot;border-bottom:1px solid black;&quot; | #
! style=&quot;border-bottom:1px solid black;&quot; | ضلعو
! style=&quot;border-bottom:1px solid black;&quot; | رقبو
! style=&quot;border-bottom:1px solid black;&quot; | آبادي

! style=&quot;border-bottom:1px solid black;&quot; | #
! style=&quot;border-bottom:1px solid black;&quot; | ضلعو
! style=&quot;border-bottom:1px solid black;&quot; | رقبو
! style=&quot;border-bottom:1px solid black;&quot; | آبادي
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 1
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[لزبن ضلعو|لزبن]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2,761&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,066&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 2,250,533
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 10
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[گئارڊا ضلعو|گئارڊا]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;5,518&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (2,131&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 160,939
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 2
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[لئيريا ضلعو|لئيريا]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;3,517&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,358&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 470,930
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 11
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; |[[ڪوئيمبرا ضلعو|ڪوئيمبرا]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;3,947&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,524&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 430,104
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 3
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[سينتاريم ضلعو|سينتاريم]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;6,747&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (2,605&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 453,638
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 12
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; |[[اويئرو ضلعو|اويئرو]] 
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2,808&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,084&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 714,200
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 4
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[اسٽوبال ضلعو|اسٽوبال]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;5,064&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,955&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 851,258
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 13
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[ويزيو ضلعو|ويزيو]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;5,007&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,933&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 377,653
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 5
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[بيجا ضلعو|بيجا]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;10,225&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (3,948&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 152,758
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 14
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[براگانکا ضلعو|براگانکا]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;6,608&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (2,551&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 136,252
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 6
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[فارو ضلعو|فارو]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;4,960&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,915&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 451,006
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 15
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[ويلا ريال|ويلا ريال]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;4,328&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,671&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 206,661
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 7
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[ايوورا ضلعو|ايوورا]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;7,393&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (2,854&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 166,706
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 16
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[پورتو ضلعو|پورتو]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2,395&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (925&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 1,817,117
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 8
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[پورتاليگري ضلعو|پورتاليگري]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;6,065&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (2,342&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 118,506
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 17
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[براگا ضلعو|براگا]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2,673&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (1,032&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 848,185
|-
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 9
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; |[[ڪسٽيلو برانڪو ضلعو|ڪسٽيلو برانڪو]]&lt;br&gt;
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;6,675&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (2,577&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 196,264
| style=&quot;width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white&quot; | 18
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | [[ويانا دو ڪسٽيلو ضلعو|ويانا دو ڪسٽيلو]]
| &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2,255&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;km&lt;/span&gt;&lt;sup contenteditable=&quot;false&quot;&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; (871&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;sq&lt;/span&gt;&amp;nbsp;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;mi)&lt;/span&gt;
| 244,836
|}
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;width:100%; margin:auto; margin:1px; text-align:center;  border-spacing: 0px; font-size:95%&quot;

! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:right; background:lightgrey; padding-left:10px; font-size:130%;&quot; | خود مختيار علائقا
|-
! style=&quot;width:25%; background:white; border-bottom:1px solid black;&quot; | خود مختيار علائقا
! style=&quot;width:25%; background:white; border-bottom:1px solid black;&quot; | رقبو
! style=&quot;width:25%; background:white; border-bottom:1px solid black;&quot; | آبادو
! style=&quot;width:25%; background:white; border-bottom:1px solid black;&quot; |آبادي جو نالو
|-
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | آزورس
|2333 km²
| 246,772
| ''Azorean''
|-
| style=&quot;text-align:right; padding-left:5px;&quot; | ماديعيرا
| 801 km²
| 267,785
| ''Madeiran''
|}

==حوالا==
{{حوالا|2}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:پرتگال]]
[[زمرو:ملڪ]]
[[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]]
[[زمرو:يورپي ملڪ]]
[[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]]
[[زمرو:ڪميونٽي آف پرتگيز لئنگئيج ڪنٽريز جون ميمبر رياستون]]</text>
      <sha1>rob6ccbu1ckmz2ed4m1k04kd8g3vqfy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ظھيرالدين بابر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12230</id>
    <revision>
      <id>424403</id>
      <parentid>378484</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:05:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23060" sha1="fd57n9zu37sp4r5y4qcbkm1esxmk4a4" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل سلطنت جو باني ۽ پهريون مغل شهنشاهه (1526ع–1530ع)}}

{{Infobox royalty
| name = ظهيرالدين محمد بابر
| title = مغل شهنشاهه
| image = Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg
| caption = بابر جو مصور پورٽريٽ، لڳ ڀڳ 1640ع، شاهجهان جي دور جو البم؛ سمٿسونين جو مجموعو
| succession = [[مغل سلطنت]] جو پهريون شهنشاهه
| reign = 21 اپريل 1526ع – 26 ڊسمبر 1530ع
| predecessor = عهدو قائم ٿيو؛ [[ابراهيم لوڌي]] دهليءَ جو اڳوڻو سلطان
| successor = [[همايون]]
| succession1 = [[ڪابل]] جو حڪمران
| reign1 = 1504ع – 1526ع
| succession2 = [[فرغانه]] جو حڪمران
| reign2 = 1494ع – 1497ع
| predecessor2 = [[عمر شيخ مرزا ٻيو]]
| succession3 = [[سمرقند]] جو حڪمران
| reign3 = مختلف مختصر دور، 1497ع، 1500ع–1501ع ۽ 1511ع–1512ع
| birth_date = {{Birth date|1483|2|14|df=y}}
| birth_place = [[انديجان]]، [[فرغانه وادي]]، [[تيموري سلطنت]]
| death_date = {{Death date and age|1530|12|26|1483|2|14|df=y}}
| death_place = [[آگرو]]، [[مغل سلطنت]]
| burial_place = [[باغ بابر]]، [[ڪابل]]، [[افغانستان]]
| full_name = ظهيرالدين محمد بابر
| posthumous_name = فردوس مڪاني
| house = [[تيموري گهراڻو]]
| dynasty = [[مغل گهراڻو]]
| father = [[عمر شيخ مرزا ٻيو]]
| mother = [[قتلُغ نگار خانم]]
| spouse = [[ماهم بيگم]]
| issue = [[همايون]]، [[ڪامران مرزا]]، [[عسكري مرزا]]، [[هندال مرزا]]، [[گلبدن بيگم]] ۽ ٻيا
| religion = [[سني اسلام]]
| signature = Detail of Babur's dynastic seal, from a Mughal land grant dating from August 1527.jpg
| signature_type = شاهي مهر
}}

'''ظهيرالدين محمد بابر''' (فارسي: {{lang|fa|ظهیرالدین محمد بابر}}؛ چغتائي ترڪي: {{lang|chg|ظهير الدين محمد بابر}}؛ 6 محرم 888هه / 14 فيبروري 1483ع – 6 جمادي الاول 937هه / 26 ڊسمبر 1530ع)، عام طور '''بابر''' جي نالي سان مشهور، هڪ [[تيموري گهراڻو|تيموري]] شهزادو، فوجي اڳواڻ، شاعر، تاريخ نويس ۽ [[مغل سلطنت]] جو باني هو. هن 1526ع کان 1530ع تائين هندستان ۾ پهرئين مغل شهنشاهه جي حيثيت سان حڪومت ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Lehmann
 |first=Fritz
 |title=Bābor, Ẓahīr-al-Dīn Moḥammad
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=III
 |pages=320–323
 |date=15 December 1988
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/babor-zahir-al-din/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بابر پنهنجي پيءُ جي پاسي کان وچ ايشيا جي مشهور فاتح [[تيمور]] جو اولاد هو، جڏهن ته سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]]، [[يونس خان]] جي ڌيءَ هئي، جنهن جو نسب [[چنگيز خان]] سان ملندو هو. انهيءَ طرح بابر جو تعلق تيموري ۽ چنگيزي ٻنهي شاهي خاندانن سان هو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Baumer2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Baumer
 |first=Christoph
 |title=The History of Central Asia: The Age of Islam and the Mongols
 |publisher=Bloomsbury Publishing
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1494ع ۾ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ بابر ننڍي عمر ۾ [[فرغانه]] جو حڪمران ٿيو. هن [[سمرقند]] حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي فوجي مقابلا ڪيا، پر ازبڪ اڳواڻ [[محمد شيباني خان]] ۽ ٻين تيموري حريفن سان جنگين سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم نه ڪري سگهيو. 1504ع ۾ هن [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو ۽ ان کي پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻايو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
1526ع ۾ بابر [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[دهلي سلطنت]] جي آخري لوڌي سلطان [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏني. 1527ع ۾ [[خانوا جي جنگ]] ۾ [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ واري اتحاد کي شڪست ڏئي اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيائين. هن 1528ع ۾ [[چنديري]] ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ۾ پڻ فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بابر پنهنجي يادگيرين تي مشتمل ڪتاب '''[[بابرنامو]]''' چغتائي ترڪي ٻوليءَ ۾ لکيو. اهو ڪتاب سندس زندگيءَ، وچ ايشيا، افغانستان، هندستان، سياسي حالتن، ماڻهن، جاگرافي، نباتات، جانورن ۽ ثقافت بابت اهم بنيادي تاريخي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ لقب ==

بابر جو پورو نالو '''ظهيرالدين محمد''' هو. ”ظهيرالدين“ عربي ٻوليءَ جو مرڪب نالو آهي، جنهن جي معنيٰ ”دين جو مددگار“ يا ”دين جو حامي“ آهي.
تاريخي روايت موجب سندس نالو صوفي بزرگ [[خواجه عبيدالله احرار]] جي نسبت سان رکيو ويو هو، جنهن سان سندس پيءُ جي روحاني وابستگي هئي.&lt;ref name=&quot;Noshahi2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Noshahi
 |first=Arif
 |title=خواجہ احرار
 |publisher=پورب اڪيڊمي
 |location=لاهور
 |year=2005
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

'''بابر''' نالي جي اصل بابت مختلف تشريحون ملن ٿيون. عام طور ان کي فارسي لفظ ''ببر'' سان ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ ”واگهه“ آهي. تاريخي لکتن ۾ سندس نالو ''Bābur''، ''Bābor'' ۽ ''Baber'' جهڙين صورتن ۾ پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen Frederic
 |title=The Garden of the Eight Paradises: Bābur and the Culture of Empire in Central Asia, Afghanistan and India (1483–1530)
 |publisher=Brill
 |year=2004
 |isbn=9004137076
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل تاريخي روايت ۾ بابر کي وفات کان پوءِ '''فردوس مڪاني''' جي لقب سان پڻ ياد ڪيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”جنت ۾ جاءِ رکندڙ“ آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |page=6
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ نسب ==

=== پيءُ جي پاسي کان تيموري نسب ===

بابر جو پيءُ '''[[عمر شيخ مرزا ٻيو]]''' تيموري گهراڻي جو شهزادو ۽ فرغانه جو حڪمران هو. سندس ڏاڏو [[ابو سعيد مرزا]] هو، جيڪو تيموري سلطنت جو هڪ اهم حڪمران رهيو.
ابو سعيد مرزا، [[ميران شاهه]] جي نسل مان هو، جيڪو [[تيمور]] جو پٽ هو. انهيءَ نسب جي بنياد تي بابر پاڻ کي تيمور جي سياسي ورثي جو وارث سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
تيموري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جو ڪو هڪڙو مستقل ۽ سڀني طرفان تسليم ٿيل قانون نه هو. مختلف شهزادا پنهنجي فوجي طاقت، علائقائي حمايت ۽ خانداني حق جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.
اهڙي صورتحال ۾ سمرقند، بخارا، هرات ۽ فرغانه جهڙن علائقن تي تيموري شهزادن وچ ۾ مسلسل جنگيون ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ماءُ جي پاسي کان چنگيزي نسب ===

بابر جي ماءُ '''[[قتلُغ نگار خانم]]'''، [[يونس خان]] جي ڌيءَ هئي. يونس خان [[مغلستان]] جي چغتائي خانن مان هو ۽ سندس نسب [[چغتائي خان]] ذريعي [[چنگيز خان]] سان ملندو هو.
قتلُغ نگار خانم ۽ سندس ماءُ '''ايسان دولت بيگم''' بابر جي ابتدائي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
بابر جي ناني ايسان دولت بيگم سياسي معاملن، سفارتڪاريءَ ۽ ڏکين حالتن ۾ فيصلا ڪرڻ بابت کيس رهنمائي ڏني. جديد تاريخ نويس فرٽز ليهمن موجب هن بابر جي ابتدائي سياسي تربيت ۾ خاص اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== تيموري ۽ چغتائي ورثو ===

بابر جو خانداني پسمنظر تيموري، چغتائي ۽ ترڪ-فارسي ثقافتي روايتن جو ميلاپ هو.
سندس پيءُ جو خاندان [[برلاس قبيلو|برلاس قبيلي]] سان تعلق رکندو هو، جنهن جون پاڙون منگول دنيا سان لاڳاپيل هيون، پر وقت گذرڻ سان اهو قبيلو ترڪي ٻولي، اسلام ۽ فارسي ثقافت سان گهري طرح وابسته ٿي چڪو هو.
بابر جي سياسي سڃاڻپ ۾ تيموري نسب کي خاص اهميت حاصل هئي، جڏهن ته سندس مادري خاندان سان چغتائي خانن جو تعلق پڻ سندس سياسي اتحاد ٺاهڻ ۾ مددگار ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield1991&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1991
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ==

=== پيدائش ===

بابر 14 فيبروري 1483ع، مطابق 6 محرم 888هه، تي [[فرغانه وادي]] جي شهر [[انديجان]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو اڄوڪي [[ازبڪستان]] ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
سندس پيدائش وقت وچ ايشيا جي تيموري سلطنت ڪيترن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي.
[[سمرقند]]، [[بخارا]]، [[هرات]] ۽ [[فرغانه]] تي مختلف تيموري حڪمرانن جو اقتدار هو، جن وچ ۾ گهڻو ڪري سياسي ۽ فوجي مقابلا ٿيندا رهندا هئا.

=== ننڍپڻ ۽ تعليم ===

بابر جي پرورش تيموري شاهي خاندان جي سياسي ۽ ثقافتي ماحول ۾ ٿي.
هن کي ننڍپڻ کان فوجي تربيت، گهوڙي سواري، تيراندازي، ادب ۽ درٻاري آداب سان واقفيت حاصل ٿي.
سندس ابتدائي تعليم ۾ ترڪي ۽ فارسي ٻولين، شاعريءَ، اسلامي علمن ۽ تاريخ کي اهميت حاصل هئي.
بابر جي بعد واري ادبي تخليقن مان ظاهر ٿئي ٿو ته کيس شاعري، جاگرافي، قدرتي ماحول ۽ انساني ڪردارن جي مشاهدي ۾ گهري دلچسپي هئي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Dale
 |first=Stephen Frederic
 |title=Steppe Humanism: The Autobiographical Writings of Zahir al-Din Muhammad Babur, 1483–1530
 |journal=International Journal of Middle East Studies
 |volume=22
 |issue=1
 |pages=37–58
 |year=1990
 |doi=10.1017/S0020743800033171
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

بابر جي مادري ۽ ادبي ٻولي '''[[چغتائي ترڪي ٻولي]]''' هئي.
هن پنهنجي مشهور خودنوشت ''بابرنامو'' انهيءَ ٻوليءَ ۾ لکيو.
بابر فارسي ٻوليءَ ۾ پڻ مهارت رکندو هو. فارسي تيموري درٻارن، ادب ۽ علمي حلقن ۾ وڏي اهميت رکندڙ ٻولي هئي.
سندس نثر ۾ ترڪي بنياد سان گڏ فارسي لفظن، اصطلاحن ۽ ادبي اثرن جي وڏي موجودگي ڏسڻ ۾ اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

== فرغانه جي حڪمراني (1494ع–1497ع) ==

=== عمر شيخ مرزا جي وفات ===

1494ع ۾ بابر جو پيءُ عمر شيخ مرزا وفات ڪري ويو.
تاريخي روايت موجب سندس وفات هڪ اهڙي حادثي ۾ ٿي، جنهن ۾ ڪبوترن لاءِ ٺهيل عمارت يا ان سان لاڳاپيل حصو ڪري پيو.
ان وقت بابر جي عمر يارهن سال ۽ ڪجهه مهينا هئي. اسلامي قمري سالن جي حساب سان کيس اڪثر ٻارهن سالن جو حڪمران بيان ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
بابر پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ فرغانه جي تخت تي ويٺو.
نئين حڪمران جي ننڍي عمر سبب پاڙيسري حڪمرانن ۽ مقامي سردارن فرغانه جي اقتدار ۾ مداخلت ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون.

=== ابتدائي سياسي خطرا ===

بابر کي تخت نشينيءَ کان فوراً پوءِ ڪيترن سياسي خطرن کي منهن ڏيڻو پيو.
سندس چاچا ۽ ٻيا تيموري شهزادا فرغانه تي پنهنجو اثر وڌائڻ چاهيندا هئا.
فرغانه جي اندر پڻ ڪجهه طاقتور اميرن جون وفاداريون غير يقيني هيون.
انهن حالتن ۾ بابر پنهنجي خاندان، خاص طور پنهنجي ناني ايسان دولت بيگم، ۽ وفادار فوجي سردارن جي مدد سان حڪومت بچائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== سمرقند حاصل ڪرڻ جي خواهش ===

[[سمرقند]] تيمور جي سلطنت جو مشهور سياسي ۽ ثقافتي مرڪز هو.
تيموري شهزادن لاءِ سمرقند تي حڪمراني ڪرڻ وڏي عزت ۽ سياسي جائز حيثيت جي علامت سمجهي ويندي هئي.
بابر پڻ سمرقند تي پنهنجي خانداني حق جو دعويدار هو.
انهيءَ خواهش سبب هن پنهنجي ننڍي عمر کان ئي سمرقند حاصل ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون شروع ڪيون.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== سمرقند لاءِ جدوجهد ==

=== پهرين ڪوششون ===

1490ع واري ڏهاڪي ۾ سمرقند جي تيموري حڪمرانن وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد جاري هئي.
بابر انهيءَ صورتحال مان فائدو وٺي شهر تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
سندس شروعاتي مهمون محدود وسيلن، سياسي اتحاد جي ڪمزوري ۽ مقامي مخالفت سبب ڪامياب نه ٿي سگهيون.

=== سمرقند جي فتح (1497ع) ===

1497ع ۾ بابر ڊگهي گهيري کان پوءِ سمرقند تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.
اها سندس ابتدائي سياسي زندگيءَ جي هڪ وڏي ڪاميابي هئي.
تنهن هوندي به سمرقند تي سندس حڪومت ٿوري عرصي لاءِ رهي.
شهر جي معاشي ۽ سياسي حالتن، فوجي وسيلن جي کوٽ ۽ فرغانه ۾ پيدا ٿيل بغاوتن سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== فرغانه جو وڃائڻ ===

سمرقند تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ بابر کي خبر پئي ته سندس پنهنجي فرغانه واري حڪومت خطري ۾ پئجي وئي آهي.
فرغانه ۾ سندس مخالفن اقتدار تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بابر پنهنجي پراڻي حڪومت بچائڻ لاءِ سمرقند ڇڏي روانو ٿيو.
پر هو نه فرغانه کي فوري طور ٻيهر حاصل ڪري سگهيو ۽ نه ئي سمرقند تي پنهنجو قبضو برقرار رکي سگهيو.
انهيءَ طرح ننڍي عمر ۾ ئي هو ٻنهي اهم سياسي مرڪزن کان محروم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== جلاوطني ۽ سياسي جدوجهد ===

بابر ڪيترن سالن تائين وچ ايشيا ۾ مختلف علائقن ۾ پنهنجي وفادار ساٿين سان گڏ گهمندو رهيو.
هن ڪڏهن مقامي سردارن سان اتحاد قائم ڪيا ۽ ڪڏهن فوجي طاقت ذريعي پنهنجي وڃايل حڪومت واپس وٺڻ جي ڪوشش ڪئي.
انهيءَ عرصي دوران کيس خوراڪ، فوجي سامان، مالي وسيلن ۽ وفادار سپاهين جي کوٽ کي منهن ڏيڻو پيو.
بابرنامي ۾ انهن مشڪلاتن، ساٿين جي وفادارين ۽ سياسي مايوسين جا تفصيلي بيان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

== محمد شيباني خان سان مقابلو ==

=== ازبڪ طاقت جو عروج ===

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ازبڪ فوجي طاقت وڌڻ لڳي.
شيباني خان تيموري گهراڻي جي اندروني اختلافن مان فائدو وٺي وچ ايشيا جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو.
هن سمرقند ۽ بخارا جهڙن اهم مرڪزن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== سمرقند جي ٻيهر فتح ۽ شڪست ===

1500ع–1501ع جي دوران بابر سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر سندس اقتدار ٻيهر ٿوري عرصي لاءِ رهيو.
شيباني خان جي فوجي طاقت ۽ سمرقند جي خراب معاشي حالتن بابر لاءِ وڏي مشڪلات پيدا ڪئي.
1501ع ۾ [[سر پل جي جنگ]] ۾ بابر کي شيباني خان هٿان شڪست ملي.
ان کان پوءِ سمرقند گهيري ۾ اچي ويو ۽ بابر کي شهر ڇڏڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== وچ ايشيا ۾ اقتدار جي ناڪامي ===

شيباني خان جي ڪاميابين سبب بابر جا وچ ايشيا ۾ مستقل حڪومت قائم ڪرڻ جا امڪان گهٽجي ويا.
هن پنهنجي تيموري مائٽن ۽ مقامي سردارن کان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر انهن اتحادين جي حمايت مستقل ثابت نه ٿي.
1503ع ۽ 1504ع تائين بابر جي سياسي حالت وڌيڪ ڪمزور ٿي چڪي هئي.
آخرڪار هن وچ ايشيا مان نڪري افغانستان ۾ نئين طاقت جو مرڪز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== ڪابل ڏانهن روانگي ==

1504ع ۾ بابر پنهنجن ڀائرن، وفادار اميرن ۽ فوجي ساٿين سان گڏ وچ ايشيا مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو.
شروعات ۾ هن خراسان ڏانهن وڃڻ بابت سوچيو، پر سياسي حالتن سبب پنهنجو رخ ڪابل ڏانهن ڪيو.
ان وقت ڪابل ۾ مقامي اقتدار جي ڪمزوري ۽ سياسي اختلاف موجود هئا.
بابر انهيءَ صورتحال مان فائدو وٺي ڪابل تي قبضو ڪرڻ جي مهم شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ڪابل جي فتح (1504ع) ===

آڪٽوبر 1504ع ۾ بابر ڪابل تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.
ڪابل جي فتح سندس زندگيءَ ۾ هڪ اهم موڙ هو.
فرغانه ۽ سمرقند جي غير يقيني سياسي حالتن جي ڀيٽ ۾ ڪابل کيس وڌيڪ مستحڪم فوجي ۽ انتظامي مرڪز فراهم ڪيو.
ڪابل مان بابر افغانستان جي مختلف علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌايو ۽ پوءِ هندستان ڏانهن فوجي مهمن لاءِ بنياد تيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== شروعاتي زندگيءَ جي اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9bfd0;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#234d6c;color:#ffffff;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''ظهيرالدين محمد بابر: 1483ع کان 1504ع تائين'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 14 فيبروري 1483ع
| انديجان ۾ پيدائش
| تيموري شاهي خاندان ۾ جنم
|-
| 1494ع
| فرغانه جي تخت نشيني
| ننڍي عمر ۾ حڪومت جي شروعات
|-
| 1497ع
| سمرقند جي فتح
| تيموري شاهي مرڪز تي پهريون قبضو
|-
| 1497ع–1498ع
| سمرقند ۽ فرغانه وڃائڻ
| اقتدار جي ابتدائي بحران جو دور
|-
| 1500ع–1501ع
| سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ
| وچ ايشيا ۾ اقتدار بحال ڪرڻ جي ڪوشش
|-
| 1501ع
| سر پل جي جنگ
| شيباني خان هٿان شڪست
|-
| 1503ع–1504ع
| سياسي جلاوطني ۽ نيون ڪوششون
| وچ ايشيا ۾ اقتدار جي جدوجهد
|-
| آڪٽوبر 1504ع
| ڪابل جي فتح
| نئين سياسي ۽ فوجي مرڪز جو قيام
|}

== تاريخي ماخذن جو تعارف ==

=== بابرنامو ===

''بابرنامو'' بابر جي پنهنجي لکيل يادگيرين جو مجموعو آهي.
اهو ڪتاب سندس شروعاتي زندگي، فرغانه جي حڪومت، سمرقند لاءِ جنگين ۽ ڪابل جي فتح بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.
ڇاڪاڻ ته هي خودنوشت آهي، تنهنڪري ان ۾ بابر جي ذاتي تجربن ۽ سندس پنهنجي نقطه نظر جو اثر پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== جديد تاريخي تحقيق ===

فرٽز ليهمن، اسٽيفن فريڊرڪ ڊيل ۽ ٻين جديد محققن بابر جي سياسي زندگي، تيموري ثقافت ۽ سندس ادبي شخصيت تي تحقيق ڪئي آهي.
انهن مطالعي مان بابر کي رڳو هڪ فوجي فاتح نه، پر وچ ايشيا جي ترڪ-فارسي ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل هڪ حڪمران ۽ ليکڪ طور پڻ سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;</text>
      <sha1>fd57n9zu37sp4r5y4qcbkm1esxmk4a4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424404</id>
      <parentid>424403</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:11:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48998" sha1="milz9sqhb5zafs1pjm3utz69vgj07j1" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل سلطنت جو باني ۽ پهريون مغل شهنشاهه (1526ع–1530ع)}}

{{Infobox royalty
| name = ظهيرالدين محمد بابر
| title = مغل شهنشاهه
| image = Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg
| caption = بابر جو مصور پورٽريٽ، لڳ ڀڳ 1640ع، شاهجهان جي دور جو البم؛ سمٿسونين جو مجموعو
| succession = [[مغل سلطنت]] جو پهريون شهنشاهه
| reign = 21 اپريل 1526ع – 26 ڊسمبر 1530ع
| predecessor = عهدو قائم ٿيو؛ [[ابراهيم لوڌي]] دهليءَ جو اڳوڻو سلطان
| successor = [[همايون]]
| succession1 = [[ڪابل]] جو حڪمران
| reign1 = 1504ع – 1526ع
| succession2 = [[فرغانه]] جو حڪمران
| reign2 = 1494ع – 1497ع
| predecessor2 = [[عمر شيخ مرزا ٻيو]]
| succession3 = [[سمرقند]] جو حڪمران
| reign3 = مختلف مختصر دور، 1497ع، 1500ع–1501ع ۽ 1511ع–1512ع
| birth_date = {{Birth date|1483|2|14|df=y}}
| birth_place = [[انديجان]]، [[فرغانه وادي]]، [[تيموري سلطنت]]
| death_date = {{Death date and age|1530|12|26|1483|2|14|df=y}}
| death_place = [[آگرو]]، [[مغل سلطنت]]
| burial_place = [[باغ بابر]]، [[ڪابل]]، [[افغانستان]]
| full_name = ظهيرالدين محمد بابر
| posthumous_name = فردوس مڪاني
| house = [[تيموري گهراڻو]]
| dynasty = [[مغل گهراڻو]]
| father = [[عمر شيخ مرزا ٻيو]]
| mother = [[قتلُغ نگار خانم]]
| spouse = [[ماهم بيگم]]
| issue = [[همايون]]، [[ڪامران مرزا]]، [[عسكري مرزا]]، [[هندال مرزا]]، [[گلبدن بيگم]] ۽ ٻيا
| religion = [[سني اسلام]]
| signature = Detail of Babur's dynastic seal, from a Mughal land grant dating from August 1527.jpg
| signature_type = شاهي مهر
}}

'''ظهيرالدين محمد بابر''' (فارسي: {{lang|fa|ظهیرالدین محمد بابر}}؛ چغتائي ترڪي: {{lang|chg|ظهير الدين محمد بابر}}؛ 6 محرم 888هه / 14 فيبروري 1483ع – 6 جمادي الاول 937هه / 26 ڊسمبر 1530ع)، عام طور '''بابر''' جي نالي سان مشهور، هڪ [[تيموري گهراڻو|تيموري]] شهزادو، فوجي اڳواڻ، شاعر، تاريخ نويس ۽ [[مغل سلطنت]] جو باني هو. هن 1526ع کان 1530ع تائين هندستان ۾ پهرئين مغل شهنشاهه جي حيثيت سان حڪومت ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Lehmann
 |first=Fritz
 |title=Bābor, Ẓahīr-al-Dīn Moḥammad
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=III
 |pages=320–323
 |date=15 December 1988
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/babor-zahir-al-din/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بابر پنهنجي پيءُ جي پاسي کان وچ ايشيا جي مشهور فاتح [[تيمور]] جو اولاد هو، جڏهن ته سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]]، [[يونس خان]] جي ڌيءَ هئي، جنهن جو نسب [[چنگيز خان]] سان ملندو هو. انهيءَ طرح بابر جو تعلق تيموري ۽ چنگيزي ٻنهي شاهي خاندانن سان هو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Baumer2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Baumer
 |first=Christoph
 |title=The History of Central Asia: The Age of Islam and the Mongols
 |publisher=Bloomsbury Publishing
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1494ع ۾ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ بابر ننڍي عمر ۾ [[فرغانه]] جو حڪمران ٿيو. هن [[سمرقند]] حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي فوجي مقابلا ڪيا، پر ازبڪ اڳواڻ [[محمد شيباني خان]] ۽ ٻين تيموري حريفن سان جنگين سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم نه ڪري سگهيو. 1504ع ۾ هن [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو ۽ ان کي پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻايو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
1526ع ۾ بابر [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[دهلي سلطنت]] جي آخري لوڌي سلطان [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏني. 1527ع ۾ [[خانوا جي جنگ]] ۾ [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ واري اتحاد کي شڪست ڏئي اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيائين. هن 1528ع ۾ [[چنديري]] ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ۾ پڻ فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بابر پنهنجي يادگيرين تي مشتمل ڪتاب '''[[بابرنامو]]''' چغتائي ترڪي ٻوليءَ ۾ لکيو. اهو ڪتاب سندس زندگيءَ، وچ ايشيا، افغانستان، هندستان، سياسي حالتن، ماڻهن، جاگرافي، نباتات، جانورن ۽ ثقافت بابت اهم بنيادي تاريخي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ لقب ==

بابر جو پورو نالو '''ظهيرالدين محمد''' هو. ”ظهيرالدين“ عربي ٻوليءَ جو مرڪب نالو آهي، جنهن جي معنيٰ ”دين جو مددگار“ يا ”دين جو حامي“ آهي.
تاريخي روايت موجب سندس نالو صوفي بزرگ [[خواجه عبيدالله احرار]] جي نسبت سان رکيو ويو هو، جنهن سان سندس پيءُ جي روحاني وابستگي هئي.&lt;ref name=&quot;Noshahi2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Noshahi
 |first=Arif
 |title=خواجہ احرار
 |publisher=پورب اڪيڊمي
 |location=لاهور
 |year=2005
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

'''بابر''' نالي جي اصل بابت مختلف تشريحون ملن ٿيون. عام طور ان کي فارسي لفظ ''ببر'' سان ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ ”واگهه“ آهي. تاريخي لکتن ۾ سندس نالو ''Bābur''، ''Bābor'' ۽ ''Baber'' جهڙين صورتن ۾ پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen Frederic
 |title=The Garden of the Eight Paradises: Bābur and the Culture of Empire in Central Asia, Afghanistan and India (1483–1530)
 |publisher=Brill
 |year=2004
 |isbn=9004137076
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل تاريخي روايت ۾ بابر کي وفات کان پوءِ '''فردوس مڪاني''' جي لقب سان پڻ ياد ڪيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”جنت ۾ جاءِ رکندڙ“ آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |page=6
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ نسب ==

=== پيءُ جي پاسي کان تيموري نسب ===

بابر جو پيءُ '''[[عمر شيخ مرزا ٻيو]]''' تيموري گهراڻي جو شهزادو ۽ فرغانه جو حڪمران هو. سندس ڏاڏو [[ابو سعيد مرزا]] هو، جيڪو تيموري سلطنت جو هڪ اهم حڪمران رهيو.
ابو سعيد مرزا، [[ميران شاهه]] جي نسل مان هو، جيڪو [[تيمور]] جو پٽ هو. انهيءَ نسب جي بنياد تي بابر پاڻ کي تيمور جي سياسي ورثي جو وارث سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
تيموري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جو ڪو هڪڙو مستقل ۽ سڀني طرفان تسليم ٿيل قانون نه هو. مختلف شهزادا پنهنجي فوجي طاقت، علائقائي حمايت ۽ خانداني حق جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.
اهڙي صورتحال ۾ سمرقند، بخارا، هرات ۽ فرغانه جهڙن علائقن تي تيموري شهزادن وچ ۾ مسلسل جنگيون ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ماءُ جي پاسي کان چنگيزي نسب ===

بابر جي ماءُ '''[[قتلُغ نگار خانم]]'''، [[يونس خان]] جي ڌيءَ هئي. يونس خان [[مغلستان]] جي چغتائي خانن مان هو ۽ سندس نسب [[چغتائي خان]] ذريعي [[چنگيز خان]] سان ملندو هو.
قتلُغ نگار خانم ۽ سندس ماءُ '''ايسان دولت بيگم''' بابر جي ابتدائي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
بابر جي ناني ايسان دولت بيگم سياسي معاملن، سفارتڪاريءَ ۽ ڏکين حالتن ۾ فيصلا ڪرڻ بابت کيس رهنمائي ڏني. جديد تاريخ نويس فرٽز ليهمن موجب هن بابر جي ابتدائي سياسي تربيت ۾ خاص اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== تيموري ۽ چغتائي ورثو ===

بابر جو خانداني پسمنظر تيموري، چغتائي ۽ ترڪ-فارسي ثقافتي روايتن جو ميلاپ هو.
سندس پيءُ جو خاندان [[برلاس قبيلو|برلاس قبيلي]] سان تعلق رکندو هو، جنهن جون پاڙون منگول دنيا سان لاڳاپيل هيون، پر وقت گذرڻ سان اهو قبيلو ترڪي ٻولي، اسلام ۽ فارسي ثقافت سان گهري طرح وابسته ٿي چڪو هو.
بابر جي سياسي سڃاڻپ ۾ تيموري نسب کي خاص اهميت حاصل هئي، جڏهن ته سندس مادري خاندان سان چغتائي خانن جو تعلق پڻ سندس سياسي اتحاد ٺاهڻ ۾ مددگار ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield1991&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1991
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ==

=== پيدائش ===

بابر 14 فيبروري 1483ع، مطابق 6 محرم 888هه، تي [[فرغانه وادي]] جي شهر [[انديجان]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو اڄوڪي [[ازبڪستان]] ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
سندس پيدائش وقت وچ ايشيا جي تيموري سلطنت ڪيترن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي.
[[سمرقند]]، [[بخارا]]، [[هرات]] ۽ [[فرغانه]] تي مختلف تيموري حڪمرانن جو اقتدار هو، جن وچ ۾ گهڻو ڪري سياسي ۽ فوجي مقابلا ٿيندا رهندا هئا.

=== ننڍپڻ ۽ تعليم ===

بابر جي پرورش تيموري شاهي خاندان جي سياسي ۽ ثقافتي ماحول ۾ ٿي.
هن کي ننڍپڻ کان فوجي تربيت، گهوڙي سواري، تيراندازي، ادب ۽ درٻاري آداب سان واقفيت حاصل ٿي.
سندس ابتدائي تعليم ۾ ترڪي ۽ فارسي ٻولين، شاعريءَ، اسلامي علمن ۽ تاريخ کي اهميت حاصل هئي.
بابر جي بعد واري ادبي تخليقن مان ظاهر ٿئي ٿو ته کيس شاعري، جاگرافي، قدرتي ماحول ۽ انساني ڪردارن جي مشاهدي ۾ گهري دلچسپي هئي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Dale
 |first=Stephen Frederic
 |title=Steppe Humanism: The Autobiographical Writings of Zahir al-Din Muhammad Babur, 1483–1530
 |journal=International Journal of Middle East Studies
 |volume=22
 |issue=1
 |pages=37–58
 |year=1990
 |doi=10.1017/S0020743800033171
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

بابر جي مادري ۽ ادبي ٻولي '''[[چغتائي ترڪي ٻولي]]''' هئي.
هن پنهنجي مشهور خودنوشت ''بابرنامو'' انهيءَ ٻوليءَ ۾ لکيو.
بابر فارسي ٻوليءَ ۾ پڻ مهارت رکندو هو. فارسي تيموري درٻارن، ادب ۽ علمي حلقن ۾ وڏي اهميت رکندڙ ٻولي هئي.
سندس نثر ۾ ترڪي بنياد سان گڏ فارسي لفظن، اصطلاحن ۽ ادبي اثرن جي وڏي موجودگي ڏسڻ ۾ اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

== فرغانه جي حڪمراني (1494ع–1497ع) ==

=== عمر شيخ مرزا جي وفات ===

1494ع ۾ بابر جو پيءُ عمر شيخ مرزا وفات ڪري ويو.
تاريخي روايت موجب سندس وفات هڪ اهڙي حادثي ۾ ٿي، جنهن ۾ ڪبوترن لاءِ ٺهيل عمارت يا ان سان لاڳاپيل حصو ڪري پيو.
ان وقت بابر جي عمر يارهن سال ۽ ڪجهه مهينا هئي. اسلامي قمري سالن جي حساب سان کيس اڪثر ٻارهن سالن جو حڪمران بيان ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
بابر پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ فرغانه جي تخت تي ويٺو.
نئين حڪمران جي ننڍي عمر سبب پاڙيسري حڪمرانن ۽ مقامي سردارن فرغانه جي اقتدار ۾ مداخلت ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون.

=== ابتدائي سياسي خطرا ===

بابر کي تخت نشينيءَ کان فوراً پوءِ ڪيترن سياسي خطرن کي منهن ڏيڻو پيو.
سندس چاچا ۽ ٻيا تيموري شهزادا فرغانه تي پنهنجو اثر وڌائڻ چاهيندا هئا.
فرغانه جي اندر پڻ ڪجهه طاقتور اميرن جون وفاداريون غير يقيني هيون.
انهن حالتن ۾ بابر پنهنجي خاندان، خاص طور پنهنجي ناني ايسان دولت بيگم، ۽ وفادار فوجي سردارن جي مدد سان حڪومت بچائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== سمرقند حاصل ڪرڻ جي خواهش ===

[[سمرقند]] تيمور جي سلطنت جو مشهور سياسي ۽ ثقافتي مرڪز هو.
تيموري شهزادن لاءِ سمرقند تي حڪمراني ڪرڻ وڏي عزت ۽ سياسي جائز حيثيت جي علامت سمجهي ويندي هئي.
بابر پڻ سمرقند تي پنهنجي خانداني حق جو دعويدار هو.
انهيءَ خواهش سبب هن پنهنجي ننڍي عمر کان ئي سمرقند حاصل ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون شروع ڪيون.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== سمرقند لاءِ جدوجهد ==

=== پهرين ڪوششون ===

1490ع واري ڏهاڪي ۾ سمرقند جي تيموري حڪمرانن وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد جاري هئي.
بابر انهيءَ صورتحال مان فائدو وٺي شهر تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
سندس شروعاتي مهمون محدود وسيلن، سياسي اتحاد جي ڪمزوري ۽ مقامي مخالفت سبب ڪامياب نه ٿي سگهيون.

=== سمرقند جي فتح (1497ع) ===

1497ع ۾ بابر ڊگهي گهيري کان پوءِ سمرقند تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.
اها سندس ابتدائي سياسي زندگيءَ جي هڪ وڏي ڪاميابي هئي.
تنهن هوندي به سمرقند تي سندس حڪومت ٿوري عرصي لاءِ رهي.
شهر جي معاشي ۽ سياسي حالتن، فوجي وسيلن جي کوٽ ۽ فرغانه ۾ پيدا ٿيل بغاوتن سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== فرغانه جو وڃائڻ ===

سمرقند تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ بابر کي خبر پئي ته سندس پنهنجي فرغانه واري حڪومت خطري ۾ پئجي وئي آهي.
فرغانه ۾ سندس مخالفن اقتدار تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بابر پنهنجي پراڻي حڪومت بچائڻ لاءِ سمرقند ڇڏي روانو ٿيو.
پر هو نه فرغانه کي فوري طور ٻيهر حاصل ڪري سگهيو ۽ نه ئي سمرقند تي پنهنجو قبضو برقرار رکي سگهيو.
انهيءَ طرح ننڍي عمر ۾ ئي هو ٻنهي اهم سياسي مرڪزن کان محروم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== جلاوطني ۽ سياسي جدوجهد ===

بابر ڪيترن سالن تائين وچ ايشيا ۾ مختلف علائقن ۾ پنهنجي وفادار ساٿين سان گڏ گهمندو رهيو.
هن ڪڏهن مقامي سردارن سان اتحاد قائم ڪيا ۽ ڪڏهن فوجي طاقت ذريعي پنهنجي وڃايل حڪومت واپس وٺڻ جي ڪوشش ڪئي.
انهيءَ عرصي دوران کيس خوراڪ، فوجي سامان، مالي وسيلن ۽ وفادار سپاهين جي کوٽ کي منهن ڏيڻو پيو.
بابرنامي ۾ انهن مشڪلاتن، ساٿين جي وفادارين ۽ سياسي مايوسين جا تفصيلي بيان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

== محمد شيباني خان سان مقابلو ==

=== ازبڪ طاقت جو عروج ===

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ازبڪ فوجي طاقت وڌڻ لڳي.
شيباني خان تيموري گهراڻي جي اندروني اختلافن مان فائدو وٺي وچ ايشيا جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو.
هن سمرقند ۽ بخارا جهڙن اهم مرڪزن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== سمرقند جي ٻيهر فتح ۽ شڪست ===

1500ع–1501ع جي دوران بابر سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر سندس اقتدار ٻيهر ٿوري عرصي لاءِ رهيو.
شيباني خان جي فوجي طاقت ۽ سمرقند جي خراب معاشي حالتن بابر لاءِ وڏي مشڪلات پيدا ڪئي.
1501ع ۾ [[سر پل جي جنگ]] ۾ بابر کي شيباني خان هٿان شڪست ملي.
ان کان پوءِ سمرقند گهيري ۾ اچي ويو ۽ بابر کي شهر ڇڏڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== وچ ايشيا ۾ اقتدار جي ناڪامي ===

شيباني خان جي ڪاميابين سبب بابر جا وچ ايشيا ۾ مستقل حڪومت قائم ڪرڻ جا امڪان گهٽجي ويا.
هن پنهنجي تيموري مائٽن ۽ مقامي سردارن کان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر انهن اتحادين جي حمايت مستقل ثابت نه ٿي.
1503ع ۽ 1504ع تائين بابر جي سياسي حالت وڌيڪ ڪمزور ٿي چڪي هئي.
آخرڪار هن وچ ايشيا مان نڪري افغانستان ۾ نئين طاقت جو مرڪز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== ڪابل ڏانهن روانگي ==

1504ع ۾ بابر پنهنجن ڀائرن، وفادار اميرن ۽ فوجي ساٿين سان گڏ وچ ايشيا مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو.
شروعات ۾ هن خراسان ڏانهن وڃڻ بابت سوچيو، پر سياسي حالتن سبب پنهنجو رخ ڪابل ڏانهن ڪيو.
ان وقت ڪابل ۾ مقامي اقتدار جي ڪمزوري ۽ سياسي اختلاف موجود هئا.
بابر انهيءَ صورتحال مان فائدو وٺي ڪابل تي قبضو ڪرڻ جي مهم شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ڪابل جي فتح (1504ع) ===

آڪٽوبر 1504ع ۾ بابر ڪابل تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.
ڪابل جي فتح سندس زندگيءَ ۾ هڪ اهم موڙ هو.
فرغانه ۽ سمرقند جي غير يقيني سياسي حالتن جي ڀيٽ ۾ ڪابل کيس وڌيڪ مستحڪم فوجي ۽ انتظامي مرڪز فراهم ڪيو.
ڪابل مان بابر افغانستان جي مختلف علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌايو ۽ پوءِ هندستان ڏانهن فوجي مهمن لاءِ بنياد تيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== شروعاتي زندگيءَ جي اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9bfd0;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#234d6c;color:#ffffff;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''ظهيرالدين محمد بابر: 1483ع کان 1504ع تائين'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 14 فيبروري 1483ع
| انديجان ۾ پيدائش
| تيموري شاهي خاندان ۾ جنم
|-
| 1494ع
| فرغانه جي تخت نشيني
| ننڍي عمر ۾ حڪومت جي شروعات
|-
| 1497ع
| سمرقند جي فتح
| تيموري شاهي مرڪز تي پهريون قبضو
|-
| 1497ع–1498ع
| سمرقند ۽ فرغانه وڃائڻ
| اقتدار جي ابتدائي بحران جو دور
|-
| 1500ع–1501ع
| سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ
| وچ ايشيا ۾ اقتدار بحال ڪرڻ جي ڪوشش
|-
| 1501ع
| سر پل جي جنگ
| شيباني خان هٿان شڪست
|-
| 1503ع–1504ع
| سياسي جلاوطني ۽ نيون ڪوششون
| وچ ايشيا ۾ اقتدار جي جدوجهد
|-
| آڪٽوبر 1504ع
| ڪابل جي فتح
| نئين سياسي ۽ فوجي مرڪز جو قيام
|}

== تاريخي ماخذن جو تعارف ==

=== بابرنامو ===

''بابرنامو'' بابر جي پنهنجي لکيل يادگيرين جو مجموعو آهي.
اهو ڪتاب سندس شروعاتي زندگي، فرغانه جي حڪومت، سمرقند لاءِ جنگين ۽ ڪابل جي فتح بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.
ڇاڪاڻ ته هي خودنوشت آهي، تنهنڪري ان ۾ بابر جي ذاتي تجربن ۽ سندس پنهنجي نقطه نظر جو اثر پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== جديد تاريخي تحقيق ===

فرٽز ليهمن، اسٽيفن فريڊرڪ ڊيل ۽ ٻين جديد محققن بابر جي سياسي زندگي، تيموري ثقافت ۽ سندس ادبي شخصيت تي تحقيق ڪئي آهي.
انهن مطالعي مان بابر کي رڳو هڪ فوجي فاتح نه، پر وچ ايشيا جي ترڪ-فارسي ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل هڪ حڪمران ۽ ليکڪ طور پڻ سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;


== ڪابل جي حڪومت (1504ع–1526ع) ==

[[فائل:Babur at the Capture of Kabul in 1504.jpg|thumb|بابر جي ڪابل فتح ڪرڻ جي منظر جي مصوري، اڪبر جي دور جي ''اڪبرنامي'' مان؛ مصور مهيش ۽ بساون، لڳ ڀڳ 1586ع–1590ع. فائل جو نالو ڪامنز تي تصديق ٿيڻ کان پوءِ استعمال ڪيو وڃي.]]

=== ڪابل ۾ اقتدار جو قيام ===

1504ع ۾ [[ڪابل]] جي فتح بابر جي سياسي زندگيءَ ۾ هڪ اهم تبديلي آندي. [[فرغانه]] ۽ [[سمرقند]] وڃائڻ کان پوءِ کيس اهڙو علائقو مليو، جتي هو پنهنجي فوج، درٻار ۽ انتظامي ڍانچي کي ٻيهر منظم ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
ان وقت ڪابل تي [[مقيم ارغون]] جو قبضو هو. مقيم، [[ارغون گهراڻو|ارغون خاندان]] سان تعلق رکندو هو ۽ ڪابل جي مقامي سياسي اختلافن مان فائدو وٺي اقتدار حاصل ڪيو هئائين. بابر جي فوجي پيشقدميءَ کان پوءِ مقيم ڪابل ڇڏي [[قنڌار]] ڏانهن هليو ويو.&lt;ref name=&quot;IranicaKandahar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بابر پنهنجي خودنوشت ''[[بابرنامو]]'' ۾ ڪابل جي فتح کي پنهنجي قسمت ۾ هڪ وڏي تبديلي طور بيان ڪيو آهي. ڪابل ۽ ان جي آس پاس جا علائقا سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو مستقل مرڪز بڻيا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== ڪابل جي سياسي ۽ جاگرافيائي اهميت ===

ڪابل وچ ايشيا، [[خراسان]] ۽ [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جي وچ ۾ اهم واپاري ۽ فوجي رستن تي واقع هو.
شهر مان [[غزني]]، [[قنڌار]]، [[پشاور]] ۽ خراسان ڏانهن ويندڙ رستن تي اثرانداز ٿيڻ ممڪن هو.
ڪابل جي جبلن، وادين، باغن ۽ موسم بابر کي گهڻو متاثر ڪيو. هن ''بابرنامي'' ۾ ڪابل جي آبهوا، ميويدار وڻن، ٻوٽن، جانورن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيلي مشاهدا قلمبند ڪيا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
تاريخ نويس [[اسٽيفن فريڊرڪ ڊيل]] موجب ڪابل ۾ بابر جي ڊگهي رهائش سندس سياسي پختگي، ادبي سرگرمين ۽ حڪمرانيءَ جي تجربن لاءِ اهم ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |chapter=Padshahliq: Governance in Kabul
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |pages=59–94
 |doi=10.1017/9781316227558.004
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== افغانستان ۾ اقتدار جي توسيع ===

ڪابل حاصل ڪرڻ کان پوءِ بابر آس پاس جي علائقن ۾ پنهنجي سياسي اثر کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن [[غزني]]، [[لغمان]] ۽ ٻين علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون ۽ مقامي سردارن سان ڪڏهن جنگيون ته ڪڏهن اتحاد ڪيا.
افغانستان جي مختلف علائقن ۾ قبائلي ۽ مقامي حڪمرانن جي خودمختياري سبب بابر کي ڪيترن فوجي ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.
ڪابل تي قبضو ڪرڻ جو مطلب سموري موجوده افغانستان تي هڪجهڙي ۽ مستقل حڪمراني قائم ٿيڻ نه هو. مختلف علائقن ۾ سندس اختيار جي نوعيت ۽ حد مختلف رهي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;

=== ڪابل ۾ بغاوتون ===

ڪابل ۾ بابر جي حڪومت مڪمل طور بي تڪرار نه هئي.
مقامي سردارن ۽ ڪجهه مغل اميرن جي مخالفت سبب کيس بغاوتن ۽ سياسي سازشن کي منهن ڏيڻو پيو.
هڪ موقعي تي بابر کي عارضي طور ڪابل مان نڪرڻو پيو، پر هن پنهنجي وفادار ساٿين جي مدد سان ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ڪابل جي درٻار ۽ ثقافتي زندگي ===

ڪابل ۾ بابر هڪ اهڙي درٻار قائم ڪئي، جنهن ۾ فوجي اميرن سان گڏ شاعرن، عالمن ۽ فنڪارن کي پڻ جاءِ ملي.
بابر کي ترڪي ۽ فارسي شاعري، موسيقي، باغباني ۽ علمي گفتگوءَ ۾ دلچسپي هئي.
هن ڪابل ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ باغن جي تعمير ۽ قدرتي منظرن جي سونهن کي خاص اهميت ڏني.
سندس ادبي ذوق ۽ باغن سان دلچسپي پوءِ هندستان ۾ مغل درٻاري ثقافت جي شروعاتي صورتن تي اثرانداز ٿي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

== هرات جو سفر ۽ تيموري ثقافتي مرڪز (1506ع–1507ع) ==

=== سلطان حسين بايقرا سان لاڳاپا ===

[[هرات]] پندرهين صديءَ جي آخر ۾ تيموري سلطنت جو هڪ اهم علمي، ادبي ۽ فني مرڪز هو.
اتي [[سلطان حسين بايقرا]] جي حڪومت دوران فارسي ادب، مصوري، خطاطي، موسيقي ۽ ٻين فنن کي وڏي سرپرستي حاصل هئي.
بابر وچ ايشيا ۾ ازبڪن جي وڌندڙ طاقت کي منهن ڏيڻ لاءِ هرات جي تيموري حڪمرانن سان سياسي رابطا قائم ڪرڻ چاهيندو هو.
1506ع ۾ سلطان حسين بايقرا جي وفات کان پوءِ هرات جي سياسي حالت غير يقيني ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== هرات ۾ بابر جي رهائش ===

بابر 1506ع ۾ هرات پهتو، جتي هن تيموري درٻار جي علمي ۽ ثقافتي ماحول جو مشاهدو ڪيو.
هرات جي عمارتن، باغن، ادبي مجلسن ۽ فنڪارانه سرگرمين کيس متاثر ڪيو.
هن پنهنجي يادگيرين ۾ هرات جي شهري زندگيءَ ۽ درٻاري ثقافت جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
اسٽيفن ڊيل موجب هرات جو هي تجربو بابر جي ثقافتي ذوق جي تشڪيل ۾ اهم هو، جيتوڻيڪ سياسي حالتن سبب سندس اتي رهائش ڊگهي نه ٿي سگهي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;

=== هرات مان واپسي ===

هرات ۾ تيموري شهزادن جي وچ ۾ سياسي اختلافن ۽ ازبڪن جي خطري سبب بابر اتي مستقل طور نه رهي سگهيو.
هو سياري جي ڏکين حالتن ۾ [[هندوڪش]] جبلن مان گذري واپس ڪابل پهتو.
1507ع ۾ ازبڪن هرات تي قبضو ڪيو، جنهن سان خراسان ۾ تيموري اقتدار کي سخت ڌڪ لڳو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== شاهه اسماعيل صفوي سان اتحاد ==

=== محمد شيباني خان جي شڪست ۽ موت ===

[[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪن وچ ايشيا جي ڪيترن تيموري علائقن تي قبضو ڪري ورتو هو.
ٻئي پاسي ايران ۾ [[شاهه اسماعيل اول]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[صفوي سلطنت]] طاقتور ٿي رهي هئي.
1510ع ۾ [[مرو جي جنگ]] ۾ صفوي فوج شيباني خان کي شڪست ڏني ۽ شيباني خان مارجي ويو.
ان واقعي وچ ايشيا جي سياسي طاقت جي توازن کي تبديل ڪيو ۽ بابر لاءِ سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ جو موقعو پيدا ڪيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBaburSafavid&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Bābor, Ẓahīr-al-Dīn Moḥammad
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/babor-zahir-al-din/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== صفوي مدد حاصل ڪرڻ ===

شيباني خان جي موت کان پوءِ بابر شاهه اسماعيل صفوي سان سياسي ۽ فوجي اتحاد قائم ڪيو.
صفوي حڪمران بابر جي تيموري نسب ۽ ازبڪن خلاف سندس دعوائن کي پنهنجي علائقائي مفادن لاءِ فائديمند سمجهندو هو.
صفوي مدد سان بابر کي وچ ايشيا ۾ ٻيهر فوجي مهم شروع ڪرڻ جو موقعو مليو.&lt;ref name=&quot;IranicaBaburSafavid&quot;/&gt;

=== مذهبي ۽ سياسي اختلاف ===

بابر جو مذهبي پسمنظر سني اسلام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته شاهه اسماعيل اول ٻارهن امامي شيعا مذهب کي صفوي رياست جي سرڪاري سڃاڻپ بڻائي رهيو هو.
صفوي اتحاد دوران بابر کي صفوي سياسي ۽ مذهبي نشانين کي قبول ڪرڻو پيو.
تاريخي ماخذن موجب هن صفوي طرز جو لباس اختيار ڪيو ۽ پنهنجي سياسي حمايت برقرار رکڻ لاءِ شيعا مذهبي رسمن جي ظاهري پيروي ڪئي.
انهيءَ صورتحال تي سندس ڪجهه تيموري مائٽن ۽ سني حامين اعتراض ڪيو.
محققن جي نظر ۾ هي تبديلي مستقل مذهبي عقيدي جي تبديليءَ کان وڌيڪ ان دور جي سياسي ضرورتن سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== سمرقند جي ٽئين فتح (1511ع) ==

=== سمرقند تي ٻيهر قبضو ===

1511ع ۾ بابر صفوي مدد سان [[سمرقند]] تي ٽيون ڀيرو قبضو ڪيو.
شهر تي قبضو ڪرڻ سان هن پنهنجي تيموري خانداني ورثي جي بحاليءَ جي اميد پيدا ڪئي.
تنهن هوندي به سندس اقتدار صفوي حمايت تي گهڻو دارومدار رکندو هو.
سمرقند ۽ ڀرپاسي جي ڪيترن ماڻهن ۾ صفوي اثر ۽ مذهبي پاليسين بابت بي اطميناني موجود هئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== خراسان ۾ صفوي انتظامي عهدو ===

''Encyclopaedia Iranica'' جي خراسان بابت تحقيقي مضمون موجب 8 آڪٽوبر 1511ع تي شاهه اسماعيل صفوي بابر کي خراسان جو گورنر جنرل مقرر ڪيو.
ان دور ۾ خراسان جي ڪيترن شهرن ۾ معاشي بحران، آباديءَ جي گهٽتائي ۽ مالياتي انتظام جا مسئلا موجود هئا.
بابر جي انهيءَ سياسي حيثيت جو دارومدار صفوي حمايت تي هو ۽ اها ڊگهي عرصي تائين برقرار نه رهي.&lt;ref name=&quot;IranicaKhorasan&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Khorasan x. History in the Safavid and Afsharid Periods
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/khorasan-x-history-in-the-safavid-and-afsharid-periods/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ازبڪن جي ٻيهر پيشقدمي ===

شيباني خان جي موت کان پوءِ به ازبڪن جي فوجي طاقت مڪمل طور ختم نه ٿي هئي.
ازبڪ اڳواڻن پنهنجي فوجي قوت ٻيهر منظم ڪئي ۽ تيموري-صفوي اتحاد خلاف جنگ شروع ڪئي.
1512ع ۾ بابر سمرقند تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۾ ناڪام ٿيو.
هن کي وچ ايشيا ۾ مستقل تيموري حڪومت بحال ڪرڻ جي اميد ٻيهر وڃائڻي پئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== غجدوان جي جنگ (1512ع) ==

1512ع ۾ [[غجدوان جي جنگ]] صفوي-تيموري ۽ ازبڪ قوتن وچ ۾ هڪ اهم مقابلو هو.
هن جنگ ۾ ازبڪن صفوي فوجي اتحاد کي شڪست ڏني.
ان شڪست کان پوءِ بابر جي سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ واري سياسي حڪمت عملي ناڪام ٿي وئي.
هن وچ ايشيا ۾ وڌيڪ فوجي ڪوششن بدران ڪابل کي پنهنجي حڪومت جو مرڪز برقرار رکيو.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;&gt;{{cite book
 |last=Qureshi
 |first=I. H.
 |chapter=India under the Mughals
 |editor1-last=Holt
 |editor1-first=P. M.
 |editor2-last=Lambton
 |editor2-first=Ann K. S.
 |editor3-last=Lewis
 |editor3-first=Bernard
 |title=The Cambridge History of Islam
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1977
 |pages=35–63
 |doi=10.1017/CHOL9780521219488.004
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== هندستان ڏانهن ڌيان ==

=== هندستان ۾ دلچسپيءَ جا سبب ===

سمرقند جي آخري ناڪاميءَ کان پوءِ بابر پنهنجي سياسي ۽ فوجي توسيع لاءِ هندستان ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏنو.
هندستان جي اتر اولهه وارن علائقن سان ڪابل جا واپاري ۽ فوجي رابطا اڳ ئي موجود هئا.
بابر پنهنجي تيموري نسب جي بنياد تي پنجاب جي ڪجهه علائقن تي دعويٰ ڪندو هو، ڇاڪاڻ ته [[تيمور]] 1398ع–1399ع ۾ هندستان تي ڪاهه ڪئي هئي.
بهرحال، تيمور جي اڳوڻي ڪاهه مان بابر کي انهن علائقن تي ڪنهن غير تڪراري قانوني حق جو ثبوت نه ملندو هو؛ اها سندس سياسي دعويٰ هئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== دهلي سلطنت جي سياسي حالت ===

پندرهين صديءَ جي آخر ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[دهلي سلطنت]] تي [[لوڌي گهراڻو]] حڪومت ڪري رهيو هو.
[[سڪندر لوڌي]] جي وفات کان پوءِ 1517ع ۾ سندس پٽ [[ابراهيم لوڌي]] سلطان ٿيو.
ابراهيم لوڌي ۽ ڪيترن افغان اميرن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا.
انهن اختلافن دهلي سلطنت جي سياسي استحڪام کي متاثر ڪيو ۽ بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا وڌايا.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

== هندستان ڏانهن ابتدائي فوجي مهمون ==

=== پهريون مرحلو: سرحدي علائقن جي جاچ ===

بابر 1505ع ۾ پڻ هندستان جي سرحدي علائقن ڏانهن هڪ فوجي سفر ڪيو هو.
تنهن هوندي به 1519ع کان شروع ٿيندڙ مهمن کي سندس هندستان ۾ سياسي ۽ فوجي مداخلت جو وڌيڪ منظم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.
انهن مهمن دوران بابر سرحدي قلعن، مقامي قبيلن، واپاري رستن ۽ پنجاب جي سياسي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== باجوڙ جي مهم (1519ع) ===

1519ع ۾ بابر [[باجوڙ]] تي فوجي حملو ڪيو.
باجوڙ جي قلعي تي قبضي دوران بابر جي فوج سخت جنگ ڪئي.
''بابرنامي'' موجب فتح کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي قتل ڪيو ويو ۽ مارجي ويلن جي سرن جو مينار ٺاهيو ويو.
هن واقعي کي بابر جي فوجي مهمن ۾ هڪ سخت ۽ خونريز ڪارروائي طور ياد ڪيو وڃي ٿو.
قتل ٿيل ماڻهن جي صحيح تعداد بابت تاريخي دعوائن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف بيانن جي آزاد تصديق محدود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== ڀيرا تي قبضو (1519ع) ===

باجوڙ جي مهم کان پوءِ بابر [[ڀيرا]] ڏانهن وڌيو، جيڪو [[جهلم درياهه]] جي علائقي ۾ واقع هو.
بابر ڀيرا ۽ ان جي ڀرپاسي تي پنهنجو اقتدار قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن مقامي حڪمرانن ۽ سردارن کان اطاعت ۽ محصول جو مطالبو ڪيو.
تنهن هوندي به سندس ڪابل ڏانهن واپسيءَ کان پوءِ انهن علائقن تي سندس ڪنٽرول مستقل نه رهيو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;&gt;{{cite book
 |last=Erskine
 |first=William
 |title=A History of India under the Two First Sovereigns of the House of Taimur, Báber and Humáyun
 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans
 |location=London
 |year=1854
 |volume=1
 |url=https://www.loc.gov/item/05007810/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== پشاور ۽ پنجاب ڏانهن وڌيڪ مهمون ===

1519ع کان 1524ع جي وچ ۾ بابر اتر اولهه هندستان جي سرحدي علائقن ڏانهن ڪيترائي فوجي سفر ڪيا.
انهن مهمن ۾ [[پشاور]]، [[ڀيرا]]، [[سيالڪوٽ]] ۽ پنجاب جي ٻين علائقن سان سندس فوجي رابطا وڌيا.
اهي ڪارروايون هندستان جي سياسي حالتن کي سمجهڻ، رستن تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۽ مقامي حامين سان لاڳاپا وڌائڻ لاءِ اهم هيون.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== دولت خان لوڌي ۽ عالم خان سان لاڳاپا ==

=== دولت خان لوڌي جي سياسي مخالفت ===

[[دولت خان لوڌي]] پنجاب جو هڪ طاقتور افغان امير ۽ لاهور جو گورنر هو.
سندس ۽ سلطان [[ابراهيم لوڌي]] جي وچ ۾ سياسي اختلاف وڌندا ويا.
دولت خان پنهنجي اقتدار ۽ سياسي حيثيت بچائڻ لاءِ بابر سان رابطا قائم ڪيا.
هن بابر کي پنجاب جي معاملن ۾ مداخلت لاءِ همٿايو.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

=== عالم خان لوڌي جي دعويٰ ===

[[عالم خان لوڌي]]، ابراهيم لوڌيءَ جو چاچو هو.
هو دهليءَ جي تخت جو دعويدار هو ۽ ابراهيم لوڌيءَ خلاف سياسي حمايت حاصل ڪرڻ چاهيندو هو.
عالم خان بابر وٽ پهتو ۽ دهليءَ جو اقتدار حاصل ڪرڻ لاءِ سندس فوجي مدد گهري.
بابر لاءِ عالم خان جي حمايت دهلي سلطنت ۾ مداخلت لاءِ هڪ سياسي موقعو فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

=== اتحادين جا مختلف مقصد ===

دولت خان لوڌي، عالم خان ۽ بابر جا مقصد مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.
دولت خان پنجاب ۾ پنهنجو اثر برقرار رکڻ چاهيندو هو.
عالم خان دهليءَ جو سلطان بڻجڻ جو خواهشمند هو.
بابر پنهنجي مستقل اقتدار کي پنجاب ۽ پوءِ اتر هندستان تائين وڌائڻ چاهيندو هو.
انهن مختلف مقصدن سبب سندن اتحاد ۾ جلد ئي اختلاف پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== لاهور جي مهم (1524ع) ==

1524ع ۾ بابر پنجاب ڏانهن هڪ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.
ان وقت دهلي سلطنت جي فوج پنجاب ۾ بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ڪارروايون ڪري رهي هئي.
بابر جي فوج لاهور جي ڀرپاسي ۾ دهليءَ جي فوجن سان مقابلو ڪيو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي.
ان کان پوءِ بابر [[لاهور]] ۾ داخل ٿيو.
تاريخي بيانن موجب لاهور جي فتح دوران شهر کي نقصان پهتو ۽ ڦرلٽ پڻ ٿي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== ديپالپور تي قبضو ===

لاهور کان پوءِ بابر [[ديپالپور]] ڏانهن وڌيو.
هن ديپالپور تي قبضو ڪيو ۽ پنجاب جي انتظام بابت فيصلا ڪيا.
دولت خان لوڌي کي سندس اميد مطابق مڪمل پنجاب نه ڏنو ويو، جنهن سبب بابر ۽ دولت خان جي وچ ۾ اختلاف وڌيا.
بابر پنهنجي حامين ۽ وفادار اميرن کي مختلف علائقن جي ذميواري ڏني.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== دولت خان جي بغاوت ===

بابر جي ڪابل ڏانهن واپسيءَ کان پوءِ دولت خان لوڌي پنهنجي طاقت ٻيهر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.
پنجاب ۾ بابر جي مقرر ڪيل نمائندن ۽ دولت خان جي حامين وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا.
انهن حالتن بابر کي هندستان ۾ ٻيهر فوجي مداخلت ڪرڻ لاءِ مجبور ڪيو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== هندستان جي آخري فتح لاءِ تياريون (1525ع) ==

=== ڪابل مان روانگي ===

1525ع جي آخر ۾ بابر هندستان تي هڪ فيصلائتي فوجي مهم شروع ڪئي.
هن ڀيري سندس مقصد رڳو سرحدي علائقن تي عارضي قبضو ڪرڻ نه، پر دهلي سلطنت جي مرڪزي اقتدار کي شڪست ڏيڻ هو.
بابر پنهنجي فوج کي منظم ڪيو ۽ پنجاب ڏانهن پيشقدمي شروع ڪئي.
هن مهم ۾ سندس اڳوڻين فوجي تجربن، ڪابل جي وسيلن، فوجي سردارن ۽ هندستان جي سياسي اختلافن اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه پار ڪرڻ ===

ڊسمبر 1525ع ۾ بابر جي فوج [[سنڌو درياهه]] پار ڪري پنجاب ڏانهن وڌي.
بابرنامي ۾ هن فوجي سفر جا ڪيترائي تفصيل ملن ٿا، جن ۾ لشڪر جي ڳڻپ، رستن، منزلن ۽ فوجي انتظام جو ذڪر شامل آهي.
بابر جي پنهنجي بيان موجب سندس فوج جو تعداد لڳ ڀڳ ٻارهن هزار هو، پر اهڙين تاريخي ڳڻپين کي قطعي انگ بدران ماخذن ۾ ڏنل اندازن طور سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== پنجاب ۾ اڳڀرائي ===

بابر پنجاب ۾ پنهنجي مخالف افغان سردارن جي طاقت کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ فوجي ڪارروايون ڪيون.
دولت خان لوڌي جي مزاحمت ختم ٿيڻ کان پوءِ بابر دهليءَ ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ وڌيڪ سازگار حالت ۾ اچي ويو.
1526ع جي شروعات تائين سندس فوج دهلي سلطنت جي مرڪزي لشڪر سان مقابلي لاءِ تيار ٿي چڪي هئي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== 1504ع کان 1525ع تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #adc5d6;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#204b70;color:#ffffff;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''بابر جي ڪابل واري دور ۽ هندستاني مهمن جي وقتوار ترتيب'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c58;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c58;&quot; | اهم واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c58;&quot; | نتيجو يا اهميت
|-
| 1504ع
| [[ڪابل]] جي فتح
| نئون سياسي ۽ فوجي مرڪز قائم ٿيو
|-
| 1505ع
| هندستان جي سرحدي علائقن ڏانهن ابتدائي مهم
| سرحدي رستن ۽ علائقن بابت ڄاڻ حاصل ٿي
|-
| 1506ع
| [[هرات]] جو سفر
| تيموري ثقافتي مرڪز سان رابطو
|-
| 1507ع
| ازبڪن جو هرات تي قبضو
| خراسان ۾ تيموري طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي
|-
| 1510ع
| [[مرو جي جنگ]] ۾ محمد شيباني خان جو موت
| بابر لاءِ وچ ايشيا ۾ نئون موقعو پيدا ٿيو
|-
| 1511ع
| صفوي مدد سان سمرقند جي ٽئين فتح
| تيموري اقتدار بحال ڪرڻ جي آخري وڏي ڪوشش
|-
| 1512ع
| غجدوان ۾ صفوي-تيموري اتحاد جي شڪست
| سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ جون اميدون ختم ٿيون
|-
| 1519ع
| باجوڙ جي مهم
| سخت فوجي ڪارروائي ۽ قتل عام
|-
| 1519ع
| ڀيرا تي قبضو
| پنجاب ۾ ابتدائي سياسي مداخلت
|-
| 1519ع–1524ع
| سرحدي ۽ پنجاب جون مهمون
| هندستاني علائقن ۾ فوجي اثر وڌيو
|-
| 1524ع
| لاهور ۽ ديپالپور جي فتح
| پنجاب ۾ عارضي اقتدار قائم ٿيو
|-
| 1525ع
| هندستان ڏانهن فيصلائتي مهم
| دهلي سلطنت سان آخري مقابلي جي تياري
|}

== ڪابل واري دور جي تاريخي اهميت ==

ڪابل ۾ بابر جي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن جي حڪومت سندس سياسي ۽ فوجي زندگيءَ جي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
هن عرصي ۾ بابر هڪ جلاوطن تيموري شهزادي مان اهڙو حڪمران بڻيو، جنهن وٽ مستقل فوجي مرڪز، سياسي حامي ۽ علائقائي انتظام جو تجربو موجود هو.
ڪابل ۾ هن ادبي ۽ ثقافتي سرگرميون پڻ جاري رکيون، جن جو اثر سندس خودنوشت، شاعري ۽ باغبانيءَ جي شوق مان ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;
وچ ايشيا ۾ تيموري اقتدار بحال ڪرڻ ۾ ناڪامي، صفوي-ازبڪ مقابلا ۽ دهلي سلطنت جا اندروني اختلاف بابر جي هندستان ڏانهن سياسي رخ اختيار ڪرڻ جا اهم سبب هئا.
1525ع جي آخر ۾ شروع ڪيل فوجي مهم 1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] تائين پهتي، جنهن هندستان جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئين دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;</text>
      <sha1>milz9sqhb5zafs1pjm3utz69vgj07j1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424405</id>
      <parentid>424404</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:17:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76384" sha1="314pzpq19pcwmmg7tqnqhzi4u5689pj" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل سلطنت جو باني ۽ پهريون مغل شهنشاهه (1526ع–1530ع)}}

{{Infobox royalty
| name = ظهيرالدين محمد بابر
| title = مغل شهنشاهه
| image = Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg
| caption = بابر جو مصور پورٽريٽ، لڳ ڀڳ 1640ع، شاهجهان جي دور جو البم؛ سمٿسونين جو مجموعو
| succession = [[مغل سلطنت]] جو پهريون شهنشاهه
| reign = 21 اپريل 1526ع – 26 ڊسمبر 1530ع
| predecessor = عهدو قائم ٿيو؛ [[ابراهيم لوڌي]] دهليءَ جو اڳوڻو سلطان
| successor = [[همايون]]
| succession1 = [[ڪابل]] جو حڪمران
| reign1 = 1504ع – 1526ع
| succession2 = [[فرغانه]] جو حڪمران
| reign2 = 1494ع – 1497ع
| predecessor2 = [[عمر شيخ مرزا ٻيو]]
| succession3 = [[سمرقند]] جو حڪمران
| reign3 = مختلف مختصر دور، 1497ع، 1500ع–1501ع ۽ 1511ع–1512ع
| birth_date = {{Birth date|1483|2|14|df=y}}
| birth_place = [[انديجان]]، [[فرغانه وادي]]، [[تيموري سلطنت]]
| death_date = {{Death date and age|1530|12|26|1483|2|14|df=y}}
| death_place = [[آگرو]]، [[مغل سلطنت]]
| burial_place = [[باغ بابر]]، [[ڪابل]]، [[افغانستان]]
| full_name = ظهيرالدين محمد بابر
| posthumous_name = فردوس مڪاني
| house = [[تيموري گهراڻو]]
| dynasty = [[مغل گهراڻو]]
| father = [[عمر شيخ مرزا ٻيو]]
| mother = [[قتلُغ نگار خانم]]
| spouse = [[ماهم بيگم]]
| issue = [[همايون]]، [[ڪامران مرزا]]، [[عسكري مرزا]]، [[هندال مرزا]]، [[گلبدن بيگم]] ۽ ٻيا
| religion = [[سني اسلام]]
| signature = Detail of Babur's dynastic seal, from a Mughal land grant dating from August 1527.jpg
| signature_type = شاهي مهر
}}

'''ظهيرالدين محمد بابر''' (فارسي: {{lang|fa|ظهیرالدین محمد بابر}}؛ چغتائي ترڪي: {{lang|chg|ظهير الدين محمد بابر}}؛ 6 محرم 888هه / 14 فيبروري 1483ع – 6 جمادي الاول 937هه / 26 ڊسمبر 1530ع)، عام طور '''بابر''' جي نالي سان مشهور، هڪ [[تيموري گهراڻو|تيموري]] شهزادو، فوجي اڳواڻ، شاعر، تاريخ نويس ۽ [[مغل سلطنت]] جو باني هو. هن 1526ع کان 1530ع تائين هندستان ۾ پهرئين مغل شهنشاهه جي حيثيت سان حڪومت ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Lehmann
 |first=Fritz
 |title=Bābor, Ẓahīr-al-Dīn Moḥammad
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=III
 |pages=320–323
 |date=15 December 1988
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/babor-zahir-al-din/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بابر پنهنجي پيءُ جي پاسي کان وچ ايشيا جي مشهور فاتح [[تيمور]] جو اولاد هو، جڏهن ته سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]]، [[يونس خان]] جي ڌيءَ هئي، جنهن جو نسب [[چنگيز خان]] سان ملندو هو. انهيءَ طرح بابر جو تعلق تيموري ۽ چنگيزي ٻنهي شاهي خاندانن سان هو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Baumer2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Baumer
 |first=Christoph
 |title=The History of Central Asia: The Age of Islam and the Mongols
 |publisher=Bloomsbury Publishing
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1494ع ۾ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ بابر ننڍي عمر ۾ [[فرغانه]] جو حڪمران ٿيو. هن [[سمرقند]] حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي فوجي مقابلا ڪيا، پر ازبڪ اڳواڻ [[محمد شيباني خان]] ۽ ٻين تيموري حريفن سان جنگين سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم نه ڪري سگهيو. 1504ع ۾ هن [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو ۽ ان کي پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻايو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
1526ع ۾ بابر [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[دهلي سلطنت]] جي آخري لوڌي سلطان [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏني. 1527ع ۾ [[خانوا جي جنگ]] ۾ [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ واري اتحاد کي شڪست ڏئي اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيائين. هن 1528ع ۾ [[چنديري]] ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ۾ پڻ فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بابر پنهنجي يادگيرين تي مشتمل ڪتاب '''[[بابرنامو]]''' چغتائي ترڪي ٻوليءَ ۾ لکيو. اهو ڪتاب سندس زندگيءَ، وچ ايشيا، افغانستان، هندستان، سياسي حالتن، ماڻهن، جاگرافي، نباتات، جانورن ۽ ثقافت بابت اهم بنيادي تاريخي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ لقب ==

بابر جو پورو نالو '''ظهيرالدين محمد''' هو. ”ظهيرالدين“ عربي ٻوليءَ جو مرڪب نالو آهي، جنهن جي معنيٰ ”دين جو مددگار“ يا ”دين جو حامي“ آهي.
تاريخي روايت موجب سندس نالو صوفي بزرگ [[خواجه عبيدالله احرار]] جي نسبت سان رکيو ويو هو، جنهن سان سندس پيءُ جي روحاني وابستگي هئي.&lt;ref name=&quot;Noshahi2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Noshahi
 |first=Arif
 |title=خواجہ احرار
 |publisher=پورب اڪيڊمي
 |location=لاهور
 |year=2005
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

'''بابر''' نالي جي اصل بابت مختلف تشريحون ملن ٿيون. عام طور ان کي فارسي لفظ ''ببر'' سان ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ ”واگهه“ آهي. تاريخي لکتن ۾ سندس نالو ''Bābur''، ''Bābor'' ۽ ''Baber'' جهڙين صورتن ۾ پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen Frederic
 |title=The Garden of the Eight Paradises: Bābur and the Culture of Empire in Central Asia, Afghanistan and India (1483–1530)
 |publisher=Brill
 |year=2004
 |isbn=9004137076
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل تاريخي روايت ۾ بابر کي وفات کان پوءِ '''فردوس مڪاني''' جي لقب سان پڻ ياد ڪيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”جنت ۾ جاءِ رکندڙ“ آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |page=6
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ نسب ==

=== پيءُ جي پاسي کان تيموري نسب ===

بابر جو پيءُ '''[[عمر شيخ مرزا ٻيو]]''' تيموري گهراڻي جو شهزادو ۽ فرغانه جو حڪمران هو. سندس ڏاڏو [[ابو سعيد مرزا]] هو، جيڪو تيموري سلطنت جو هڪ اهم حڪمران رهيو.
ابو سعيد مرزا، [[ميران شاهه]] جي نسل مان هو، جيڪو [[تيمور]] جو پٽ هو. انهيءَ نسب جي بنياد تي بابر پاڻ کي تيمور جي سياسي ورثي جو وارث سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
تيموري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جو ڪو هڪڙو مستقل ۽ سڀني طرفان تسليم ٿيل قانون نه هو. مختلف شهزادا پنهنجي فوجي طاقت، علائقائي حمايت ۽ خانداني حق جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.
اهڙي صورتحال ۾ سمرقند، بخارا، هرات ۽ فرغانه جهڙن علائقن تي تيموري شهزادن وچ ۾ مسلسل جنگيون ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ماءُ جي پاسي کان چنگيزي نسب ===

بابر جي ماءُ '''[[قتلُغ نگار خانم]]'''، [[يونس خان]] جي ڌيءَ هئي. يونس خان [[مغلستان]] جي چغتائي خانن مان هو ۽ سندس نسب [[چغتائي خان]] ذريعي [[چنگيز خان]] سان ملندو هو.
قتلُغ نگار خانم ۽ سندس ماءُ '''ايسان دولت بيگم''' بابر جي ابتدائي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
بابر جي ناني ايسان دولت بيگم سياسي معاملن، سفارتڪاريءَ ۽ ڏکين حالتن ۾ فيصلا ڪرڻ بابت کيس رهنمائي ڏني. جديد تاريخ نويس فرٽز ليهمن موجب هن بابر جي ابتدائي سياسي تربيت ۾ خاص اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== تيموري ۽ چغتائي ورثو ===

بابر جو خانداني پسمنظر تيموري، چغتائي ۽ ترڪ-فارسي ثقافتي روايتن جو ميلاپ هو.
سندس پيءُ جو خاندان [[برلاس قبيلو|برلاس قبيلي]] سان تعلق رکندو هو، جنهن جون پاڙون منگول دنيا سان لاڳاپيل هيون، پر وقت گذرڻ سان اهو قبيلو ترڪي ٻولي، اسلام ۽ فارسي ثقافت سان گهري طرح وابسته ٿي چڪو هو.
بابر جي سياسي سڃاڻپ ۾ تيموري نسب کي خاص اهميت حاصل هئي، جڏهن ته سندس مادري خاندان سان چغتائي خانن جو تعلق پڻ سندس سياسي اتحاد ٺاهڻ ۾ مددگار ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield1991&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1991
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ==

=== پيدائش ===

بابر 14 فيبروري 1483ع، مطابق 6 محرم 888هه، تي [[فرغانه وادي]] جي شهر [[انديجان]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو اڄوڪي [[ازبڪستان]] ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
سندس پيدائش وقت وچ ايشيا جي تيموري سلطنت ڪيترن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي.
[[سمرقند]]، [[بخارا]]، [[هرات]] ۽ [[فرغانه]] تي مختلف تيموري حڪمرانن جو اقتدار هو، جن وچ ۾ گهڻو ڪري سياسي ۽ فوجي مقابلا ٿيندا رهندا هئا.

=== ننڍپڻ ۽ تعليم ===

بابر جي پرورش تيموري شاهي خاندان جي سياسي ۽ ثقافتي ماحول ۾ ٿي.
هن کي ننڍپڻ کان فوجي تربيت، گهوڙي سواري، تيراندازي، ادب ۽ درٻاري آداب سان واقفيت حاصل ٿي.
سندس ابتدائي تعليم ۾ ترڪي ۽ فارسي ٻولين، شاعريءَ، اسلامي علمن ۽ تاريخ کي اهميت حاصل هئي.
بابر جي بعد واري ادبي تخليقن مان ظاهر ٿئي ٿو ته کيس شاعري، جاگرافي، قدرتي ماحول ۽ انساني ڪردارن جي مشاهدي ۾ گهري دلچسپي هئي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Dale
 |first=Stephen Frederic
 |title=Steppe Humanism: The Autobiographical Writings of Zahir al-Din Muhammad Babur, 1483–1530
 |journal=International Journal of Middle East Studies
 |volume=22
 |issue=1
 |pages=37–58
 |year=1990
 |doi=10.1017/S0020743800033171
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

بابر جي مادري ۽ ادبي ٻولي '''[[چغتائي ترڪي ٻولي]]''' هئي.
هن پنهنجي مشهور خودنوشت ''بابرنامو'' انهيءَ ٻوليءَ ۾ لکيو.
بابر فارسي ٻوليءَ ۾ پڻ مهارت رکندو هو. فارسي تيموري درٻارن، ادب ۽ علمي حلقن ۾ وڏي اهميت رکندڙ ٻولي هئي.
سندس نثر ۾ ترڪي بنياد سان گڏ فارسي لفظن، اصطلاحن ۽ ادبي اثرن جي وڏي موجودگي ڏسڻ ۾ اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

== فرغانه جي حڪمراني (1494ع–1497ع) ==

=== عمر شيخ مرزا جي وفات ===

1494ع ۾ بابر جو پيءُ عمر شيخ مرزا وفات ڪري ويو.
تاريخي روايت موجب سندس وفات هڪ اهڙي حادثي ۾ ٿي، جنهن ۾ ڪبوترن لاءِ ٺهيل عمارت يا ان سان لاڳاپيل حصو ڪري پيو.
ان وقت بابر جي عمر يارهن سال ۽ ڪجهه مهينا هئي. اسلامي قمري سالن جي حساب سان کيس اڪثر ٻارهن سالن جو حڪمران بيان ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
بابر پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ فرغانه جي تخت تي ويٺو.
نئين حڪمران جي ننڍي عمر سبب پاڙيسري حڪمرانن ۽ مقامي سردارن فرغانه جي اقتدار ۾ مداخلت ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون.

=== ابتدائي سياسي خطرا ===

بابر کي تخت نشينيءَ کان فوراً پوءِ ڪيترن سياسي خطرن کي منهن ڏيڻو پيو.
سندس چاچا ۽ ٻيا تيموري شهزادا فرغانه تي پنهنجو اثر وڌائڻ چاهيندا هئا.
فرغانه جي اندر پڻ ڪجهه طاقتور اميرن جون وفاداريون غير يقيني هيون.
انهن حالتن ۾ بابر پنهنجي خاندان، خاص طور پنهنجي ناني ايسان دولت بيگم، ۽ وفادار فوجي سردارن جي مدد سان حڪومت بچائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== سمرقند حاصل ڪرڻ جي خواهش ===

[[سمرقند]] تيمور جي سلطنت جو مشهور سياسي ۽ ثقافتي مرڪز هو.
تيموري شهزادن لاءِ سمرقند تي حڪمراني ڪرڻ وڏي عزت ۽ سياسي جائز حيثيت جي علامت سمجهي ويندي هئي.
بابر پڻ سمرقند تي پنهنجي خانداني حق جو دعويدار هو.
انهيءَ خواهش سبب هن پنهنجي ننڍي عمر کان ئي سمرقند حاصل ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون شروع ڪيون.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== سمرقند لاءِ جدوجهد ==

=== پهرين ڪوششون ===

1490ع واري ڏهاڪي ۾ سمرقند جي تيموري حڪمرانن وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد جاري هئي.
بابر انهيءَ صورتحال مان فائدو وٺي شهر تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
سندس شروعاتي مهمون محدود وسيلن، سياسي اتحاد جي ڪمزوري ۽ مقامي مخالفت سبب ڪامياب نه ٿي سگهيون.

=== سمرقند جي فتح (1497ع) ===

1497ع ۾ بابر ڊگهي گهيري کان پوءِ سمرقند تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.
اها سندس ابتدائي سياسي زندگيءَ جي هڪ وڏي ڪاميابي هئي.
تنهن هوندي به سمرقند تي سندس حڪومت ٿوري عرصي لاءِ رهي.
شهر جي معاشي ۽ سياسي حالتن، فوجي وسيلن جي کوٽ ۽ فرغانه ۾ پيدا ٿيل بغاوتن سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== فرغانه جو وڃائڻ ===

سمرقند تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ بابر کي خبر پئي ته سندس پنهنجي فرغانه واري حڪومت خطري ۾ پئجي وئي آهي.
فرغانه ۾ سندس مخالفن اقتدار تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بابر پنهنجي پراڻي حڪومت بچائڻ لاءِ سمرقند ڇڏي روانو ٿيو.
پر هو نه فرغانه کي فوري طور ٻيهر حاصل ڪري سگهيو ۽ نه ئي سمرقند تي پنهنجو قبضو برقرار رکي سگهيو.
انهيءَ طرح ننڍي عمر ۾ ئي هو ٻنهي اهم سياسي مرڪزن کان محروم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== جلاوطني ۽ سياسي جدوجهد ===

بابر ڪيترن سالن تائين وچ ايشيا ۾ مختلف علائقن ۾ پنهنجي وفادار ساٿين سان گڏ گهمندو رهيو.
هن ڪڏهن مقامي سردارن سان اتحاد قائم ڪيا ۽ ڪڏهن فوجي طاقت ذريعي پنهنجي وڃايل حڪومت واپس وٺڻ جي ڪوشش ڪئي.
انهيءَ عرصي دوران کيس خوراڪ، فوجي سامان، مالي وسيلن ۽ وفادار سپاهين جي کوٽ کي منهن ڏيڻو پيو.
بابرنامي ۾ انهن مشڪلاتن، ساٿين جي وفادارين ۽ سياسي مايوسين جا تفصيلي بيان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

== محمد شيباني خان سان مقابلو ==

=== ازبڪ طاقت جو عروج ===

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ازبڪ فوجي طاقت وڌڻ لڳي.
شيباني خان تيموري گهراڻي جي اندروني اختلافن مان فائدو وٺي وچ ايشيا جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو.
هن سمرقند ۽ بخارا جهڙن اهم مرڪزن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== سمرقند جي ٻيهر فتح ۽ شڪست ===

1500ع–1501ع جي دوران بابر سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر سندس اقتدار ٻيهر ٿوري عرصي لاءِ رهيو.
شيباني خان جي فوجي طاقت ۽ سمرقند جي خراب معاشي حالتن بابر لاءِ وڏي مشڪلات پيدا ڪئي.
1501ع ۾ [[سر پل جي جنگ]] ۾ بابر کي شيباني خان هٿان شڪست ملي.
ان کان پوءِ سمرقند گهيري ۾ اچي ويو ۽ بابر کي شهر ڇڏڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== وچ ايشيا ۾ اقتدار جي ناڪامي ===

شيباني خان جي ڪاميابين سبب بابر جا وچ ايشيا ۾ مستقل حڪومت قائم ڪرڻ جا امڪان گهٽجي ويا.
هن پنهنجي تيموري مائٽن ۽ مقامي سردارن کان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر انهن اتحادين جي حمايت مستقل ثابت نه ٿي.
1503ع ۽ 1504ع تائين بابر جي سياسي حالت وڌيڪ ڪمزور ٿي چڪي هئي.
آخرڪار هن وچ ايشيا مان نڪري افغانستان ۾ نئين طاقت جو مرڪز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== ڪابل ڏانهن روانگي ==

1504ع ۾ بابر پنهنجن ڀائرن، وفادار اميرن ۽ فوجي ساٿين سان گڏ وچ ايشيا مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو.
شروعات ۾ هن خراسان ڏانهن وڃڻ بابت سوچيو، پر سياسي حالتن سبب پنهنجو رخ ڪابل ڏانهن ڪيو.
ان وقت ڪابل ۾ مقامي اقتدار جي ڪمزوري ۽ سياسي اختلاف موجود هئا.
بابر انهيءَ صورتحال مان فائدو وٺي ڪابل تي قبضو ڪرڻ جي مهم شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ڪابل جي فتح (1504ع) ===

آڪٽوبر 1504ع ۾ بابر ڪابل تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.
ڪابل جي فتح سندس زندگيءَ ۾ هڪ اهم موڙ هو.
فرغانه ۽ سمرقند جي غير يقيني سياسي حالتن جي ڀيٽ ۾ ڪابل کيس وڌيڪ مستحڪم فوجي ۽ انتظامي مرڪز فراهم ڪيو.
ڪابل مان بابر افغانستان جي مختلف علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌايو ۽ پوءِ هندستان ڏانهن فوجي مهمن لاءِ بنياد تيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== شروعاتي زندگيءَ جي اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9bfd0;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#234d6c;color:#ffffff;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''ظهيرالدين محمد بابر: 1483ع کان 1504ع تائين'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 14 فيبروري 1483ع
| انديجان ۾ پيدائش
| تيموري شاهي خاندان ۾ جنم
|-
| 1494ع
| فرغانه جي تخت نشيني
| ننڍي عمر ۾ حڪومت جي شروعات
|-
| 1497ع
| سمرقند جي فتح
| تيموري شاهي مرڪز تي پهريون قبضو
|-
| 1497ع–1498ع
| سمرقند ۽ فرغانه وڃائڻ
| اقتدار جي ابتدائي بحران جو دور
|-
| 1500ع–1501ع
| سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ
| وچ ايشيا ۾ اقتدار بحال ڪرڻ جي ڪوشش
|-
| 1501ع
| سر پل جي جنگ
| شيباني خان هٿان شڪست
|-
| 1503ع–1504ع
| سياسي جلاوطني ۽ نيون ڪوششون
| وچ ايشيا ۾ اقتدار جي جدوجهد
|-
| آڪٽوبر 1504ع
| ڪابل جي فتح
| نئين سياسي ۽ فوجي مرڪز جو قيام
|}

== تاريخي ماخذن جو تعارف ==

=== بابرنامو ===

''بابرنامو'' بابر جي پنهنجي لکيل يادگيرين جو مجموعو آهي.
اهو ڪتاب سندس شروعاتي زندگي، فرغانه جي حڪومت، سمرقند لاءِ جنگين ۽ ڪابل جي فتح بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.
ڇاڪاڻ ته هي خودنوشت آهي، تنهنڪري ان ۾ بابر جي ذاتي تجربن ۽ سندس پنهنجي نقطه نظر جو اثر پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== جديد تاريخي تحقيق ===

فرٽز ليهمن، اسٽيفن فريڊرڪ ڊيل ۽ ٻين جديد محققن بابر جي سياسي زندگي، تيموري ثقافت ۽ سندس ادبي شخصيت تي تحقيق ڪئي آهي.
انهن مطالعي مان بابر کي رڳو هڪ فوجي فاتح نه، پر وچ ايشيا جي ترڪ-فارسي ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل هڪ حڪمران ۽ ليکڪ طور پڻ سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;


== ڪابل جي حڪومت (1504ع–1526ع) ==

[[فائل:Babur at the Capture of Kabul in 1504.jpg|thumb|بابر جي ڪابل فتح ڪرڻ جي منظر جي مصوري، اڪبر جي دور جي ''اڪبرنامي'' مان؛ مصور مهيش ۽ بساون، لڳ ڀڳ 1586ع–1590ع. فائل جو نالو ڪامنز تي تصديق ٿيڻ کان پوءِ استعمال ڪيو وڃي.]]

=== ڪابل ۾ اقتدار جو قيام ===

1504ع ۾ [[ڪابل]] جي فتح بابر جي سياسي زندگيءَ ۾ هڪ اهم تبديلي آندي. [[فرغانه]] ۽ [[سمرقند]] وڃائڻ کان پوءِ کيس اهڙو علائقو مليو، جتي هو پنهنجي فوج، درٻار ۽ انتظامي ڍانچي کي ٻيهر منظم ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
ان وقت ڪابل تي [[مقيم ارغون]] جو قبضو هو. مقيم، [[ارغون گهراڻو|ارغون خاندان]] سان تعلق رکندو هو ۽ ڪابل جي مقامي سياسي اختلافن مان فائدو وٺي اقتدار حاصل ڪيو هئائين. بابر جي فوجي پيشقدميءَ کان پوءِ مقيم ڪابل ڇڏي [[قنڌار]] ڏانهن هليو ويو.&lt;ref name=&quot;IranicaKandahar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بابر پنهنجي خودنوشت ''[[بابرنامو]]'' ۾ ڪابل جي فتح کي پنهنجي قسمت ۾ هڪ وڏي تبديلي طور بيان ڪيو آهي. ڪابل ۽ ان جي آس پاس جا علائقا سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو مستقل مرڪز بڻيا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== ڪابل جي سياسي ۽ جاگرافيائي اهميت ===

ڪابل وچ ايشيا، [[خراسان]] ۽ [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جي وچ ۾ اهم واپاري ۽ فوجي رستن تي واقع هو.
شهر مان [[غزني]]، [[قنڌار]]، [[پشاور]] ۽ خراسان ڏانهن ويندڙ رستن تي اثرانداز ٿيڻ ممڪن هو.
ڪابل جي جبلن، وادين، باغن ۽ موسم بابر کي گهڻو متاثر ڪيو. هن ''بابرنامي'' ۾ ڪابل جي آبهوا، ميويدار وڻن، ٻوٽن، جانورن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيلي مشاهدا قلمبند ڪيا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
تاريخ نويس [[اسٽيفن فريڊرڪ ڊيل]] موجب ڪابل ۾ بابر جي ڊگهي رهائش سندس سياسي پختگي، ادبي سرگرمين ۽ حڪمرانيءَ جي تجربن لاءِ اهم ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |chapter=Padshahliq: Governance in Kabul
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |pages=59–94
 |doi=10.1017/9781316227558.004
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== افغانستان ۾ اقتدار جي توسيع ===

ڪابل حاصل ڪرڻ کان پوءِ بابر آس پاس جي علائقن ۾ پنهنجي سياسي اثر کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن [[غزني]]، [[لغمان]] ۽ ٻين علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون ۽ مقامي سردارن سان ڪڏهن جنگيون ته ڪڏهن اتحاد ڪيا.
افغانستان جي مختلف علائقن ۾ قبائلي ۽ مقامي حڪمرانن جي خودمختياري سبب بابر کي ڪيترن فوجي ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.
ڪابل تي قبضو ڪرڻ جو مطلب سموري موجوده افغانستان تي هڪجهڙي ۽ مستقل حڪمراني قائم ٿيڻ نه هو. مختلف علائقن ۾ سندس اختيار جي نوعيت ۽ حد مختلف رهي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;

=== ڪابل ۾ بغاوتون ===

ڪابل ۾ بابر جي حڪومت مڪمل طور بي تڪرار نه هئي.
مقامي سردارن ۽ ڪجهه مغل اميرن جي مخالفت سبب کيس بغاوتن ۽ سياسي سازشن کي منهن ڏيڻو پيو.
هڪ موقعي تي بابر کي عارضي طور ڪابل مان نڪرڻو پيو، پر هن پنهنجي وفادار ساٿين جي مدد سان ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ڪابل جي درٻار ۽ ثقافتي زندگي ===

ڪابل ۾ بابر هڪ اهڙي درٻار قائم ڪئي، جنهن ۾ فوجي اميرن سان گڏ شاعرن، عالمن ۽ فنڪارن کي پڻ جاءِ ملي.
بابر کي ترڪي ۽ فارسي شاعري، موسيقي، باغباني ۽ علمي گفتگوءَ ۾ دلچسپي هئي.
هن ڪابل ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ باغن جي تعمير ۽ قدرتي منظرن جي سونهن کي خاص اهميت ڏني.
سندس ادبي ذوق ۽ باغن سان دلچسپي پوءِ هندستان ۾ مغل درٻاري ثقافت جي شروعاتي صورتن تي اثرانداز ٿي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

== هرات جو سفر ۽ تيموري ثقافتي مرڪز (1506ع–1507ع) ==

=== سلطان حسين بايقرا سان لاڳاپا ===

[[هرات]] پندرهين صديءَ جي آخر ۾ تيموري سلطنت جو هڪ اهم علمي، ادبي ۽ فني مرڪز هو.
اتي [[سلطان حسين بايقرا]] جي حڪومت دوران فارسي ادب، مصوري، خطاطي، موسيقي ۽ ٻين فنن کي وڏي سرپرستي حاصل هئي.
بابر وچ ايشيا ۾ ازبڪن جي وڌندڙ طاقت کي منهن ڏيڻ لاءِ هرات جي تيموري حڪمرانن سان سياسي رابطا قائم ڪرڻ چاهيندو هو.
1506ع ۾ سلطان حسين بايقرا جي وفات کان پوءِ هرات جي سياسي حالت غير يقيني ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== هرات ۾ بابر جي رهائش ===

بابر 1506ع ۾ هرات پهتو، جتي هن تيموري درٻار جي علمي ۽ ثقافتي ماحول جو مشاهدو ڪيو.
هرات جي عمارتن، باغن، ادبي مجلسن ۽ فنڪارانه سرگرمين کيس متاثر ڪيو.
هن پنهنجي يادگيرين ۾ هرات جي شهري زندگيءَ ۽ درٻاري ثقافت جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
اسٽيفن ڊيل موجب هرات جو هي تجربو بابر جي ثقافتي ذوق جي تشڪيل ۾ اهم هو، جيتوڻيڪ سياسي حالتن سبب سندس اتي رهائش ڊگهي نه ٿي سگهي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;

=== هرات مان واپسي ===

هرات ۾ تيموري شهزادن جي وچ ۾ سياسي اختلافن ۽ ازبڪن جي خطري سبب بابر اتي مستقل طور نه رهي سگهيو.
هو سياري جي ڏکين حالتن ۾ [[هندوڪش]] جبلن مان گذري واپس ڪابل پهتو.
1507ع ۾ ازبڪن هرات تي قبضو ڪيو، جنهن سان خراسان ۾ تيموري اقتدار کي سخت ڌڪ لڳو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== شاهه اسماعيل صفوي سان اتحاد ==

=== محمد شيباني خان جي شڪست ۽ موت ===

[[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪن وچ ايشيا جي ڪيترن تيموري علائقن تي قبضو ڪري ورتو هو.
ٻئي پاسي ايران ۾ [[شاهه اسماعيل اول]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[صفوي سلطنت]] طاقتور ٿي رهي هئي.
1510ع ۾ [[مرو جي جنگ]] ۾ صفوي فوج شيباني خان کي شڪست ڏني ۽ شيباني خان مارجي ويو.
ان واقعي وچ ايشيا جي سياسي طاقت جي توازن کي تبديل ڪيو ۽ بابر لاءِ سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ جو موقعو پيدا ڪيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBaburSafavid&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Bābor, Ẓahīr-al-Dīn Moḥammad
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/babor-zahir-al-din/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== صفوي مدد حاصل ڪرڻ ===

شيباني خان جي موت کان پوءِ بابر شاهه اسماعيل صفوي سان سياسي ۽ فوجي اتحاد قائم ڪيو.
صفوي حڪمران بابر جي تيموري نسب ۽ ازبڪن خلاف سندس دعوائن کي پنهنجي علائقائي مفادن لاءِ فائديمند سمجهندو هو.
صفوي مدد سان بابر کي وچ ايشيا ۾ ٻيهر فوجي مهم شروع ڪرڻ جو موقعو مليو.&lt;ref name=&quot;IranicaBaburSafavid&quot;/&gt;

=== مذهبي ۽ سياسي اختلاف ===

بابر جو مذهبي پسمنظر سني اسلام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته شاهه اسماعيل اول ٻارهن امامي شيعا مذهب کي صفوي رياست جي سرڪاري سڃاڻپ بڻائي رهيو هو.
صفوي اتحاد دوران بابر کي صفوي سياسي ۽ مذهبي نشانين کي قبول ڪرڻو پيو.
تاريخي ماخذن موجب هن صفوي طرز جو لباس اختيار ڪيو ۽ پنهنجي سياسي حمايت برقرار رکڻ لاءِ شيعا مذهبي رسمن جي ظاهري پيروي ڪئي.
انهيءَ صورتحال تي سندس ڪجهه تيموري مائٽن ۽ سني حامين اعتراض ڪيو.
محققن جي نظر ۾ هي تبديلي مستقل مذهبي عقيدي جي تبديليءَ کان وڌيڪ ان دور جي سياسي ضرورتن سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== سمرقند جي ٽئين فتح (1511ع) ==

=== سمرقند تي ٻيهر قبضو ===

1511ع ۾ بابر صفوي مدد سان [[سمرقند]] تي ٽيون ڀيرو قبضو ڪيو.
شهر تي قبضو ڪرڻ سان هن پنهنجي تيموري خانداني ورثي جي بحاليءَ جي اميد پيدا ڪئي.
تنهن هوندي به سندس اقتدار صفوي حمايت تي گهڻو دارومدار رکندو هو.
سمرقند ۽ ڀرپاسي جي ڪيترن ماڻهن ۾ صفوي اثر ۽ مذهبي پاليسين بابت بي اطميناني موجود هئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== خراسان ۾ صفوي انتظامي عهدو ===

''Encyclopaedia Iranica'' جي خراسان بابت تحقيقي مضمون موجب 8 آڪٽوبر 1511ع تي شاهه اسماعيل صفوي بابر کي خراسان جو گورنر جنرل مقرر ڪيو.
ان دور ۾ خراسان جي ڪيترن شهرن ۾ معاشي بحران، آباديءَ جي گهٽتائي ۽ مالياتي انتظام جا مسئلا موجود هئا.
بابر جي انهيءَ سياسي حيثيت جو دارومدار صفوي حمايت تي هو ۽ اها ڊگهي عرصي تائين برقرار نه رهي.&lt;ref name=&quot;IranicaKhorasan&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Khorasan x. History in the Safavid and Afsharid Periods
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/khorasan-x-history-in-the-safavid-and-afsharid-periods/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ازبڪن جي ٻيهر پيشقدمي ===

شيباني خان جي موت کان پوءِ به ازبڪن جي فوجي طاقت مڪمل طور ختم نه ٿي هئي.
ازبڪ اڳواڻن پنهنجي فوجي قوت ٻيهر منظم ڪئي ۽ تيموري-صفوي اتحاد خلاف جنگ شروع ڪئي.
1512ع ۾ بابر سمرقند تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۾ ناڪام ٿيو.
هن کي وچ ايشيا ۾ مستقل تيموري حڪومت بحال ڪرڻ جي اميد ٻيهر وڃائڻي پئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== غجدوان جي جنگ (1512ع) ==

1512ع ۾ [[غجدوان جي جنگ]] صفوي-تيموري ۽ ازبڪ قوتن وچ ۾ هڪ اهم مقابلو هو.
هن جنگ ۾ ازبڪن صفوي فوجي اتحاد کي شڪست ڏني.
ان شڪست کان پوءِ بابر جي سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ واري سياسي حڪمت عملي ناڪام ٿي وئي.
هن وچ ايشيا ۾ وڌيڪ فوجي ڪوششن بدران ڪابل کي پنهنجي حڪومت جو مرڪز برقرار رکيو.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;&gt;{{cite book
 |last=Qureshi
 |first=I. H.
 |chapter=India under the Mughals
 |editor1-last=Holt
 |editor1-first=P. M.
 |editor2-last=Lambton
 |editor2-first=Ann K. S.
 |editor3-last=Lewis
 |editor3-first=Bernard
 |title=The Cambridge History of Islam
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1977
 |pages=35–63
 |doi=10.1017/CHOL9780521219488.004
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== هندستان ڏانهن ڌيان ==

=== هندستان ۾ دلچسپيءَ جا سبب ===

سمرقند جي آخري ناڪاميءَ کان پوءِ بابر پنهنجي سياسي ۽ فوجي توسيع لاءِ هندستان ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏنو.
هندستان جي اتر اولهه وارن علائقن سان ڪابل جا واپاري ۽ فوجي رابطا اڳ ئي موجود هئا.
بابر پنهنجي تيموري نسب جي بنياد تي پنجاب جي ڪجهه علائقن تي دعويٰ ڪندو هو، ڇاڪاڻ ته [[تيمور]] 1398ع–1399ع ۾ هندستان تي ڪاهه ڪئي هئي.
بهرحال، تيمور جي اڳوڻي ڪاهه مان بابر کي انهن علائقن تي ڪنهن غير تڪراري قانوني حق جو ثبوت نه ملندو هو؛ اها سندس سياسي دعويٰ هئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== دهلي سلطنت جي سياسي حالت ===

پندرهين صديءَ جي آخر ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[دهلي سلطنت]] تي [[لوڌي گهراڻو]] حڪومت ڪري رهيو هو.
[[سڪندر لوڌي]] جي وفات کان پوءِ 1517ع ۾ سندس پٽ [[ابراهيم لوڌي]] سلطان ٿيو.
ابراهيم لوڌي ۽ ڪيترن افغان اميرن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا.
انهن اختلافن دهلي سلطنت جي سياسي استحڪام کي متاثر ڪيو ۽ بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا وڌايا.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

== هندستان ڏانهن ابتدائي فوجي مهمون ==

=== پهريون مرحلو: سرحدي علائقن جي جاچ ===

بابر 1505ع ۾ پڻ هندستان جي سرحدي علائقن ڏانهن هڪ فوجي سفر ڪيو هو.
تنهن هوندي به 1519ع کان شروع ٿيندڙ مهمن کي سندس هندستان ۾ سياسي ۽ فوجي مداخلت جو وڌيڪ منظم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.
انهن مهمن دوران بابر سرحدي قلعن، مقامي قبيلن، واپاري رستن ۽ پنجاب جي سياسي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== باجوڙ جي مهم (1519ع) ===

1519ع ۾ بابر [[باجوڙ]] تي فوجي حملو ڪيو.
باجوڙ جي قلعي تي قبضي دوران بابر جي فوج سخت جنگ ڪئي.
''بابرنامي'' موجب فتح کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي قتل ڪيو ويو ۽ مارجي ويلن جي سرن جو مينار ٺاهيو ويو.
هن واقعي کي بابر جي فوجي مهمن ۾ هڪ سخت ۽ خونريز ڪارروائي طور ياد ڪيو وڃي ٿو.
قتل ٿيل ماڻهن جي صحيح تعداد بابت تاريخي دعوائن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف بيانن جي آزاد تصديق محدود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== ڀيرا تي قبضو (1519ع) ===

باجوڙ جي مهم کان پوءِ بابر [[ڀيرا]] ڏانهن وڌيو، جيڪو [[جهلم درياهه]] جي علائقي ۾ واقع هو.
بابر ڀيرا ۽ ان جي ڀرپاسي تي پنهنجو اقتدار قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن مقامي حڪمرانن ۽ سردارن کان اطاعت ۽ محصول جو مطالبو ڪيو.
تنهن هوندي به سندس ڪابل ڏانهن واپسيءَ کان پوءِ انهن علائقن تي سندس ڪنٽرول مستقل نه رهيو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;&gt;{{cite book
 |last=Erskine
 |first=William
 |title=A History of India under the Two First Sovereigns of the House of Taimur, Báber and Humáyun
 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans
 |location=London
 |year=1854
 |volume=1
 |url=https://www.loc.gov/item/05007810/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== پشاور ۽ پنجاب ڏانهن وڌيڪ مهمون ===

1519ع کان 1524ع جي وچ ۾ بابر اتر اولهه هندستان جي سرحدي علائقن ڏانهن ڪيترائي فوجي سفر ڪيا.
انهن مهمن ۾ [[پشاور]]، [[ڀيرا]]، [[سيالڪوٽ]] ۽ پنجاب جي ٻين علائقن سان سندس فوجي رابطا وڌيا.
اهي ڪارروايون هندستان جي سياسي حالتن کي سمجهڻ، رستن تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۽ مقامي حامين سان لاڳاپا وڌائڻ لاءِ اهم هيون.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== دولت خان لوڌي ۽ عالم خان سان لاڳاپا ==

=== دولت خان لوڌي جي سياسي مخالفت ===

[[دولت خان لوڌي]] پنجاب جو هڪ طاقتور افغان امير ۽ لاهور جو گورنر هو.
سندس ۽ سلطان [[ابراهيم لوڌي]] جي وچ ۾ سياسي اختلاف وڌندا ويا.
دولت خان پنهنجي اقتدار ۽ سياسي حيثيت بچائڻ لاءِ بابر سان رابطا قائم ڪيا.
هن بابر کي پنجاب جي معاملن ۾ مداخلت لاءِ همٿايو.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

=== عالم خان لوڌي جي دعويٰ ===

[[عالم خان لوڌي]]، ابراهيم لوڌيءَ جو چاچو هو.
هو دهليءَ جي تخت جو دعويدار هو ۽ ابراهيم لوڌيءَ خلاف سياسي حمايت حاصل ڪرڻ چاهيندو هو.
عالم خان بابر وٽ پهتو ۽ دهليءَ جو اقتدار حاصل ڪرڻ لاءِ سندس فوجي مدد گهري.
بابر لاءِ عالم خان جي حمايت دهلي سلطنت ۾ مداخلت لاءِ هڪ سياسي موقعو فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

=== اتحادين جا مختلف مقصد ===

دولت خان لوڌي، عالم خان ۽ بابر جا مقصد مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.
دولت خان پنجاب ۾ پنهنجو اثر برقرار رکڻ چاهيندو هو.
عالم خان دهليءَ جو سلطان بڻجڻ جو خواهشمند هو.
بابر پنهنجي مستقل اقتدار کي پنجاب ۽ پوءِ اتر هندستان تائين وڌائڻ چاهيندو هو.
انهن مختلف مقصدن سبب سندن اتحاد ۾ جلد ئي اختلاف پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== لاهور جي مهم (1524ع) ==

1524ع ۾ بابر پنجاب ڏانهن هڪ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.
ان وقت دهلي سلطنت جي فوج پنجاب ۾ بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ڪارروايون ڪري رهي هئي.
بابر جي فوج لاهور جي ڀرپاسي ۾ دهليءَ جي فوجن سان مقابلو ڪيو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي.
ان کان پوءِ بابر [[لاهور]] ۾ داخل ٿيو.
تاريخي بيانن موجب لاهور جي فتح دوران شهر کي نقصان پهتو ۽ ڦرلٽ پڻ ٿي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== ديپالپور تي قبضو ===

لاهور کان پوءِ بابر [[ديپالپور]] ڏانهن وڌيو.
هن ديپالپور تي قبضو ڪيو ۽ پنجاب جي انتظام بابت فيصلا ڪيا.
دولت خان لوڌي کي سندس اميد مطابق مڪمل پنجاب نه ڏنو ويو، جنهن سبب بابر ۽ دولت خان جي وچ ۾ اختلاف وڌيا.
بابر پنهنجي حامين ۽ وفادار اميرن کي مختلف علائقن جي ذميواري ڏني.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== دولت خان جي بغاوت ===

بابر جي ڪابل ڏانهن واپسيءَ کان پوءِ دولت خان لوڌي پنهنجي طاقت ٻيهر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.
پنجاب ۾ بابر جي مقرر ڪيل نمائندن ۽ دولت خان جي حامين وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا.
انهن حالتن بابر کي هندستان ۾ ٻيهر فوجي مداخلت ڪرڻ لاءِ مجبور ڪيو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== هندستان جي آخري فتح لاءِ تياريون (1525ع) ==

=== ڪابل مان روانگي ===

1525ع جي آخر ۾ بابر هندستان تي هڪ فيصلائتي فوجي مهم شروع ڪئي.
هن ڀيري سندس مقصد رڳو سرحدي علائقن تي عارضي قبضو ڪرڻ نه، پر دهلي سلطنت جي مرڪزي اقتدار کي شڪست ڏيڻ هو.
بابر پنهنجي فوج کي منظم ڪيو ۽ پنجاب ڏانهن پيشقدمي شروع ڪئي.
هن مهم ۾ سندس اڳوڻين فوجي تجربن، ڪابل جي وسيلن، فوجي سردارن ۽ هندستان جي سياسي اختلافن اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه پار ڪرڻ ===

ڊسمبر 1525ع ۾ بابر جي فوج [[سنڌو درياهه]] پار ڪري پنجاب ڏانهن وڌي.
بابرنامي ۾ هن فوجي سفر جا ڪيترائي تفصيل ملن ٿا، جن ۾ لشڪر جي ڳڻپ، رستن، منزلن ۽ فوجي انتظام جو ذڪر شامل آهي.
بابر جي پنهنجي بيان موجب سندس فوج جو تعداد لڳ ڀڳ ٻارهن هزار هو، پر اهڙين تاريخي ڳڻپين کي قطعي انگ بدران ماخذن ۾ ڏنل اندازن طور سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== پنجاب ۾ اڳڀرائي ===

بابر پنجاب ۾ پنهنجي مخالف افغان سردارن جي طاقت کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ فوجي ڪارروايون ڪيون.
دولت خان لوڌي جي مزاحمت ختم ٿيڻ کان پوءِ بابر دهليءَ ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ وڌيڪ سازگار حالت ۾ اچي ويو.
1526ع جي شروعات تائين سندس فوج دهلي سلطنت جي مرڪزي لشڪر سان مقابلي لاءِ تيار ٿي چڪي هئي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== 1504ع کان 1525ع تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #adc5d6;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#204b70;color:#ffffff;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''بابر جي ڪابل واري دور ۽ هندستاني مهمن جي وقتوار ترتيب'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c58;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c58;&quot; | اهم واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c58;&quot; | نتيجو يا اهميت
|-
| 1504ع
| [[ڪابل]] جي فتح
| نئون سياسي ۽ فوجي مرڪز قائم ٿيو
|-
| 1505ع
| هندستان جي سرحدي علائقن ڏانهن ابتدائي مهم
| سرحدي رستن ۽ علائقن بابت ڄاڻ حاصل ٿي
|-
| 1506ع
| [[هرات]] جو سفر
| تيموري ثقافتي مرڪز سان رابطو
|-
| 1507ع
| ازبڪن جو هرات تي قبضو
| خراسان ۾ تيموري طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي
|-
| 1510ع
| [[مرو جي جنگ]] ۾ محمد شيباني خان جو موت
| بابر لاءِ وچ ايشيا ۾ نئون موقعو پيدا ٿيو
|-
| 1511ع
| صفوي مدد سان سمرقند جي ٽئين فتح
| تيموري اقتدار بحال ڪرڻ جي آخري وڏي ڪوشش
|-
| 1512ع
| غجدوان ۾ صفوي-تيموري اتحاد جي شڪست
| سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ جون اميدون ختم ٿيون
|-
| 1519ع
| باجوڙ جي مهم
| سخت فوجي ڪارروائي ۽ قتل عام
|-
| 1519ع
| ڀيرا تي قبضو
| پنجاب ۾ ابتدائي سياسي مداخلت
|-
| 1519ع–1524ع
| سرحدي ۽ پنجاب جون مهمون
| هندستاني علائقن ۾ فوجي اثر وڌيو
|-
| 1524ع
| لاهور ۽ ديپالپور جي فتح
| پنجاب ۾ عارضي اقتدار قائم ٿيو
|-
| 1525ع
| هندستان ڏانهن فيصلائتي مهم
| دهلي سلطنت سان آخري مقابلي جي تياري
|}

== ڪابل واري دور جي تاريخي اهميت ==

ڪابل ۾ بابر جي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن جي حڪومت سندس سياسي ۽ فوجي زندگيءَ جي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
هن عرصي ۾ بابر هڪ جلاوطن تيموري شهزادي مان اهڙو حڪمران بڻيو، جنهن وٽ مستقل فوجي مرڪز، سياسي حامي ۽ علائقائي انتظام جو تجربو موجود هو.
ڪابل ۾ هن ادبي ۽ ثقافتي سرگرميون پڻ جاري رکيون، جن جو اثر سندس خودنوشت، شاعري ۽ باغبانيءَ جي شوق مان ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;
وچ ايشيا ۾ تيموري اقتدار بحال ڪرڻ ۾ ناڪامي، صفوي-ازبڪ مقابلا ۽ دهلي سلطنت جا اندروني اختلاف بابر جي هندستان ڏانهن سياسي رخ اختيار ڪرڻ جا اهم سبب هئا.
1525ع جي آخر ۾ شروع ڪيل فوجي مهم 1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] تائين پهتي، جنهن هندستان جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئين دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

== هندستان ۾ مغل سلطنت جو قيام (1526ع) ==

[[فائل:Battle of Panipat (20 April 1526). Baburnama of 1598.jpg|thumb|300px|[[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] جو منظر، 1598ع جي مصور ''بابرنامي'' مان. هي تصوير واقعي کان ڪيترائي ڏهاڪا پوءِ ٺاهي وئي.]]

[[فائل:Zahir al-Din Muhammad Babur - The Battle of Panipat - Walters W59614A - Full Page.jpg|thumb|ابراهيم لوڌيءَ جي شڪست ۽ پاڻي پت جي جنگ جو مصور منظر؛ والٽرز آرٽ ميوزيم جي مخطوطي مان.]]

=== هندستان تي آخري فوجي ڪاهه ===

1525ع جي آخر ۾ [[ظهيرالدين محمد بابر]] ڪابل مان هندستان ڏانهن پنهنجي آخري ۽ فيصلائتي فوجي مهم شروع ڪئي. سندس اڳوڻين مهمن جي ڀيٽ ۾ هن ڀيري مقصد رڳو پنجاب جي سرحدي علائقن تي اثر قائم ڪرڻ نه، پر [[دهلي سلطنت]] جي مرڪزي اقتدار کي شڪست ڏئي مستقل حڪومت قائم ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
ان وقت دهليءَ تي [[لوڌي گهراڻو|لوڌي گهراڻي]] جو سلطان [[ابراهيم لوڌي]] حڪومت ڪري رهيو هو. ابراهيم لوڌيءَ جي ڪيترن افغان سردارن سان اختلافن ۽ پنجاب ۾ سياسي بي اطمينانيءَ بابر جي فوجي پيشقدميءَ لاءِ سازگار حالتون پيدا ڪيون.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

بابر پنجاب ۾ پنهنجن مخالفن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ دهليءَ ڏانهن وڌيو. ابراهيم لوڌي پڻ پنهنجي لشڪر سان دهليءَ مان نڪري بابر جي فوج کي روڪڻ لاءِ روانو ٿيو.
ٻنهي فوجن جو مقابلو [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ ٿيو، جيڪو موجوده هندستان جي [[هرياڻا]] رياست ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;&gt;{{cite web
 |title=VI. From Peshawar to Panipat
 |website=National Museum of Asian Art
 |publisher=Smithsonian Institution
 |url=https://asia.si.edu/research/essays/vi-from-peshawar-to-panipat/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پاڻي پت جي پهرين جنگ ==

{{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}}

=== جنگ جي تاريخ ۽ هنڌ ===

'''پاڻي پت جي پهرين جنگ''' 21 اپريل 1526ع تي بابر ۽ دهليءَ جي سلطان ابراهيم لوڌيءَ جي فوجن وچ ۾ وڙهي وئي.&lt;ref name=&quot;BritannicaBaber1911&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Baber
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |edition=11th
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Baber
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه مصور مخطوطن ۽ ثانوي حوالن ۾ جنگ جي تاريخ 20 اپريل پڻ ڄاڻايل آهي؛ تنهنڪري تاريخ بابت ماخذن جي اختلاف کي نظر ۾ رکڻ گهرجي.
جنگ جي نتيجي ۾ ابراهيم لوڌي مارجي ويو ۽ دهلي سلطنت جي لوڌي گهراڻي جي مرڪزي حڪمراني ختم ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== ٻنهي فوجن جي طاقت ===

بابر جي فوج ابراهيم لوڌيءَ جي فوج جي ڀيٽ ۾ گهڻي ننڍي هئي.
''بابرنامي'' ۽ ان تي ٻڌل تاريخي روايتن ۾ بابر جي فوج جو تعداد لڳ ڀڳ 12,000 بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ابراهيم لوڌيءَ جي فوج بابت ڏهه هزارن کان وٺي هڪ لک تائين مختلف انگ ملن ٿا.
پراڻن تاريخي بيانن ۾ ابراهيم لوڌيءَ جي فوج لاءِ هڪ لک سپاهي ۽ وڏي تعداد ۾ جنگي هاٿي ڄاڻايا ويا آهن، پر جديد تاريخي تحقيق ۾ انهن انگن کي قطعي طور ثابت ٿيل نه سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;BritannicaBaber1911&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;
ابراهيم لوڌيءَ وٽ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گهوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي هئا.
بابر جي فوج ۾ تربيت يافته گهوڙيسوار، تيرانداز، بارودي بندوقون ۽ ميداني توپون شامل هيون.
بابر پنهنجي نسبتاً ننڍي فوج جي ڪمزوريءَ کي مناسب صف بندي ۽ فوجي حڪمت عمليءَ سان پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== بابر جي فوجي حڪمت عملي ===

بابر پاڻي پت جي ميدان ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي حڪمت عملين جو گڏيل استعمال ڪيو.
هن پنهنجي فوج جي اڳيان گاڏين جي قطار قائم ڪئي، جن کي هڪ ٻئي سان ٻڌي دفاعي رڪاوٽ ٺاهي وئي.
گاڏين جي وچ ۾ اهڙا رستا ڇڏيا ويا، جن مان فوج جا دستا ضرورت موجب اڳتي وڌي سگهندا هئا.
توپون ۽ بندوق بردار دستا انهن دفاعي بندوبستن جي پٺيان مقرر ڪيا ويا.
بابر جي فوجي حڪمت عمليءَ ۾ گهوڙيسوارن جي تيز حرڪت ۽ دشمن جي پاسن تي حملي کي پڻ اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;PanipatDistrict&quot;&gt;{{cite web
 |title=First Battle of Panipat (1526)
 |website=District Panipat, Government of Haryana
 |url=https://panipat.gov.in/first-battle/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== تولغمه جي حڪمت عملي ====

'''تولغمه''' وچ ايشيائي جنگي روايت سان لاڳاپيل هڪ حڪمت عملي هئي، جنهن ۾ فوج جا متحرڪ دستا دشمن جي پاسن ۽ پٺئين حصي تي حملو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا.
بابر جي فوج ۾ مرڪزي حصي سان گڏ ساڄي ۽ کاٻي پاسن جا گهوڙيسوار دستا پڻ موجود هئا.
انهن دستن جو مقصد دشمن جي پيشقدميءَ کي محدود ڪرڻ ۽ مناسب وقت تي ان کي گهيري ۾ آڻڻ هو.&lt;ref name=&quot;PanipatDistrict&quot;/&gt;

==== عرابه ۽ دفاعي گاڏيون ====

'''عرابه''' يا گاڏين جي دفاعي صف بندي بابر جي فوجي بندوبست جو هڪ اهم حصو هئي.
گاڏين کي هڪ ٻئي سان ٻڌي اهڙي رڪاوٽ ٺاهي وئي، جيڪا دشمن جي سڌي حملي کي روڪي سگهي.
انهن گاڏين جي پٺيان توپن ۽ بندوقن کي مقرر ڪرڻ سان بابر جي فوج کي هڪ منظم دفاعي مورچو مليو.
انهيءَ بندوبست کي ڪڏهن عثماني فوجي طريقن جي اثر سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;PanipatDistrict&quot;/&gt;

=== توپخاني جو ڪردار ===

بابر جي فوج ۾ ميداني توپخاني ۽ بارودي بندوقن جو استعمال هندستان جي جنگي تاريخ ۾ اهم هو.
سندس توپخاني سان لاڳاپيل ٻن مشهور ماهرن جا نالا '''استاد علي قلي''' ۽ '''مصطفيٰ رومي''' ملن ٿا.
انهن فوجي ماهرن بابر جي بارودي هٿيارن جي استعمال ۽ انتظام ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
عام روايتن ۾ چيو ويندو آهي ته توپن جي آواز سبب ابراهيم لوڌيءَ جا جنگي هاٿي خوفزده ٿيا، پر انهيءَ بيان کي جنگ جي نتيجي جو واحد يا يقيني سبب قرار ڏيڻ درست نه آهي.
سمٿسونين جي نيشنل ميوزيم آف ايشين آرٽ جي تاريخي جائزي موجب بابر جي فتح ۾ سندس گهوڙيسوارن، تيراندازن ۽ جنگ کان اڳ ڪيل تيارين کي خاص اهميت حاصل هئي؛ توپخانو موجود هو، پر اهو اڪيلو فيصلائتو عنصر نه هو.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== جنگ جي شروعات ===

بابر ۽ ابراهيم لوڌيءَ جون فوجون ڪجهه ڏينهن تائين هڪ ٻئي جي سامهون رهيون.
بابر پنهنجي دفاعي مورچن کي مضبوط ڪيو ۽ دشمن کي اهڙي ميدان ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي، جتي سندس فوجي ترتيب فائديمند ثابت ٿئي.
ابراهيم لوڌيءَ جي وڏي فوج جڏهن بابر جي مورچن ڏانهن وڌي ته ان کي محدود جاءِ ۽ منظم دفاعي بندوبستن کي منهن ڏيڻو پيو.
بابر جي گهوڙيسوارن دشمن جي پاسن تي حملا ڪيا، جڏهن ته مرڪزي دستن پنهنجي دفاعي حيثيت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== ابراهيم لوڌيءَ جي شڪست ۽ موت ===

جنگ دوران ابراهيم لوڌيءَ جي فوج جي صفن ۾ بي ترتيبي پيدا ٿي.
بابر جي فوج جي منظم حملن سبب دهلي سلطنت جو لشڪر شڪست کائي ويو.
سلطان ابراهيم لوڌي جنگ جي ميدان ۾ مارجي ويو.
سندس موت سان لوڌي گهراڻي جي دهليءَ تي مرڪزي حڪمراني ختم ٿي وئي ۽ بابر لاءِ دهلي ۽ آگري تي قبضو ڪرڻ جو رستو کلي ويو.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي جنگ جي تاريخي اهميت ===

پاڻي پت جي پهرين جنگ هندستان جي سياسي تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ هئي.
انهيءَ جنگ جي نتيجي ۾ دهلي سلطنت جي لوڌي گهراڻي جو اقتدار ختم ٿيو ۽ بابر جي اڳواڻيءَ ۾ نئين مغل حڪمرانيءَ جو بنياد پيو.
بهرحال، پاڻي پت جي فتح سان سموري اتر هندستان تي بابر جو اقتدار هڪدم مستحڪم نه ٿيو.
راجپوت حڪمرانن، افغان سردارن ۽ ڪيترن علائقائي قوتن جي مزاحمت اڃا جاري هئي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== دهلي ۽ آگري تي قبضو ==

=== دهليءَ ۾ داخل ٿيڻ ===

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر پنهنجي فوج کي دهليءَ ۽ آگري ڏانهن وڌڻ جو حڪم ڏنو.
سندس پٽ [[همايون]] کي پڻ اهم فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون ويون.
بابر دهليءَ جي اڳوڻي سلطان جي سياسي حيثيت اختيار ڪئي، پر سندس حڪومت جي بنيادي سڃاڻپ تيموري شاهي روايتن سان ڳنڍيل رهي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== آگري جي اهميت ===

[[آگرو]] دهلي سلطنت جي دور ۾ هڪ اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي چڪو هو.
بابر آگري کي پنهنجي نئين حڪومت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻايو.
هن شهر ۾ موجود خزاني ۽ ٻين وسيلن جي مدد سان فوجي ۽ انتظامي معاملن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
تنهن هوندي به هندستان جي موسم، گرمي ۽ ماحول سان بابر جي فوج جا ڪيترائي سپاهي مطمئن نه هئا ۽ ڪابل واپس وڃڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== فوج ۾ بي اطميناني ===

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر کي پنهنجي ئي فوج جي ڪجهه سپاهين ۽ اميرن جي بي اطمينانيءَ کي منهن ڏيڻو پيو.
ڪيترن فوجين لاءِ هندستان جي گرم موسم، نئين ماحول ۽ ڊگهي فوجي مهمن سبب ڏکيائيون پيدا ٿيون.
بابر پنهنجي فوج کي هندستان ۾ مستقل رهڻ ۽ نئين حڪومت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ همٿايو.
هن فوجي اميرن کي انعام ۽ جاگيرون ڏئي پنهنجي سياسي حمايت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== راڻا سانگا سان مقابلو ==

=== ميوار جي طاقت ===

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر لاءِ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي چئلينج [[ميوار]] جو حڪمران [[راڻا سانگا]] هو.
راڻا سانگا، جنهن جو نالو سنگرام سنگهه پڻ هو، [[سسوديا گهراڻو|سسوديا راجپوت گهراڻي]] سان تعلق رکندو هو.
سندس دور ۾ ميوار جي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌي هئي.
راڻا سانگا ٻين راجپوت حڪمرانن ۽ ڪجهه افغان سردارن سان اتحاد قائم ڪري بابر جي وڌندڙ اقتدار کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== راجپوت ۽ افغان اتحاد ===

بابر جي مخالفت ڪندڙ اتحاد ۾ مختلف راجپوت سردارن سان گڏ ڪجهه افغان اڳواڻ پڻ شامل هئا.
انهن ۾ [[حسن خان ميواتي]] ۽ [[محمود لوڌي]] جا نالا اهم آهن.
محمود لوڌي، ابراهيم لوڌيءَ جو ڀاءُ هو ۽ دهليءَ جي تخت بابت سياسي دعويٰ رکندو هو.
هن اتحاد جي قوت ۽ فوجي انگ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن.
پراڻن بيانن ۾ تمام وڏا انگ ملن ٿا، پر انهن کي جديد تحقيق ۾ احتياط سان استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== خانوا جي جنگ (1527ع) ==

{{Main|خانوا جي جنگ}}

=== جنگ جو پسمنظر ===

[[خانوا جي جنگ]] 16 مارچ 1527ع تي بابر ۽ راڻا سانگا جي اڳواڻيءَ واري اتحاد وچ ۾ وڙهي وئي.
خانوا موجوده هندستان جي راجستان واري علائقي ۾، [[فتح پور سيڪري]] جي ڀرسان واقع آهي.
هن جنگ جو بنيادي سبب اتر هندستان ۾ سياسي بالادستي حاصل ڪرڻ لاءِ ٻنهي قوتن جو مقابلو هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== بابر جون تياريون ===

راڻا سانگا جي فوجي اتحاد جي خبر ملڻ کان پوءِ بابر پنهنجي فوج کي منظم ڪرڻ شروع ڪيو.
هن پاڻي پت واري جنگ ۾ استعمال ڪيل ڪجهه دفاعي طريقن کي ٻيهر اختيار ڪيو.

توپخاني، بندوق بردار دستن، گهوڙيسوارن ۽ گاڏين جي دفاعي صف بنديءَ کي گڏيل جنگي حڪمت عمليءَ ۾ استعمال ڪيو ويو.
بابر پنهنجي فوج جي حوصلي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مذهبي ۽ سياسي خطاب پڻ ڪيا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== شراب ڇڏڻ ۽ مذهبي اعلان ===

خانوا جي جنگ کان اڳ بابر شراب پيئڻ ڇڏي ڏيڻ جو اعلان ڪيو.
هن شراب جا ٿانو ٽوڙائڻ ۽ پنهنجي ذاتي زندگيءَ ۾ تبديلي آڻڻ جو ذڪر ''بابرنامي'' ۾ ڪيو آهي.
بابر پنهنجي فوجي جدوجهد کي مذهبي اصطلاحن ۾ پڻ پيش ڪيو ۽ پنهنجي سپاهين کي جنگ لاءِ همٿايو.
جنگ کان پوءِ هن '''غازي''' جو لقب اختيار ڪيو، جيڪو سندس سياسي ۽ مذهبي فتح جي اظهار جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== جنگ جي ڪارروائي ===

راڻا سانگا جي اتحاد وٽ وڏي تعداد ۾ گهوڙيسوار ۽ راجپوت جنگجو موجود هئا.
بابر پنهنجي فوج کي دفاعي مورچن ۾ منظم ڪيو ۽ توپخاني کي دشمن جي پيشقدمي روڪڻ لاءِ استعمال ڪيو.
جنگ دوران ٻنهي طرفن سخت 
مقابلو ڪيو.
بابر جي فوج جي منظم صف بندي ۽ گهوڙيسوارن جي حرڪت سبب راڻا سانگا جي اتحاد کي شڪست ملي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== راڻا سانگا جي شڪست ===

جنگ دوران راڻا سانگا زخمي ٿيو ۽ کيس ميدان مان ڪڍيو ويو.
سندس اتحاد جي فوج شڪست کائي وئي.
انهيءَ شڪست راڻا سانگا جي اڳواڻيءَ هيٺ قائم ٿيل وڏي سياسي ۽ فوجي اتحاد کي سخت نقصان پهچايو.
بهرحال، خانوا جي فتح سان سمورين راجپوت رياستن جي آزادي ختم نه ٿي ۽ ڪيترائي علائقائي حڪمران پنهنجي اقتدار تي برقرار رهيا.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== خانوا جي جنگ جي اهميت ===

ڪيترن تاريخ نويسن موجب خانوا جي جنگ بابر جي هندستاني فتوحات ۾ پاڻي پت کان به وڌيڪ سياسي اهميت رکندڙ هئي.
پاڻي پت ۾ بابر هڪ ڪمزور ٿيندڙ دهلي سلطنت جي مرڪزي فوج کي شڪست ڏني هئي، جڏهن ته خانوا ۾ کيس هڪ طاقتور راجپوت-افغان اتحاد سان مقابلو ڪرڻو پيو.
خانوا جي فتح کان پوءِ بابر جي اتر هندستان ۾ سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي.&lt;ref name=&quot;Majumdar1950&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Majumdar
 |first1=R. C.
 |last2=Raychaudhuri
 |first2=H. C.
 |last3=Datta
 |first3=Kalikinkar
 |title=An Advanced History of India
 |edition=2nd
 |publisher=Macmillan
 |year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== چنديري جي مهم (1528ع) ==

{{Main|چنديري جي جنگ}}

=== چنديري جي سياسي اهميت ===

[[چنديري]] موجوده [[مڌيا پرديش]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ قلعو هو.
ان وقت چنديري تي راجپوت اڳواڻ [[ميدني راءِ]] جو اثر هو، جيڪو راڻا سانگا جي اتحاد سان لاڳاپيل هو.
خانوا جي فتح کان پوءِ بابر چنديري ڏانهن ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ ته اهو وچ هندستان ۾ سياسي ۽ فوجي اهميت رکندڙ مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== قلعي جو گهيرو ===

جنوري 1528ع ۾ بابر چنديري خلاف فوجي مهم شروع ڪئي.
هن قلعي تي قبضي کان اڳ ميدني راءِ سان ڳالهين ذريعي معاملو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
ڳالهين ۾ ڪاميابي نه ملڻ کان پوءِ بابر جي فوج قلعي تي حملو ڪيو.
قلعي جي دفاع ڪندڙن سخت مزاحمت ڪئي، پر آخرڪار بابر جي فوج چنديري تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== جوهر ۽ قتل عام جون روايتون ===

چنديري جي فتح بابت تاريخي بيانن ۾ راجپوت عورتن پاران '''جوهر''' ۽ قلعي جي محافظن جي آخري مزاحمت جو ذڪر ملي ٿو.
جوهر ان تاريخي رسم کي چيو ويندو هو، جنهن ۾ محاصري ۽ شڪست جي خطري دوران عورتون اجتماعي طور پاڻ کي باهه ڏئي ڇڏينديون هيون.
انهن واقعن بابت تاريخي روايتن کي سندن ماخذن جي روشنيءَ ۾ بيان ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف بيانن ۾ تفصيل ۽ انگ مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== چنديري جي فتح جا نتيجا ===

چنديري تي قبضي سان بابر جي وچ هندستان ۾ سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي.
هن فتح راڻا سانگا جي اڳوڻي اتحاد سان لاڳاپيل هڪ اهم فوجي مرڪز کي ختم ڪيو.
بهرحال، مالوا ۽ وچ هندستان جي سمورن علائقن تي مغلن جو مڪمل ۽ مستقل انتظامي ڪنٽرول انهيءَ فتح سان هڪدم قائم نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== افغان سردارن جي مزاحمت ==

=== محمود لوڌي جي سياسي سرگرميون ===

پاڻي پت ۽ خانوا جي جنگين کان پوءِ به افغان سردارن جي مزاحمت جاري رهي.
[[محمود لوڌي]]، جيڪو ابراهيم لوڌيءَ جو ڀاءُ هو، اوڀر هندستان ۾ مغل اقتدار خلاف سياسي حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو.
[[بهار]] ۽ [[بنگال]] جي علائقن ۾ ڪيترائي افغان امير اڃا طاقتور هئا.
انهن مان ڪجهه محمود لوڌي کي دهليءَ جي تخت جو جائز دعويدار سمجهندا هئا.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== اوڀر هندستان ۾ سياسي صورتحال ===

اوڀر هندستان ۾ مغل اقتدار کي افغان سردارن سان گڏ [[بنگال سلطنت]] جي سياسي طاقت جو پڻ مقابلو ڪرڻو پيو.
ان وقت بنگال جو سلطان [[نصرت شاهه]] هو، جيڪو [[حسين شاهي گهراڻو|حسين شاهي گهراڻي]] سان تعلق رکندو هو.
بابر لاءِ اوڀر هندستان ۾ فوجي مهم جو مقصد افغان مخالفن جي طاقت کي ڪمزور ڪرڻ ۽ بنگال سان پنهنجي سياسي سرحدن بابت معاملا طئي ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== گهاگهرا جي جنگ (1529ع) ==

{{Main|گهاگهرا جي جنگ}}

=== جنگ جو پسمنظر ===

1529ع ۾ بابر پنهنجي فوج سان اوڀر هندستان ڏانهن روانو ٿيو.
ان وقت محمود لوڌي ۽ سندس افغان حامين جي سرگرمين سبب مغل اقتدار کي خطرو موجود هو.
بنگال جي سلطان نصرت شاهه جي سياسي حيثيت پڻ انهيءَ مقابلي ۾ اهم هئي.
بابر جي فوج گنگا ۽ گهاگهرا درياهن جي علائقن ڏانهن وڌي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== جنگ جي تاريخ ۽ هنڌ ===

گهاگهرا جي جنگ عام طور 6 مئي 1529ع سان منسوب ڪئي ويندي آهي.
هي مقابلو [[گهاگهرا درياهه]] ۽ [[گنگا درياهه]] جي سنگم جي ڀرپاسي ۾ ٿيو.
درياهن جي موجودگيءَ سبب هن جنگ ۾ ٻيڙين، فوجي چرپر ۽ درياهي رستن کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== فوجي حڪمت عملي ===

بابر پنهنجي فوج کي مختلف دستن ۾ ورهايو.
درياهي رستن ۽ زميني فوجي دستن جي وچ ۾ رابطو برقرار رکڻ جنگي حڪمت عمليءَ جو اهم حصو هو.
بابر جي فوج افغان مخالفن جي پوزيشن کي ڪمزور ڪرڻ ۽ سندن منظم مزاحمت ختم ڪرڻ لاءِ ڪارروايون ڪيون.
آخرڪار افغان اتحاد کي شڪست ملي ۽ بابر جي اوڀر هندستان ۾ سياسي حيثيت مضبوط ٿي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== بنگال سان لاڳاپا ===

گهاگهرا جي مهم کان پوءِ بابر ۽ بنگال جي سلطان نصرت شاهه وچ ۾ سياسي سمجهه پيدا ٿي.
بنگال جي سلطنت مڪمل طور مغل حڪومت ۾ شامل نه ٿي.
انهيءَ ڪري گهاگهرا جي جنگ کي بنگال جي مڪمل فتح بدران اوڀر هندستان ۾ افغان مزاحمت خلاف بابر جي ڪامياب فوجي مهم طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== بابر جي جنگي حڪمت عمليءَ جو جائزو ==

بابر جي فوجي ڪاميابين جا ڪيترائي سبب هئا.
هن وچ ايشيا ۾ تيموري، ازبڪ ۽ ٻين فوجي قوتن سان مقابلي دوران حاصل ڪيل تجربن کي هندستان ۾ استعمال ڪيو.
سندس جنگي حڪمت عمليءَ ۾ گهوڙيسوارن جي تيز حرڪت، فوجي صف بندي، دفاعي مورچن، توپخاني ۽ بارودي بندوقن جو گڏيل استعمال شامل هو.
بابر جي فوجي قيادت جو هڪ اهم پاسو مختلف فوجي دستن جي سرگرمين کي هڪ گڏيل حڪمت عمليءَ هيٺ منظم ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

تنهن هوندي به سندس فتوحات کي رڳو توپخاني يا ڪنهن هڪ فوجي طريقي جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.
دهلي سلطنت جا اندروني اختلاف، افغان سردارن جي سياسي مخالفت، راجپوت اتحاد جي حالتن ۽ بابر جي اڳوڻن فوجي تجربن پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

== اهم جنگين جو تقابلي جائزو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a7c3d4;&quot;
|+ style=&quot;background:#204c6b;color:white;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''بابر جون اهم هندستاني جنگيون (1526ع–1529ع)'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183d56;&quot; | جنگ
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183d56;&quot; | تاريخ
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183d56;&quot; | مخالف
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183d56;&quot; | نتيجو
|-
| [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| 21 اپريل 1526ع
| [[ابراهيم لوڌي]]
| دهلي سلطنت جي لوڌي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ مغل اقتدار جو قيام
|-
| [[خانوا جي جنگ]]
| 16 مارچ 1527ع
| [[راڻا سانگا]] ۽ سندس راجپوت-افغان اتحاد
| اتر هندستان ۾ بابر جي سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي
|-
| [[چنديري جي جنگ]]
| جنوري 1528ع
| [[ميدني راءِ]]
| چنديري جي قلعي تي قبضو
|-
| [[گهاگهرا جي جنگ]]
| 6 مئي 1529ع
| [[محمود لوڌي]] ۽ افغان قوتون؛ بنگال جي سياسي مداخلت
| اوڀر هندستان ۾ افغان مزاحمت کي سخت ڌڪ
|}

== بابر جي هندستاني فتوحات جي مجموعي اهميت ==

1526ع کان 1529ع تائين بابر جي فوجي مهمن اتر هندستان جي سياسي نظام ۾ وڏي تبديلي آندي.
پاڻي پت ۾ دهلي سلطنت جي لوڌي گهراڻي جي شڪست کان پوءِ مغل اقتدار جو بنياد پيو.
خانوا ۾ راجپوت-افغان اتحاد کي شڪست ڏيڻ سان بابر جي حڪومت وڌيڪ مضبوط ٿي.
چنديري جي فتح وچ هندستان ۾ سندس اثر وڌايو، جڏهن ته گهاگهرا جي جنگ اوڀر هندستان ۾ افغان مخالفن جي طاقت کي ڪمزور ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;
انهن فتوحات باوجود بابر جي وفات وقت مغل سلطنت جو انتظامي ڍانچو اڃا مڪمل طور مستحڪم نه ٿيو هو.
سندس جانشين [[همايون]] کي ڪيترن علائقائي حڪمرانن، افغان سردارن ۽ پنهنجي ئي خاندان جي سياسي اختلافن کي منهن ڏيڻو پيو.
انهيءَ ڪري بابر جي حڪومت کي مغل سلطنت جي بنياد رکڻ ۽ ابتدائي توسيع جو دور سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته وڌيڪ مضبوط ۽ وسيع انتظامي نظام سندس پوٽي [[اڪبر]] جي دور ۾ ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;</text>
      <sha1>314pzpq19pcwmmg7tqnqhzi4u5689pj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424406</id>
      <parentid>424405</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103385" sha1="k3ncdl0lqrk25wg5t8qnyjhqrsnr1t9" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل سلطنت جو باني ۽ پهريون مغل شهنشاهه (1526ع–1530ع)}}

{{Infobox royalty
| name = ظهيرالدين محمد بابر
| title = مغل شهنشاهه
| image = Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg
| caption = بابر جو مصور پورٽريٽ، لڳ ڀڳ 1640ع، شاهجهان جي دور جو البم؛ سمٿسونين جو مجموعو
| succession = [[مغل سلطنت]] جو پهريون شهنشاهه
| reign = 21 اپريل 1526ع – 26 ڊسمبر 1530ع
| predecessor = عهدو قائم ٿيو؛ [[ابراهيم لوڌي]] دهليءَ جو اڳوڻو سلطان
| successor = [[همايون]]
| succession1 = [[ڪابل]] جو حڪمران
| reign1 = 1504ع – 1526ع
| succession2 = [[فرغانه]] جو حڪمران
| reign2 = 1494ع – 1497ع
| predecessor2 = [[عمر شيخ مرزا ٻيو]]
| succession3 = [[سمرقند]] جو حڪمران
| reign3 = مختلف مختصر دور، 1497ع، 1500ع–1501ع ۽ 1511ع–1512ع
| birth_date = {{Birth date|1483|2|14|df=y}}
| birth_place = [[انديجان]]، [[فرغانه وادي]]، [[تيموري سلطنت]]
| death_date = {{Death date and age|1530|12|26|1483|2|14|df=y}}
| death_place = [[آگرو]]، [[مغل سلطنت]]
| burial_place = [[باغ بابر]]، [[ڪابل]]، [[افغانستان]]
| full_name = ظهيرالدين محمد بابر
| posthumous_name = فردوس مڪاني
| house = [[تيموري گهراڻو]]
| dynasty = [[مغل گهراڻو]]
| father = [[عمر شيخ مرزا ٻيو]]
| mother = [[قتلُغ نگار خانم]]
| spouse = [[ماهم بيگم]]
| issue = [[همايون]]، [[ڪامران مرزا]]، [[عسكري مرزا]]، [[هندال مرزا]]، [[گلبدن بيگم]] ۽ ٻيا
| religion = [[سني اسلام]]
| signature = Detail of Babur's dynastic seal, from a Mughal land grant dating from August 1527.jpg
| signature_type = شاهي مهر
}}

'''ظهيرالدين محمد بابر''' (فارسي: {{lang|fa|ظهیرالدین محمد بابر}}؛ چغتائي ترڪي: {{lang|chg|ظهير الدين محمد بابر}}؛ 6 محرم 888هه / 14 فيبروري 1483ع – 6 جمادي الاول 937هه / 26 ڊسمبر 1530ع)، عام طور '''بابر''' جي نالي سان مشهور، هڪ [[تيموري گهراڻو|تيموري]] شهزادو، فوجي اڳواڻ، شاعر، تاريخ نويس ۽ [[مغل سلطنت]] جو باني هو. هن 1526ع کان 1530ع تائين هندستان ۾ پهرئين مغل شهنشاهه جي حيثيت سان حڪومت ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Lehmann
 |first=Fritz
 |title=Bābor, Ẓahīr-al-Dīn Moḥammad
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=III
 |pages=320–323
 |date=15 December 1988
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/babor-zahir-al-din/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بابر پنهنجي پيءُ جي پاسي کان وچ ايشيا جي مشهور فاتح [[تيمور]] جو اولاد هو، جڏهن ته سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]]، [[يونس خان]] جي ڌيءَ هئي، جنهن جو نسب [[چنگيز خان]] سان ملندو هو. انهيءَ طرح بابر جو تعلق تيموري ۽ چنگيزي ٻنهي شاهي خاندانن سان هو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Baumer2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Baumer
 |first=Christoph
 |title=The History of Central Asia: The Age of Islam and the Mongols
 |publisher=Bloomsbury Publishing
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1494ع ۾ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ بابر ننڍي عمر ۾ [[فرغانه]] جو حڪمران ٿيو. هن [[سمرقند]] حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي فوجي مقابلا ڪيا، پر ازبڪ اڳواڻ [[محمد شيباني خان]] ۽ ٻين تيموري حريفن سان جنگين سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم نه ڪري سگهيو. 1504ع ۾ هن [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو ۽ ان کي پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻايو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
1526ع ۾ بابر [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[دهلي سلطنت]] جي آخري لوڌي سلطان [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏني. 1527ع ۾ [[خانوا جي جنگ]] ۾ [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ واري اتحاد کي شڪست ڏئي اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيائين. هن 1528ع ۾ [[چنديري]] ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ۾ پڻ فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بابر پنهنجي يادگيرين تي مشتمل ڪتاب '''[[بابرنامو]]''' چغتائي ترڪي ٻوليءَ ۾ لکيو. اهو ڪتاب سندس زندگيءَ، وچ ايشيا، افغانستان، هندستان، سياسي حالتن، ماڻهن، جاگرافي، نباتات، جانورن ۽ ثقافت بابت اهم بنيادي تاريخي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ لقب ==

بابر جو پورو نالو '''ظهيرالدين محمد''' هو. ”ظهيرالدين“ عربي ٻوليءَ جو مرڪب نالو آهي، جنهن جي معنيٰ ”دين جو مددگار“ يا ”دين جو حامي“ آهي.
تاريخي روايت موجب سندس نالو صوفي بزرگ [[خواجه عبيدالله احرار]] جي نسبت سان رکيو ويو هو، جنهن سان سندس پيءُ جي روحاني وابستگي هئي.&lt;ref name=&quot;Noshahi2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Noshahi
 |first=Arif
 |title=خواجہ احرار
 |publisher=پورب اڪيڊمي
 |location=لاهور
 |year=2005
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

'''بابر''' نالي جي اصل بابت مختلف تشريحون ملن ٿيون. عام طور ان کي فارسي لفظ ''ببر'' سان ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ ”واگهه“ آهي. تاريخي لکتن ۾ سندس نالو ''Bābur''، ''Bābor'' ۽ ''Baber'' جهڙين صورتن ۾ پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen Frederic
 |title=The Garden of the Eight Paradises: Bābur and the Culture of Empire in Central Asia, Afghanistan and India (1483–1530)
 |publisher=Brill
 |year=2004
 |isbn=9004137076
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل تاريخي روايت ۾ بابر کي وفات کان پوءِ '''فردوس مڪاني''' جي لقب سان پڻ ياد ڪيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”جنت ۾ جاءِ رکندڙ“ آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |page=6
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ نسب ==

=== پيءُ جي پاسي کان تيموري نسب ===

بابر جو پيءُ '''[[عمر شيخ مرزا ٻيو]]''' تيموري گهراڻي جو شهزادو ۽ فرغانه جو حڪمران هو. سندس ڏاڏو [[ابو سعيد مرزا]] هو، جيڪو تيموري سلطنت جو هڪ اهم حڪمران رهيو.
ابو سعيد مرزا، [[ميران شاهه]] جي نسل مان هو، جيڪو [[تيمور]] جو پٽ هو. انهيءَ نسب جي بنياد تي بابر پاڻ کي تيمور جي سياسي ورثي جو وارث سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
تيموري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جو ڪو هڪڙو مستقل ۽ سڀني طرفان تسليم ٿيل قانون نه هو. مختلف شهزادا پنهنجي فوجي طاقت، علائقائي حمايت ۽ خانداني حق جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.
اهڙي صورتحال ۾ سمرقند، بخارا، هرات ۽ فرغانه جهڙن علائقن تي تيموري شهزادن وچ ۾ مسلسل جنگيون ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ماءُ جي پاسي کان چنگيزي نسب ===

بابر جي ماءُ '''[[قتلُغ نگار خانم]]'''، [[يونس خان]] جي ڌيءَ هئي. يونس خان [[مغلستان]] جي چغتائي خانن مان هو ۽ سندس نسب [[چغتائي خان]] ذريعي [[چنگيز خان]] سان ملندو هو.
قتلُغ نگار خانم ۽ سندس ماءُ '''ايسان دولت بيگم''' بابر جي ابتدائي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
بابر جي ناني ايسان دولت بيگم سياسي معاملن، سفارتڪاريءَ ۽ ڏکين حالتن ۾ فيصلا ڪرڻ بابت کيس رهنمائي ڏني. جديد تاريخ نويس فرٽز ليهمن موجب هن بابر جي ابتدائي سياسي تربيت ۾ خاص اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== تيموري ۽ چغتائي ورثو ===

بابر جو خانداني پسمنظر تيموري، چغتائي ۽ ترڪ-فارسي ثقافتي روايتن جو ميلاپ هو.
سندس پيءُ جو خاندان [[برلاس قبيلو|برلاس قبيلي]] سان تعلق رکندو هو، جنهن جون پاڙون منگول دنيا سان لاڳاپيل هيون، پر وقت گذرڻ سان اهو قبيلو ترڪي ٻولي، اسلام ۽ فارسي ثقافت سان گهري طرح وابسته ٿي چڪو هو.
بابر جي سياسي سڃاڻپ ۾ تيموري نسب کي خاص اهميت حاصل هئي، جڏهن ته سندس مادري خاندان سان چغتائي خانن جو تعلق پڻ سندس سياسي اتحاد ٺاهڻ ۾ مددگار ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield1991&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1991
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ==

=== پيدائش ===

بابر 14 فيبروري 1483ع، مطابق 6 محرم 888هه، تي [[فرغانه وادي]] جي شهر [[انديجان]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو اڄوڪي [[ازبڪستان]] ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
سندس پيدائش وقت وچ ايشيا جي تيموري سلطنت ڪيترن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي.
[[سمرقند]]، [[بخارا]]، [[هرات]] ۽ [[فرغانه]] تي مختلف تيموري حڪمرانن جو اقتدار هو، جن وچ ۾ گهڻو ڪري سياسي ۽ فوجي مقابلا ٿيندا رهندا هئا.

=== ننڍپڻ ۽ تعليم ===

بابر جي پرورش تيموري شاهي خاندان جي سياسي ۽ ثقافتي ماحول ۾ ٿي.
هن کي ننڍپڻ کان فوجي تربيت، گهوڙي سواري، تيراندازي، ادب ۽ درٻاري آداب سان واقفيت حاصل ٿي.
سندس ابتدائي تعليم ۾ ترڪي ۽ فارسي ٻولين، شاعريءَ، اسلامي علمن ۽ تاريخ کي اهميت حاصل هئي.
بابر جي بعد واري ادبي تخليقن مان ظاهر ٿئي ٿو ته کيس شاعري، جاگرافي، قدرتي ماحول ۽ انساني ڪردارن جي مشاهدي ۾ گهري دلچسپي هئي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Dale
 |first=Stephen Frederic
 |title=Steppe Humanism: The Autobiographical Writings of Zahir al-Din Muhammad Babur, 1483–1530
 |journal=International Journal of Middle East Studies
 |volume=22
 |issue=1
 |pages=37–58
 |year=1990
 |doi=10.1017/S0020743800033171
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

بابر جي مادري ۽ ادبي ٻولي '''[[چغتائي ترڪي ٻولي]]''' هئي.
هن پنهنجي مشهور خودنوشت ''بابرنامو'' انهيءَ ٻوليءَ ۾ لکيو.
بابر فارسي ٻوليءَ ۾ پڻ مهارت رکندو هو. فارسي تيموري درٻارن، ادب ۽ علمي حلقن ۾ وڏي اهميت رکندڙ ٻولي هئي.
سندس نثر ۾ ترڪي بنياد سان گڏ فارسي لفظن، اصطلاحن ۽ ادبي اثرن جي وڏي موجودگي ڏسڻ ۾ اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

== فرغانه جي حڪمراني (1494ع–1497ع) ==

=== عمر شيخ مرزا جي وفات ===

1494ع ۾ بابر جو پيءُ عمر شيخ مرزا وفات ڪري ويو.
تاريخي روايت موجب سندس وفات هڪ اهڙي حادثي ۾ ٿي، جنهن ۾ ڪبوترن لاءِ ٺهيل عمارت يا ان سان لاڳاپيل حصو ڪري پيو.
ان وقت بابر جي عمر يارهن سال ۽ ڪجهه مهينا هئي. اسلامي قمري سالن جي حساب سان کيس اڪثر ٻارهن سالن جو حڪمران بيان ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
بابر پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ فرغانه جي تخت تي ويٺو.
نئين حڪمران جي ننڍي عمر سبب پاڙيسري حڪمرانن ۽ مقامي سردارن فرغانه جي اقتدار ۾ مداخلت ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون.

=== ابتدائي سياسي خطرا ===

بابر کي تخت نشينيءَ کان فوراً پوءِ ڪيترن سياسي خطرن کي منهن ڏيڻو پيو.
سندس چاچا ۽ ٻيا تيموري شهزادا فرغانه تي پنهنجو اثر وڌائڻ چاهيندا هئا.
فرغانه جي اندر پڻ ڪجهه طاقتور اميرن جون وفاداريون غير يقيني هيون.
انهن حالتن ۾ بابر پنهنجي خاندان، خاص طور پنهنجي ناني ايسان دولت بيگم، ۽ وفادار فوجي سردارن جي مدد سان حڪومت بچائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== سمرقند حاصل ڪرڻ جي خواهش ===

[[سمرقند]] تيمور جي سلطنت جو مشهور سياسي ۽ ثقافتي مرڪز هو.
تيموري شهزادن لاءِ سمرقند تي حڪمراني ڪرڻ وڏي عزت ۽ سياسي جائز حيثيت جي علامت سمجهي ويندي هئي.
بابر پڻ سمرقند تي پنهنجي خانداني حق جو دعويدار هو.
انهيءَ خواهش سبب هن پنهنجي ننڍي عمر کان ئي سمرقند حاصل ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون شروع ڪيون.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== سمرقند لاءِ جدوجهد ==

=== پهرين ڪوششون ===

1490ع واري ڏهاڪي ۾ سمرقند جي تيموري حڪمرانن وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد جاري هئي.
بابر انهيءَ صورتحال مان فائدو وٺي شهر تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
سندس شروعاتي مهمون محدود وسيلن، سياسي اتحاد جي ڪمزوري ۽ مقامي مخالفت سبب ڪامياب نه ٿي سگهيون.

=== سمرقند جي فتح (1497ع) ===

1497ع ۾ بابر ڊگهي گهيري کان پوءِ سمرقند تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.
اها سندس ابتدائي سياسي زندگيءَ جي هڪ وڏي ڪاميابي هئي.
تنهن هوندي به سمرقند تي سندس حڪومت ٿوري عرصي لاءِ رهي.
شهر جي معاشي ۽ سياسي حالتن، فوجي وسيلن جي کوٽ ۽ فرغانه ۾ پيدا ٿيل بغاوتن سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== فرغانه جو وڃائڻ ===

سمرقند تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ بابر کي خبر پئي ته سندس پنهنجي فرغانه واري حڪومت خطري ۾ پئجي وئي آهي.
فرغانه ۾ سندس مخالفن اقتدار تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بابر پنهنجي پراڻي حڪومت بچائڻ لاءِ سمرقند ڇڏي روانو ٿيو.
پر هو نه فرغانه کي فوري طور ٻيهر حاصل ڪري سگهيو ۽ نه ئي سمرقند تي پنهنجو قبضو برقرار رکي سگهيو.
انهيءَ طرح ننڍي عمر ۾ ئي هو ٻنهي اهم سياسي مرڪزن کان محروم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== جلاوطني ۽ سياسي جدوجهد ===

بابر ڪيترن سالن تائين وچ ايشيا ۾ مختلف علائقن ۾ پنهنجي وفادار ساٿين سان گڏ گهمندو رهيو.
هن ڪڏهن مقامي سردارن سان اتحاد قائم ڪيا ۽ ڪڏهن فوجي طاقت ذريعي پنهنجي وڃايل حڪومت واپس وٺڻ جي ڪوشش ڪئي.
انهيءَ عرصي دوران کيس خوراڪ، فوجي سامان، مالي وسيلن ۽ وفادار سپاهين جي کوٽ کي منهن ڏيڻو پيو.
بابرنامي ۾ انهن مشڪلاتن، ساٿين جي وفادارين ۽ سياسي مايوسين جا تفصيلي بيان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

== محمد شيباني خان سان مقابلو ==

=== ازبڪ طاقت جو عروج ===

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ازبڪ فوجي طاقت وڌڻ لڳي.
شيباني خان تيموري گهراڻي جي اندروني اختلافن مان فائدو وٺي وچ ايشيا جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو.
هن سمرقند ۽ بخارا جهڙن اهم مرڪزن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== سمرقند جي ٻيهر فتح ۽ شڪست ===

1500ع–1501ع جي دوران بابر سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر سندس اقتدار ٻيهر ٿوري عرصي لاءِ رهيو.
شيباني خان جي فوجي طاقت ۽ سمرقند جي خراب معاشي حالتن بابر لاءِ وڏي مشڪلات پيدا ڪئي.
1501ع ۾ [[سر پل جي جنگ]] ۾ بابر کي شيباني خان هٿان شڪست ملي.
ان کان پوءِ سمرقند گهيري ۾ اچي ويو ۽ بابر کي شهر ڇڏڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== وچ ايشيا ۾ اقتدار جي ناڪامي ===

شيباني خان جي ڪاميابين سبب بابر جا وچ ايشيا ۾ مستقل حڪومت قائم ڪرڻ جا امڪان گهٽجي ويا.
هن پنهنجي تيموري مائٽن ۽ مقامي سردارن کان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر انهن اتحادين جي حمايت مستقل ثابت نه ٿي.
1503ع ۽ 1504ع تائين بابر جي سياسي حالت وڌيڪ ڪمزور ٿي چڪي هئي.
آخرڪار هن وچ ايشيا مان نڪري افغانستان ۾ نئين طاقت جو مرڪز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== ڪابل ڏانهن روانگي ==

1504ع ۾ بابر پنهنجن ڀائرن، وفادار اميرن ۽ فوجي ساٿين سان گڏ وچ ايشيا مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو.
شروعات ۾ هن خراسان ڏانهن وڃڻ بابت سوچيو، پر سياسي حالتن سبب پنهنجو رخ ڪابل ڏانهن ڪيو.
ان وقت ڪابل ۾ مقامي اقتدار جي ڪمزوري ۽ سياسي اختلاف موجود هئا.
بابر انهيءَ صورتحال مان فائدو وٺي ڪابل تي قبضو ڪرڻ جي مهم شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ڪابل جي فتح (1504ع) ===

آڪٽوبر 1504ع ۾ بابر ڪابل تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.
ڪابل جي فتح سندس زندگيءَ ۾ هڪ اهم موڙ هو.
فرغانه ۽ سمرقند جي غير يقيني سياسي حالتن جي ڀيٽ ۾ ڪابل کيس وڌيڪ مستحڪم فوجي ۽ انتظامي مرڪز فراهم ڪيو.
ڪابل مان بابر افغانستان جي مختلف علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌايو ۽ پوءِ هندستان ڏانهن فوجي مهمن لاءِ بنياد تيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== شروعاتي زندگيءَ جي اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9bfd0;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#234d6c;color:#ffffff;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''ظهيرالدين محمد بابر: 1483ع کان 1504ع تائين'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 14 فيبروري 1483ع
| انديجان ۾ پيدائش
| تيموري شاهي خاندان ۾ جنم
|-
| 1494ع
| فرغانه جي تخت نشيني
| ننڍي عمر ۾ حڪومت جي شروعات
|-
| 1497ع
| سمرقند جي فتح
| تيموري شاهي مرڪز تي پهريون قبضو
|-
| 1497ع–1498ع
| سمرقند ۽ فرغانه وڃائڻ
| اقتدار جي ابتدائي بحران جو دور
|-
| 1500ع–1501ع
| سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ
| وچ ايشيا ۾ اقتدار بحال ڪرڻ جي ڪوشش
|-
| 1501ع
| سر پل جي جنگ
| شيباني خان هٿان شڪست
|-
| 1503ع–1504ع
| سياسي جلاوطني ۽ نيون ڪوششون
| وچ ايشيا ۾ اقتدار جي جدوجهد
|-
| آڪٽوبر 1504ع
| ڪابل جي فتح
| نئين سياسي ۽ فوجي مرڪز جو قيام
|}

== تاريخي ماخذن جو تعارف ==

=== بابرنامو ===

''بابرنامو'' بابر جي پنهنجي لکيل يادگيرين جو مجموعو آهي.
اهو ڪتاب سندس شروعاتي زندگي، فرغانه جي حڪومت، سمرقند لاءِ جنگين ۽ ڪابل جي فتح بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.
ڇاڪاڻ ته هي خودنوشت آهي، تنهنڪري ان ۾ بابر جي ذاتي تجربن ۽ سندس پنهنجي نقطه نظر جو اثر پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== جديد تاريخي تحقيق ===

فرٽز ليهمن، اسٽيفن فريڊرڪ ڊيل ۽ ٻين جديد محققن بابر جي سياسي زندگي، تيموري ثقافت ۽ سندس ادبي شخصيت تي تحقيق ڪئي آهي.
انهن مطالعي مان بابر کي رڳو هڪ فوجي فاتح نه، پر وچ ايشيا جي ترڪ-فارسي ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل هڪ حڪمران ۽ ليکڪ طور پڻ سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;


== ڪابل جي حڪومت (1504ع–1526ع) ==

[[فائل:Babur at the Capture of Kabul in 1504.jpg|thumb|بابر جي ڪابل فتح ڪرڻ جي منظر جي مصوري، اڪبر جي دور جي ''اڪبرنامي'' مان؛ مصور مهيش ۽ بساون، لڳ ڀڳ 1586ع–1590ع. فائل جو نالو ڪامنز تي تصديق ٿيڻ کان پوءِ استعمال ڪيو وڃي.]]

=== ڪابل ۾ اقتدار جو قيام ===

1504ع ۾ [[ڪابل]] جي فتح بابر جي سياسي زندگيءَ ۾ هڪ اهم تبديلي آندي. [[فرغانه]] ۽ [[سمرقند]] وڃائڻ کان پوءِ کيس اهڙو علائقو مليو، جتي هو پنهنجي فوج، درٻار ۽ انتظامي ڍانچي کي ٻيهر منظم ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
ان وقت ڪابل تي [[مقيم ارغون]] جو قبضو هو. مقيم، [[ارغون گهراڻو|ارغون خاندان]] سان تعلق رکندو هو ۽ ڪابل جي مقامي سياسي اختلافن مان فائدو وٺي اقتدار حاصل ڪيو هئائين. بابر جي فوجي پيشقدميءَ کان پوءِ مقيم ڪابل ڇڏي [[قنڌار]] ڏانهن هليو ويو.&lt;ref name=&quot;IranicaKandahar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بابر پنهنجي خودنوشت ''[[بابرنامو]]'' ۾ ڪابل جي فتح کي پنهنجي قسمت ۾ هڪ وڏي تبديلي طور بيان ڪيو آهي. ڪابل ۽ ان جي آس پاس جا علائقا سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو مستقل مرڪز بڻيا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== ڪابل جي سياسي ۽ جاگرافيائي اهميت ===

ڪابل وچ ايشيا، [[خراسان]] ۽ [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جي وچ ۾ اهم واپاري ۽ فوجي رستن تي واقع هو.
شهر مان [[غزني]]، [[قنڌار]]، [[پشاور]] ۽ خراسان ڏانهن ويندڙ رستن تي اثرانداز ٿيڻ ممڪن هو.
ڪابل جي جبلن، وادين، باغن ۽ موسم بابر کي گهڻو متاثر ڪيو. هن ''بابرنامي'' ۾ ڪابل جي آبهوا، ميويدار وڻن، ٻوٽن، جانورن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيلي مشاهدا قلمبند ڪيا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
تاريخ نويس [[اسٽيفن فريڊرڪ ڊيل]] موجب ڪابل ۾ بابر جي ڊگهي رهائش سندس سياسي پختگي، ادبي سرگرمين ۽ حڪمرانيءَ جي تجربن لاءِ اهم ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |chapter=Padshahliq: Governance in Kabul
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |pages=59–94
 |doi=10.1017/9781316227558.004
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== افغانستان ۾ اقتدار جي توسيع ===

ڪابل حاصل ڪرڻ کان پوءِ بابر آس پاس جي علائقن ۾ پنهنجي سياسي اثر کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن [[غزني]]، [[لغمان]] ۽ ٻين علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون ۽ مقامي سردارن سان ڪڏهن جنگيون ته ڪڏهن اتحاد ڪيا.
افغانستان جي مختلف علائقن ۾ قبائلي ۽ مقامي حڪمرانن جي خودمختياري سبب بابر کي ڪيترن فوجي ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.
ڪابل تي قبضو ڪرڻ جو مطلب سموري موجوده افغانستان تي هڪجهڙي ۽ مستقل حڪمراني قائم ٿيڻ نه هو. مختلف علائقن ۾ سندس اختيار جي نوعيت ۽ حد مختلف رهي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;

=== ڪابل ۾ بغاوتون ===

ڪابل ۾ بابر جي حڪومت مڪمل طور بي تڪرار نه هئي.
مقامي سردارن ۽ ڪجهه مغل اميرن جي مخالفت سبب کيس بغاوتن ۽ سياسي سازشن کي منهن ڏيڻو پيو.
هڪ موقعي تي بابر کي عارضي طور ڪابل مان نڪرڻو پيو، پر هن پنهنجي وفادار ساٿين جي مدد سان ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ڪابل جي درٻار ۽ ثقافتي زندگي ===

ڪابل ۾ بابر هڪ اهڙي درٻار قائم ڪئي، جنهن ۾ فوجي اميرن سان گڏ شاعرن، عالمن ۽ فنڪارن کي پڻ جاءِ ملي.
بابر کي ترڪي ۽ فارسي شاعري، موسيقي، باغباني ۽ علمي گفتگوءَ ۾ دلچسپي هئي.
هن ڪابل ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ باغن جي تعمير ۽ قدرتي منظرن جي سونهن کي خاص اهميت ڏني.
سندس ادبي ذوق ۽ باغن سان دلچسپي پوءِ هندستان ۾ مغل درٻاري ثقافت جي شروعاتي صورتن تي اثرانداز ٿي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

== هرات جو سفر ۽ تيموري ثقافتي مرڪز (1506ع–1507ع) ==

=== سلطان حسين بايقرا سان لاڳاپا ===

[[هرات]] پندرهين صديءَ جي آخر ۾ تيموري سلطنت جو هڪ اهم علمي، ادبي ۽ فني مرڪز هو.
اتي [[سلطان حسين بايقرا]] جي حڪومت دوران فارسي ادب، مصوري، خطاطي، موسيقي ۽ ٻين فنن کي وڏي سرپرستي حاصل هئي.
بابر وچ ايشيا ۾ ازبڪن جي وڌندڙ طاقت کي منهن ڏيڻ لاءِ هرات جي تيموري حڪمرانن سان سياسي رابطا قائم ڪرڻ چاهيندو هو.
1506ع ۾ سلطان حسين بايقرا جي وفات کان پوءِ هرات جي سياسي حالت غير يقيني ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== هرات ۾ بابر جي رهائش ===

بابر 1506ع ۾ هرات پهتو، جتي هن تيموري درٻار جي علمي ۽ ثقافتي ماحول جو مشاهدو ڪيو.
هرات جي عمارتن، باغن، ادبي مجلسن ۽ فنڪارانه سرگرمين کيس متاثر ڪيو.
هن پنهنجي يادگيرين ۾ هرات جي شهري زندگيءَ ۽ درٻاري ثقافت جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
اسٽيفن ڊيل موجب هرات جو هي تجربو بابر جي ثقافتي ذوق جي تشڪيل ۾ اهم هو، جيتوڻيڪ سياسي حالتن سبب سندس اتي رهائش ڊگهي نه ٿي سگهي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;

=== هرات مان واپسي ===

هرات ۾ تيموري شهزادن جي وچ ۾ سياسي اختلافن ۽ ازبڪن جي خطري سبب بابر اتي مستقل طور نه رهي سگهيو.
هو سياري جي ڏکين حالتن ۾ [[هندوڪش]] جبلن مان گذري واپس ڪابل پهتو.
1507ع ۾ ازبڪن هرات تي قبضو ڪيو، جنهن سان خراسان ۾ تيموري اقتدار کي سخت ڌڪ لڳو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== شاهه اسماعيل صفوي سان اتحاد ==

=== محمد شيباني خان جي شڪست ۽ موت ===

[[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪن وچ ايشيا جي ڪيترن تيموري علائقن تي قبضو ڪري ورتو هو.
ٻئي پاسي ايران ۾ [[شاهه اسماعيل اول]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[صفوي سلطنت]] طاقتور ٿي رهي هئي.
1510ع ۾ [[مرو جي جنگ]] ۾ صفوي فوج شيباني خان کي شڪست ڏني ۽ شيباني خان مارجي ويو.
ان واقعي وچ ايشيا جي سياسي طاقت جي توازن کي تبديل ڪيو ۽ بابر لاءِ سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ جو موقعو پيدا ڪيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBaburSafavid&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Bābor, Ẓahīr-al-Dīn Moḥammad
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/babor-zahir-al-din/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== صفوي مدد حاصل ڪرڻ ===

شيباني خان جي موت کان پوءِ بابر شاهه اسماعيل صفوي سان سياسي ۽ فوجي اتحاد قائم ڪيو.
صفوي حڪمران بابر جي تيموري نسب ۽ ازبڪن خلاف سندس دعوائن کي پنهنجي علائقائي مفادن لاءِ فائديمند سمجهندو هو.
صفوي مدد سان بابر کي وچ ايشيا ۾ ٻيهر فوجي مهم شروع ڪرڻ جو موقعو مليو.&lt;ref name=&quot;IranicaBaburSafavid&quot;/&gt;

=== مذهبي ۽ سياسي اختلاف ===

بابر جو مذهبي پسمنظر سني اسلام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته شاهه اسماعيل اول ٻارهن امامي شيعا مذهب کي صفوي رياست جي سرڪاري سڃاڻپ بڻائي رهيو هو.
صفوي اتحاد دوران بابر کي صفوي سياسي ۽ مذهبي نشانين کي قبول ڪرڻو پيو.
تاريخي ماخذن موجب هن صفوي طرز جو لباس اختيار ڪيو ۽ پنهنجي سياسي حمايت برقرار رکڻ لاءِ شيعا مذهبي رسمن جي ظاهري پيروي ڪئي.
انهيءَ صورتحال تي سندس ڪجهه تيموري مائٽن ۽ سني حامين اعتراض ڪيو.
محققن جي نظر ۾ هي تبديلي مستقل مذهبي عقيدي جي تبديليءَ کان وڌيڪ ان دور جي سياسي ضرورتن سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== سمرقند جي ٽئين فتح (1511ع) ==

=== سمرقند تي ٻيهر قبضو ===

1511ع ۾ بابر صفوي مدد سان [[سمرقند]] تي ٽيون ڀيرو قبضو ڪيو.
شهر تي قبضو ڪرڻ سان هن پنهنجي تيموري خانداني ورثي جي بحاليءَ جي اميد پيدا ڪئي.
تنهن هوندي به سندس اقتدار صفوي حمايت تي گهڻو دارومدار رکندو هو.
سمرقند ۽ ڀرپاسي جي ڪيترن ماڻهن ۾ صفوي اثر ۽ مذهبي پاليسين بابت بي اطميناني موجود هئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== خراسان ۾ صفوي انتظامي عهدو ===

''Encyclopaedia Iranica'' جي خراسان بابت تحقيقي مضمون موجب 8 آڪٽوبر 1511ع تي شاهه اسماعيل صفوي بابر کي خراسان جو گورنر جنرل مقرر ڪيو.
ان دور ۾ خراسان جي ڪيترن شهرن ۾ معاشي بحران، آباديءَ جي گهٽتائي ۽ مالياتي انتظام جا مسئلا موجود هئا.
بابر جي انهيءَ سياسي حيثيت جو دارومدار صفوي حمايت تي هو ۽ اها ڊگهي عرصي تائين برقرار نه رهي.&lt;ref name=&quot;IranicaKhorasan&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Khorasan x. History in the Safavid and Afsharid Periods
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/khorasan-x-history-in-the-safavid-and-afsharid-periods/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ازبڪن جي ٻيهر پيشقدمي ===

شيباني خان جي موت کان پوءِ به ازبڪن جي فوجي طاقت مڪمل طور ختم نه ٿي هئي.
ازبڪ اڳواڻن پنهنجي فوجي قوت ٻيهر منظم ڪئي ۽ تيموري-صفوي اتحاد خلاف جنگ شروع ڪئي.
1512ع ۾ بابر سمرقند تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۾ ناڪام ٿيو.
هن کي وچ ايشيا ۾ مستقل تيموري حڪومت بحال ڪرڻ جي اميد ٻيهر وڃائڻي پئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== غجدوان جي جنگ (1512ع) ==

1512ع ۾ [[غجدوان جي جنگ]] صفوي-تيموري ۽ ازبڪ قوتن وچ ۾ هڪ اهم مقابلو هو.
هن جنگ ۾ ازبڪن صفوي فوجي اتحاد کي شڪست ڏني.
ان شڪست کان پوءِ بابر جي سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ واري سياسي حڪمت عملي ناڪام ٿي وئي.
هن وچ ايشيا ۾ وڌيڪ فوجي ڪوششن بدران ڪابل کي پنهنجي حڪومت جو مرڪز برقرار رکيو.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;&gt;{{cite book
 |last=Qureshi
 |first=I. H.
 |chapter=India under the Mughals
 |editor1-last=Holt
 |editor1-first=P. M.
 |editor2-last=Lambton
 |editor2-first=Ann K. S.
 |editor3-last=Lewis
 |editor3-first=Bernard
 |title=The Cambridge History of Islam
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1977
 |pages=35–63
 |doi=10.1017/CHOL9780521219488.004
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== هندستان ڏانهن ڌيان ==

=== هندستان ۾ دلچسپيءَ جا سبب ===

سمرقند جي آخري ناڪاميءَ کان پوءِ بابر پنهنجي سياسي ۽ فوجي توسيع لاءِ هندستان ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏنو.
هندستان جي اتر اولهه وارن علائقن سان ڪابل جا واپاري ۽ فوجي رابطا اڳ ئي موجود هئا.
بابر پنهنجي تيموري نسب جي بنياد تي پنجاب جي ڪجهه علائقن تي دعويٰ ڪندو هو، ڇاڪاڻ ته [[تيمور]] 1398ع–1399ع ۾ هندستان تي ڪاهه ڪئي هئي.
بهرحال، تيمور جي اڳوڻي ڪاهه مان بابر کي انهن علائقن تي ڪنهن غير تڪراري قانوني حق جو ثبوت نه ملندو هو؛ اها سندس سياسي دعويٰ هئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== دهلي سلطنت جي سياسي حالت ===

پندرهين صديءَ جي آخر ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[دهلي سلطنت]] تي [[لوڌي گهراڻو]] حڪومت ڪري رهيو هو.
[[سڪندر لوڌي]] جي وفات کان پوءِ 1517ع ۾ سندس پٽ [[ابراهيم لوڌي]] سلطان ٿيو.
ابراهيم لوڌي ۽ ڪيترن افغان اميرن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا.
انهن اختلافن دهلي سلطنت جي سياسي استحڪام کي متاثر ڪيو ۽ بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا وڌايا.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

== هندستان ڏانهن ابتدائي فوجي مهمون ==

=== پهريون مرحلو: سرحدي علائقن جي جاچ ===

بابر 1505ع ۾ پڻ هندستان جي سرحدي علائقن ڏانهن هڪ فوجي سفر ڪيو هو.
تنهن هوندي به 1519ع کان شروع ٿيندڙ مهمن کي سندس هندستان ۾ سياسي ۽ فوجي مداخلت جو وڌيڪ منظم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.
انهن مهمن دوران بابر سرحدي قلعن، مقامي قبيلن، واپاري رستن ۽ پنجاب جي سياسي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== باجوڙ جي مهم (1519ع) ===

1519ع ۾ بابر [[باجوڙ]] تي فوجي حملو ڪيو.
باجوڙ جي قلعي تي قبضي دوران بابر جي فوج سخت جنگ ڪئي.
''بابرنامي'' موجب فتح کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي قتل ڪيو ويو ۽ مارجي ويلن جي سرن جو مينار ٺاهيو ويو.
هن واقعي کي بابر جي فوجي مهمن ۾ هڪ سخت ۽ خونريز ڪارروائي طور ياد ڪيو وڃي ٿو.
قتل ٿيل ماڻهن جي صحيح تعداد بابت تاريخي دعوائن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف بيانن جي آزاد تصديق محدود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== ڀيرا تي قبضو (1519ع) ===

باجوڙ جي مهم کان پوءِ بابر [[ڀيرا]] ڏانهن وڌيو، جيڪو [[جهلم درياهه]] جي علائقي ۾ واقع هو.
بابر ڀيرا ۽ ان جي ڀرپاسي تي پنهنجو اقتدار قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن مقامي حڪمرانن ۽ سردارن کان اطاعت ۽ محصول جو مطالبو ڪيو.
تنهن هوندي به سندس ڪابل ڏانهن واپسيءَ کان پوءِ انهن علائقن تي سندس ڪنٽرول مستقل نه رهيو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;&gt;{{cite book
 |last=Erskine
 |first=William
 |title=A History of India under the Two First Sovereigns of the House of Taimur, Báber and Humáyun
 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans
 |location=London
 |year=1854
 |volume=1
 |url=https://www.loc.gov/item/05007810/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== پشاور ۽ پنجاب ڏانهن وڌيڪ مهمون ===

1519ع کان 1524ع جي وچ ۾ بابر اتر اولهه هندستان جي سرحدي علائقن ڏانهن ڪيترائي فوجي سفر ڪيا.
انهن مهمن ۾ [[پشاور]]، [[ڀيرا]]، [[سيالڪوٽ]] ۽ پنجاب جي ٻين علائقن سان سندس فوجي رابطا وڌيا.
اهي ڪارروايون هندستان جي سياسي حالتن کي سمجهڻ، رستن تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۽ مقامي حامين سان لاڳاپا وڌائڻ لاءِ اهم هيون.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== دولت خان لوڌي ۽ عالم خان سان لاڳاپا ==

=== دولت خان لوڌي جي سياسي مخالفت ===

[[دولت خان لوڌي]] پنجاب جو هڪ طاقتور افغان امير ۽ لاهور جو گورنر هو.
سندس ۽ سلطان [[ابراهيم لوڌي]] جي وچ ۾ سياسي اختلاف وڌندا ويا.
دولت خان پنهنجي اقتدار ۽ سياسي حيثيت بچائڻ لاءِ بابر سان رابطا قائم ڪيا.
هن بابر کي پنجاب جي معاملن ۾ مداخلت لاءِ همٿايو.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

=== عالم خان لوڌي جي دعويٰ ===

[[عالم خان لوڌي]]، ابراهيم لوڌيءَ جو چاچو هو.
هو دهليءَ جي تخت جو دعويدار هو ۽ ابراهيم لوڌيءَ خلاف سياسي حمايت حاصل ڪرڻ چاهيندو هو.
عالم خان بابر وٽ پهتو ۽ دهليءَ جو اقتدار حاصل ڪرڻ لاءِ سندس فوجي مدد گهري.
بابر لاءِ عالم خان جي حمايت دهلي سلطنت ۾ مداخلت لاءِ هڪ سياسي موقعو فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

=== اتحادين جا مختلف مقصد ===

دولت خان لوڌي، عالم خان ۽ بابر جا مقصد مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.
دولت خان پنجاب ۾ پنهنجو اثر برقرار رکڻ چاهيندو هو.
عالم خان دهليءَ جو سلطان بڻجڻ جو خواهشمند هو.
بابر پنهنجي مستقل اقتدار کي پنجاب ۽ پوءِ اتر هندستان تائين وڌائڻ چاهيندو هو.
انهن مختلف مقصدن سبب سندن اتحاد ۾ جلد ئي اختلاف پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== لاهور جي مهم (1524ع) ==

1524ع ۾ بابر پنجاب ڏانهن هڪ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.
ان وقت دهلي سلطنت جي فوج پنجاب ۾ بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ڪارروايون ڪري رهي هئي.
بابر جي فوج لاهور جي ڀرپاسي ۾ دهليءَ جي فوجن سان مقابلو ڪيو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي.
ان کان پوءِ بابر [[لاهور]] ۾ داخل ٿيو.
تاريخي بيانن موجب لاهور جي فتح دوران شهر کي نقصان پهتو ۽ ڦرلٽ پڻ ٿي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== ديپالپور تي قبضو ===

لاهور کان پوءِ بابر [[ديپالپور]] ڏانهن وڌيو.
هن ديپالپور تي قبضو ڪيو ۽ پنجاب جي انتظام بابت فيصلا ڪيا.
دولت خان لوڌي کي سندس اميد مطابق مڪمل پنجاب نه ڏنو ويو، جنهن سبب بابر ۽ دولت خان جي وچ ۾ اختلاف وڌيا.
بابر پنهنجي حامين ۽ وفادار اميرن کي مختلف علائقن جي ذميواري ڏني.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== دولت خان جي بغاوت ===

بابر جي ڪابل ڏانهن واپسيءَ کان پوءِ دولت خان لوڌي پنهنجي طاقت ٻيهر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.
پنجاب ۾ بابر جي مقرر ڪيل نمائندن ۽ دولت خان جي حامين وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا.
انهن حالتن بابر کي هندستان ۾ ٻيهر فوجي مداخلت ڪرڻ لاءِ مجبور ڪيو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== هندستان جي آخري فتح لاءِ تياريون (1525ع) ==

=== ڪابل مان روانگي ===

1525ع جي آخر ۾ بابر هندستان تي هڪ فيصلائتي فوجي مهم شروع ڪئي.
هن ڀيري سندس مقصد رڳو سرحدي علائقن تي عارضي قبضو ڪرڻ نه، پر دهلي سلطنت جي مرڪزي اقتدار کي شڪست ڏيڻ هو.
بابر پنهنجي فوج کي منظم ڪيو ۽ پنجاب ڏانهن پيشقدمي شروع ڪئي.
هن مهم ۾ سندس اڳوڻين فوجي تجربن، ڪابل جي وسيلن، فوجي سردارن ۽ هندستان جي سياسي اختلافن اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه پار ڪرڻ ===

ڊسمبر 1525ع ۾ بابر جي فوج [[سنڌو درياهه]] پار ڪري پنجاب ڏانهن وڌي.
بابرنامي ۾ هن فوجي سفر جا ڪيترائي تفصيل ملن ٿا، جن ۾ لشڪر جي ڳڻپ، رستن، منزلن ۽ فوجي انتظام جو ذڪر شامل آهي.
بابر جي پنهنجي بيان موجب سندس فوج جو تعداد لڳ ڀڳ ٻارهن هزار هو، پر اهڙين تاريخي ڳڻپين کي قطعي انگ بدران ماخذن ۾ ڏنل اندازن طور سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== پنجاب ۾ اڳڀرائي ===

بابر پنجاب ۾ پنهنجي مخالف افغان سردارن جي طاقت کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ فوجي ڪارروايون ڪيون.
دولت خان لوڌي جي مزاحمت ختم ٿيڻ کان پوءِ بابر دهليءَ ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ وڌيڪ سازگار حالت ۾ اچي ويو.
1526ع جي شروعات تائين سندس فوج دهلي سلطنت جي مرڪزي لشڪر سان مقابلي لاءِ تيار ٿي چڪي هئي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== 1504ع کان 1525ع تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #adc5d6;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#204b70;color:#ffffff;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''بابر جي ڪابل واري دور ۽ هندستاني مهمن جي وقتوار ترتيب'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c58;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c58;&quot; | اهم واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c58;&quot; | نتيجو يا اهميت
|-
| 1504ع
| [[ڪابل]] جي فتح
| نئون سياسي ۽ فوجي مرڪز قائم ٿيو
|-
| 1505ع
| هندستان جي سرحدي علائقن ڏانهن ابتدائي مهم
| سرحدي رستن ۽ علائقن بابت ڄاڻ حاصل ٿي
|-
| 1506ع
| [[هرات]] جو سفر
| تيموري ثقافتي مرڪز سان رابطو
|-
| 1507ع
| ازبڪن جو هرات تي قبضو
| خراسان ۾ تيموري طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي
|-
| 1510ع
| [[مرو جي جنگ]] ۾ محمد شيباني خان جو موت
| بابر لاءِ وچ ايشيا ۾ نئون موقعو پيدا ٿيو
|-
| 1511ع
| صفوي مدد سان سمرقند جي ٽئين فتح
| تيموري اقتدار بحال ڪرڻ جي آخري وڏي ڪوشش
|-
| 1512ع
| غجدوان ۾ صفوي-تيموري اتحاد جي شڪست
| سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ جون اميدون ختم ٿيون
|-
| 1519ع
| باجوڙ جي مهم
| سخت فوجي ڪارروائي ۽ قتل عام
|-
| 1519ع
| ڀيرا تي قبضو
| پنجاب ۾ ابتدائي سياسي مداخلت
|-
| 1519ع–1524ع
| سرحدي ۽ پنجاب جون مهمون
| هندستاني علائقن ۾ فوجي اثر وڌيو
|-
| 1524ع
| لاهور ۽ ديپالپور جي فتح
| پنجاب ۾ عارضي اقتدار قائم ٿيو
|-
| 1525ع
| هندستان ڏانهن فيصلائتي مهم
| دهلي سلطنت سان آخري مقابلي جي تياري
|}

== ڪابل واري دور جي تاريخي اهميت ==

ڪابل ۾ بابر جي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن جي حڪومت سندس سياسي ۽ فوجي زندگيءَ جي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
هن عرصي ۾ بابر هڪ جلاوطن تيموري شهزادي مان اهڙو حڪمران بڻيو، جنهن وٽ مستقل فوجي مرڪز، سياسي حامي ۽ علائقائي انتظام جو تجربو موجود هو.
ڪابل ۾ هن ادبي ۽ ثقافتي سرگرميون پڻ جاري رکيون، جن جو اثر سندس خودنوشت، شاعري ۽ باغبانيءَ جي شوق مان ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;
وچ ايشيا ۾ تيموري اقتدار بحال ڪرڻ ۾ ناڪامي، صفوي-ازبڪ مقابلا ۽ دهلي سلطنت جا اندروني اختلاف بابر جي هندستان ڏانهن سياسي رخ اختيار ڪرڻ جا اهم سبب هئا.
1525ع جي آخر ۾ شروع ڪيل فوجي مهم 1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] تائين پهتي، جنهن هندستان جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئين دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

== هندستان ۾ مغل سلطنت جو قيام (1526ع) ==

[[فائل:Battle of Panipat (20 April 1526). Baburnama of 1598.jpg|thumb|300px|[[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] جو منظر، 1598ع جي مصور ''بابرنامي'' مان. هي تصوير واقعي کان ڪيترائي ڏهاڪا پوءِ ٺاهي وئي.]]

[[فائل:Zahir al-Din Muhammad Babur - The Battle of Panipat - Walters W59614A - Full Page.jpg|thumb|ابراهيم لوڌيءَ جي شڪست ۽ پاڻي پت جي جنگ جو مصور منظر؛ والٽرز آرٽ ميوزيم جي مخطوطي مان.]]

=== هندستان تي آخري فوجي ڪاهه ===

1525ع جي آخر ۾ [[ظهيرالدين محمد بابر]] ڪابل مان هندستان ڏانهن پنهنجي آخري ۽ فيصلائتي فوجي مهم شروع ڪئي. سندس اڳوڻين مهمن جي ڀيٽ ۾ هن ڀيري مقصد رڳو پنجاب جي سرحدي علائقن تي اثر قائم ڪرڻ نه، پر [[دهلي سلطنت]] جي مرڪزي اقتدار کي شڪست ڏئي مستقل حڪومت قائم ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
ان وقت دهليءَ تي [[لوڌي گهراڻو|لوڌي گهراڻي]] جو سلطان [[ابراهيم لوڌي]] حڪومت ڪري رهيو هو. ابراهيم لوڌيءَ جي ڪيترن افغان سردارن سان اختلافن ۽ پنجاب ۾ سياسي بي اطمينانيءَ بابر جي فوجي پيشقدميءَ لاءِ سازگار حالتون پيدا ڪيون.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

بابر پنجاب ۾ پنهنجن مخالفن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ دهليءَ ڏانهن وڌيو. ابراهيم لوڌي پڻ پنهنجي لشڪر سان دهليءَ مان نڪري بابر جي فوج کي روڪڻ لاءِ روانو ٿيو.
ٻنهي فوجن جو مقابلو [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ ٿيو، جيڪو موجوده هندستان جي [[هرياڻا]] رياست ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;&gt;{{cite web
 |title=VI. From Peshawar to Panipat
 |website=National Museum of Asian Art
 |publisher=Smithsonian Institution
 |url=https://asia.si.edu/research/essays/vi-from-peshawar-to-panipat/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پاڻي پت جي پهرين جنگ ==

{{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}}

=== جنگ جي تاريخ ۽ هنڌ ===

'''پاڻي پت جي پهرين جنگ''' 21 اپريل 1526ع تي بابر ۽ دهليءَ جي سلطان ابراهيم لوڌيءَ جي فوجن وچ ۾ وڙهي وئي.&lt;ref name=&quot;BritannicaBaber1911&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Baber
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |edition=11th
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Baber
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه مصور مخطوطن ۽ ثانوي حوالن ۾ جنگ جي تاريخ 20 اپريل پڻ ڄاڻايل آهي؛ تنهنڪري تاريخ بابت ماخذن جي اختلاف کي نظر ۾ رکڻ گهرجي.
جنگ جي نتيجي ۾ ابراهيم لوڌي مارجي ويو ۽ دهلي سلطنت جي لوڌي گهراڻي جي مرڪزي حڪمراني ختم ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== ٻنهي فوجن جي طاقت ===

بابر جي فوج ابراهيم لوڌيءَ جي فوج جي ڀيٽ ۾ گهڻي ننڍي هئي.
''بابرنامي'' ۽ ان تي ٻڌل تاريخي روايتن ۾ بابر جي فوج جو تعداد لڳ ڀڳ 12,000 بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ابراهيم لوڌيءَ جي فوج بابت ڏهه هزارن کان وٺي هڪ لک تائين مختلف انگ ملن ٿا.
پراڻن تاريخي بيانن ۾ ابراهيم لوڌيءَ جي فوج لاءِ هڪ لک سپاهي ۽ وڏي تعداد ۾ جنگي هاٿي ڄاڻايا ويا آهن، پر جديد تاريخي تحقيق ۾ انهن انگن کي قطعي طور ثابت ٿيل نه سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;BritannicaBaber1911&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;
ابراهيم لوڌيءَ وٽ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گهوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي هئا.
بابر جي فوج ۾ تربيت يافته گهوڙيسوار، تيرانداز، بارودي بندوقون ۽ ميداني توپون شامل هيون.
بابر پنهنجي نسبتاً ننڍي فوج جي ڪمزوريءَ کي مناسب صف بندي ۽ فوجي حڪمت عمليءَ سان پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== بابر جي فوجي حڪمت عملي ===

بابر پاڻي پت جي ميدان ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي حڪمت عملين جو گڏيل استعمال ڪيو.
هن پنهنجي فوج جي اڳيان گاڏين جي قطار قائم ڪئي، جن کي هڪ ٻئي سان ٻڌي دفاعي رڪاوٽ ٺاهي وئي.
گاڏين جي وچ ۾ اهڙا رستا ڇڏيا ويا، جن مان فوج جا دستا ضرورت موجب اڳتي وڌي سگهندا هئا.
توپون ۽ بندوق بردار دستا انهن دفاعي بندوبستن جي پٺيان مقرر ڪيا ويا.
بابر جي فوجي حڪمت عمليءَ ۾ گهوڙيسوارن جي تيز حرڪت ۽ دشمن جي پاسن تي حملي کي پڻ اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;PanipatDistrict&quot;&gt;{{cite web
 |title=First Battle of Panipat (1526)
 |website=District Panipat, Government of Haryana
 |url=https://panipat.gov.in/first-battle/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== تولغمه جي حڪمت عملي ====

'''تولغمه''' وچ ايشيائي جنگي روايت سان لاڳاپيل هڪ حڪمت عملي هئي، جنهن ۾ فوج جا متحرڪ دستا دشمن جي پاسن ۽ پٺئين حصي تي حملو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا.
بابر جي فوج ۾ مرڪزي حصي سان گڏ ساڄي ۽ کاٻي پاسن جا گهوڙيسوار دستا پڻ موجود هئا.
انهن دستن جو مقصد دشمن جي پيشقدميءَ کي محدود ڪرڻ ۽ مناسب وقت تي ان کي گهيري ۾ آڻڻ هو.&lt;ref name=&quot;PanipatDistrict&quot;/&gt;

==== عرابه ۽ دفاعي گاڏيون ====

'''عرابه''' يا گاڏين جي دفاعي صف بندي بابر جي فوجي بندوبست جو هڪ اهم حصو هئي.
گاڏين کي هڪ ٻئي سان ٻڌي اهڙي رڪاوٽ ٺاهي وئي، جيڪا دشمن جي سڌي حملي کي روڪي سگهي.
انهن گاڏين جي پٺيان توپن ۽ بندوقن کي مقرر ڪرڻ سان بابر جي فوج کي هڪ منظم دفاعي مورچو مليو.
انهيءَ بندوبست کي ڪڏهن عثماني فوجي طريقن جي اثر سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;PanipatDistrict&quot;/&gt;

=== توپخاني جو ڪردار ===

بابر جي فوج ۾ ميداني توپخاني ۽ بارودي بندوقن جو استعمال هندستان جي جنگي تاريخ ۾ اهم هو.
سندس توپخاني سان لاڳاپيل ٻن مشهور ماهرن جا نالا '''استاد علي قلي''' ۽ '''مصطفيٰ رومي''' ملن ٿا.
انهن فوجي ماهرن بابر جي بارودي هٿيارن جي استعمال ۽ انتظام ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
عام روايتن ۾ چيو ويندو آهي ته توپن جي آواز سبب ابراهيم لوڌيءَ جا جنگي هاٿي خوفزده ٿيا، پر انهيءَ بيان کي جنگ جي نتيجي جو واحد يا يقيني سبب قرار ڏيڻ درست نه آهي.
سمٿسونين جي نيشنل ميوزيم آف ايشين آرٽ جي تاريخي جائزي موجب بابر جي فتح ۾ سندس گهوڙيسوارن، تيراندازن ۽ جنگ کان اڳ ڪيل تيارين کي خاص اهميت حاصل هئي؛ توپخانو موجود هو، پر اهو اڪيلو فيصلائتو عنصر نه هو.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== جنگ جي شروعات ===

بابر ۽ ابراهيم لوڌيءَ جون فوجون ڪجهه ڏينهن تائين هڪ ٻئي جي سامهون رهيون.
بابر پنهنجي دفاعي مورچن کي مضبوط ڪيو ۽ دشمن کي اهڙي ميدان ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي، جتي سندس فوجي ترتيب فائديمند ثابت ٿئي.
ابراهيم لوڌيءَ جي وڏي فوج جڏهن بابر جي مورچن ڏانهن وڌي ته ان کي محدود جاءِ ۽ منظم دفاعي بندوبستن کي منهن ڏيڻو پيو.
بابر جي گهوڙيسوارن دشمن جي پاسن تي حملا ڪيا، جڏهن ته مرڪزي دستن پنهنجي دفاعي حيثيت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== ابراهيم لوڌيءَ جي شڪست ۽ موت ===

جنگ دوران ابراهيم لوڌيءَ جي فوج جي صفن ۾ بي ترتيبي پيدا ٿي.
بابر جي فوج جي منظم حملن سبب دهلي سلطنت جو لشڪر شڪست کائي ويو.
سلطان ابراهيم لوڌي جنگ جي ميدان ۾ مارجي ويو.
سندس موت سان لوڌي گهراڻي جي دهليءَ تي مرڪزي حڪمراني ختم ٿي وئي ۽ بابر لاءِ دهلي ۽ آگري تي قبضو ڪرڻ جو رستو کلي ويو.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي جنگ جي تاريخي اهميت ===

پاڻي پت جي پهرين جنگ هندستان جي سياسي تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ هئي.
انهيءَ جنگ جي نتيجي ۾ دهلي سلطنت جي لوڌي گهراڻي جو اقتدار ختم ٿيو ۽ بابر جي اڳواڻيءَ ۾ نئين مغل حڪمرانيءَ جو بنياد پيو.
بهرحال، پاڻي پت جي فتح سان سموري اتر هندستان تي بابر جو اقتدار هڪدم مستحڪم نه ٿيو.
راجپوت حڪمرانن، افغان سردارن ۽ ڪيترن علائقائي قوتن جي مزاحمت اڃا جاري هئي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== دهلي ۽ آگري تي قبضو ==

=== دهليءَ ۾ داخل ٿيڻ ===

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر پنهنجي فوج کي دهليءَ ۽ آگري ڏانهن وڌڻ جو حڪم ڏنو.
سندس پٽ [[همايون]] کي پڻ اهم فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون ويون.
بابر دهليءَ جي اڳوڻي سلطان جي سياسي حيثيت اختيار ڪئي، پر سندس حڪومت جي بنيادي سڃاڻپ تيموري شاهي روايتن سان ڳنڍيل رهي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== آگري جي اهميت ===

[[آگرو]] دهلي سلطنت جي دور ۾ هڪ اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي چڪو هو.
بابر آگري کي پنهنجي نئين حڪومت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻايو.
هن شهر ۾ موجود خزاني ۽ ٻين وسيلن جي مدد سان فوجي ۽ انتظامي معاملن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
تنهن هوندي به هندستان جي موسم، گرمي ۽ ماحول سان بابر جي فوج جا ڪيترائي سپاهي مطمئن نه هئا ۽ ڪابل واپس وڃڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== فوج ۾ بي اطميناني ===

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر کي پنهنجي ئي فوج جي ڪجهه سپاهين ۽ اميرن جي بي اطمينانيءَ کي منهن ڏيڻو پيو.
ڪيترن فوجين لاءِ هندستان جي گرم موسم، نئين ماحول ۽ ڊگهي فوجي مهمن سبب ڏکيائيون پيدا ٿيون.
بابر پنهنجي فوج کي هندستان ۾ مستقل رهڻ ۽ نئين حڪومت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ همٿايو.
هن فوجي اميرن کي انعام ۽ جاگيرون ڏئي پنهنجي سياسي حمايت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== راڻا سانگا سان مقابلو ==

=== ميوار جي طاقت ===

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر لاءِ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي چئلينج [[ميوار]] جو حڪمران [[راڻا سانگا]] هو.
راڻا سانگا، جنهن جو نالو سنگرام سنگهه پڻ هو، [[سسوديا گهراڻو|سسوديا راجپوت گهراڻي]] سان تعلق رکندو هو.
سندس دور ۾ ميوار جي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌي هئي.
راڻا سانگا ٻين راجپوت حڪمرانن ۽ ڪجهه افغان سردارن سان اتحاد قائم ڪري بابر جي وڌندڙ اقتدار کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== راجپوت ۽ افغان اتحاد ===

بابر جي مخالفت ڪندڙ اتحاد ۾ مختلف راجپوت سردارن سان گڏ ڪجهه افغان اڳواڻ پڻ شامل هئا.
انهن ۾ [[حسن خان ميواتي]] ۽ [[محمود لوڌي]] جا نالا اهم آهن.
محمود لوڌي، ابراهيم لوڌيءَ جو ڀاءُ هو ۽ دهليءَ جي تخت بابت سياسي دعويٰ رکندو هو.
هن اتحاد جي قوت ۽ فوجي انگ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن.
پراڻن بيانن ۾ تمام وڏا انگ ملن ٿا، پر انهن کي جديد تحقيق ۾ احتياط سان استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== خانوا جي جنگ (1527ع) ==

{{Main|خانوا جي جنگ}}

=== جنگ جو پسمنظر ===

[[خانوا جي جنگ]] 16 مارچ 1527ع تي بابر ۽ راڻا سانگا جي اڳواڻيءَ واري اتحاد وچ ۾ وڙهي وئي.
خانوا موجوده هندستان جي راجستان واري علائقي ۾، [[فتح پور سيڪري]] جي ڀرسان واقع آهي.
هن جنگ جو بنيادي سبب اتر هندستان ۾ سياسي بالادستي حاصل ڪرڻ لاءِ ٻنهي قوتن جو مقابلو هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== بابر جون تياريون ===

راڻا سانگا جي فوجي اتحاد جي خبر ملڻ کان پوءِ بابر پنهنجي فوج کي منظم ڪرڻ شروع ڪيو.
هن پاڻي پت واري جنگ ۾ استعمال ڪيل ڪجهه دفاعي طريقن کي ٻيهر اختيار ڪيو.

توپخاني، بندوق بردار دستن، گهوڙيسوارن ۽ گاڏين جي دفاعي صف بنديءَ کي گڏيل جنگي حڪمت عمليءَ ۾ استعمال ڪيو ويو.
بابر پنهنجي فوج جي حوصلي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مذهبي ۽ سياسي خطاب پڻ ڪيا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== شراب ڇڏڻ ۽ مذهبي اعلان ===

خانوا جي جنگ کان اڳ بابر شراب پيئڻ ڇڏي ڏيڻ جو اعلان ڪيو.
هن شراب جا ٿانو ٽوڙائڻ ۽ پنهنجي ذاتي زندگيءَ ۾ تبديلي آڻڻ جو ذڪر ''بابرنامي'' ۾ ڪيو آهي.
بابر پنهنجي فوجي جدوجهد کي مذهبي اصطلاحن ۾ پڻ پيش ڪيو ۽ پنهنجي سپاهين کي جنگ لاءِ همٿايو.
جنگ کان پوءِ هن '''غازي''' جو لقب اختيار ڪيو، جيڪو سندس سياسي ۽ مذهبي فتح جي اظهار جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== جنگ جي ڪارروائي ===

راڻا سانگا جي اتحاد وٽ وڏي تعداد ۾ گهوڙيسوار ۽ راجپوت جنگجو موجود هئا.
بابر پنهنجي فوج کي دفاعي مورچن ۾ منظم ڪيو ۽ توپخاني کي دشمن جي پيشقدمي روڪڻ لاءِ استعمال ڪيو.
جنگ دوران ٻنهي طرفن سخت 
مقابلو ڪيو.
بابر جي فوج جي منظم صف بندي ۽ گهوڙيسوارن جي حرڪت سبب راڻا سانگا جي اتحاد کي شڪست ملي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== راڻا سانگا جي شڪست ===

جنگ دوران راڻا سانگا زخمي ٿيو ۽ کيس ميدان مان ڪڍيو ويو.
سندس اتحاد جي فوج شڪست کائي وئي.
انهيءَ شڪست راڻا سانگا جي اڳواڻيءَ هيٺ قائم ٿيل وڏي سياسي ۽ فوجي اتحاد کي سخت نقصان پهچايو.
بهرحال، خانوا جي فتح سان سمورين راجپوت رياستن جي آزادي ختم نه ٿي ۽ ڪيترائي علائقائي حڪمران پنهنجي اقتدار تي برقرار رهيا.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== خانوا جي جنگ جي اهميت ===

ڪيترن تاريخ نويسن موجب خانوا جي جنگ بابر جي هندستاني فتوحات ۾ پاڻي پت کان به وڌيڪ سياسي اهميت رکندڙ هئي.
پاڻي پت ۾ بابر هڪ ڪمزور ٿيندڙ دهلي سلطنت جي مرڪزي فوج کي شڪست ڏني هئي، جڏهن ته خانوا ۾ کيس هڪ طاقتور راجپوت-افغان اتحاد سان مقابلو ڪرڻو پيو.
خانوا جي فتح کان پوءِ بابر جي اتر هندستان ۾ سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي.&lt;ref name=&quot;Majumdar1950&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Majumdar
 |first1=R. C.
 |last2=Raychaudhuri
 |first2=H. C.
 |last3=Datta
 |first3=Kalikinkar
 |title=An Advanced History of India
 |edition=2nd
 |publisher=Macmillan
 |year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== چنديري جي مهم (1528ع) ==

{{Main|چنديري جي جنگ}}

=== چنديري جي سياسي اهميت ===

[[چنديري]] موجوده [[مڌيا پرديش]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ قلعو هو.
ان وقت چنديري تي راجپوت اڳواڻ [[ميدني راءِ]] جو اثر هو، جيڪو راڻا سانگا جي اتحاد سان لاڳاپيل هو.
خانوا جي فتح کان پوءِ بابر چنديري ڏانهن ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ ته اهو وچ هندستان ۾ سياسي ۽ فوجي اهميت رکندڙ مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== قلعي جو گهيرو ===

جنوري 1528ع ۾ بابر چنديري خلاف فوجي مهم شروع ڪئي.
هن قلعي تي قبضي کان اڳ ميدني راءِ سان ڳالهين ذريعي معاملو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
ڳالهين ۾ ڪاميابي نه ملڻ کان پوءِ بابر جي فوج قلعي تي حملو ڪيو.
قلعي جي دفاع ڪندڙن سخت مزاحمت ڪئي، پر آخرڪار بابر جي فوج چنديري تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== جوهر ۽ قتل عام جون روايتون ===

چنديري جي فتح بابت تاريخي بيانن ۾ راجپوت عورتن پاران '''جوهر''' ۽ قلعي جي محافظن جي آخري مزاحمت جو ذڪر ملي ٿو.
جوهر ان تاريخي رسم کي چيو ويندو هو، جنهن ۾ محاصري ۽ شڪست جي خطري دوران عورتون اجتماعي طور پاڻ کي باهه ڏئي ڇڏينديون هيون.
انهن واقعن بابت تاريخي روايتن کي سندن ماخذن جي روشنيءَ ۾ بيان ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف بيانن ۾ تفصيل ۽ انگ مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== چنديري جي فتح جا نتيجا ===

چنديري تي قبضي سان بابر جي وچ هندستان ۾ سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي.
هن فتح راڻا سانگا جي اڳوڻي اتحاد سان لاڳاپيل هڪ اهم فوجي مرڪز کي ختم ڪيو.
بهرحال، مالوا ۽ وچ هندستان جي سمورن علائقن تي مغلن جو مڪمل ۽ مستقل انتظامي ڪنٽرول انهيءَ فتح سان هڪدم قائم نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== افغان سردارن جي مزاحمت ==

=== محمود لوڌي جي سياسي سرگرميون ===

پاڻي پت ۽ خانوا جي جنگين کان پوءِ به افغان سردارن جي مزاحمت جاري رهي.
[[محمود لوڌي]]، جيڪو ابراهيم لوڌيءَ جو ڀاءُ هو، اوڀر هندستان ۾ مغل اقتدار خلاف سياسي حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو.
[[بهار]] ۽ [[بنگال]] جي علائقن ۾ ڪيترائي افغان امير اڃا طاقتور هئا.
انهن مان ڪجهه محمود لوڌي کي دهليءَ جي تخت جو جائز دعويدار سمجهندا هئا.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== اوڀر هندستان ۾ سياسي صورتحال ===

اوڀر هندستان ۾ مغل اقتدار کي افغان سردارن سان گڏ [[بنگال سلطنت]] جي سياسي طاقت جو پڻ مقابلو ڪرڻو پيو.
ان وقت بنگال جو سلطان [[نصرت شاهه]] هو، جيڪو [[حسين شاهي گهراڻو|حسين شاهي گهراڻي]] سان تعلق رکندو هو.
بابر لاءِ اوڀر هندستان ۾ فوجي مهم جو مقصد افغان مخالفن جي طاقت کي ڪمزور ڪرڻ ۽ بنگال سان پنهنجي سياسي سرحدن بابت معاملا طئي ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== گهاگهرا جي جنگ (1529ع) ==

{{Main|گهاگهرا جي جنگ}}

=== جنگ جو پسمنظر ===

1529ع ۾ بابر پنهنجي فوج سان اوڀر هندستان ڏانهن روانو ٿيو.
ان وقت محمود لوڌي ۽ سندس افغان حامين جي سرگرمين سبب مغل اقتدار کي خطرو موجود هو.
بنگال جي سلطان نصرت شاهه جي سياسي حيثيت پڻ انهيءَ مقابلي ۾ اهم هئي.
بابر جي فوج گنگا ۽ گهاگهرا درياهن جي علائقن ڏانهن وڌي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== جنگ جي تاريخ ۽ هنڌ ===

گهاگهرا جي جنگ عام طور 6 مئي 1529ع سان منسوب ڪئي ويندي آهي.
هي مقابلو [[گهاگهرا درياهه]] ۽ [[گنگا درياهه]] جي سنگم جي ڀرپاسي ۾ ٿيو.
درياهن جي موجودگيءَ سبب هن جنگ ۾ ٻيڙين، فوجي چرپر ۽ درياهي رستن کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== فوجي حڪمت عملي ===

بابر پنهنجي فوج کي مختلف دستن ۾ ورهايو.
درياهي رستن ۽ زميني فوجي دستن جي وچ ۾ رابطو برقرار رکڻ جنگي حڪمت عمليءَ جو اهم حصو هو.
بابر جي فوج افغان مخالفن جي پوزيشن کي ڪمزور ڪرڻ ۽ سندن منظم مزاحمت ختم ڪرڻ لاءِ ڪارروايون ڪيون.
آخرڪار افغان اتحاد کي شڪست ملي ۽ بابر جي اوڀر هندستان ۾ سياسي حيثيت مضبوط ٿي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== بنگال سان لاڳاپا ===

گهاگهرا جي مهم کان پوءِ بابر ۽ بنگال جي سلطان نصرت شاهه وچ ۾ سياسي سمجهه پيدا ٿي.
بنگال جي سلطنت مڪمل طور مغل حڪومت ۾ شامل نه ٿي.
انهيءَ ڪري گهاگهرا جي جنگ کي بنگال جي مڪمل فتح بدران اوڀر هندستان ۾ افغان مزاحمت خلاف بابر جي ڪامياب فوجي مهم طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== بابر جي جنگي حڪمت عمليءَ جو جائزو ==

بابر جي فوجي ڪاميابين جا ڪيترائي سبب هئا.
هن وچ ايشيا ۾ تيموري، ازبڪ ۽ ٻين فوجي قوتن سان مقابلي دوران حاصل ڪيل تجربن کي هندستان ۾ استعمال ڪيو.
سندس جنگي حڪمت عمليءَ ۾ گهوڙيسوارن جي تيز حرڪت، فوجي صف بندي، دفاعي مورچن، توپخاني ۽ بارودي بندوقن جو گڏيل استعمال شامل هو.
بابر جي فوجي قيادت جو هڪ اهم پاسو مختلف فوجي دستن جي سرگرمين کي هڪ گڏيل حڪمت عمليءَ هيٺ منظم ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

تنهن هوندي به سندس فتوحات کي رڳو توپخاني يا ڪنهن هڪ فوجي طريقي جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.
دهلي سلطنت جا اندروني اختلاف، افغان سردارن جي سياسي مخالفت، راجپوت اتحاد جي حالتن ۽ بابر جي اڳوڻن فوجي تجربن پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

== اهم جنگين جو تقابلي جائزو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a7c3d4;&quot;
|+ style=&quot;background:#204c6b;color:white;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''بابر جون اهم هندستاني جنگيون (1526ع–1529ع)'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183d56;&quot; | جنگ
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183d56;&quot; | تاريخ
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183d56;&quot; | مخالف
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183d56;&quot; | نتيجو
|-
| [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| 21 اپريل 1526ع
| [[ابراهيم لوڌي]]
| دهلي سلطنت جي لوڌي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ مغل اقتدار جو قيام
|-
| [[خانوا جي جنگ]]
| 16 مارچ 1527ع
| [[راڻا سانگا]] ۽ سندس راجپوت-افغان اتحاد
| اتر هندستان ۾ بابر جي سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي
|-
| [[چنديري جي جنگ]]
| جنوري 1528ع
| [[ميدني راءِ]]
| چنديري جي قلعي تي قبضو
|-
| [[گهاگهرا جي جنگ]]
| 6 مئي 1529ع
| [[محمود لوڌي]] ۽ افغان قوتون؛ بنگال جي سياسي مداخلت
| اوڀر هندستان ۾ افغان مزاحمت کي سخت ڌڪ
|}

== بابر جي هندستاني فتوحات جي مجموعي اهميت ==

1526ع کان 1529ع تائين بابر جي فوجي مهمن اتر هندستان جي سياسي نظام ۾ وڏي تبديلي آندي.
پاڻي پت ۾ دهلي سلطنت جي لوڌي گهراڻي جي شڪست کان پوءِ مغل اقتدار جو بنياد پيو.
خانوا ۾ راجپوت-افغان اتحاد کي شڪست ڏيڻ سان بابر جي حڪومت وڌيڪ مضبوط ٿي.
چنديري جي فتح وچ هندستان ۾ سندس اثر وڌايو، جڏهن ته گهاگهرا جي جنگ اوڀر هندستان ۾ افغان مخالفن جي طاقت کي ڪمزور ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;
انهن فتوحات باوجود بابر جي وفات وقت مغل سلطنت جو انتظامي ڍانچو اڃا مڪمل طور مستحڪم نه ٿيو هو.
سندس جانشين [[همايون]] کي ڪيترن علائقائي حڪمرانن، افغان سردارن ۽ پنهنجي ئي خاندان جي سياسي اختلافن کي منهن ڏيڻو پيو.
انهيءَ ڪري بابر جي حڪومت کي مغل سلطنت جي بنياد رکڻ ۽ ابتدائي توسيع جو دور سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته وڌيڪ مضبوط ۽ وسيع انتظامي نظام سندس پوٽي [[اڪبر]] جي دور ۾ ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== حڪومت ۽ انتظام ==

=== مغل اقتدار جي ابتدائي نوعيت ===

1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] کان پوءِ [[ظهيرالدين محمد بابر]] اتر هندستان ۾ [[مغل سلطنت]] جو بنياد وڌو. تنهن هوندي به سندس حڪومت جو وڏو حصو فوجي مهمن، علائقائي مزاحمت کي منهن ڏيڻ ۽ نئين فتح ڪيل علائقن ۾ اقتدار قائم ڪرڻ ۾ گذريو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;
بابر جي حڪومت تيموري شاهي روايتن تي ٻڌل هئي. بادشاهه کي فوجي قيادت، سياسي فيصلا، اميرن جي مقرري ۽ اهم علائقن جي انتظام ۾ مرڪزي حيثيت حاصل هئي. هن پنهنجي خاندان جي فردن ۽ وفادار فوجي سردارن کي مختلف علائقن جون ذميواريون ڏنيون.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;
بابر جي دور ۾ مغل حڪومت جو انتظامي ڍانچو اڃا ابتدائي مرحلي ۾ هو. پوءِ [[شير شاهه سوري]] ۽ [[اڪبر]] جي دور ۾ ترقي ڪندڙ مالياتي، فوجي ۽ صوبائي ادارن کي بابر جي پنهنجي دور جا مڪمل قائم ٿيل ادارا سمجهڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== فوجي امير ۽ علائقائي انتظام ===

بابر پنهنجي فوجي اميرن جي وفاداريءَ کي حڪومت جي استحڪام لاءِ ضروري سمجهندو هو. فتح ڪيل علائقن ۾ زمينن، آمدنيءَ جي حقن ۽ انتظامي عهدن جي ورهاست ذريعي انهن جي حمايت حاصل ڪئي ويندي هئي.
[[همايون]] سميت سندس پٽن ۽ ويجهن ساٿين کي فوجي ۽ سياسي ذميواريون ڏنيون ويون. اهڙي انتظام ۾ بادشاهه سان ذاتي وفاداري، خانداني لاڳاپا ۽ فوجي خدمت وڏي اهميت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== مالياتي مسئلا ===

هندستان ۾ ابتدائي مغل حڪومت کي فوج جي خرچن، نون فتح ڪيل علائقن جي انتظام ۽ مقامي سردارن جي مخالفت سبب مالي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.
بابر کي دهلي ۽ آگري جي اڳوڻي سلطنت جا ڪجهه مالي ۽ انتظامي وسيلا ورثي ۾ مليا، پر انهن کي هڪ متحد ۽ مستحڪم مغل نظام ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ وقت گهربل هو.
سندس مختصر حڪومت ۾ مسلسل فوجي مهمون هلنديون رهيون، جنهن ڪري جامع مالياتي سڌارن لاءِ محدود موقعا مليا.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== مذهبي عقيدا ۽ پاليسي ==

=== سني اسلامي پسمنظر ===

بابر جو تعلق سني اسلامي روايت سان هو. سندس خانداني ۽ ثقافتي تربيت تيموري، ترڪي ۽ فارسي اسلامي ماحول ۾ ٿي.
هن پنهنجي زندگيءَ ۾ صوفي بزرگن، اسلامي عالمن ۽ مذهبي روايتن جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

=== صفوي اتحاد ۽ مذهبي سياست ===

1511ع ۾ سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ بابر [[شاهه اسماعيل صفوي]] سان اتحاد قائم ڪيو.
صفوي سلطنت ۾ ٻارهن امامي شيعا مذهب کي سرڪاري حيثيت حاصل هئي، جڏهن ته بابر جي پنهنجي مذهبي تربيت سني روايت سان لاڳاپيل هئي.
ان اتحاد دوران بابر صفوي سياسي ۽ مذهبي نشانين کي اختيار ڪيو. جديد محقق هن عمل کي ان دور جي سياسي ۽ فوجي ضرورتن جي پسمنظر ۾ ڏسن ٿا.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== خانوا جي جنگ ۽ غازي جو لقب ===

1527ع ۾ [[خانوا جي جنگ]] کان اڳ بابر پنهنجي فوج جي حوصلي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مذهبي ٻولي ۽ علامتن جو استعمال ڪيو.
هن شراب پيئڻ ڇڏي ڏيڻ جو اعلان ڪيو ۽ پنهنجي ساٿين کي جنگ لاءِ تيار ڪيو.
خانوا جي فتح کان پوءِ بابر '''غازي''' جو لقب استعمال ڪيو. سندس اهڙن اعلانن کي ان دور جي سياسي، مذهبي ۽ فوجي ماحول ۾ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== مذهبي روين جي پيچيدگي ===

بابر جي مذهبي روين بابت تاريخي تصوير هڪجهڙي نه آهي.
هڪ طرف سندس تحريرن ۾ صوفي روايتن، اخلاقي سوچ ۽ مذهبي عقيدن جو ذڪر ملي ٿو، ته ٻئي طرف ڪجهه فوجي مهمن، خاص طور [[باجوڙ]] ۽ [[چنديري]] سان لاڳاپيل واقعن ۾ سخت تشدد ۽ مذهبي جنگ جي اصطلاحن جو استعمال پڻ ملي ٿو.
انهيءَ ڪري بابر کي مڪمل طور مذهبي رواداريءَ جو نمائندو يا صرف مذهبي شدت پسنديءَ سان سڃاڻڻ بدران سندس عملن کي مخصوص تاريخي حالتن ۽ معتبر ماخذن جي روشنيءَ ۾ پرکڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

== ادبي شخصيت ==

=== چغتائي ترڪي ادب ۾ مقام ===

بابر [[چغتائي ترڪي ٻولي]] جي اهم نثرنگارن ۽ شاعرن مان هو.
چغتائي ترڪي وچ ايشيا جي تيموري ادبي دنيا ۾ هڪ اهم ٻولي هئي، جنهن ۾ [[علي شير نوائي]] جهڙن شاعرن اعليٰ درجي جو ادب تخليق ڪيو.


بابر انهيءَ ادبي روايت سان لاڳاپيل هو ۽ هن چغتائي ترڪيءَ ۾ پنهنجي يادگيرين، شاعري ۽ ٻين تحريرن ذريعي اهم حصو وڌو.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

=== فارسي ادب سان تعلق ===

بابر کي فارسي ٻوليءَ تي پڻ مهارت حاصل هئي.
فارسي سندس دور ۾ تيموري درٻارن، علمي حلقن ۽ ادبي روايتن جي هڪ اهم ٻولي هئي.
بابر جي نثر ۽ شاعريءَ ۾ فارسي ادب، اصطلاحن ۽ اسلوب جو اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

=== شاعري ===

بابر چغتائي ترڪي ۽ فارسيءَ ۾ شاعري ڪئي.
سندس شاعريءَ ۾ محبت، جدائي، دوستي، انساني احساسن، جلاوطني ۽ زندگيءَ جي غير يقيني حالتن جهڙا موضوع ملن ٿا.
سندس ڪجهه شعرن ۾ ذاتي تجربن ۽ سياسي ناڪامين جو عڪس پڻ موجود آهي.
جديد محققن بابر جي شاعريءَ کي سندس خودنوشت سان گڏ پڙهي سندس شخصيت ۽ فڪري دنيا جو مطالعو ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

== بابرنامو ==

{{Main|بابرنامو}}

'''بابرنامو'''، جنهن کي ''واقعاتِ بابري'' پڻ چيو ويندو آهي، بابر جي پنهنجي لکيل يادگيرين جو مجموعو آهي.
هي ڪتاب چغتائي ترڪي ٻوليءَ ۾ لکيو ويو ۽ وچ ايشيا، افغانستان ۽ هندستان جي پندرهين صديءَ جي آخر ۽ سورهين صديءَ جي شروعات واري تاريخ جو هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianBaburnama&quot;&gt;{{cite web
 |title=Making the Baburnama
 |website=National Museum of Asian Art
 |publisher=Smithsonian Institution
 |url=https://asia-archive.si.edu/learn/discovering-baburs-gardens/writing-my-truth-the-mughal-emperor-babur/making-the-baburnama/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪتاب جو موضوع ===

''بابرنامي'' ۾ بابر پنهنجي زندگيءَ جي اهم واقعن کي بيان ڪيو آهي، جن ۾ فرغانه جي تخت نشيني، سمرقند لاءِ جدوجهد، ڪابل جي فتح، هندستاني مهمون ۽ مختلف سياسي اتحاد شامل آهن.
ڪتاب ۾ رڳو فوجي ۽ سياسي واقعا نه، پر شهرن، ماڻهن، باغن، درياهن، جبلن، موسمن، جانورن ۽ ٻوٽن جا مشاهدا پڻ ملن ٿا.
اهڙيءَ طرح هي ڪتاب تاريخ سان گڏ جاگرافي، ثقافت ۽ قدرتي تاريخ لاءِ پڻ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== خودنوشت جو انداز ===

بابر پنهنجي يادگيرين ۾ ڪيترن واقعن کي سڌي ۽ ذاتي انداز ۾ بيان ڪيو آهي.
هن پنهنجي ڪاميابين سان گڏ ناڪامين، ساٿين جي روين، ذاتي ڪمزورين ۽ سياسي مايوسين جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.
اهڙي بي تڪلف بيان سبب ''بابرنامي'' کي اسلامي ۽ وچ ايشيائي خودنوشت ادب ۾ خاص مقام حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;
بهرحال، خودنوشت هجڻ سبب ان ۾ ليکڪ جو ذاتي نقطه نظر شامل آهي. تنهنڪري تاريخي تحقيق ۾ ان کي ٻين معاصر ۽ بعد وارن ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي.

=== فارسي ترجمو ===

[[اڪبر]] جي حڪومت دوران ''بابرنامي'' جو فارسيءَ ۾ ترجمو ڪرايو ويو.
ان ترجمي سان بابر جون يادگيريون مغل درٻار جي فارسي پڙهندڙن تائين پهتيون.
فارسي ترجمي سان گڏ ڪتاب جا مصور نسخا پڻ تيار ٿيا، جن ۾ بابر جي زندگيءَ جا واقعا، فوجي مهمون، قدرتي منظر ۽ درٻاري سرگرميون ڏيکاريون ويون.&lt;ref name=&quot;SmithsonianBaburnama&quot;/&gt;

=== مصور مخطوطا ===

اڪبر جي دور ۾ ''بابرنامي'' جا ڪيترائي مصور نسخا تيار ڪيا ويا.
انهن ۾ مصورن بابر جي يادگيرين جي واقعن کي مغل مصوريءَ جي انداز ۾ پيش ڪيو.
اهي تصويرون بابر جي وفات کان ڪيترائي ڏهاڪا پوءِ ٺاهيون ويون، تنهنڪري انهن کي بابر جي زندگيءَ جي سڌي بصري شاهدي بدران بعد واري مغل درٻاري تاريخ نگاري ۽ مصوريءَ جو حصو سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;WaltersBaburnama&quot;&gt;{{cite web
 |title=Memoirs of Babur
 |website=The Walters Art Museum
 |url=https://manuscripts.thewalters.org/viewer.php?id=W.596
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== قدرتي تاريخ ۽ جاگرافيءَ ۾ دلچسپي ==

بابر پنهنجي سفرن دوران مختلف علائقن جي قدرتي ماحول جو مشاهدو ڪيو.
هن افغانستان ۽ هندستان جي جبلن، درياهن، وڻن، ميون، پکين ۽ ٻين جانورن بابت تفصيلي بيان لکيا.
هندستان ۾ هن اهڙن جانورن ۽ ٻوٽن جو ذڪر ڪيو، جيڪي وچ ايشيا جي ماحول کان مختلف هئا.
''بابرنامي'' جا اهي حصا تاريخي جاگرافي ۽ قدرتي تاريخ جي مطالعي لاءِ قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;&gt;{{cite web
 |title=Discovering Babur's Gardens
 |website=National Museum of Asian Art
 |publisher=Smithsonian Institution
 |url=https://asia-archive.si.edu/learn/discovering-baburs-gardens/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== باغباني ۽ فن تعمير ==

=== باغن سان دلچسپي ===

بابر کي باغن، وهندڙ پاڻي، ڇانوَ وارن وڻن ۽ قدرتي منظرن سان خاص دلچسپي هئي.
هن وچ ايشيا ۽ افغانستان ۾ باغن جو مشاهدو ڪيو ۽ پنهنجي حڪومت دوران ڪيترن هنڌن تي باغ ٺهرايا يا موجود باغن کي بهتر بڻايو.
هندستان ۾ هن باغن جي منظم ترتيب، پاڻيءَ جي نالن ۽ هندسي رٿابنديءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;/&gt;

=== چهارباغ جو تصور ===

'''[[چهارباغ]]''' فارسي باغبانيءَ جي هڪ طرز آهي، جنهن ۾ باغ کي عام طور چئن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي.
پاڻيءَ جا نالا، رستا، وڻ ۽ ٻوٽن جون قطارون ان جي ترتيب جا اهم جزا هوندا آهن.
بابر اتر هندستان ۾ هن قسم جي منظم باغبانيءَ کي مشهور ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
تنهن هوندي به چهارباغ جي روايت بابر کان گهڻو اڳ ايران ۽ وچ ايشيا ۾ موجود هئي؛ تنهنڪري بابر کي هن طرز جو اصل موجد قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;/&gt;

=== ڪابل جا باغ ===

ڪابل ۽ ان جي آس پاس بابر ڪيترن باغن ۽ تفريحي هنڌن سان لاڳاپيل رهيو.
انهن ۾ [[استالف]] جا باغ ۽ ڪابل جي مختلف وادين جا باغ خاص اهميت رکن ٿا.
بابر انهن هنڌن تي دوستن ۽ درٻاري ساٿين سان وقت گذاريندو هو، شاعري ٻڌندو هو ۽ قدرتي منظرن جو مشاهدو ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;MoynihanIstalif&quot;&gt;{{cite web
 |title=IV. Istalif, Babur's Favorite Garden
 |website=National Museum of Asian Art
 |publisher=Smithsonian Institution
 |url=https://asia.si.edu/research/essays/iv-istalif-baburs-favorite-garden/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== آگري جا باغ ===

هندستان ۾ اچڻ کان پوءِ بابر کي آگري جي گرمي ۽ باغن جي ترتيب بابت ڪجهه شڪايتون هيون.
هن آگري ۾ وهندڙ پاڻي، منظم رستن ۽ هندسي ترتيب وارن باغن جي تعمير ۾ دلچسپي ورتي.
[[جمنا درياهه]] جي ڪنارن تي سندس باغبانيءَ جون سرگرميون پوءِ مغل باغن جي تاريخ ۾ اهم ثابت ٿيون.&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;/&gt;

=== باغِ وفا ===

'''باغِ وفا''' بابر سان منسوب هڪ مشهور باغ هو، جيڪو افغانستان ۾ [[جلال آباد]] جي ڀرپاسي واري علائقي سان لاڳاپيل هو.
''بابرنامي'' جي بعد وارن مصور نسخن ۾ باغ جي تعمير، پاڻيءَ جي انتظام ۽ باغبانن جي ڪم جا منظر ڏيکاريا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;GardenWork2022&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Water and Work in Mughal Gardens and Landscapes
 |journal=Journal of Material Cultures in the Muslim World
 |volume=3
 |issue=1
 |year=2022
 |pages=112–137
 |doi=10.1163/26666286-12340027
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ذاتي زندگي ۽ خاندان ==

=== شاديون ===

بابر پنهنجي زندگيءَ ۾ ڪيترائي نڪاح ڪيا.
سندس زالن ۾ [[عائشه سلطان بيگم]]، [[زينب سلطان بيگم]]، [[ماهم بيگم]]، [[معصومه سلطان بيگم]] ۽ [[بي بي مبارڪه]] جا نالا تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿا.
انهن شادين مان ڪجهه جو تعلق تيموري ۽ ٻين علائقائي حڪمران خاندانن سان سياسي ۽ خانداني لاڳاپا قائم ڪرڻ سان پڻ هو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== ماهم بيگم ===

'''[[ماهم بيگم]]''' بابر جي اهم زالن مان هئي.
هوءَ [[همايون]] جي ماءُ هئي، جيڪو پوءِ بابر جو جانشين ٿيو.
ماهم بيگم کي بابر جي خاندان ۽ شاهي گهراڻي ۾ خاص حيثيت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;GulbadanBeveridge1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== پٽ ===

بابر جي مشهور پٽن ۾ هي شامل هئا:

* '''[[همايون]]''' — بابر جو جانشين ۽ ٻيو مغل شهنشاهه.
* '''[[ڪامران مرزا]]''' — مغل شهزادو، جنهن افغانستان ۽ پنجاب جي سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
* '''[[عسكري مرزا]]''' — مغل شهزادو.
* '''[[هندال مرزا]]''' — مغل شهزادو، جيڪو همايون جي دور جي سياسي واقعن سان لاڳاپيل رهيو.

بابر جي وفات کان پوءِ انهن شهزادن جا سياسي لاڳاپا ۽ اختلاف مغل سلطنت جي تاريخ ۾ اهم ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;GulbadanBeveridge1902&quot;/&gt;

=== ڌيئرون ===

بابر جي ڌيئرن ۾ [[گلبدن بيگم]]، [[گلچهره بيگم]] ۽ [[معصومه سلطان بيگم (بابر جي ڌيءَ)|معصومه سلطان بيگم]] جا نالا اهم آهن.
'''گلبدن بيگم''' پنهنجي ڪتاب ''[[همايون نامو]]'' جي ڪري مشهور آهي.
هن ڪتاب ۾ بابر، همايون ۽ مغل شاهي خاندان جي ذاتي ۽ سياسي زندگيءَ بابت اهم معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;GulbadanBeveridge1902&quot;/&gt;

== شخصيت ۽ ذاتي عادتون ==

بابر جي خودنوشت مان سندس شخصيت جا مختلف پاسا ظاهر ٿين ٿا.
هو هڪ فوجي حڪمران هجڻ سان گڏ شاعري، دوستي، موسيقي، باغن ۽ قدرتي منظرن ۾ دلچسپي رکندو هو.
هن پنهنجي زندگيءَ ۾ شراب نوشيءَ جو ذڪر پڻ ڪيو آهي، جڏهن ته خانوا جي جنگ کان اڳ شراب ڇڏڻ جو اعلان ڪيائين.
سندس لکڻين ۾ ذاتي احساسن، سياسي مايوسين ۽ پنهنجي ساٿين بابت سڌا تبصرا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;

== بابر جي وفات ==

=== آخري بيماري ===

1529ع جي فوجي مهمن کان پوءِ بابر جي صحت ۾ ڪمزوري پيدا ٿيڻ لڳي.
1530ع ۾ هو آگري ۾ بيمار ٿيو.
سندس آخري بيماريءَ جي نوعيت بابت تاريخي ماخذن مان ڪا هڪ قطعي طبي تشخيص ثابت نٿي ٿئي.
بابر جي وفات سان لاڳاپيل ڪجهه روايتن ۾ همايون جي بيماريءَ ۽ بابر جي دعا جو ذڪر پڻ ملي ٿو، پر انهن روايتن کي تاريخي عقيدي ۽ خانداني بيانن جي حيثيت سان پيش ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;GulbadanBeveridge1902&quot;/&gt;

=== وفات جي تاريخ ===

بابر 26 ڊسمبر 1530ع تي [[آگرو|آگري]] ۾ وفات ڪئي.
وفات وقت سندس عمر 47 سال هئي.
سندس جانشين پٽ [[همايون]] ٿيو، جنهن مغل سلطنت جي ٻئي شهنشاهه جي حيثيت سان تخت سنڀاليو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ابتدائي تدفين ===

بابر کي شروعات ۾ آگري ۾ دفنايو ويو.
سندس خواهش ڪابل ۾ دفن ٿيڻ جي هئي، جتي هن پنهنجي زندگيءَ جو اهم حصو گذاريو هو.
بعد ۾ سندس مڙهه ڪابل منتقل ڪيو ويو.
مڙهه جي منتقليءَ جي صحيح سال بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ سال کي غير تڪراري حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== باغ بابر ۾ مقبرو ==

{{Main|باغ بابر}}

'''[[باغ بابر]]''' افغانستان جي گاديءَ واري شهر [[ڪابل]] ۾ واقع هڪ تاريخي باغ آهي، جتي بابر جي قبر موجود آهي.
باغ جي تاريخ بابر جي دور سان لاڳاپيل آهي ۽ پوءِ مغل حڪمرانن ان جي سار سنڀال ۽ تعمير ۾ حصو ورتو.
بابر جي قبر سندس تاريخي يادگار طور اهم حيثيت رکي ٿي.
وقت گذرڻ سان باغ ۽ ان جي عمارتن کي جنگين، قدرتي اثرن ۽ انتظامي مسئلن سبب نقصان پهتو، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ بحاليءَ جا ڪم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;/&gt;

== تاريخي ورثو ==

=== مغل سلطنت جو بنياد ===

بابر جو سڀ کان اهم سياسي ورثو هندستان ۾ مغل سلطنت جو بنياد وجهڻ هو.
1526ع ۾ پاڻي پت جي فتح سان شروع ٿيندڙ مغل اقتدار سندس جانشينن جي دور ۾ وڌيڪ وسيع ۽ منظم ٿيو.
[[اڪبر]]، [[جهانگير]]، [[شاهجهان]] ۽ [[اورنگزيب]] جهڙن شهنشاهن جي حڪومتن دوران مغل سلطنت ڏکڻ ايشيا جي اهم سياسي قوتن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== ادبي ورثو ===

''بابرنامو'' بابر جي تاريخي شهرت جو هڪ اهم بنياد آهي.
هي ڪتاب سندس زندگيءَ سان گڏ ان دور جي سماجي، سياسي، ثقافتي ۽ قدرتي حالتن جو پڻ قيمتي رڪارڊ آهي.
چغتائي ترڪي نثر جي تاريخ ۾ هن ڪتاب کي خاص اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianBaburnama&quot;/&gt;

=== باغبانيءَ تي اثر ===

بابر جي باغن سان دلچسپيءَ مغل باغبانيءَ جي شروعاتي صورتن کي متاثر ڪيو.
سندس جانشينن جي دور ۾ هندسي ترتيب، پاڻيءَ جي نالن ۽ چهارباغ جي طرز کي وڌيڪ ترقي ملي.
اهڙي باغبانيءَ جا اثر پوءِ مغل مقبرن، محلاتن ۽ شاهي باغن ۾ نمايان ٿيا.&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;/&gt;

=== وچ ايشيا ۾ يادگيري ===

بابر کي اڄوڪي [[ازبڪستان]] جي تاريخي ۽ ادبي ورثي ۾ خاص اهميت حاصل آهي.
[[انديجان]] سندس جنم ڀومي هجڻ سبب بابر جي تاريخي يادگيريءَ سان لاڳاپيل شهر آهي.
وچ ايشيا ۾ سندس شاعري، خودنوشت ۽ تيموري پسمنظر کي اهم ثقافتي ورثي طور ڏٺو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== تاريخ نويسيءَ ۾ جائزو ===

جديد تاريخ نويس بابر جي شخصيت کي ڪيترن پاسن کان ڏسن ٿا.
هو هڪ ڪامياب فوجي اڳواڻ ۽ سلطنت جو باني هو، پر سندس مهمن ۾ جنگي تشدد ۽ مقامي آباديءَ کي نقصان پڻ پهتو.
هو هڪ شاعر، خودنوشت نگار ۽ قدرتي ماحول جو مشاهدو ڪندڙ شخص پڻ هو.
انهن مختلف پاسن سبب بابر جي تاريخي شخصيت کي هڪ ئي سادي وصف ۾ محدود ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;

== بابر جي زندگيءَ جي اهم واقعن جو خلاصو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a9bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#204b70;color:#ffffff;padding:10px;font-size:115%;&quot; | '''ظهيرالدين محمد بابر: زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | اهميت
|-
| 1483ع
| انديجان ۾ پيدائش
| تيموري خاندان ۾ جنم
|-
| 1494ع
| فرغانه جو حڪمران بڻيو
| سياسي زندگيءَ جي شروعات
|-
| 1497ع
| سمرقند تي پهريون قبضو
| تيموري مرڪز حاصل ڪرڻ جي ڪوشش
|-
| 1504ع
| ڪابل جي فتح
| مستقل سياسي مرڪز جو قيام
|-
| 1511ع
| صفوي مدد سان سمرقند جي ٻيهر فتح
| وچ ايشيا ۾ اقتدار بحال ڪرڻ جي ڪوشش
|-
| 1512ع
| غجدوان کان پوءِ وچ ايشيا ۾ ناڪامي
| هندستان ڏانهن سياسي ڌيان وڌيو
|-
| 1519ع
| باجوڙ ۽ ڀيرا جون مهمون
| هندستاني سرحدي علائقن ۾ فوجي ڪارروايون
|-
| 1524ع
| لاهور ۽ ديپالپور جي مهم
| پنجاب ۾ سياسي مداخلت
|-
| 1526ع
| پاڻي پت جي پهرين جنگ
| مغل سلطنت جو قيام
|-
| 1527ع
| خانوا جي جنگ
| راجپوت-افغان اتحاد کي شڪست
|-
| 1528ع
| چنديري جي فتح
| وچ هندستان ۾ سياسي اثر وڌيو
|-
| 1529ع
| گهاگهرا جي جنگ
| اوڀر هندستان ۾ افغان مزاحمت کي ڌڪ
|-
| 1530ع
| آگري ۾ وفات
| همايون جي جانشيني
|}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=Babur |translator-last=Beveridge |translator-first=Annette Susannah |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur) |publisher=Luzac &amp; Co. |location=London |year=1922 |language=en}}
* {{cite book |last=Dale |first=Stephen F. |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530 |publisher=Cambridge University Press |year=2018 |isbn=9781108470070 |language=en}}
* {{cite book |last=Dale |first=Stephen Frederic |title=The Garden of the Eight Paradises: Bābur and the Culture of Empire in Central Asia, Afghanistan and India (1483–1530) |publisher=Brill |year=2004 |isbn=9004137076 |language=en}}
* {{cite book |last=Erskine |first=William |title=A History of India under the Two First Sovereigns of the House of Taimur, Báber and Humáyun |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1854 |volume=1 |language=en}}
* {{cite book |author=Gulbadan Begum |translator-last=Beveridge |translator-first=Annette Susannah |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma) |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |year=1902 |language=en}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://www.iranicaonline.org/articles/babor-zahir-al-din/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ بابر بابت مضمون]
* [https://asia.si.edu/explore-art-culture/collections/collections-areas/southasian-himalayan/discovering-babur/ سمٿسونين نيشنل ميوزيم آف ايشين آرٽ: بابر بابت نمائش]
* [https://manuscripts.thewalters.org/viewer.php?id=W.596 والٽرز آرٽ ميوزيم ۾ بابرنامي جو مصور مخطوطو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Babur وڪيميڊيا ڪامنز تي بابر جون تصويرون]

[[زمرو:بابر]]
[[زمرو:مغل شهنشاهه]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:تيموري گهراڻو]]
[[زمرو:1483ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1530ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:چغتائي ترڪي ادب]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]</text>
      <sha1>k3ncdl0lqrk25wg5t8qnyjhqrsnr1t9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424407</id>
      <parentid>424406</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:24:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[بابر بادشاهه]] کي [[ظھيرالدين بابر]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو</comment>
      <origin>424406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103385" sha1="k3ncdl0lqrk25wg5t8qnyjhqrsnr1t9" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل سلطنت جو باني ۽ پهريون مغل شهنشاهه (1526ع–1530ع)}}

{{Infobox royalty
| name = ظهيرالدين محمد بابر
| title = مغل شهنشاهه
| image = Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg
| caption = بابر جو مصور پورٽريٽ، لڳ ڀڳ 1640ع، شاهجهان جي دور جو البم؛ سمٿسونين جو مجموعو
| succession = [[مغل سلطنت]] جو پهريون شهنشاهه
| reign = 21 اپريل 1526ع – 26 ڊسمبر 1530ع
| predecessor = عهدو قائم ٿيو؛ [[ابراهيم لوڌي]] دهليءَ جو اڳوڻو سلطان
| successor = [[همايون]]
| succession1 = [[ڪابل]] جو حڪمران
| reign1 = 1504ع – 1526ع
| succession2 = [[فرغانه]] جو حڪمران
| reign2 = 1494ع – 1497ع
| predecessor2 = [[عمر شيخ مرزا ٻيو]]
| succession3 = [[سمرقند]] جو حڪمران
| reign3 = مختلف مختصر دور، 1497ع، 1500ع–1501ع ۽ 1511ع–1512ع
| birth_date = {{Birth date|1483|2|14|df=y}}
| birth_place = [[انديجان]]، [[فرغانه وادي]]، [[تيموري سلطنت]]
| death_date = {{Death date and age|1530|12|26|1483|2|14|df=y}}
| death_place = [[آگرو]]، [[مغل سلطنت]]
| burial_place = [[باغ بابر]]، [[ڪابل]]، [[افغانستان]]
| full_name = ظهيرالدين محمد بابر
| posthumous_name = فردوس مڪاني
| house = [[تيموري گهراڻو]]
| dynasty = [[مغل گهراڻو]]
| father = [[عمر شيخ مرزا ٻيو]]
| mother = [[قتلُغ نگار خانم]]
| spouse = [[ماهم بيگم]]
| issue = [[همايون]]، [[ڪامران مرزا]]، [[عسكري مرزا]]، [[هندال مرزا]]، [[گلبدن بيگم]] ۽ ٻيا
| religion = [[سني اسلام]]
| signature = Detail of Babur's dynastic seal, from a Mughal land grant dating from August 1527.jpg
| signature_type = شاهي مهر
}}

'''ظهيرالدين محمد بابر''' (فارسي: {{lang|fa|ظهیرالدین محمد بابر}}؛ چغتائي ترڪي: {{lang|chg|ظهير الدين محمد بابر}}؛ 6 محرم 888هه / 14 فيبروري 1483ع – 6 جمادي الاول 937هه / 26 ڊسمبر 1530ع)، عام طور '''بابر''' جي نالي سان مشهور، هڪ [[تيموري گهراڻو|تيموري]] شهزادو، فوجي اڳواڻ، شاعر، تاريخ نويس ۽ [[مغل سلطنت]] جو باني هو. هن 1526ع کان 1530ع تائين هندستان ۾ پهرئين مغل شهنشاهه جي حيثيت سان حڪومت ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Lehmann
 |first=Fritz
 |title=Bābor, Ẓahīr-al-Dīn Moḥammad
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=III
 |pages=320–323
 |date=15 December 1988
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/babor-zahir-al-din/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بابر پنهنجي پيءُ جي پاسي کان وچ ايشيا جي مشهور فاتح [[تيمور]] جو اولاد هو، جڏهن ته سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]]، [[يونس خان]] جي ڌيءَ هئي، جنهن جو نسب [[چنگيز خان]] سان ملندو هو. انهيءَ طرح بابر جو تعلق تيموري ۽ چنگيزي ٻنهي شاهي خاندانن سان هو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Baumer2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Baumer
 |first=Christoph
 |title=The History of Central Asia: The Age of Islam and the Mongols
 |publisher=Bloomsbury Publishing
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1494ع ۾ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ بابر ننڍي عمر ۾ [[فرغانه]] جو حڪمران ٿيو. هن [[سمرقند]] حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي فوجي مقابلا ڪيا، پر ازبڪ اڳواڻ [[محمد شيباني خان]] ۽ ٻين تيموري حريفن سان جنگين سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم نه ڪري سگهيو. 1504ع ۾ هن [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو ۽ ان کي پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻايو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
1526ع ۾ بابر [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[دهلي سلطنت]] جي آخري لوڌي سلطان [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏني. 1527ع ۾ [[خانوا جي جنگ]] ۾ [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ واري اتحاد کي شڪست ڏئي اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيائين. هن 1528ع ۾ [[چنديري]] ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ۾ پڻ فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بابر پنهنجي يادگيرين تي مشتمل ڪتاب '''[[بابرنامو]]''' چغتائي ترڪي ٻوليءَ ۾ لکيو. اهو ڪتاب سندس زندگيءَ، وچ ايشيا، افغانستان، هندستان، سياسي حالتن، ماڻهن، جاگرافي، نباتات، جانورن ۽ ثقافت بابت اهم بنيادي تاريخي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ لقب ==

بابر جو پورو نالو '''ظهيرالدين محمد''' هو. ”ظهيرالدين“ عربي ٻوليءَ جو مرڪب نالو آهي، جنهن جي معنيٰ ”دين جو مددگار“ يا ”دين جو حامي“ آهي.
تاريخي روايت موجب سندس نالو صوفي بزرگ [[خواجه عبيدالله احرار]] جي نسبت سان رکيو ويو هو، جنهن سان سندس پيءُ جي روحاني وابستگي هئي.&lt;ref name=&quot;Noshahi2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Noshahi
 |first=Arif
 |title=خواجہ احرار
 |publisher=پورب اڪيڊمي
 |location=لاهور
 |year=2005
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

'''بابر''' نالي جي اصل بابت مختلف تشريحون ملن ٿيون. عام طور ان کي فارسي لفظ ''ببر'' سان ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ ”واگهه“ آهي. تاريخي لکتن ۾ سندس نالو ''Bābur''، ''Bābor'' ۽ ''Baber'' جهڙين صورتن ۾ پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen Frederic
 |title=The Garden of the Eight Paradises: Bābur and the Culture of Empire in Central Asia, Afghanistan and India (1483–1530)
 |publisher=Brill
 |year=2004
 |isbn=9004137076
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل تاريخي روايت ۾ بابر کي وفات کان پوءِ '''فردوس مڪاني''' جي لقب سان پڻ ياد ڪيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”جنت ۾ جاءِ رکندڙ“ آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |page=6
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ نسب ==

=== پيءُ جي پاسي کان تيموري نسب ===

بابر جو پيءُ '''[[عمر شيخ مرزا ٻيو]]''' تيموري گهراڻي جو شهزادو ۽ فرغانه جو حڪمران هو. سندس ڏاڏو [[ابو سعيد مرزا]] هو، جيڪو تيموري سلطنت جو هڪ اهم حڪمران رهيو.
ابو سعيد مرزا، [[ميران شاهه]] جي نسل مان هو، جيڪو [[تيمور]] جو پٽ هو. انهيءَ نسب جي بنياد تي بابر پاڻ کي تيمور جي سياسي ورثي جو وارث سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
تيموري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جو ڪو هڪڙو مستقل ۽ سڀني طرفان تسليم ٿيل قانون نه هو. مختلف شهزادا پنهنجي فوجي طاقت، علائقائي حمايت ۽ خانداني حق جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.
اهڙي صورتحال ۾ سمرقند، بخارا، هرات ۽ فرغانه جهڙن علائقن تي تيموري شهزادن وچ ۾ مسلسل جنگيون ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ماءُ جي پاسي کان چنگيزي نسب ===

بابر جي ماءُ '''[[قتلُغ نگار خانم]]'''، [[يونس خان]] جي ڌيءَ هئي. يونس خان [[مغلستان]] جي چغتائي خانن مان هو ۽ سندس نسب [[چغتائي خان]] ذريعي [[چنگيز خان]] سان ملندو هو.
قتلُغ نگار خانم ۽ سندس ماءُ '''ايسان دولت بيگم''' بابر جي ابتدائي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
بابر جي ناني ايسان دولت بيگم سياسي معاملن، سفارتڪاريءَ ۽ ڏکين حالتن ۾ فيصلا ڪرڻ بابت کيس رهنمائي ڏني. جديد تاريخ نويس فرٽز ليهمن موجب هن بابر جي ابتدائي سياسي تربيت ۾ خاص اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== تيموري ۽ چغتائي ورثو ===

بابر جو خانداني پسمنظر تيموري، چغتائي ۽ ترڪ-فارسي ثقافتي روايتن جو ميلاپ هو.
سندس پيءُ جو خاندان [[برلاس قبيلو|برلاس قبيلي]] سان تعلق رکندو هو، جنهن جون پاڙون منگول دنيا سان لاڳاپيل هيون، پر وقت گذرڻ سان اهو قبيلو ترڪي ٻولي، اسلام ۽ فارسي ثقافت سان گهري طرح وابسته ٿي چڪو هو.
بابر جي سياسي سڃاڻپ ۾ تيموري نسب کي خاص اهميت حاصل هئي، جڏهن ته سندس مادري خاندان سان چغتائي خانن جو تعلق پڻ سندس سياسي اتحاد ٺاهڻ ۾ مددگار ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield1991&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1991
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ==

=== پيدائش ===

بابر 14 فيبروري 1483ع، مطابق 6 محرم 888هه، تي [[فرغانه وادي]] جي شهر [[انديجان]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو اڄوڪي [[ازبڪستان]] ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
سندس پيدائش وقت وچ ايشيا جي تيموري سلطنت ڪيترن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي.
[[سمرقند]]، [[بخارا]]، [[هرات]] ۽ [[فرغانه]] تي مختلف تيموري حڪمرانن جو اقتدار هو، جن وچ ۾ گهڻو ڪري سياسي ۽ فوجي مقابلا ٿيندا رهندا هئا.

=== ننڍپڻ ۽ تعليم ===

بابر جي پرورش تيموري شاهي خاندان جي سياسي ۽ ثقافتي ماحول ۾ ٿي.
هن کي ننڍپڻ کان فوجي تربيت، گهوڙي سواري، تيراندازي، ادب ۽ درٻاري آداب سان واقفيت حاصل ٿي.
سندس ابتدائي تعليم ۾ ترڪي ۽ فارسي ٻولين، شاعريءَ، اسلامي علمن ۽ تاريخ کي اهميت حاصل هئي.
بابر جي بعد واري ادبي تخليقن مان ظاهر ٿئي ٿو ته کيس شاعري، جاگرافي، قدرتي ماحول ۽ انساني ڪردارن جي مشاهدي ۾ گهري دلچسپي هئي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Dale
 |first=Stephen Frederic
 |title=Steppe Humanism: The Autobiographical Writings of Zahir al-Din Muhammad Babur, 1483–1530
 |journal=International Journal of Middle East Studies
 |volume=22
 |issue=1
 |pages=37–58
 |year=1990
 |doi=10.1017/S0020743800033171
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

بابر جي مادري ۽ ادبي ٻولي '''[[چغتائي ترڪي ٻولي]]''' هئي.
هن پنهنجي مشهور خودنوشت ''بابرنامو'' انهيءَ ٻوليءَ ۾ لکيو.
بابر فارسي ٻوليءَ ۾ پڻ مهارت رکندو هو. فارسي تيموري درٻارن، ادب ۽ علمي حلقن ۾ وڏي اهميت رکندڙ ٻولي هئي.
سندس نثر ۾ ترڪي بنياد سان گڏ فارسي لفظن، اصطلاحن ۽ ادبي اثرن جي وڏي موجودگي ڏسڻ ۾ اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

== فرغانه جي حڪمراني (1494ع–1497ع) ==

=== عمر شيخ مرزا جي وفات ===

1494ع ۾ بابر جو پيءُ عمر شيخ مرزا وفات ڪري ويو.
تاريخي روايت موجب سندس وفات هڪ اهڙي حادثي ۾ ٿي، جنهن ۾ ڪبوترن لاءِ ٺهيل عمارت يا ان سان لاڳاپيل حصو ڪري پيو.
ان وقت بابر جي عمر يارهن سال ۽ ڪجهه مهينا هئي. اسلامي قمري سالن جي حساب سان کيس اڪثر ٻارهن سالن جو حڪمران بيان ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
بابر پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ فرغانه جي تخت تي ويٺو.
نئين حڪمران جي ننڍي عمر سبب پاڙيسري حڪمرانن ۽ مقامي سردارن فرغانه جي اقتدار ۾ مداخلت ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون.

=== ابتدائي سياسي خطرا ===

بابر کي تخت نشينيءَ کان فوراً پوءِ ڪيترن سياسي خطرن کي منهن ڏيڻو پيو.
سندس چاچا ۽ ٻيا تيموري شهزادا فرغانه تي پنهنجو اثر وڌائڻ چاهيندا هئا.
فرغانه جي اندر پڻ ڪجهه طاقتور اميرن جون وفاداريون غير يقيني هيون.
انهن حالتن ۾ بابر پنهنجي خاندان، خاص طور پنهنجي ناني ايسان دولت بيگم، ۽ وفادار فوجي سردارن جي مدد سان حڪومت بچائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== سمرقند حاصل ڪرڻ جي خواهش ===

[[سمرقند]] تيمور جي سلطنت جو مشهور سياسي ۽ ثقافتي مرڪز هو.
تيموري شهزادن لاءِ سمرقند تي حڪمراني ڪرڻ وڏي عزت ۽ سياسي جائز حيثيت جي علامت سمجهي ويندي هئي.
بابر پڻ سمرقند تي پنهنجي خانداني حق جو دعويدار هو.
انهيءَ خواهش سبب هن پنهنجي ننڍي عمر کان ئي سمرقند حاصل ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون شروع ڪيون.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== سمرقند لاءِ جدوجهد ==

=== پهرين ڪوششون ===

1490ع واري ڏهاڪي ۾ سمرقند جي تيموري حڪمرانن وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد جاري هئي.
بابر انهيءَ صورتحال مان فائدو وٺي شهر تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
سندس شروعاتي مهمون محدود وسيلن، سياسي اتحاد جي ڪمزوري ۽ مقامي مخالفت سبب ڪامياب نه ٿي سگهيون.

=== سمرقند جي فتح (1497ع) ===

1497ع ۾ بابر ڊگهي گهيري کان پوءِ سمرقند تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.
اها سندس ابتدائي سياسي زندگيءَ جي هڪ وڏي ڪاميابي هئي.
تنهن هوندي به سمرقند تي سندس حڪومت ٿوري عرصي لاءِ رهي.
شهر جي معاشي ۽ سياسي حالتن، فوجي وسيلن جي کوٽ ۽ فرغانه ۾ پيدا ٿيل بغاوتن سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== فرغانه جو وڃائڻ ===

سمرقند تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ بابر کي خبر پئي ته سندس پنهنجي فرغانه واري حڪومت خطري ۾ پئجي وئي آهي.
فرغانه ۾ سندس مخالفن اقتدار تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بابر پنهنجي پراڻي حڪومت بچائڻ لاءِ سمرقند ڇڏي روانو ٿيو.
پر هو نه فرغانه کي فوري طور ٻيهر حاصل ڪري سگهيو ۽ نه ئي سمرقند تي پنهنجو قبضو برقرار رکي سگهيو.
انهيءَ طرح ننڍي عمر ۾ ئي هو ٻنهي اهم سياسي مرڪزن کان محروم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== جلاوطني ۽ سياسي جدوجهد ===

بابر ڪيترن سالن تائين وچ ايشيا ۾ مختلف علائقن ۾ پنهنجي وفادار ساٿين سان گڏ گهمندو رهيو.
هن ڪڏهن مقامي سردارن سان اتحاد قائم ڪيا ۽ ڪڏهن فوجي طاقت ذريعي پنهنجي وڃايل حڪومت واپس وٺڻ جي ڪوشش ڪئي.
انهيءَ عرصي دوران کيس خوراڪ، فوجي سامان، مالي وسيلن ۽ وفادار سپاهين جي کوٽ کي منهن ڏيڻو پيو.
بابرنامي ۾ انهن مشڪلاتن، ساٿين جي وفادارين ۽ سياسي مايوسين جا تفصيلي بيان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

== محمد شيباني خان سان مقابلو ==

=== ازبڪ طاقت جو عروج ===

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ازبڪ فوجي طاقت وڌڻ لڳي.
شيباني خان تيموري گهراڻي جي اندروني اختلافن مان فائدو وٺي وچ ايشيا جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو.
هن سمرقند ۽ بخارا جهڙن اهم مرڪزن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== سمرقند جي ٻيهر فتح ۽ شڪست ===

1500ع–1501ع جي دوران بابر سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر سندس اقتدار ٻيهر ٿوري عرصي لاءِ رهيو.
شيباني خان جي فوجي طاقت ۽ سمرقند جي خراب معاشي حالتن بابر لاءِ وڏي مشڪلات پيدا ڪئي.
1501ع ۾ [[سر پل جي جنگ]] ۾ بابر کي شيباني خان هٿان شڪست ملي.
ان کان پوءِ سمرقند گهيري ۾ اچي ويو ۽ بابر کي شهر ڇڏڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== وچ ايشيا ۾ اقتدار جي ناڪامي ===

شيباني خان جي ڪاميابين سبب بابر جا وچ ايشيا ۾ مستقل حڪومت قائم ڪرڻ جا امڪان گهٽجي ويا.
هن پنهنجي تيموري مائٽن ۽ مقامي سردارن کان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر انهن اتحادين جي حمايت مستقل ثابت نه ٿي.
1503ع ۽ 1504ع تائين بابر جي سياسي حالت وڌيڪ ڪمزور ٿي چڪي هئي.
آخرڪار هن وچ ايشيا مان نڪري افغانستان ۾ نئين طاقت جو مرڪز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== ڪابل ڏانهن روانگي ==

1504ع ۾ بابر پنهنجن ڀائرن، وفادار اميرن ۽ فوجي ساٿين سان گڏ وچ ايشيا مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو.
شروعات ۾ هن خراسان ڏانهن وڃڻ بابت سوچيو، پر سياسي حالتن سبب پنهنجو رخ ڪابل ڏانهن ڪيو.
ان وقت ڪابل ۾ مقامي اقتدار جي ڪمزوري ۽ سياسي اختلاف موجود هئا.
بابر انهيءَ صورتحال مان فائدو وٺي ڪابل تي قبضو ڪرڻ جي مهم شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ڪابل جي فتح (1504ع) ===

آڪٽوبر 1504ع ۾ بابر ڪابل تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.
ڪابل جي فتح سندس زندگيءَ ۾ هڪ اهم موڙ هو.
فرغانه ۽ سمرقند جي غير يقيني سياسي حالتن جي ڀيٽ ۾ ڪابل کيس وڌيڪ مستحڪم فوجي ۽ انتظامي مرڪز فراهم ڪيو.
ڪابل مان بابر افغانستان جي مختلف علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌايو ۽ پوءِ هندستان ڏانهن فوجي مهمن لاءِ بنياد تيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== شروعاتي زندگيءَ جي اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9bfd0;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#234d6c;color:#ffffff;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''ظهيرالدين محمد بابر: 1483ع کان 1504ع تائين'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 14 فيبروري 1483ع
| انديجان ۾ پيدائش
| تيموري شاهي خاندان ۾ جنم
|-
| 1494ع
| فرغانه جي تخت نشيني
| ننڍي عمر ۾ حڪومت جي شروعات
|-
| 1497ع
| سمرقند جي فتح
| تيموري شاهي مرڪز تي پهريون قبضو
|-
| 1497ع–1498ع
| سمرقند ۽ فرغانه وڃائڻ
| اقتدار جي ابتدائي بحران جو دور
|-
| 1500ع–1501ع
| سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ
| وچ ايشيا ۾ اقتدار بحال ڪرڻ جي ڪوشش
|-
| 1501ع
| سر پل جي جنگ
| شيباني خان هٿان شڪست
|-
| 1503ع–1504ع
| سياسي جلاوطني ۽ نيون ڪوششون
| وچ ايشيا ۾ اقتدار جي جدوجهد
|-
| آڪٽوبر 1504ع
| ڪابل جي فتح
| نئين سياسي ۽ فوجي مرڪز جو قيام
|}

== تاريخي ماخذن جو تعارف ==

=== بابرنامو ===

''بابرنامو'' بابر جي پنهنجي لکيل يادگيرين جو مجموعو آهي.
اهو ڪتاب سندس شروعاتي زندگي، فرغانه جي حڪومت، سمرقند لاءِ جنگين ۽ ڪابل جي فتح بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.
ڇاڪاڻ ته هي خودنوشت آهي، تنهنڪري ان ۾ بابر جي ذاتي تجربن ۽ سندس پنهنجي نقطه نظر جو اثر پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== جديد تاريخي تحقيق ===

فرٽز ليهمن، اسٽيفن فريڊرڪ ڊيل ۽ ٻين جديد محققن بابر جي سياسي زندگي، تيموري ثقافت ۽ سندس ادبي شخصيت تي تحقيق ڪئي آهي.
انهن مطالعي مان بابر کي رڳو هڪ فوجي فاتح نه، پر وچ ايشيا جي ترڪ-فارسي ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل هڪ حڪمران ۽ ليکڪ طور پڻ سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;


== ڪابل جي حڪومت (1504ع–1526ع) ==

[[فائل:Babur at the Capture of Kabul in 1504.jpg|thumb|بابر جي ڪابل فتح ڪرڻ جي منظر جي مصوري، اڪبر جي دور جي ''اڪبرنامي'' مان؛ مصور مهيش ۽ بساون، لڳ ڀڳ 1586ع–1590ع. فائل جو نالو ڪامنز تي تصديق ٿيڻ کان پوءِ استعمال ڪيو وڃي.]]

=== ڪابل ۾ اقتدار جو قيام ===

1504ع ۾ [[ڪابل]] جي فتح بابر جي سياسي زندگيءَ ۾ هڪ اهم تبديلي آندي. [[فرغانه]] ۽ [[سمرقند]] وڃائڻ کان پوءِ کيس اهڙو علائقو مليو، جتي هو پنهنجي فوج، درٻار ۽ انتظامي ڍانچي کي ٻيهر منظم ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
ان وقت ڪابل تي [[مقيم ارغون]] جو قبضو هو. مقيم، [[ارغون گهراڻو|ارغون خاندان]] سان تعلق رکندو هو ۽ ڪابل جي مقامي سياسي اختلافن مان فائدو وٺي اقتدار حاصل ڪيو هئائين. بابر جي فوجي پيشقدميءَ کان پوءِ مقيم ڪابل ڇڏي [[قنڌار]] ڏانهن هليو ويو.&lt;ref name=&quot;IranicaKandahar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بابر پنهنجي خودنوشت ''[[بابرنامو]]'' ۾ ڪابل جي فتح کي پنهنجي قسمت ۾ هڪ وڏي تبديلي طور بيان ڪيو آهي. ڪابل ۽ ان جي آس پاس جا علائقا سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو مستقل مرڪز بڻيا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== ڪابل جي سياسي ۽ جاگرافيائي اهميت ===

ڪابل وچ ايشيا، [[خراسان]] ۽ [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جي وچ ۾ اهم واپاري ۽ فوجي رستن تي واقع هو.
شهر مان [[غزني]]، [[قنڌار]]، [[پشاور]] ۽ خراسان ڏانهن ويندڙ رستن تي اثرانداز ٿيڻ ممڪن هو.
ڪابل جي جبلن، وادين، باغن ۽ موسم بابر کي گهڻو متاثر ڪيو. هن ''بابرنامي'' ۾ ڪابل جي آبهوا، ميويدار وڻن، ٻوٽن، جانورن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيلي مشاهدا قلمبند ڪيا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
تاريخ نويس [[اسٽيفن فريڊرڪ ڊيل]] موجب ڪابل ۾ بابر جي ڊگهي رهائش سندس سياسي پختگي، ادبي سرگرمين ۽ حڪمرانيءَ جي تجربن لاءِ اهم ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |chapter=Padshahliq: Governance in Kabul
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |pages=59–94
 |doi=10.1017/9781316227558.004
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== افغانستان ۾ اقتدار جي توسيع ===

ڪابل حاصل ڪرڻ کان پوءِ بابر آس پاس جي علائقن ۾ پنهنجي سياسي اثر کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن [[غزني]]، [[لغمان]] ۽ ٻين علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون ۽ مقامي سردارن سان ڪڏهن جنگيون ته ڪڏهن اتحاد ڪيا.
افغانستان جي مختلف علائقن ۾ قبائلي ۽ مقامي حڪمرانن جي خودمختياري سبب بابر کي ڪيترن فوجي ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.
ڪابل تي قبضو ڪرڻ جو مطلب سموري موجوده افغانستان تي هڪجهڙي ۽ مستقل حڪمراني قائم ٿيڻ نه هو. مختلف علائقن ۾ سندس اختيار جي نوعيت ۽ حد مختلف رهي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;

=== ڪابل ۾ بغاوتون ===

ڪابل ۾ بابر جي حڪومت مڪمل طور بي تڪرار نه هئي.
مقامي سردارن ۽ ڪجهه مغل اميرن جي مخالفت سبب کيس بغاوتن ۽ سياسي سازشن کي منهن ڏيڻو پيو.
هڪ موقعي تي بابر کي عارضي طور ڪابل مان نڪرڻو پيو، پر هن پنهنجي وفادار ساٿين جي مدد سان ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ڪابل جي درٻار ۽ ثقافتي زندگي ===

ڪابل ۾ بابر هڪ اهڙي درٻار قائم ڪئي، جنهن ۾ فوجي اميرن سان گڏ شاعرن، عالمن ۽ فنڪارن کي پڻ جاءِ ملي.
بابر کي ترڪي ۽ فارسي شاعري، موسيقي، باغباني ۽ علمي گفتگوءَ ۾ دلچسپي هئي.
هن ڪابل ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ باغن جي تعمير ۽ قدرتي منظرن جي سونهن کي خاص اهميت ڏني.
سندس ادبي ذوق ۽ باغن سان دلچسپي پوءِ هندستان ۾ مغل درٻاري ثقافت جي شروعاتي صورتن تي اثرانداز ٿي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

== هرات جو سفر ۽ تيموري ثقافتي مرڪز (1506ع–1507ع) ==

=== سلطان حسين بايقرا سان لاڳاپا ===

[[هرات]] پندرهين صديءَ جي آخر ۾ تيموري سلطنت جو هڪ اهم علمي، ادبي ۽ فني مرڪز هو.
اتي [[سلطان حسين بايقرا]] جي حڪومت دوران فارسي ادب، مصوري، خطاطي، موسيقي ۽ ٻين فنن کي وڏي سرپرستي حاصل هئي.
بابر وچ ايشيا ۾ ازبڪن جي وڌندڙ طاقت کي منهن ڏيڻ لاءِ هرات جي تيموري حڪمرانن سان سياسي رابطا قائم ڪرڻ چاهيندو هو.
1506ع ۾ سلطان حسين بايقرا جي وفات کان پوءِ هرات جي سياسي حالت غير يقيني ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== هرات ۾ بابر جي رهائش ===

بابر 1506ع ۾ هرات پهتو، جتي هن تيموري درٻار جي علمي ۽ ثقافتي ماحول جو مشاهدو ڪيو.
هرات جي عمارتن، باغن، ادبي مجلسن ۽ فنڪارانه سرگرمين کيس متاثر ڪيو.
هن پنهنجي يادگيرين ۾ هرات جي شهري زندگيءَ ۽ درٻاري ثقافت جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
اسٽيفن ڊيل موجب هرات جو هي تجربو بابر جي ثقافتي ذوق جي تشڪيل ۾ اهم هو، جيتوڻيڪ سياسي حالتن سبب سندس اتي رهائش ڊگهي نه ٿي سگهي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;

=== هرات مان واپسي ===

هرات ۾ تيموري شهزادن جي وچ ۾ سياسي اختلافن ۽ ازبڪن جي خطري سبب بابر اتي مستقل طور نه رهي سگهيو.
هو سياري جي ڏکين حالتن ۾ [[هندوڪش]] جبلن مان گذري واپس ڪابل پهتو.
1507ع ۾ ازبڪن هرات تي قبضو ڪيو، جنهن سان خراسان ۾ تيموري اقتدار کي سخت ڌڪ لڳو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== شاهه اسماعيل صفوي سان اتحاد ==

=== محمد شيباني خان جي شڪست ۽ موت ===

[[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪن وچ ايشيا جي ڪيترن تيموري علائقن تي قبضو ڪري ورتو هو.
ٻئي پاسي ايران ۾ [[شاهه اسماعيل اول]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[صفوي سلطنت]] طاقتور ٿي رهي هئي.
1510ع ۾ [[مرو جي جنگ]] ۾ صفوي فوج شيباني خان کي شڪست ڏني ۽ شيباني خان مارجي ويو.
ان واقعي وچ ايشيا جي سياسي طاقت جي توازن کي تبديل ڪيو ۽ بابر لاءِ سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ جو موقعو پيدا ڪيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBaburSafavid&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Bābor, Ẓahīr-al-Dīn Moḥammad
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/babor-zahir-al-din/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== صفوي مدد حاصل ڪرڻ ===

شيباني خان جي موت کان پوءِ بابر شاهه اسماعيل صفوي سان سياسي ۽ فوجي اتحاد قائم ڪيو.
صفوي حڪمران بابر جي تيموري نسب ۽ ازبڪن خلاف سندس دعوائن کي پنهنجي علائقائي مفادن لاءِ فائديمند سمجهندو هو.
صفوي مدد سان بابر کي وچ ايشيا ۾ ٻيهر فوجي مهم شروع ڪرڻ جو موقعو مليو.&lt;ref name=&quot;IranicaBaburSafavid&quot;/&gt;

=== مذهبي ۽ سياسي اختلاف ===

بابر جو مذهبي پسمنظر سني اسلام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته شاهه اسماعيل اول ٻارهن امامي شيعا مذهب کي صفوي رياست جي سرڪاري سڃاڻپ بڻائي رهيو هو.
صفوي اتحاد دوران بابر کي صفوي سياسي ۽ مذهبي نشانين کي قبول ڪرڻو پيو.
تاريخي ماخذن موجب هن صفوي طرز جو لباس اختيار ڪيو ۽ پنهنجي سياسي حمايت برقرار رکڻ لاءِ شيعا مذهبي رسمن جي ظاهري پيروي ڪئي.
انهيءَ صورتحال تي سندس ڪجهه تيموري مائٽن ۽ سني حامين اعتراض ڪيو.
محققن جي نظر ۾ هي تبديلي مستقل مذهبي عقيدي جي تبديليءَ کان وڌيڪ ان دور جي سياسي ضرورتن سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== سمرقند جي ٽئين فتح (1511ع) ==

=== سمرقند تي ٻيهر قبضو ===

1511ع ۾ بابر صفوي مدد سان [[سمرقند]] تي ٽيون ڀيرو قبضو ڪيو.
شهر تي قبضو ڪرڻ سان هن پنهنجي تيموري خانداني ورثي جي بحاليءَ جي اميد پيدا ڪئي.
تنهن هوندي به سندس اقتدار صفوي حمايت تي گهڻو دارومدار رکندو هو.
سمرقند ۽ ڀرپاسي جي ڪيترن ماڻهن ۾ صفوي اثر ۽ مذهبي پاليسين بابت بي اطميناني موجود هئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== خراسان ۾ صفوي انتظامي عهدو ===

''Encyclopaedia Iranica'' جي خراسان بابت تحقيقي مضمون موجب 8 آڪٽوبر 1511ع تي شاهه اسماعيل صفوي بابر کي خراسان جو گورنر جنرل مقرر ڪيو.
ان دور ۾ خراسان جي ڪيترن شهرن ۾ معاشي بحران، آباديءَ جي گهٽتائي ۽ مالياتي انتظام جا مسئلا موجود هئا.
بابر جي انهيءَ سياسي حيثيت جو دارومدار صفوي حمايت تي هو ۽ اها ڊگهي عرصي تائين برقرار نه رهي.&lt;ref name=&quot;IranicaKhorasan&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Khorasan x. History in the Safavid and Afsharid Periods
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/khorasan-x-history-in-the-safavid-and-afsharid-periods/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ازبڪن جي ٻيهر پيشقدمي ===

شيباني خان جي موت کان پوءِ به ازبڪن جي فوجي طاقت مڪمل طور ختم نه ٿي هئي.
ازبڪ اڳواڻن پنهنجي فوجي قوت ٻيهر منظم ڪئي ۽ تيموري-صفوي اتحاد خلاف جنگ شروع ڪئي.
1512ع ۾ بابر سمرقند تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۾ ناڪام ٿيو.
هن کي وچ ايشيا ۾ مستقل تيموري حڪومت بحال ڪرڻ جي اميد ٻيهر وڃائڻي پئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== غجدوان جي جنگ (1512ع) ==

1512ع ۾ [[غجدوان جي جنگ]] صفوي-تيموري ۽ ازبڪ قوتن وچ ۾ هڪ اهم مقابلو هو.
هن جنگ ۾ ازبڪن صفوي فوجي اتحاد کي شڪست ڏني.
ان شڪست کان پوءِ بابر جي سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ واري سياسي حڪمت عملي ناڪام ٿي وئي.
هن وچ ايشيا ۾ وڌيڪ فوجي ڪوششن بدران ڪابل کي پنهنجي حڪومت جو مرڪز برقرار رکيو.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;&gt;{{cite book
 |last=Qureshi
 |first=I. H.
 |chapter=India under the Mughals
 |editor1-last=Holt
 |editor1-first=P. M.
 |editor2-last=Lambton
 |editor2-first=Ann K. S.
 |editor3-last=Lewis
 |editor3-first=Bernard
 |title=The Cambridge History of Islam
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1977
 |pages=35–63
 |doi=10.1017/CHOL9780521219488.004
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== هندستان ڏانهن ڌيان ==

=== هندستان ۾ دلچسپيءَ جا سبب ===

سمرقند جي آخري ناڪاميءَ کان پوءِ بابر پنهنجي سياسي ۽ فوجي توسيع لاءِ هندستان ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏنو.
هندستان جي اتر اولهه وارن علائقن سان ڪابل جا واپاري ۽ فوجي رابطا اڳ ئي موجود هئا.
بابر پنهنجي تيموري نسب جي بنياد تي پنجاب جي ڪجهه علائقن تي دعويٰ ڪندو هو، ڇاڪاڻ ته [[تيمور]] 1398ع–1399ع ۾ هندستان تي ڪاهه ڪئي هئي.
بهرحال، تيمور جي اڳوڻي ڪاهه مان بابر کي انهن علائقن تي ڪنهن غير تڪراري قانوني حق جو ثبوت نه ملندو هو؛ اها سندس سياسي دعويٰ هئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== دهلي سلطنت جي سياسي حالت ===

پندرهين صديءَ جي آخر ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[دهلي سلطنت]] تي [[لوڌي گهراڻو]] حڪومت ڪري رهيو هو.
[[سڪندر لوڌي]] جي وفات کان پوءِ 1517ع ۾ سندس پٽ [[ابراهيم لوڌي]] سلطان ٿيو.
ابراهيم لوڌي ۽ ڪيترن افغان اميرن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا.
انهن اختلافن دهلي سلطنت جي سياسي استحڪام کي متاثر ڪيو ۽ بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا وڌايا.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

== هندستان ڏانهن ابتدائي فوجي مهمون ==

=== پهريون مرحلو: سرحدي علائقن جي جاچ ===

بابر 1505ع ۾ پڻ هندستان جي سرحدي علائقن ڏانهن هڪ فوجي سفر ڪيو هو.
تنهن هوندي به 1519ع کان شروع ٿيندڙ مهمن کي سندس هندستان ۾ سياسي ۽ فوجي مداخلت جو وڌيڪ منظم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.
انهن مهمن دوران بابر سرحدي قلعن، مقامي قبيلن، واپاري رستن ۽ پنجاب جي سياسي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== باجوڙ جي مهم (1519ع) ===

1519ع ۾ بابر [[باجوڙ]] تي فوجي حملو ڪيو.
باجوڙ جي قلعي تي قبضي دوران بابر جي فوج سخت جنگ ڪئي.
''بابرنامي'' موجب فتح کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي قتل ڪيو ويو ۽ مارجي ويلن جي سرن جو مينار ٺاهيو ويو.
هن واقعي کي بابر جي فوجي مهمن ۾ هڪ سخت ۽ خونريز ڪارروائي طور ياد ڪيو وڃي ٿو.
قتل ٿيل ماڻهن جي صحيح تعداد بابت تاريخي دعوائن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف بيانن جي آزاد تصديق محدود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== ڀيرا تي قبضو (1519ع) ===

باجوڙ جي مهم کان پوءِ بابر [[ڀيرا]] ڏانهن وڌيو، جيڪو [[جهلم درياهه]] جي علائقي ۾ واقع هو.
بابر ڀيرا ۽ ان جي ڀرپاسي تي پنهنجو اقتدار قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن مقامي حڪمرانن ۽ سردارن کان اطاعت ۽ محصول جو مطالبو ڪيو.
تنهن هوندي به سندس ڪابل ڏانهن واپسيءَ کان پوءِ انهن علائقن تي سندس ڪنٽرول مستقل نه رهيو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;&gt;{{cite book
 |last=Erskine
 |first=William
 |title=A History of India under the Two First Sovereigns of the House of Taimur, Báber and Humáyun
 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans
 |location=London
 |year=1854
 |volume=1
 |url=https://www.loc.gov/item/05007810/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== پشاور ۽ پنجاب ڏانهن وڌيڪ مهمون ===

1519ع کان 1524ع جي وچ ۾ بابر اتر اولهه هندستان جي سرحدي علائقن ڏانهن ڪيترائي فوجي سفر ڪيا.
انهن مهمن ۾ [[پشاور]]، [[ڀيرا]]، [[سيالڪوٽ]] ۽ پنجاب جي ٻين علائقن سان سندس فوجي رابطا وڌيا.
اهي ڪارروايون هندستان جي سياسي حالتن کي سمجهڻ، رستن تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۽ مقامي حامين سان لاڳاپا وڌائڻ لاءِ اهم هيون.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== دولت خان لوڌي ۽ عالم خان سان لاڳاپا ==

=== دولت خان لوڌي جي سياسي مخالفت ===

[[دولت خان لوڌي]] پنجاب جو هڪ طاقتور افغان امير ۽ لاهور جو گورنر هو.
سندس ۽ سلطان [[ابراهيم لوڌي]] جي وچ ۾ سياسي اختلاف وڌندا ويا.
دولت خان پنهنجي اقتدار ۽ سياسي حيثيت بچائڻ لاءِ بابر سان رابطا قائم ڪيا.
هن بابر کي پنجاب جي معاملن ۾ مداخلت لاءِ همٿايو.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

=== عالم خان لوڌي جي دعويٰ ===

[[عالم خان لوڌي]]، ابراهيم لوڌيءَ جو چاچو هو.
هو دهليءَ جي تخت جو دعويدار هو ۽ ابراهيم لوڌيءَ خلاف سياسي حمايت حاصل ڪرڻ چاهيندو هو.
عالم خان بابر وٽ پهتو ۽ دهليءَ جو اقتدار حاصل ڪرڻ لاءِ سندس فوجي مدد گهري.
بابر لاءِ عالم خان جي حمايت دهلي سلطنت ۾ مداخلت لاءِ هڪ سياسي موقعو فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

=== اتحادين جا مختلف مقصد ===

دولت خان لوڌي، عالم خان ۽ بابر جا مقصد مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.
دولت خان پنجاب ۾ پنهنجو اثر برقرار رکڻ چاهيندو هو.
عالم خان دهليءَ جو سلطان بڻجڻ جو خواهشمند هو.
بابر پنهنجي مستقل اقتدار کي پنجاب ۽ پوءِ اتر هندستان تائين وڌائڻ چاهيندو هو.
انهن مختلف مقصدن سبب سندن اتحاد ۾ جلد ئي اختلاف پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== لاهور جي مهم (1524ع) ==

1524ع ۾ بابر پنجاب ڏانهن هڪ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.
ان وقت دهلي سلطنت جي فوج پنجاب ۾ بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ڪارروايون ڪري رهي هئي.
بابر جي فوج لاهور جي ڀرپاسي ۾ دهليءَ جي فوجن سان مقابلو ڪيو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي.
ان کان پوءِ بابر [[لاهور]] ۾ داخل ٿيو.
تاريخي بيانن موجب لاهور جي فتح دوران شهر کي نقصان پهتو ۽ ڦرلٽ پڻ ٿي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== ديپالپور تي قبضو ===

لاهور کان پوءِ بابر [[ديپالپور]] ڏانهن وڌيو.
هن ديپالپور تي قبضو ڪيو ۽ پنجاب جي انتظام بابت فيصلا ڪيا.
دولت خان لوڌي کي سندس اميد مطابق مڪمل پنجاب نه ڏنو ويو، جنهن سبب بابر ۽ دولت خان جي وچ ۾ اختلاف وڌيا.
بابر پنهنجي حامين ۽ وفادار اميرن کي مختلف علائقن جي ذميواري ڏني.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== دولت خان جي بغاوت ===

بابر جي ڪابل ڏانهن واپسيءَ کان پوءِ دولت خان لوڌي پنهنجي طاقت ٻيهر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.
پنجاب ۾ بابر جي مقرر ڪيل نمائندن ۽ دولت خان جي حامين وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا.
انهن حالتن بابر کي هندستان ۾ ٻيهر فوجي مداخلت ڪرڻ لاءِ مجبور ڪيو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== هندستان جي آخري فتح لاءِ تياريون (1525ع) ==

=== ڪابل مان روانگي ===

1525ع جي آخر ۾ بابر هندستان تي هڪ فيصلائتي فوجي مهم شروع ڪئي.
هن ڀيري سندس مقصد رڳو سرحدي علائقن تي عارضي قبضو ڪرڻ نه، پر دهلي سلطنت جي مرڪزي اقتدار کي شڪست ڏيڻ هو.
بابر پنهنجي فوج کي منظم ڪيو ۽ پنجاب ڏانهن پيشقدمي شروع ڪئي.
هن مهم ۾ سندس اڳوڻين فوجي تجربن، ڪابل جي وسيلن، فوجي سردارن ۽ هندستان جي سياسي اختلافن اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه پار ڪرڻ ===

ڊسمبر 1525ع ۾ بابر جي فوج [[سنڌو درياهه]] پار ڪري پنجاب ڏانهن وڌي.
بابرنامي ۾ هن فوجي سفر جا ڪيترائي تفصيل ملن ٿا، جن ۾ لشڪر جي ڳڻپ، رستن، منزلن ۽ فوجي انتظام جو ذڪر شامل آهي.
بابر جي پنهنجي بيان موجب سندس فوج جو تعداد لڳ ڀڳ ٻارهن هزار هو، پر اهڙين تاريخي ڳڻپين کي قطعي انگ بدران ماخذن ۾ ڏنل اندازن طور سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== پنجاب ۾ اڳڀرائي ===

بابر پنجاب ۾ پنهنجي مخالف افغان سردارن جي طاقت کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ فوجي ڪارروايون ڪيون.
دولت خان لوڌي جي مزاحمت ختم ٿيڻ کان پوءِ بابر دهليءَ ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ وڌيڪ سازگار حالت ۾ اچي ويو.
1526ع جي شروعات تائين سندس فوج دهلي سلطنت جي مرڪزي لشڪر سان مقابلي لاءِ تيار ٿي چڪي هئي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== 1504ع کان 1525ع تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #adc5d6;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#204b70;color:#ffffff;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''بابر جي ڪابل واري دور ۽ هندستاني مهمن جي وقتوار ترتيب'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c58;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c58;&quot; | اهم واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c58;&quot; | نتيجو يا اهميت
|-
| 1504ع
| [[ڪابل]] جي فتح
| نئون سياسي ۽ فوجي مرڪز قائم ٿيو
|-
| 1505ع
| هندستان جي سرحدي علائقن ڏانهن ابتدائي مهم
| سرحدي رستن ۽ علائقن بابت ڄاڻ حاصل ٿي
|-
| 1506ع
| [[هرات]] جو سفر
| تيموري ثقافتي مرڪز سان رابطو
|-
| 1507ع
| ازبڪن جو هرات تي قبضو
| خراسان ۾ تيموري طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي
|-
| 1510ع
| [[مرو جي جنگ]] ۾ محمد شيباني خان جو موت
| بابر لاءِ وچ ايشيا ۾ نئون موقعو پيدا ٿيو
|-
| 1511ع
| صفوي مدد سان سمرقند جي ٽئين فتح
| تيموري اقتدار بحال ڪرڻ جي آخري وڏي ڪوشش
|-
| 1512ع
| غجدوان ۾ صفوي-تيموري اتحاد جي شڪست
| سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ جون اميدون ختم ٿيون
|-
| 1519ع
| باجوڙ جي مهم
| سخت فوجي ڪارروائي ۽ قتل عام
|-
| 1519ع
| ڀيرا تي قبضو
| پنجاب ۾ ابتدائي سياسي مداخلت
|-
| 1519ع–1524ع
| سرحدي ۽ پنجاب جون مهمون
| هندستاني علائقن ۾ فوجي اثر وڌيو
|-
| 1524ع
| لاهور ۽ ديپالپور جي فتح
| پنجاب ۾ عارضي اقتدار قائم ٿيو
|-
| 1525ع
| هندستان ڏانهن فيصلائتي مهم
| دهلي سلطنت سان آخري مقابلي جي تياري
|}

== ڪابل واري دور جي تاريخي اهميت ==

ڪابل ۾ بابر جي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن جي حڪومت سندس سياسي ۽ فوجي زندگيءَ جي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
هن عرصي ۾ بابر هڪ جلاوطن تيموري شهزادي مان اهڙو حڪمران بڻيو، جنهن وٽ مستقل فوجي مرڪز، سياسي حامي ۽ علائقائي انتظام جو تجربو موجود هو.
ڪابل ۾ هن ادبي ۽ ثقافتي سرگرميون پڻ جاري رکيون، جن جو اثر سندس خودنوشت، شاعري ۽ باغبانيءَ جي شوق مان ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;
وچ ايشيا ۾ تيموري اقتدار بحال ڪرڻ ۾ ناڪامي، صفوي-ازبڪ مقابلا ۽ دهلي سلطنت جا اندروني اختلاف بابر جي هندستان ڏانهن سياسي رخ اختيار ڪرڻ جا اهم سبب هئا.
1525ع جي آخر ۾ شروع ڪيل فوجي مهم 1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] تائين پهتي، جنهن هندستان جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئين دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

== هندستان ۾ مغل سلطنت جو قيام (1526ع) ==

[[فائل:Battle of Panipat (20 April 1526). Baburnama of 1598.jpg|thumb|300px|[[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] جو منظر، 1598ع جي مصور ''بابرنامي'' مان. هي تصوير واقعي کان ڪيترائي ڏهاڪا پوءِ ٺاهي وئي.]]

[[فائل:Zahir al-Din Muhammad Babur - The Battle of Panipat - Walters W59614A - Full Page.jpg|thumb|ابراهيم لوڌيءَ جي شڪست ۽ پاڻي پت جي جنگ جو مصور منظر؛ والٽرز آرٽ ميوزيم جي مخطوطي مان.]]

=== هندستان تي آخري فوجي ڪاهه ===

1525ع جي آخر ۾ [[ظهيرالدين محمد بابر]] ڪابل مان هندستان ڏانهن پنهنجي آخري ۽ فيصلائتي فوجي مهم شروع ڪئي. سندس اڳوڻين مهمن جي ڀيٽ ۾ هن ڀيري مقصد رڳو پنجاب جي سرحدي علائقن تي اثر قائم ڪرڻ نه، پر [[دهلي سلطنت]] جي مرڪزي اقتدار کي شڪست ڏئي مستقل حڪومت قائم ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
ان وقت دهليءَ تي [[لوڌي گهراڻو|لوڌي گهراڻي]] جو سلطان [[ابراهيم لوڌي]] حڪومت ڪري رهيو هو. ابراهيم لوڌيءَ جي ڪيترن افغان سردارن سان اختلافن ۽ پنجاب ۾ سياسي بي اطمينانيءَ بابر جي فوجي پيشقدميءَ لاءِ سازگار حالتون پيدا ڪيون.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

بابر پنجاب ۾ پنهنجن مخالفن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ دهليءَ ڏانهن وڌيو. ابراهيم لوڌي پڻ پنهنجي لشڪر سان دهليءَ مان نڪري بابر جي فوج کي روڪڻ لاءِ روانو ٿيو.
ٻنهي فوجن جو مقابلو [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ ٿيو، جيڪو موجوده هندستان جي [[هرياڻا]] رياست ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;&gt;{{cite web
 |title=VI. From Peshawar to Panipat
 |website=National Museum of Asian Art
 |publisher=Smithsonian Institution
 |url=https://asia.si.edu/research/essays/vi-from-peshawar-to-panipat/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پاڻي پت جي پهرين جنگ ==

{{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}}

=== جنگ جي تاريخ ۽ هنڌ ===

'''پاڻي پت جي پهرين جنگ''' 21 اپريل 1526ع تي بابر ۽ دهليءَ جي سلطان ابراهيم لوڌيءَ جي فوجن وچ ۾ وڙهي وئي.&lt;ref name=&quot;BritannicaBaber1911&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Baber
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |edition=11th
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Baber
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه مصور مخطوطن ۽ ثانوي حوالن ۾ جنگ جي تاريخ 20 اپريل پڻ ڄاڻايل آهي؛ تنهنڪري تاريخ بابت ماخذن جي اختلاف کي نظر ۾ رکڻ گهرجي.
جنگ جي نتيجي ۾ ابراهيم لوڌي مارجي ويو ۽ دهلي سلطنت جي لوڌي گهراڻي جي مرڪزي حڪمراني ختم ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== ٻنهي فوجن جي طاقت ===

بابر جي فوج ابراهيم لوڌيءَ جي فوج جي ڀيٽ ۾ گهڻي ننڍي هئي.
''بابرنامي'' ۽ ان تي ٻڌل تاريخي روايتن ۾ بابر جي فوج جو تعداد لڳ ڀڳ 12,000 بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ابراهيم لوڌيءَ جي فوج بابت ڏهه هزارن کان وٺي هڪ لک تائين مختلف انگ ملن ٿا.
پراڻن تاريخي بيانن ۾ ابراهيم لوڌيءَ جي فوج لاءِ هڪ لک سپاهي ۽ وڏي تعداد ۾ جنگي هاٿي ڄاڻايا ويا آهن، پر جديد تاريخي تحقيق ۾ انهن انگن کي قطعي طور ثابت ٿيل نه سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;BritannicaBaber1911&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;
ابراهيم لوڌيءَ وٽ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گهوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي هئا.
بابر جي فوج ۾ تربيت يافته گهوڙيسوار، تيرانداز، بارودي بندوقون ۽ ميداني توپون شامل هيون.
بابر پنهنجي نسبتاً ننڍي فوج جي ڪمزوريءَ کي مناسب صف بندي ۽ فوجي حڪمت عمليءَ سان پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== بابر جي فوجي حڪمت عملي ===

بابر پاڻي پت جي ميدان ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي حڪمت عملين جو گڏيل استعمال ڪيو.
هن پنهنجي فوج جي اڳيان گاڏين جي قطار قائم ڪئي، جن کي هڪ ٻئي سان ٻڌي دفاعي رڪاوٽ ٺاهي وئي.
گاڏين جي وچ ۾ اهڙا رستا ڇڏيا ويا، جن مان فوج جا دستا ضرورت موجب اڳتي وڌي سگهندا هئا.
توپون ۽ بندوق بردار دستا انهن دفاعي بندوبستن جي پٺيان مقرر ڪيا ويا.
بابر جي فوجي حڪمت عمليءَ ۾ گهوڙيسوارن جي تيز حرڪت ۽ دشمن جي پاسن تي حملي کي پڻ اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;PanipatDistrict&quot;&gt;{{cite web
 |title=First Battle of Panipat (1526)
 |website=District Panipat, Government of Haryana
 |url=https://panipat.gov.in/first-battle/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== تولغمه جي حڪمت عملي ====

'''تولغمه''' وچ ايشيائي جنگي روايت سان لاڳاپيل هڪ حڪمت عملي هئي، جنهن ۾ فوج جا متحرڪ دستا دشمن جي پاسن ۽ پٺئين حصي تي حملو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا.
بابر جي فوج ۾ مرڪزي حصي سان گڏ ساڄي ۽ کاٻي پاسن جا گهوڙيسوار دستا پڻ موجود هئا.
انهن دستن جو مقصد دشمن جي پيشقدميءَ کي محدود ڪرڻ ۽ مناسب وقت تي ان کي گهيري ۾ آڻڻ هو.&lt;ref name=&quot;PanipatDistrict&quot;/&gt;

==== عرابه ۽ دفاعي گاڏيون ====

'''عرابه''' يا گاڏين جي دفاعي صف بندي بابر جي فوجي بندوبست جو هڪ اهم حصو هئي.
گاڏين کي هڪ ٻئي سان ٻڌي اهڙي رڪاوٽ ٺاهي وئي، جيڪا دشمن جي سڌي حملي کي روڪي سگهي.
انهن گاڏين جي پٺيان توپن ۽ بندوقن کي مقرر ڪرڻ سان بابر جي فوج کي هڪ منظم دفاعي مورچو مليو.
انهيءَ بندوبست کي ڪڏهن عثماني فوجي طريقن جي اثر سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;PanipatDistrict&quot;/&gt;

=== توپخاني جو ڪردار ===

بابر جي فوج ۾ ميداني توپخاني ۽ بارودي بندوقن جو استعمال هندستان جي جنگي تاريخ ۾ اهم هو.
سندس توپخاني سان لاڳاپيل ٻن مشهور ماهرن جا نالا '''استاد علي قلي''' ۽ '''مصطفيٰ رومي''' ملن ٿا.
انهن فوجي ماهرن بابر جي بارودي هٿيارن جي استعمال ۽ انتظام ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
عام روايتن ۾ چيو ويندو آهي ته توپن جي آواز سبب ابراهيم لوڌيءَ جا جنگي هاٿي خوفزده ٿيا، پر انهيءَ بيان کي جنگ جي نتيجي جو واحد يا يقيني سبب قرار ڏيڻ درست نه آهي.
سمٿسونين جي نيشنل ميوزيم آف ايشين آرٽ جي تاريخي جائزي موجب بابر جي فتح ۾ سندس گهوڙيسوارن، تيراندازن ۽ جنگ کان اڳ ڪيل تيارين کي خاص اهميت حاصل هئي؛ توپخانو موجود هو، پر اهو اڪيلو فيصلائتو عنصر نه هو.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== جنگ جي شروعات ===

بابر ۽ ابراهيم لوڌيءَ جون فوجون ڪجهه ڏينهن تائين هڪ ٻئي جي سامهون رهيون.
بابر پنهنجي دفاعي مورچن کي مضبوط ڪيو ۽ دشمن کي اهڙي ميدان ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي، جتي سندس فوجي ترتيب فائديمند ثابت ٿئي.
ابراهيم لوڌيءَ جي وڏي فوج جڏهن بابر جي مورچن ڏانهن وڌي ته ان کي محدود جاءِ ۽ منظم دفاعي بندوبستن کي منهن ڏيڻو پيو.
بابر جي گهوڙيسوارن دشمن جي پاسن تي حملا ڪيا، جڏهن ته مرڪزي دستن پنهنجي دفاعي حيثيت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== ابراهيم لوڌيءَ جي شڪست ۽ موت ===

جنگ دوران ابراهيم لوڌيءَ جي فوج جي صفن ۾ بي ترتيبي پيدا ٿي.
بابر جي فوج جي منظم حملن سبب دهلي سلطنت جو لشڪر شڪست کائي ويو.
سلطان ابراهيم لوڌي جنگ جي ميدان ۾ مارجي ويو.
سندس موت سان لوڌي گهراڻي جي دهليءَ تي مرڪزي حڪمراني ختم ٿي وئي ۽ بابر لاءِ دهلي ۽ آگري تي قبضو ڪرڻ جو رستو کلي ويو.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي جنگ جي تاريخي اهميت ===

پاڻي پت جي پهرين جنگ هندستان جي سياسي تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ هئي.
انهيءَ جنگ جي نتيجي ۾ دهلي سلطنت جي لوڌي گهراڻي جو اقتدار ختم ٿيو ۽ بابر جي اڳواڻيءَ ۾ نئين مغل حڪمرانيءَ جو بنياد پيو.
بهرحال، پاڻي پت جي فتح سان سموري اتر هندستان تي بابر جو اقتدار هڪدم مستحڪم نه ٿيو.
راجپوت حڪمرانن، افغان سردارن ۽ ڪيترن علائقائي قوتن جي مزاحمت اڃا جاري هئي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== دهلي ۽ آگري تي قبضو ==

=== دهليءَ ۾ داخل ٿيڻ ===

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر پنهنجي فوج کي دهليءَ ۽ آگري ڏانهن وڌڻ جو حڪم ڏنو.
سندس پٽ [[همايون]] کي پڻ اهم فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون ويون.
بابر دهليءَ جي اڳوڻي سلطان جي سياسي حيثيت اختيار ڪئي، پر سندس حڪومت جي بنيادي سڃاڻپ تيموري شاهي روايتن سان ڳنڍيل رهي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== آگري جي اهميت ===

[[آگرو]] دهلي سلطنت جي دور ۾ هڪ اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي چڪو هو.
بابر آگري کي پنهنجي نئين حڪومت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻايو.
هن شهر ۾ موجود خزاني ۽ ٻين وسيلن جي مدد سان فوجي ۽ انتظامي معاملن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
تنهن هوندي به هندستان جي موسم، گرمي ۽ ماحول سان بابر جي فوج جا ڪيترائي سپاهي مطمئن نه هئا ۽ ڪابل واپس وڃڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== فوج ۾ بي اطميناني ===

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر کي پنهنجي ئي فوج جي ڪجهه سپاهين ۽ اميرن جي بي اطمينانيءَ کي منهن ڏيڻو پيو.
ڪيترن فوجين لاءِ هندستان جي گرم موسم، نئين ماحول ۽ ڊگهي فوجي مهمن سبب ڏکيائيون پيدا ٿيون.
بابر پنهنجي فوج کي هندستان ۾ مستقل رهڻ ۽ نئين حڪومت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ همٿايو.
هن فوجي اميرن کي انعام ۽ جاگيرون ڏئي پنهنجي سياسي حمايت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== راڻا سانگا سان مقابلو ==

=== ميوار جي طاقت ===

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر لاءِ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي چئلينج [[ميوار]] جو حڪمران [[راڻا سانگا]] هو.
راڻا سانگا، جنهن جو نالو سنگرام سنگهه پڻ هو، [[سسوديا گهراڻو|سسوديا راجپوت گهراڻي]] سان تعلق رکندو هو.
سندس دور ۾ ميوار جي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌي هئي.
راڻا سانگا ٻين راجپوت حڪمرانن ۽ ڪجهه افغان سردارن سان اتحاد قائم ڪري بابر جي وڌندڙ اقتدار کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== راجپوت ۽ افغان اتحاد ===

بابر جي مخالفت ڪندڙ اتحاد ۾ مختلف راجپوت سردارن سان گڏ ڪجهه افغان اڳواڻ پڻ شامل هئا.
انهن ۾ [[حسن خان ميواتي]] ۽ [[محمود لوڌي]] جا نالا اهم آهن.
محمود لوڌي، ابراهيم لوڌيءَ جو ڀاءُ هو ۽ دهليءَ جي تخت بابت سياسي دعويٰ رکندو هو.
هن اتحاد جي قوت ۽ فوجي انگ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن.
پراڻن بيانن ۾ تمام وڏا انگ ملن ٿا، پر انهن کي جديد تحقيق ۾ احتياط سان استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== خانوا جي جنگ (1527ع) ==

{{Main|خانوا جي جنگ}}

=== جنگ جو پسمنظر ===

[[خانوا جي جنگ]] 16 مارچ 1527ع تي بابر ۽ راڻا سانگا جي اڳواڻيءَ واري اتحاد وچ ۾ وڙهي وئي.
خانوا موجوده هندستان جي راجستان واري علائقي ۾، [[فتح پور سيڪري]] جي ڀرسان واقع آهي.
هن جنگ جو بنيادي سبب اتر هندستان ۾ سياسي بالادستي حاصل ڪرڻ لاءِ ٻنهي قوتن جو مقابلو هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== بابر جون تياريون ===

راڻا سانگا جي فوجي اتحاد جي خبر ملڻ کان پوءِ بابر پنهنجي فوج کي منظم ڪرڻ شروع ڪيو.
هن پاڻي پت واري جنگ ۾ استعمال ڪيل ڪجهه دفاعي طريقن کي ٻيهر اختيار ڪيو.

توپخاني، بندوق بردار دستن، گهوڙيسوارن ۽ گاڏين جي دفاعي صف بنديءَ کي گڏيل جنگي حڪمت عمليءَ ۾ استعمال ڪيو ويو.
بابر پنهنجي فوج جي حوصلي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مذهبي ۽ سياسي خطاب پڻ ڪيا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== شراب ڇڏڻ ۽ مذهبي اعلان ===

خانوا جي جنگ کان اڳ بابر شراب پيئڻ ڇڏي ڏيڻ جو اعلان ڪيو.
هن شراب جا ٿانو ٽوڙائڻ ۽ پنهنجي ذاتي زندگيءَ ۾ تبديلي آڻڻ جو ذڪر ''بابرنامي'' ۾ ڪيو آهي.
بابر پنهنجي فوجي جدوجهد کي مذهبي اصطلاحن ۾ پڻ پيش ڪيو ۽ پنهنجي سپاهين کي جنگ لاءِ همٿايو.
جنگ کان پوءِ هن '''غازي''' جو لقب اختيار ڪيو، جيڪو سندس سياسي ۽ مذهبي فتح جي اظهار جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== جنگ جي ڪارروائي ===

راڻا سانگا جي اتحاد وٽ وڏي تعداد ۾ گهوڙيسوار ۽ راجپوت جنگجو موجود هئا.
بابر پنهنجي فوج کي دفاعي مورچن ۾ منظم ڪيو ۽ توپخاني کي دشمن جي پيشقدمي روڪڻ لاءِ استعمال ڪيو.
جنگ دوران ٻنهي طرفن سخت 
مقابلو ڪيو.
بابر جي فوج جي منظم صف بندي ۽ گهوڙيسوارن جي حرڪت سبب راڻا سانگا جي اتحاد کي شڪست ملي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== راڻا سانگا جي شڪست ===

جنگ دوران راڻا سانگا زخمي ٿيو ۽ کيس ميدان مان ڪڍيو ويو.
سندس اتحاد جي فوج شڪست کائي وئي.
انهيءَ شڪست راڻا سانگا جي اڳواڻيءَ هيٺ قائم ٿيل وڏي سياسي ۽ فوجي اتحاد کي سخت نقصان پهچايو.
بهرحال، خانوا جي فتح سان سمورين راجپوت رياستن جي آزادي ختم نه ٿي ۽ ڪيترائي علائقائي حڪمران پنهنجي اقتدار تي برقرار رهيا.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== خانوا جي جنگ جي اهميت ===

ڪيترن تاريخ نويسن موجب خانوا جي جنگ بابر جي هندستاني فتوحات ۾ پاڻي پت کان به وڌيڪ سياسي اهميت رکندڙ هئي.
پاڻي پت ۾ بابر هڪ ڪمزور ٿيندڙ دهلي سلطنت جي مرڪزي فوج کي شڪست ڏني هئي، جڏهن ته خانوا ۾ کيس هڪ طاقتور راجپوت-افغان اتحاد سان مقابلو ڪرڻو پيو.
خانوا جي فتح کان پوءِ بابر جي اتر هندستان ۾ سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي.&lt;ref name=&quot;Majumdar1950&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Majumdar
 |first1=R. C.
 |last2=Raychaudhuri
 |first2=H. C.
 |last3=Datta
 |first3=Kalikinkar
 |title=An Advanced History of India
 |edition=2nd
 |publisher=Macmillan
 |year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== چنديري جي مهم (1528ع) ==

{{Main|چنديري جي جنگ}}

=== چنديري جي سياسي اهميت ===

[[چنديري]] موجوده [[مڌيا پرديش]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ قلعو هو.
ان وقت چنديري تي راجپوت اڳواڻ [[ميدني راءِ]] جو اثر هو، جيڪو راڻا سانگا جي اتحاد سان لاڳاپيل هو.
خانوا جي فتح کان پوءِ بابر چنديري ڏانهن ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ ته اهو وچ هندستان ۾ سياسي ۽ فوجي اهميت رکندڙ مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== قلعي جو گهيرو ===

جنوري 1528ع ۾ بابر چنديري خلاف فوجي مهم شروع ڪئي.
هن قلعي تي قبضي کان اڳ ميدني راءِ سان ڳالهين ذريعي معاملو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
ڳالهين ۾ ڪاميابي نه ملڻ کان پوءِ بابر جي فوج قلعي تي حملو ڪيو.
قلعي جي دفاع ڪندڙن سخت مزاحمت ڪئي، پر آخرڪار بابر جي فوج چنديري تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== جوهر ۽ قتل عام جون روايتون ===

چنديري جي فتح بابت تاريخي بيانن ۾ راجپوت عورتن پاران '''جوهر''' ۽ قلعي جي محافظن جي آخري مزاحمت جو ذڪر ملي ٿو.
جوهر ان تاريخي رسم کي چيو ويندو هو، جنهن ۾ محاصري ۽ شڪست جي خطري دوران عورتون اجتماعي طور پاڻ کي باهه ڏئي ڇڏينديون هيون.
انهن واقعن بابت تاريخي روايتن کي سندن ماخذن جي روشنيءَ ۾ بيان ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف بيانن ۾ تفصيل ۽ انگ مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== چنديري جي فتح جا نتيجا ===

چنديري تي قبضي سان بابر جي وچ هندستان ۾ سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي.
هن فتح راڻا سانگا جي اڳوڻي اتحاد سان لاڳاپيل هڪ اهم فوجي مرڪز کي ختم ڪيو.
بهرحال، مالوا ۽ وچ هندستان جي سمورن علائقن تي مغلن جو مڪمل ۽ مستقل انتظامي ڪنٽرول انهيءَ فتح سان هڪدم قائم نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== افغان سردارن جي مزاحمت ==

=== محمود لوڌي جي سياسي سرگرميون ===

پاڻي پت ۽ خانوا جي جنگين کان پوءِ به افغان سردارن جي مزاحمت جاري رهي.
[[محمود لوڌي]]، جيڪو ابراهيم لوڌيءَ جو ڀاءُ هو، اوڀر هندستان ۾ مغل اقتدار خلاف سياسي حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو.
[[بهار]] ۽ [[بنگال]] جي علائقن ۾ ڪيترائي افغان امير اڃا طاقتور هئا.
انهن مان ڪجهه محمود لوڌي کي دهليءَ جي تخت جو جائز دعويدار سمجهندا هئا.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== اوڀر هندستان ۾ سياسي صورتحال ===

اوڀر هندستان ۾ مغل اقتدار کي افغان سردارن سان گڏ [[بنگال سلطنت]] جي سياسي طاقت جو پڻ مقابلو ڪرڻو پيو.
ان وقت بنگال جو سلطان [[نصرت شاهه]] هو، جيڪو [[حسين شاهي گهراڻو|حسين شاهي گهراڻي]] سان تعلق رکندو هو.
بابر لاءِ اوڀر هندستان ۾ فوجي مهم جو مقصد افغان مخالفن جي طاقت کي ڪمزور ڪرڻ ۽ بنگال سان پنهنجي سياسي سرحدن بابت معاملا طئي ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== گهاگهرا جي جنگ (1529ع) ==

{{Main|گهاگهرا جي جنگ}}

=== جنگ جو پسمنظر ===

1529ع ۾ بابر پنهنجي فوج سان اوڀر هندستان ڏانهن روانو ٿيو.
ان وقت محمود لوڌي ۽ سندس افغان حامين جي سرگرمين سبب مغل اقتدار کي خطرو موجود هو.
بنگال جي سلطان نصرت شاهه جي سياسي حيثيت پڻ انهيءَ مقابلي ۾ اهم هئي.
بابر جي فوج گنگا ۽ گهاگهرا درياهن جي علائقن ڏانهن وڌي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== جنگ جي تاريخ ۽ هنڌ ===

گهاگهرا جي جنگ عام طور 6 مئي 1529ع سان منسوب ڪئي ويندي آهي.
هي مقابلو [[گهاگهرا درياهه]] ۽ [[گنگا درياهه]] جي سنگم جي ڀرپاسي ۾ ٿيو.
درياهن جي موجودگيءَ سبب هن جنگ ۾ ٻيڙين، فوجي چرپر ۽ درياهي رستن کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== فوجي حڪمت عملي ===

بابر پنهنجي فوج کي مختلف دستن ۾ ورهايو.
درياهي رستن ۽ زميني فوجي دستن جي وچ ۾ رابطو برقرار رکڻ جنگي حڪمت عمليءَ جو اهم حصو هو.
بابر جي فوج افغان مخالفن جي پوزيشن کي ڪمزور ڪرڻ ۽ سندن منظم مزاحمت ختم ڪرڻ لاءِ ڪارروايون ڪيون.
آخرڪار افغان اتحاد کي شڪست ملي ۽ بابر جي اوڀر هندستان ۾ سياسي حيثيت مضبوط ٿي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== بنگال سان لاڳاپا ===

گهاگهرا جي مهم کان پوءِ بابر ۽ بنگال جي سلطان نصرت شاهه وچ ۾ سياسي سمجهه پيدا ٿي.
بنگال جي سلطنت مڪمل طور مغل حڪومت ۾ شامل نه ٿي.
انهيءَ ڪري گهاگهرا جي جنگ کي بنگال جي مڪمل فتح بدران اوڀر هندستان ۾ افغان مزاحمت خلاف بابر جي ڪامياب فوجي مهم طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== بابر جي جنگي حڪمت عمليءَ جو جائزو ==

بابر جي فوجي ڪاميابين جا ڪيترائي سبب هئا.
هن وچ ايشيا ۾ تيموري، ازبڪ ۽ ٻين فوجي قوتن سان مقابلي دوران حاصل ڪيل تجربن کي هندستان ۾ استعمال ڪيو.
سندس جنگي حڪمت عمليءَ ۾ گهوڙيسوارن جي تيز حرڪت، فوجي صف بندي، دفاعي مورچن، توپخاني ۽ بارودي بندوقن جو گڏيل استعمال شامل هو.
بابر جي فوجي قيادت جو هڪ اهم پاسو مختلف فوجي دستن جي سرگرمين کي هڪ گڏيل حڪمت عمليءَ هيٺ منظم ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

تنهن هوندي به سندس فتوحات کي رڳو توپخاني يا ڪنهن هڪ فوجي طريقي جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.
دهلي سلطنت جا اندروني اختلاف، افغان سردارن جي سياسي مخالفت، راجپوت اتحاد جي حالتن ۽ بابر جي اڳوڻن فوجي تجربن پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

== اهم جنگين جو تقابلي جائزو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a7c3d4;&quot;
|+ style=&quot;background:#204c6b;color:white;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''بابر جون اهم هندستاني جنگيون (1526ع–1529ع)'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183d56;&quot; | جنگ
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183d56;&quot; | تاريخ
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183d56;&quot; | مخالف
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183d56;&quot; | نتيجو
|-
| [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| 21 اپريل 1526ع
| [[ابراهيم لوڌي]]
| دهلي سلطنت جي لوڌي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ مغل اقتدار جو قيام
|-
| [[خانوا جي جنگ]]
| 16 مارچ 1527ع
| [[راڻا سانگا]] ۽ سندس راجپوت-افغان اتحاد
| اتر هندستان ۾ بابر جي سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي
|-
| [[چنديري جي جنگ]]
| جنوري 1528ع
| [[ميدني راءِ]]
| چنديري جي قلعي تي قبضو
|-
| [[گهاگهرا جي جنگ]]
| 6 مئي 1529ع
| [[محمود لوڌي]] ۽ افغان قوتون؛ بنگال جي سياسي مداخلت
| اوڀر هندستان ۾ افغان مزاحمت کي سخت ڌڪ
|}

== بابر جي هندستاني فتوحات جي مجموعي اهميت ==

1526ع کان 1529ع تائين بابر جي فوجي مهمن اتر هندستان جي سياسي نظام ۾ وڏي تبديلي آندي.
پاڻي پت ۾ دهلي سلطنت جي لوڌي گهراڻي جي شڪست کان پوءِ مغل اقتدار جو بنياد پيو.
خانوا ۾ راجپوت-افغان اتحاد کي شڪست ڏيڻ سان بابر جي حڪومت وڌيڪ مضبوط ٿي.
چنديري جي فتح وچ هندستان ۾ سندس اثر وڌايو، جڏهن ته گهاگهرا جي جنگ اوڀر هندستان ۾ افغان مخالفن جي طاقت کي ڪمزور ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;
انهن فتوحات باوجود بابر جي وفات وقت مغل سلطنت جو انتظامي ڍانچو اڃا مڪمل طور مستحڪم نه ٿيو هو.
سندس جانشين [[همايون]] کي ڪيترن علائقائي حڪمرانن، افغان سردارن ۽ پنهنجي ئي خاندان جي سياسي اختلافن کي منهن ڏيڻو پيو.
انهيءَ ڪري بابر جي حڪومت کي مغل سلطنت جي بنياد رکڻ ۽ ابتدائي توسيع جو دور سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته وڌيڪ مضبوط ۽ وسيع انتظامي نظام سندس پوٽي [[اڪبر]] جي دور ۾ ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== حڪومت ۽ انتظام ==

=== مغل اقتدار جي ابتدائي نوعيت ===

1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] کان پوءِ [[ظهيرالدين محمد بابر]] اتر هندستان ۾ [[مغل سلطنت]] جو بنياد وڌو. تنهن هوندي به سندس حڪومت جو وڏو حصو فوجي مهمن، علائقائي مزاحمت کي منهن ڏيڻ ۽ نئين فتح ڪيل علائقن ۾ اقتدار قائم ڪرڻ ۾ گذريو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;
بابر جي حڪومت تيموري شاهي روايتن تي ٻڌل هئي. بادشاهه کي فوجي قيادت، سياسي فيصلا، اميرن جي مقرري ۽ اهم علائقن جي انتظام ۾ مرڪزي حيثيت حاصل هئي. هن پنهنجي خاندان جي فردن ۽ وفادار فوجي سردارن کي مختلف علائقن جون ذميواريون ڏنيون.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;
بابر جي دور ۾ مغل حڪومت جو انتظامي ڍانچو اڃا ابتدائي مرحلي ۾ هو. پوءِ [[شير شاهه سوري]] ۽ [[اڪبر]] جي دور ۾ ترقي ڪندڙ مالياتي، فوجي ۽ صوبائي ادارن کي بابر جي پنهنجي دور جا مڪمل قائم ٿيل ادارا سمجهڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== فوجي امير ۽ علائقائي انتظام ===

بابر پنهنجي فوجي اميرن جي وفاداريءَ کي حڪومت جي استحڪام لاءِ ضروري سمجهندو هو. فتح ڪيل علائقن ۾ زمينن، آمدنيءَ جي حقن ۽ انتظامي عهدن جي ورهاست ذريعي انهن جي حمايت حاصل ڪئي ويندي هئي.
[[همايون]] سميت سندس پٽن ۽ ويجهن ساٿين کي فوجي ۽ سياسي ذميواريون ڏنيون ويون. اهڙي انتظام ۾ بادشاهه سان ذاتي وفاداري، خانداني لاڳاپا ۽ فوجي خدمت وڏي اهميت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== مالياتي مسئلا ===

هندستان ۾ ابتدائي مغل حڪومت کي فوج جي خرچن، نون فتح ڪيل علائقن جي انتظام ۽ مقامي سردارن جي مخالفت سبب مالي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.
بابر کي دهلي ۽ آگري جي اڳوڻي سلطنت جا ڪجهه مالي ۽ انتظامي وسيلا ورثي ۾ مليا، پر انهن کي هڪ متحد ۽ مستحڪم مغل نظام ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ وقت گهربل هو.
سندس مختصر حڪومت ۾ مسلسل فوجي مهمون هلنديون رهيون، جنهن ڪري جامع مالياتي سڌارن لاءِ محدود موقعا مليا.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== مذهبي عقيدا ۽ پاليسي ==

=== سني اسلامي پسمنظر ===

بابر جو تعلق سني اسلامي روايت سان هو. سندس خانداني ۽ ثقافتي تربيت تيموري، ترڪي ۽ فارسي اسلامي ماحول ۾ ٿي.
هن پنهنجي زندگيءَ ۾ صوفي بزرگن، اسلامي عالمن ۽ مذهبي روايتن جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

=== صفوي اتحاد ۽ مذهبي سياست ===

1511ع ۾ سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ بابر [[شاهه اسماعيل صفوي]] سان اتحاد قائم ڪيو.
صفوي سلطنت ۾ ٻارهن امامي شيعا مذهب کي سرڪاري حيثيت حاصل هئي، جڏهن ته بابر جي پنهنجي مذهبي تربيت سني روايت سان لاڳاپيل هئي.
ان اتحاد دوران بابر صفوي سياسي ۽ مذهبي نشانين کي اختيار ڪيو. جديد محقق هن عمل کي ان دور جي سياسي ۽ فوجي ضرورتن جي پسمنظر ۾ ڏسن ٿا.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== خانوا جي جنگ ۽ غازي جو لقب ===

1527ع ۾ [[خانوا جي جنگ]] کان اڳ بابر پنهنجي فوج جي حوصلي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مذهبي ٻولي ۽ علامتن جو استعمال ڪيو.
هن شراب پيئڻ ڇڏي ڏيڻ جو اعلان ڪيو ۽ پنهنجي ساٿين کي جنگ لاءِ تيار ڪيو.
خانوا جي فتح کان پوءِ بابر '''غازي''' جو لقب استعمال ڪيو. سندس اهڙن اعلانن کي ان دور جي سياسي، مذهبي ۽ فوجي ماحول ۾ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== مذهبي روين جي پيچيدگي ===

بابر جي مذهبي روين بابت تاريخي تصوير هڪجهڙي نه آهي.
هڪ طرف سندس تحريرن ۾ صوفي روايتن، اخلاقي سوچ ۽ مذهبي عقيدن جو ذڪر ملي ٿو، ته ٻئي طرف ڪجهه فوجي مهمن، خاص طور [[باجوڙ]] ۽ [[چنديري]] سان لاڳاپيل واقعن ۾ سخت تشدد ۽ مذهبي جنگ جي اصطلاحن جو استعمال پڻ ملي ٿو.
انهيءَ ڪري بابر کي مڪمل طور مذهبي رواداريءَ جو نمائندو يا صرف مذهبي شدت پسنديءَ سان سڃاڻڻ بدران سندس عملن کي مخصوص تاريخي حالتن ۽ معتبر ماخذن جي روشنيءَ ۾ پرکڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

== ادبي شخصيت ==

=== چغتائي ترڪي ادب ۾ مقام ===

بابر [[چغتائي ترڪي ٻولي]] جي اهم نثرنگارن ۽ شاعرن مان هو.
چغتائي ترڪي وچ ايشيا جي تيموري ادبي دنيا ۾ هڪ اهم ٻولي هئي، جنهن ۾ [[علي شير نوائي]] جهڙن شاعرن اعليٰ درجي جو ادب تخليق ڪيو.


بابر انهيءَ ادبي روايت سان لاڳاپيل هو ۽ هن چغتائي ترڪيءَ ۾ پنهنجي يادگيرين، شاعري ۽ ٻين تحريرن ذريعي اهم حصو وڌو.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

=== فارسي ادب سان تعلق ===

بابر کي فارسي ٻوليءَ تي پڻ مهارت حاصل هئي.
فارسي سندس دور ۾ تيموري درٻارن، علمي حلقن ۽ ادبي روايتن جي هڪ اهم ٻولي هئي.
بابر جي نثر ۽ شاعريءَ ۾ فارسي ادب، اصطلاحن ۽ اسلوب جو اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

=== شاعري ===

بابر چغتائي ترڪي ۽ فارسيءَ ۾ شاعري ڪئي.
سندس شاعريءَ ۾ محبت، جدائي، دوستي، انساني احساسن، جلاوطني ۽ زندگيءَ جي غير يقيني حالتن جهڙا موضوع ملن ٿا.
سندس ڪجهه شعرن ۾ ذاتي تجربن ۽ سياسي ناڪامين جو عڪس پڻ موجود آهي.
جديد محققن بابر جي شاعريءَ کي سندس خودنوشت سان گڏ پڙهي سندس شخصيت ۽ فڪري دنيا جو مطالعو ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

== بابرنامو ==

{{Main|بابرنامو}}

'''بابرنامو'''، جنهن کي ''واقعاتِ بابري'' پڻ چيو ويندو آهي، بابر جي پنهنجي لکيل يادگيرين جو مجموعو آهي.
هي ڪتاب چغتائي ترڪي ٻوليءَ ۾ لکيو ويو ۽ وچ ايشيا، افغانستان ۽ هندستان جي پندرهين صديءَ جي آخر ۽ سورهين صديءَ جي شروعات واري تاريخ جو هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianBaburnama&quot;&gt;{{cite web
 |title=Making the Baburnama
 |website=National Museum of Asian Art
 |publisher=Smithsonian Institution
 |url=https://asia-archive.si.edu/learn/discovering-baburs-gardens/writing-my-truth-the-mughal-emperor-babur/making-the-baburnama/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪتاب جو موضوع ===

''بابرنامي'' ۾ بابر پنهنجي زندگيءَ جي اهم واقعن کي بيان ڪيو آهي، جن ۾ فرغانه جي تخت نشيني، سمرقند لاءِ جدوجهد، ڪابل جي فتح، هندستاني مهمون ۽ مختلف سياسي اتحاد شامل آهن.
ڪتاب ۾ رڳو فوجي ۽ سياسي واقعا نه، پر شهرن، ماڻهن، باغن، درياهن، جبلن، موسمن، جانورن ۽ ٻوٽن جا مشاهدا پڻ ملن ٿا.
اهڙيءَ طرح هي ڪتاب تاريخ سان گڏ جاگرافي، ثقافت ۽ قدرتي تاريخ لاءِ پڻ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== خودنوشت جو انداز ===

بابر پنهنجي يادگيرين ۾ ڪيترن واقعن کي سڌي ۽ ذاتي انداز ۾ بيان ڪيو آهي.
هن پنهنجي ڪاميابين سان گڏ ناڪامين، ساٿين جي روين، ذاتي ڪمزورين ۽ سياسي مايوسين جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.
اهڙي بي تڪلف بيان سبب ''بابرنامي'' کي اسلامي ۽ وچ ايشيائي خودنوشت ادب ۾ خاص مقام حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;
بهرحال، خودنوشت هجڻ سبب ان ۾ ليکڪ جو ذاتي نقطه نظر شامل آهي. تنهنڪري تاريخي تحقيق ۾ ان کي ٻين معاصر ۽ بعد وارن ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي.

=== فارسي ترجمو ===

[[اڪبر]] جي حڪومت دوران ''بابرنامي'' جو فارسيءَ ۾ ترجمو ڪرايو ويو.
ان ترجمي سان بابر جون يادگيريون مغل درٻار جي فارسي پڙهندڙن تائين پهتيون.
فارسي ترجمي سان گڏ ڪتاب جا مصور نسخا پڻ تيار ٿيا، جن ۾ بابر جي زندگيءَ جا واقعا، فوجي مهمون، قدرتي منظر ۽ درٻاري سرگرميون ڏيکاريون ويون.&lt;ref name=&quot;SmithsonianBaburnama&quot;/&gt;

=== مصور مخطوطا ===

اڪبر جي دور ۾ ''بابرنامي'' جا ڪيترائي مصور نسخا تيار ڪيا ويا.
انهن ۾ مصورن بابر جي يادگيرين جي واقعن کي مغل مصوريءَ جي انداز ۾ پيش ڪيو.
اهي تصويرون بابر جي وفات کان ڪيترائي ڏهاڪا پوءِ ٺاهيون ويون، تنهنڪري انهن کي بابر جي زندگيءَ جي سڌي بصري شاهدي بدران بعد واري مغل درٻاري تاريخ نگاري ۽ مصوريءَ جو حصو سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;WaltersBaburnama&quot;&gt;{{cite web
 |title=Memoirs of Babur
 |website=The Walters Art Museum
 |url=https://manuscripts.thewalters.org/viewer.php?id=W.596
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== قدرتي تاريخ ۽ جاگرافيءَ ۾ دلچسپي ==

بابر پنهنجي سفرن دوران مختلف علائقن جي قدرتي ماحول جو مشاهدو ڪيو.
هن افغانستان ۽ هندستان جي جبلن، درياهن، وڻن، ميون، پکين ۽ ٻين جانورن بابت تفصيلي بيان لکيا.
هندستان ۾ هن اهڙن جانورن ۽ ٻوٽن جو ذڪر ڪيو، جيڪي وچ ايشيا جي ماحول کان مختلف هئا.
''بابرنامي'' جا اهي حصا تاريخي جاگرافي ۽ قدرتي تاريخ جي مطالعي لاءِ قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;&gt;{{cite web
 |title=Discovering Babur's Gardens
 |website=National Museum of Asian Art
 |publisher=Smithsonian Institution
 |url=https://asia-archive.si.edu/learn/discovering-baburs-gardens/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== باغباني ۽ فن تعمير ==

=== باغن سان دلچسپي ===

بابر کي باغن، وهندڙ پاڻي، ڇانوَ وارن وڻن ۽ قدرتي منظرن سان خاص دلچسپي هئي.
هن وچ ايشيا ۽ افغانستان ۾ باغن جو مشاهدو ڪيو ۽ پنهنجي حڪومت دوران ڪيترن هنڌن تي باغ ٺهرايا يا موجود باغن کي بهتر بڻايو.
هندستان ۾ هن باغن جي منظم ترتيب، پاڻيءَ جي نالن ۽ هندسي رٿابنديءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;/&gt;

=== چهارباغ جو تصور ===

'''[[چهارباغ]]''' فارسي باغبانيءَ جي هڪ طرز آهي، جنهن ۾ باغ کي عام طور چئن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي.
پاڻيءَ جا نالا، رستا، وڻ ۽ ٻوٽن جون قطارون ان جي ترتيب جا اهم جزا هوندا آهن.
بابر اتر هندستان ۾ هن قسم جي منظم باغبانيءَ کي مشهور ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
تنهن هوندي به چهارباغ جي روايت بابر کان گهڻو اڳ ايران ۽ وچ ايشيا ۾ موجود هئي؛ تنهنڪري بابر کي هن طرز جو اصل موجد قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;/&gt;

=== ڪابل جا باغ ===

ڪابل ۽ ان جي آس پاس بابر ڪيترن باغن ۽ تفريحي هنڌن سان لاڳاپيل رهيو.
انهن ۾ [[استالف]] جا باغ ۽ ڪابل جي مختلف وادين جا باغ خاص اهميت رکن ٿا.
بابر انهن هنڌن تي دوستن ۽ درٻاري ساٿين سان وقت گذاريندو هو، شاعري ٻڌندو هو ۽ قدرتي منظرن جو مشاهدو ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;MoynihanIstalif&quot;&gt;{{cite web
 |title=IV. Istalif, Babur's Favorite Garden
 |website=National Museum of Asian Art
 |publisher=Smithsonian Institution
 |url=https://asia.si.edu/research/essays/iv-istalif-baburs-favorite-garden/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== آگري جا باغ ===

هندستان ۾ اچڻ کان پوءِ بابر کي آگري جي گرمي ۽ باغن جي ترتيب بابت ڪجهه شڪايتون هيون.
هن آگري ۾ وهندڙ پاڻي، منظم رستن ۽ هندسي ترتيب وارن باغن جي تعمير ۾ دلچسپي ورتي.
[[جمنا درياهه]] جي ڪنارن تي سندس باغبانيءَ جون سرگرميون پوءِ مغل باغن جي تاريخ ۾ اهم ثابت ٿيون.&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;/&gt;

=== باغِ وفا ===

'''باغِ وفا''' بابر سان منسوب هڪ مشهور باغ هو، جيڪو افغانستان ۾ [[جلال آباد]] جي ڀرپاسي واري علائقي سان لاڳاپيل هو.
''بابرنامي'' جي بعد وارن مصور نسخن ۾ باغ جي تعمير، پاڻيءَ جي انتظام ۽ باغبانن جي ڪم جا منظر ڏيکاريا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;GardenWork2022&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Water and Work in Mughal Gardens and Landscapes
 |journal=Journal of Material Cultures in the Muslim World
 |volume=3
 |issue=1
 |year=2022
 |pages=112–137
 |doi=10.1163/26666286-12340027
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ذاتي زندگي ۽ خاندان ==

=== شاديون ===

بابر پنهنجي زندگيءَ ۾ ڪيترائي نڪاح ڪيا.
سندس زالن ۾ [[عائشه سلطان بيگم]]، [[زينب سلطان بيگم]]، [[ماهم بيگم]]، [[معصومه سلطان بيگم]] ۽ [[بي بي مبارڪه]] جا نالا تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿا.
انهن شادين مان ڪجهه جو تعلق تيموري ۽ ٻين علائقائي حڪمران خاندانن سان سياسي ۽ خانداني لاڳاپا قائم ڪرڻ سان پڻ هو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== ماهم بيگم ===

'''[[ماهم بيگم]]''' بابر جي اهم زالن مان هئي.
هوءَ [[همايون]] جي ماءُ هئي، جيڪو پوءِ بابر جو جانشين ٿيو.
ماهم بيگم کي بابر جي خاندان ۽ شاهي گهراڻي ۾ خاص حيثيت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;GulbadanBeveridge1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== پٽ ===

بابر جي مشهور پٽن ۾ هي شامل هئا:

* '''[[همايون]]''' — بابر جو جانشين ۽ ٻيو مغل شهنشاهه.
* '''[[ڪامران مرزا]]''' — مغل شهزادو، جنهن افغانستان ۽ پنجاب جي سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
* '''[[عسكري مرزا]]''' — مغل شهزادو.
* '''[[هندال مرزا]]''' — مغل شهزادو، جيڪو همايون جي دور جي سياسي واقعن سان لاڳاپيل رهيو.

بابر جي وفات کان پوءِ انهن شهزادن جا سياسي لاڳاپا ۽ اختلاف مغل سلطنت جي تاريخ ۾ اهم ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;GulbadanBeveridge1902&quot;/&gt;

=== ڌيئرون ===

بابر جي ڌيئرن ۾ [[گلبدن بيگم]]، [[گلچهره بيگم]] ۽ [[معصومه سلطان بيگم (بابر جي ڌيءَ)|معصومه سلطان بيگم]] جا نالا اهم آهن.
'''گلبدن بيگم''' پنهنجي ڪتاب ''[[همايون نامو]]'' جي ڪري مشهور آهي.
هن ڪتاب ۾ بابر، همايون ۽ مغل شاهي خاندان جي ذاتي ۽ سياسي زندگيءَ بابت اهم معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;GulbadanBeveridge1902&quot;/&gt;

== شخصيت ۽ ذاتي عادتون ==

بابر جي خودنوشت مان سندس شخصيت جا مختلف پاسا ظاهر ٿين ٿا.
هو هڪ فوجي حڪمران هجڻ سان گڏ شاعري، دوستي، موسيقي، باغن ۽ قدرتي منظرن ۾ دلچسپي رکندو هو.
هن پنهنجي زندگيءَ ۾ شراب نوشيءَ جو ذڪر پڻ ڪيو آهي، جڏهن ته خانوا جي جنگ کان اڳ شراب ڇڏڻ جو اعلان ڪيائين.
سندس لکڻين ۾ ذاتي احساسن، سياسي مايوسين ۽ پنهنجي ساٿين بابت سڌا تبصرا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;

== بابر جي وفات ==

=== آخري بيماري ===

1529ع جي فوجي مهمن کان پوءِ بابر جي صحت ۾ ڪمزوري پيدا ٿيڻ لڳي.
1530ع ۾ هو آگري ۾ بيمار ٿيو.
سندس آخري بيماريءَ جي نوعيت بابت تاريخي ماخذن مان ڪا هڪ قطعي طبي تشخيص ثابت نٿي ٿئي.
بابر جي وفات سان لاڳاپيل ڪجهه روايتن ۾ همايون جي بيماريءَ ۽ بابر جي دعا جو ذڪر پڻ ملي ٿو، پر انهن روايتن کي تاريخي عقيدي ۽ خانداني بيانن جي حيثيت سان پيش ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;GulbadanBeveridge1902&quot;/&gt;

=== وفات جي تاريخ ===

بابر 26 ڊسمبر 1530ع تي [[آگرو|آگري]] ۾ وفات ڪئي.
وفات وقت سندس عمر 47 سال هئي.
سندس جانشين پٽ [[همايون]] ٿيو، جنهن مغل سلطنت جي ٻئي شهنشاهه جي حيثيت سان تخت سنڀاليو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ابتدائي تدفين ===

بابر کي شروعات ۾ آگري ۾ دفنايو ويو.
سندس خواهش ڪابل ۾ دفن ٿيڻ جي هئي، جتي هن پنهنجي زندگيءَ جو اهم حصو گذاريو هو.
بعد ۾ سندس مڙهه ڪابل منتقل ڪيو ويو.
مڙهه جي منتقليءَ جي صحيح سال بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ سال کي غير تڪراري حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== باغ بابر ۾ مقبرو ==

{{Main|باغ بابر}}

'''[[باغ بابر]]''' افغانستان جي گاديءَ واري شهر [[ڪابل]] ۾ واقع هڪ تاريخي باغ آهي، جتي بابر جي قبر موجود آهي.
باغ جي تاريخ بابر جي دور سان لاڳاپيل آهي ۽ پوءِ مغل حڪمرانن ان جي سار سنڀال ۽ تعمير ۾ حصو ورتو.
بابر جي قبر سندس تاريخي يادگار طور اهم حيثيت رکي ٿي.
وقت گذرڻ سان باغ ۽ ان جي عمارتن کي جنگين، قدرتي اثرن ۽ انتظامي مسئلن سبب نقصان پهتو، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ بحاليءَ جا ڪم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;/&gt;

== تاريخي ورثو ==

=== مغل سلطنت جو بنياد ===

بابر جو سڀ کان اهم سياسي ورثو هندستان ۾ مغل سلطنت جو بنياد وجهڻ هو.
1526ع ۾ پاڻي پت جي فتح سان شروع ٿيندڙ مغل اقتدار سندس جانشينن جي دور ۾ وڌيڪ وسيع ۽ منظم ٿيو.
[[اڪبر]]، [[جهانگير]]، [[شاهجهان]] ۽ [[اورنگزيب]] جهڙن شهنشاهن جي حڪومتن دوران مغل سلطنت ڏکڻ ايشيا جي اهم سياسي قوتن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== ادبي ورثو ===

''بابرنامو'' بابر جي تاريخي شهرت جو هڪ اهم بنياد آهي.
هي ڪتاب سندس زندگيءَ سان گڏ ان دور جي سماجي، سياسي، ثقافتي ۽ قدرتي حالتن جو پڻ قيمتي رڪارڊ آهي.
چغتائي ترڪي نثر جي تاريخ ۾ هن ڪتاب کي خاص اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianBaburnama&quot;/&gt;

=== باغبانيءَ تي اثر ===

بابر جي باغن سان دلچسپيءَ مغل باغبانيءَ جي شروعاتي صورتن کي متاثر ڪيو.
سندس جانشينن جي دور ۾ هندسي ترتيب، پاڻيءَ جي نالن ۽ چهارباغ جي طرز کي وڌيڪ ترقي ملي.
اهڙي باغبانيءَ جا اثر پوءِ مغل مقبرن، محلاتن ۽ شاهي باغن ۾ نمايان ٿيا.&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;/&gt;

=== وچ ايشيا ۾ يادگيري ===

بابر کي اڄوڪي [[ازبڪستان]] جي تاريخي ۽ ادبي ورثي ۾ خاص اهميت حاصل آهي.
[[انديجان]] سندس جنم ڀومي هجڻ سبب بابر جي تاريخي يادگيريءَ سان لاڳاپيل شهر آهي.
وچ ايشيا ۾ سندس شاعري، خودنوشت ۽ تيموري پسمنظر کي اهم ثقافتي ورثي طور ڏٺو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== تاريخ نويسيءَ ۾ جائزو ===

جديد تاريخ نويس بابر جي شخصيت کي ڪيترن پاسن کان ڏسن ٿا.
هو هڪ ڪامياب فوجي اڳواڻ ۽ سلطنت جو باني هو، پر سندس مهمن ۾ جنگي تشدد ۽ مقامي آباديءَ کي نقصان پڻ پهتو.
هو هڪ شاعر، خودنوشت نگار ۽ قدرتي ماحول جو مشاهدو ڪندڙ شخص پڻ هو.
انهن مختلف پاسن سبب بابر جي تاريخي شخصيت کي هڪ ئي سادي وصف ۾ محدود ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;

== بابر جي زندگيءَ جي اهم واقعن جو خلاصو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a9bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#204b70;color:#ffffff;padding:10px;font-size:115%;&quot; | '''ظهيرالدين محمد بابر: زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | اهميت
|-
| 1483ع
| انديجان ۾ پيدائش
| تيموري خاندان ۾ جنم
|-
| 1494ع
| فرغانه جو حڪمران بڻيو
| سياسي زندگيءَ جي شروعات
|-
| 1497ع
| سمرقند تي پهريون قبضو
| تيموري مرڪز حاصل ڪرڻ جي ڪوشش
|-
| 1504ع
| ڪابل جي فتح
| مستقل سياسي مرڪز جو قيام
|-
| 1511ع
| صفوي مدد سان سمرقند جي ٻيهر فتح
| وچ ايشيا ۾ اقتدار بحال ڪرڻ جي ڪوشش
|-
| 1512ع
| غجدوان کان پوءِ وچ ايشيا ۾ ناڪامي
| هندستان ڏانهن سياسي ڌيان وڌيو
|-
| 1519ع
| باجوڙ ۽ ڀيرا جون مهمون
| هندستاني سرحدي علائقن ۾ فوجي ڪارروايون
|-
| 1524ع
| لاهور ۽ ديپالپور جي مهم
| پنجاب ۾ سياسي مداخلت
|-
| 1526ع
| پاڻي پت جي پهرين جنگ
| مغل سلطنت جو قيام
|-
| 1527ع
| خانوا جي جنگ
| راجپوت-افغان اتحاد کي شڪست
|-
| 1528ع
| چنديري جي فتح
| وچ هندستان ۾ سياسي اثر وڌيو
|-
| 1529ع
| گهاگهرا جي جنگ
| اوڀر هندستان ۾ افغان مزاحمت کي ڌڪ
|-
| 1530ع
| آگري ۾ وفات
| همايون جي جانشيني
|}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=Babur |translator-last=Beveridge |translator-first=Annette Susannah |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur) |publisher=Luzac &amp; Co. |location=London |year=1922 |language=en}}
* {{cite book |last=Dale |first=Stephen F. |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530 |publisher=Cambridge University Press |year=2018 |isbn=9781108470070 |language=en}}
* {{cite book |last=Dale |first=Stephen Frederic |title=The Garden of the Eight Paradises: Bābur and the Culture of Empire in Central Asia, Afghanistan and India (1483–1530) |publisher=Brill |year=2004 |isbn=9004137076 |language=en}}
* {{cite book |last=Erskine |first=William |title=A History of India under the Two First Sovereigns of the House of Taimur, Báber and Humáyun |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1854 |volume=1 |language=en}}
* {{cite book |author=Gulbadan Begum |translator-last=Beveridge |translator-first=Annette Susannah |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma) |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |year=1902 |language=en}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://www.iranicaonline.org/articles/babor-zahir-al-din/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ بابر بابت مضمون]
* [https://asia.si.edu/explore-art-culture/collections/collections-areas/southasian-himalayan/discovering-babur/ سمٿسونين نيشنل ميوزيم آف ايشين آرٽ: بابر بابت نمائش]
* [https://manuscripts.thewalters.org/viewer.php?id=W.596 والٽرز آرٽ ميوزيم ۾ بابرنامي جو مصور مخطوطو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Babur وڪيميڊيا ڪامنز تي بابر جون تصويرون]

[[زمرو:بابر]]
[[زمرو:مغل شهنشاهه]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:تيموري گهراڻو]]
[[زمرو:1483ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1530ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:چغتائي ترڪي ادب]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]</text>
      <sha1>k3ncdl0lqrk25wg5t8qnyjhqrsnr1t9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424409</id>
      <parentid>424407</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:25:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>424409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103389" sha1="qs2xvl24xvxufdqngoppeii44hh9ra5" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل سلطنت جو باني ۽ پهريون مغل شهنشاهه (1526ع–1530ع)}}

{{Infobox royalty
| name = ظهيرالدين محمد بابر
| title = مغل شهنشاهه
| image = Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg
| caption = بابر جو مصور پورٽريٽ، لڳ ڀڳ 1640ع، شاهجهان جي دور جو البم؛ سمٿسونين جو مجموعو
| succession = [[مغل سلطنت]] جو پهريون شهنشاهه
| reign = 21 اپريل 1526ع – 26 ڊسمبر 1530ع
| predecessor = عهدو قائم ٿيو؛ [[ابراهيم لوڌي]] دهليءَ جو اڳوڻو سلطان
| successor = [[همايون]]
| succession1 = [[ڪابل]] جو حڪمران
| reign1 = 1504ع – 1526ع
| succession2 = [[فرغانه]] جو حڪمران
| reign2 = 1494ع – 1497ع
| predecessor2 = [[عمر شيخ مرزا ٻيو]]
| succession3 = [[سمرقند]] جو حڪمران
| reign3 = مختلف مختصر دور، 1497ع، 1500ع–1501ع ۽ 1511ع–1512ع
| birth_date = {{Birth date|1483|2|14|df=y}}
| birth_place = [[انديجان]]، [[فرغانه وادي]]، [[تيموري سلطنت]]
| death_date = {{Death date and age|1530|12|26|1483|2|14|df=y}}
| death_place = [[آگرو]]، [[مغل سلطنت]]
| burial_place = [[باغ بابر]]، [[ڪابل]]، [[افغانستان]]
| full_name = ظهيرالدين محمد بابر
| posthumous_name = فردوس مڪاني
| house = [[تيموري گهراڻو]]
| dynasty = [[مغل گهراڻو]]
| father = [[عمر شيخ مرزا ٻيو]]
| mother = [[قتلُغ نگار خانم]]
| spouse = [[ماهم بيگم]]
| issue = [[همايون]]، [[ڪامران مرزا]]، [[عسكري مرزا]]، [[هندال مرزا]]، [[گلبدن بيگم]] ۽ ٻيا
| religion = [[سني اسلام]]
| signature = Detail of Babur's dynastic seal, from a Mughal land grant dating from August 1527.jpg
| signature_type = شاهي مهر
}}

'''ظهيرالدين محمد بابر''' (فارسي: {{lang|fa|ظهیرالدین محمد بابر}}؛ چغتائي ترڪي: {{lang|chg|ظهير الدين محمد بابر}}؛ 6 محرم 888هه / 14 فيبروري 1483ع – 6 جمادي الاول 937هه / 26 ڊسمبر 1530ع)، عام طور '''[[بابر]]''' جي نالي سان مشهور، هڪ [[تيموري گهراڻو|تيموري]] شهزادو، فوجي اڳواڻ، شاعر، تاريخ نويس ۽ [[مغل سلطنت]] جو باني هو. هن 1526ع کان 1530ع تائين هندستان ۾ پهرئين مغل شهنشاهه جي حيثيت سان حڪومت ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Lehmann
 |first=Fritz
 |title=Bābor, Ẓahīr-al-Dīn Moḥammad
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=III
 |pages=320–323
 |date=15 December 1988
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/babor-zahir-al-din/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بابر پنهنجي پيءُ جي پاسي کان وچ ايشيا جي مشهور فاتح [[تيمور]] جو اولاد هو، جڏهن ته سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]]، [[يونس خان]] جي ڌيءَ هئي، جنهن جو نسب [[چنگيز خان]] سان ملندو هو. انهيءَ طرح بابر جو تعلق تيموري ۽ چنگيزي ٻنهي شاهي خاندانن سان هو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Baumer2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Baumer
 |first=Christoph
 |title=The History of Central Asia: The Age of Islam and the Mongols
 |publisher=Bloomsbury Publishing
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1494ع ۾ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ بابر ننڍي عمر ۾ [[فرغانه]] جو حڪمران ٿيو. هن [[سمرقند]] حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي فوجي مقابلا ڪيا، پر ازبڪ اڳواڻ [[محمد شيباني خان]] ۽ ٻين تيموري حريفن سان جنگين سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم نه ڪري سگهيو. 1504ع ۾ هن [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو ۽ ان کي پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻايو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
1526ع ۾ بابر [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[دهلي سلطنت]] جي آخري لوڌي سلطان [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏني. 1527ع ۾ [[خانوا جي جنگ]] ۾ [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ واري اتحاد کي شڪست ڏئي اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيائين. هن 1528ع ۾ [[چنديري]] ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ۾ پڻ فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بابر پنهنجي يادگيرين تي مشتمل ڪتاب '''[[بابرنامو]]''' چغتائي ترڪي ٻوليءَ ۾ لکيو. اهو ڪتاب سندس زندگيءَ، وچ ايشيا، افغانستان، هندستان، سياسي حالتن، ماڻهن، جاگرافي، نباتات، جانورن ۽ ثقافت بابت اهم بنيادي تاريخي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ لقب ==

بابر جو پورو نالو '''ظهيرالدين محمد''' هو. ”ظهيرالدين“ عربي ٻوليءَ جو مرڪب نالو آهي، جنهن جي معنيٰ ”دين جو مددگار“ يا ”دين جو حامي“ آهي.
تاريخي روايت موجب سندس نالو صوفي بزرگ [[خواجه عبيدالله احرار]] جي نسبت سان رکيو ويو هو، جنهن سان سندس پيءُ جي روحاني وابستگي هئي.&lt;ref name=&quot;Noshahi2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Noshahi
 |first=Arif
 |title=خواجہ احرار
 |publisher=پورب اڪيڊمي
 |location=لاهور
 |year=2005
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

'''بابر''' نالي جي اصل بابت مختلف تشريحون ملن ٿيون. عام طور ان کي فارسي لفظ ''ببر'' سان ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ ”واگهه“ آهي. تاريخي لکتن ۾ سندس نالو ''Bābur''، ''Bābor'' ۽ ''Baber'' جهڙين صورتن ۾ پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen Frederic
 |title=The Garden of the Eight Paradises: Bābur and the Culture of Empire in Central Asia, Afghanistan and India (1483–1530)
 |publisher=Brill
 |year=2004
 |isbn=9004137076
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل تاريخي روايت ۾ بابر کي وفات کان پوءِ '''فردوس مڪاني''' جي لقب سان پڻ ياد ڪيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”جنت ۾ جاءِ رکندڙ“ آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |page=6
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ نسب ==

=== پيءُ جي پاسي کان تيموري نسب ===

بابر جو پيءُ '''[[عمر شيخ مرزا ٻيو]]''' تيموري گهراڻي جو شهزادو ۽ فرغانه جو حڪمران هو. سندس ڏاڏو [[ابو سعيد مرزا]] هو، جيڪو تيموري سلطنت جو هڪ اهم حڪمران رهيو.
ابو سعيد مرزا، [[ميران شاهه]] جي نسل مان هو، جيڪو [[تيمور]] جو پٽ هو. انهيءَ نسب جي بنياد تي بابر پاڻ کي تيمور جي سياسي ورثي جو وارث سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
تيموري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جو ڪو هڪڙو مستقل ۽ سڀني طرفان تسليم ٿيل قانون نه هو. مختلف شهزادا پنهنجي فوجي طاقت، علائقائي حمايت ۽ خانداني حق جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.
اهڙي صورتحال ۾ سمرقند، بخارا، هرات ۽ فرغانه جهڙن علائقن تي تيموري شهزادن وچ ۾ مسلسل جنگيون ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ماءُ جي پاسي کان چنگيزي نسب ===

بابر جي ماءُ '''[[قتلُغ نگار خانم]]'''، [[يونس خان]] جي ڌيءَ هئي. يونس خان [[مغلستان]] جي چغتائي خانن مان هو ۽ سندس نسب [[چغتائي خان]] ذريعي [[چنگيز خان]] سان ملندو هو.
قتلُغ نگار خانم ۽ سندس ماءُ '''ايسان دولت بيگم''' بابر جي ابتدائي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
بابر جي ناني ايسان دولت بيگم سياسي معاملن، سفارتڪاريءَ ۽ ڏکين حالتن ۾ فيصلا ڪرڻ بابت کيس رهنمائي ڏني. جديد تاريخ نويس فرٽز ليهمن موجب هن بابر جي ابتدائي سياسي تربيت ۾ خاص اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== تيموري ۽ چغتائي ورثو ===

بابر جو خانداني پسمنظر تيموري، چغتائي ۽ ترڪ-فارسي ثقافتي روايتن جو ميلاپ هو.
سندس پيءُ جو خاندان [[برلاس قبيلو|برلاس قبيلي]] سان تعلق رکندو هو، جنهن جون پاڙون منگول دنيا سان لاڳاپيل هيون، پر وقت گذرڻ سان اهو قبيلو ترڪي ٻولي، اسلام ۽ فارسي ثقافت سان گهري طرح وابسته ٿي چڪو هو.
بابر جي سياسي سڃاڻپ ۾ تيموري نسب کي خاص اهميت حاصل هئي، جڏهن ته سندس مادري خاندان سان چغتائي خانن جو تعلق پڻ سندس سياسي اتحاد ٺاهڻ ۾ مددگار ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield1991&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1991
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ==

=== پيدائش ===

بابر 14 فيبروري 1483ع، مطابق 6 محرم 888هه، تي [[فرغانه وادي]] جي شهر [[انديجان]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو اڄوڪي [[ازبڪستان]] ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
سندس پيدائش وقت وچ ايشيا جي تيموري سلطنت ڪيترن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي.
[[سمرقند]]، [[بخارا]]، [[هرات]] ۽ [[فرغانه]] تي مختلف تيموري حڪمرانن جو اقتدار هو، جن وچ ۾ گهڻو ڪري سياسي ۽ فوجي مقابلا ٿيندا رهندا هئا.

=== ننڍپڻ ۽ تعليم ===

بابر جي پرورش تيموري شاهي خاندان جي سياسي ۽ ثقافتي ماحول ۾ ٿي.
هن کي ننڍپڻ کان فوجي تربيت، گهوڙي سواري، تيراندازي، ادب ۽ درٻاري آداب سان واقفيت حاصل ٿي.
سندس ابتدائي تعليم ۾ ترڪي ۽ فارسي ٻولين، شاعريءَ، اسلامي علمن ۽ تاريخ کي اهميت حاصل هئي.
بابر جي بعد واري ادبي تخليقن مان ظاهر ٿئي ٿو ته کيس شاعري، جاگرافي، قدرتي ماحول ۽ انساني ڪردارن جي مشاهدي ۾ گهري دلچسپي هئي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Dale
 |first=Stephen Frederic
 |title=Steppe Humanism: The Autobiographical Writings of Zahir al-Din Muhammad Babur, 1483–1530
 |journal=International Journal of Middle East Studies
 |volume=22
 |issue=1
 |pages=37–58
 |year=1990
 |doi=10.1017/S0020743800033171
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

بابر جي مادري ۽ ادبي ٻولي '''[[چغتائي ترڪي ٻولي]]''' هئي.
هن پنهنجي مشهور خودنوشت ''بابرنامو'' انهيءَ ٻوليءَ ۾ لکيو.
بابر فارسي ٻوليءَ ۾ پڻ مهارت رکندو هو. فارسي تيموري درٻارن، ادب ۽ علمي حلقن ۾ وڏي اهميت رکندڙ ٻولي هئي.
سندس نثر ۾ ترڪي بنياد سان گڏ فارسي لفظن، اصطلاحن ۽ ادبي اثرن جي وڏي موجودگي ڏسڻ ۾ اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

== فرغانه جي حڪمراني (1494ع–1497ع) ==

=== عمر شيخ مرزا جي وفات ===

1494ع ۾ بابر جو پيءُ عمر شيخ مرزا وفات ڪري ويو.
تاريخي روايت موجب سندس وفات هڪ اهڙي حادثي ۾ ٿي، جنهن ۾ ڪبوترن لاءِ ٺهيل عمارت يا ان سان لاڳاپيل حصو ڪري پيو.
ان وقت بابر جي عمر يارهن سال ۽ ڪجهه مهينا هئي. اسلامي قمري سالن جي حساب سان کيس اڪثر ٻارهن سالن جو حڪمران بيان ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
بابر پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ فرغانه جي تخت تي ويٺو.
نئين حڪمران جي ننڍي عمر سبب پاڙيسري حڪمرانن ۽ مقامي سردارن فرغانه جي اقتدار ۾ مداخلت ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون.

=== ابتدائي سياسي خطرا ===

بابر کي تخت نشينيءَ کان فوراً پوءِ ڪيترن سياسي خطرن کي منهن ڏيڻو پيو.
سندس چاچا ۽ ٻيا تيموري شهزادا فرغانه تي پنهنجو اثر وڌائڻ چاهيندا هئا.
فرغانه جي اندر پڻ ڪجهه طاقتور اميرن جون وفاداريون غير يقيني هيون.
انهن حالتن ۾ بابر پنهنجي خاندان، خاص طور پنهنجي ناني ايسان دولت بيگم، ۽ وفادار فوجي سردارن جي مدد سان حڪومت بچائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== سمرقند حاصل ڪرڻ جي خواهش ===

[[سمرقند]] تيمور جي سلطنت جو مشهور سياسي ۽ ثقافتي مرڪز هو.
تيموري شهزادن لاءِ سمرقند تي حڪمراني ڪرڻ وڏي عزت ۽ سياسي جائز حيثيت جي علامت سمجهي ويندي هئي.
بابر پڻ سمرقند تي پنهنجي خانداني حق جو دعويدار هو.
انهيءَ خواهش سبب هن پنهنجي ننڍي عمر کان ئي سمرقند حاصل ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون شروع ڪيون.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== سمرقند لاءِ جدوجهد ==

=== پهرين ڪوششون ===

1490ع واري ڏهاڪي ۾ سمرقند جي تيموري حڪمرانن وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد جاري هئي.
بابر انهيءَ صورتحال مان فائدو وٺي شهر تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
سندس شروعاتي مهمون محدود وسيلن، سياسي اتحاد جي ڪمزوري ۽ مقامي مخالفت سبب ڪامياب نه ٿي سگهيون.

=== سمرقند جي فتح (1497ع) ===

1497ع ۾ بابر ڊگهي گهيري کان پوءِ سمرقند تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.
اها سندس ابتدائي سياسي زندگيءَ جي هڪ وڏي ڪاميابي هئي.
تنهن هوندي به سمرقند تي سندس حڪومت ٿوري عرصي لاءِ رهي.
شهر جي معاشي ۽ سياسي حالتن، فوجي وسيلن جي کوٽ ۽ فرغانه ۾ پيدا ٿيل بغاوتن سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== فرغانه جو وڃائڻ ===

سمرقند تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ بابر کي خبر پئي ته سندس پنهنجي فرغانه واري حڪومت خطري ۾ پئجي وئي آهي.
فرغانه ۾ سندس مخالفن اقتدار تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بابر پنهنجي پراڻي حڪومت بچائڻ لاءِ سمرقند ڇڏي روانو ٿيو.
پر هو نه فرغانه کي فوري طور ٻيهر حاصل ڪري سگهيو ۽ نه ئي سمرقند تي پنهنجو قبضو برقرار رکي سگهيو.
انهيءَ طرح ننڍي عمر ۾ ئي هو ٻنهي اهم سياسي مرڪزن کان محروم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== جلاوطني ۽ سياسي جدوجهد ===

بابر ڪيترن سالن تائين وچ ايشيا ۾ مختلف علائقن ۾ پنهنجي وفادار ساٿين سان گڏ گهمندو رهيو.
هن ڪڏهن مقامي سردارن سان اتحاد قائم ڪيا ۽ ڪڏهن فوجي طاقت ذريعي پنهنجي وڃايل حڪومت واپس وٺڻ جي ڪوشش ڪئي.
انهيءَ عرصي دوران کيس خوراڪ، فوجي سامان، مالي وسيلن ۽ وفادار سپاهين جي کوٽ کي منهن ڏيڻو پيو.
بابرنامي ۾ انهن مشڪلاتن، ساٿين جي وفادارين ۽ سياسي مايوسين جا تفصيلي بيان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

== محمد شيباني خان سان مقابلو ==

=== ازبڪ طاقت جو عروج ===

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ازبڪ فوجي طاقت وڌڻ لڳي.
شيباني خان تيموري گهراڻي جي اندروني اختلافن مان فائدو وٺي وچ ايشيا جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو.
هن سمرقند ۽ بخارا جهڙن اهم مرڪزن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== سمرقند جي ٻيهر فتح ۽ شڪست ===

1500ع–1501ع جي دوران بابر سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر سندس اقتدار ٻيهر ٿوري عرصي لاءِ رهيو.
شيباني خان جي فوجي طاقت ۽ سمرقند جي خراب معاشي حالتن بابر لاءِ وڏي مشڪلات پيدا ڪئي.
1501ع ۾ [[سر پل جي جنگ]] ۾ بابر کي شيباني خان هٿان شڪست ملي.
ان کان پوءِ سمرقند گهيري ۾ اچي ويو ۽ بابر کي شهر ڇڏڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== وچ ايشيا ۾ اقتدار جي ناڪامي ===

شيباني خان جي ڪاميابين سبب بابر جا وچ ايشيا ۾ مستقل حڪومت قائم ڪرڻ جا امڪان گهٽجي ويا.
هن پنهنجي تيموري مائٽن ۽ مقامي سردارن کان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر انهن اتحادين جي حمايت مستقل ثابت نه ٿي.
1503ع ۽ 1504ع تائين بابر جي سياسي حالت وڌيڪ ڪمزور ٿي چڪي هئي.
آخرڪار هن وچ ايشيا مان نڪري افغانستان ۾ نئين طاقت جو مرڪز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== ڪابل ڏانهن روانگي ==

1504ع ۾ بابر پنهنجن ڀائرن، وفادار اميرن ۽ فوجي ساٿين سان گڏ وچ ايشيا مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو.
شروعات ۾ هن خراسان ڏانهن وڃڻ بابت سوچيو، پر سياسي حالتن سبب پنهنجو رخ ڪابل ڏانهن ڪيو.
ان وقت ڪابل ۾ مقامي اقتدار جي ڪمزوري ۽ سياسي اختلاف موجود هئا.
بابر انهيءَ صورتحال مان فائدو وٺي ڪابل تي قبضو ڪرڻ جي مهم شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ڪابل جي فتح (1504ع) ===

آڪٽوبر 1504ع ۾ بابر ڪابل تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.
ڪابل جي فتح سندس زندگيءَ ۾ هڪ اهم موڙ هو.
فرغانه ۽ سمرقند جي غير يقيني سياسي حالتن جي ڀيٽ ۾ ڪابل کيس وڌيڪ مستحڪم فوجي ۽ انتظامي مرڪز فراهم ڪيو.
ڪابل مان بابر افغانستان جي مختلف علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌايو ۽ پوءِ هندستان ڏانهن فوجي مهمن لاءِ بنياد تيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== شروعاتي زندگيءَ جي اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9bfd0;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#234d6c;color:#ffffff;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''ظهيرالدين محمد بابر: 1483ع کان 1504ع تائين'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 14 فيبروري 1483ع
| انديجان ۾ پيدائش
| تيموري شاهي خاندان ۾ جنم
|-
| 1494ع
| فرغانه جي تخت نشيني
| ننڍي عمر ۾ حڪومت جي شروعات
|-
| 1497ع
| سمرقند جي فتح
| تيموري شاهي مرڪز تي پهريون قبضو
|-
| 1497ع–1498ع
| سمرقند ۽ فرغانه وڃائڻ
| اقتدار جي ابتدائي بحران جو دور
|-
| 1500ع–1501ع
| سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ
| وچ ايشيا ۾ اقتدار بحال ڪرڻ جي ڪوشش
|-
| 1501ع
| سر پل جي جنگ
| شيباني خان هٿان شڪست
|-
| 1503ع–1504ع
| سياسي جلاوطني ۽ نيون ڪوششون
| وچ ايشيا ۾ اقتدار جي جدوجهد
|-
| آڪٽوبر 1504ع
| ڪابل جي فتح
| نئين سياسي ۽ فوجي مرڪز جو قيام
|}

== تاريخي ماخذن جو تعارف ==

=== بابرنامو ===

''بابرنامو'' بابر جي پنهنجي لکيل يادگيرين جو مجموعو آهي.
اهو ڪتاب سندس شروعاتي زندگي، فرغانه جي حڪومت، سمرقند لاءِ جنگين ۽ ڪابل جي فتح بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.
ڇاڪاڻ ته هي خودنوشت آهي، تنهنڪري ان ۾ بابر جي ذاتي تجربن ۽ سندس پنهنجي نقطه نظر جو اثر پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== جديد تاريخي تحقيق ===

فرٽز ليهمن، اسٽيفن فريڊرڪ ڊيل ۽ ٻين جديد محققن بابر جي سياسي زندگي، تيموري ثقافت ۽ سندس ادبي شخصيت تي تحقيق ڪئي آهي.
انهن مطالعي مان بابر کي رڳو هڪ فوجي فاتح نه، پر وچ ايشيا جي ترڪ-فارسي ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل هڪ حڪمران ۽ ليکڪ طور پڻ سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;


== ڪابل جي حڪومت (1504ع–1526ع) ==

[[فائل:Babur at the Capture of Kabul in 1504.jpg|thumb|بابر جي ڪابل فتح ڪرڻ جي منظر جي مصوري، اڪبر جي دور جي ''اڪبرنامي'' مان؛ مصور مهيش ۽ بساون، لڳ ڀڳ 1586ع–1590ع. فائل جو نالو ڪامنز تي تصديق ٿيڻ کان پوءِ استعمال ڪيو وڃي.]]

=== ڪابل ۾ اقتدار جو قيام ===

1504ع ۾ [[ڪابل]] جي فتح بابر جي سياسي زندگيءَ ۾ هڪ اهم تبديلي آندي. [[فرغانه]] ۽ [[سمرقند]] وڃائڻ کان پوءِ کيس اهڙو علائقو مليو، جتي هو پنهنجي فوج، درٻار ۽ انتظامي ڍانچي کي ٻيهر منظم ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
ان وقت ڪابل تي [[مقيم ارغون]] جو قبضو هو. مقيم، [[ارغون گهراڻو|ارغون خاندان]] سان تعلق رکندو هو ۽ ڪابل جي مقامي سياسي اختلافن مان فائدو وٺي اقتدار حاصل ڪيو هئائين. بابر جي فوجي پيشقدميءَ کان پوءِ مقيم ڪابل ڇڏي [[قنڌار]] ڏانهن هليو ويو.&lt;ref name=&quot;IranicaKandahar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بابر پنهنجي خودنوشت ''[[بابرنامو]]'' ۾ ڪابل جي فتح کي پنهنجي قسمت ۾ هڪ وڏي تبديلي طور بيان ڪيو آهي. ڪابل ۽ ان جي آس پاس جا علائقا سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو مستقل مرڪز بڻيا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== ڪابل جي سياسي ۽ جاگرافيائي اهميت ===

ڪابل وچ ايشيا، [[خراسان]] ۽ [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جي وچ ۾ اهم واپاري ۽ فوجي رستن تي واقع هو.
شهر مان [[غزني]]، [[قنڌار]]، [[پشاور]] ۽ خراسان ڏانهن ويندڙ رستن تي اثرانداز ٿيڻ ممڪن هو.
ڪابل جي جبلن، وادين، باغن ۽ موسم بابر کي گهڻو متاثر ڪيو. هن ''بابرنامي'' ۾ ڪابل جي آبهوا، ميويدار وڻن، ٻوٽن، جانورن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيلي مشاهدا قلمبند ڪيا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
تاريخ نويس [[اسٽيفن فريڊرڪ ڊيل]] موجب ڪابل ۾ بابر جي ڊگهي رهائش سندس سياسي پختگي، ادبي سرگرمين ۽ حڪمرانيءَ جي تجربن لاءِ اهم ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |chapter=Padshahliq: Governance in Kabul
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |pages=59–94
 |doi=10.1017/9781316227558.004
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== افغانستان ۾ اقتدار جي توسيع ===

ڪابل حاصل ڪرڻ کان پوءِ بابر آس پاس جي علائقن ۾ پنهنجي سياسي اثر کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن [[غزني]]، [[لغمان]] ۽ ٻين علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون ۽ مقامي سردارن سان ڪڏهن جنگيون ته ڪڏهن اتحاد ڪيا.
افغانستان جي مختلف علائقن ۾ قبائلي ۽ مقامي حڪمرانن جي خودمختياري سبب بابر کي ڪيترن فوجي ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.
ڪابل تي قبضو ڪرڻ جو مطلب سموري موجوده افغانستان تي هڪجهڙي ۽ مستقل حڪمراني قائم ٿيڻ نه هو. مختلف علائقن ۾ سندس اختيار جي نوعيت ۽ حد مختلف رهي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;

=== ڪابل ۾ بغاوتون ===

ڪابل ۾ بابر جي حڪومت مڪمل طور بي تڪرار نه هئي.
مقامي سردارن ۽ ڪجهه مغل اميرن جي مخالفت سبب کيس بغاوتن ۽ سياسي سازشن کي منهن ڏيڻو پيو.
هڪ موقعي تي بابر کي عارضي طور ڪابل مان نڪرڻو پيو، پر هن پنهنجي وفادار ساٿين جي مدد سان ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ڪابل جي درٻار ۽ ثقافتي زندگي ===

ڪابل ۾ بابر هڪ اهڙي درٻار قائم ڪئي، جنهن ۾ فوجي اميرن سان گڏ شاعرن، عالمن ۽ فنڪارن کي پڻ جاءِ ملي.
بابر کي ترڪي ۽ فارسي شاعري، موسيقي، باغباني ۽ علمي گفتگوءَ ۾ دلچسپي هئي.
هن ڪابل ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ باغن جي تعمير ۽ قدرتي منظرن جي سونهن کي خاص اهميت ڏني.
سندس ادبي ذوق ۽ باغن سان دلچسپي پوءِ هندستان ۾ مغل درٻاري ثقافت جي شروعاتي صورتن تي اثرانداز ٿي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

== هرات جو سفر ۽ تيموري ثقافتي مرڪز (1506ع–1507ع) ==

=== سلطان حسين بايقرا سان لاڳاپا ===

[[هرات]] پندرهين صديءَ جي آخر ۾ تيموري سلطنت جو هڪ اهم علمي، ادبي ۽ فني مرڪز هو.
اتي [[سلطان حسين بايقرا]] جي حڪومت دوران فارسي ادب، مصوري، خطاطي، موسيقي ۽ ٻين فنن کي وڏي سرپرستي حاصل هئي.
بابر وچ ايشيا ۾ ازبڪن جي وڌندڙ طاقت کي منهن ڏيڻ لاءِ هرات جي تيموري حڪمرانن سان سياسي رابطا قائم ڪرڻ چاهيندو هو.
1506ع ۾ سلطان حسين بايقرا جي وفات کان پوءِ هرات جي سياسي حالت غير يقيني ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== هرات ۾ بابر جي رهائش ===

بابر 1506ع ۾ هرات پهتو، جتي هن تيموري درٻار جي علمي ۽ ثقافتي ماحول جو مشاهدو ڪيو.
هرات جي عمارتن، باغن، ادبي مجلسن ۽ فنڪارانه سرگرمين کيس متاثر ڪيو.
هن پنهنجي يادگيرين ۾ هرات جي شهري زندگيءَ ۽ درٻاري ثقافت جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
اسٽيفن ڊيل موجب هرات جو هي تجربو بابر جي ثقافتي ذوق جي تشڪيل ۾ اهم هو، جيتوڻيڪ سياسي حالتن سبب سندس اتي رهائش ڊگهي نه ٿي سگهي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;

=== هرات مان واپسي ===

هرات ۾ تيموري شهزادن جي وچ ۾ سياسي اختلافن ۽ ازبڪن جي خطري سبب بابر اتي مستقل طور نه رهي سگهيو.
هو سياري جي ڏکين حالتن ۾ [[هندوڪش]] جبلن مان گذري واپس ڪابل پهتو.
1507ع ۾ ازبڪن هرات تي قبضو ڪيو، جنهن سان خراسان ۾ تيموري اقتدار کي سخت ڌڪ لڳو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== شاهه اسماعيل صفوي سان اتحاد ==

=== محمد شيباني خان جي شڪست ۽ موت ===

[[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪن وچ ايشيا جي ڪيترن تيموري علائقن تي قبضو ڪري ورتو هو.
ٻئي پاسي ايران ۾ [[شاهه اسماعيل اول]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[صفوي سلطنت]] طاقتور ٿي رهي هئي.
1510ع ۾ [[مرو جي جنگ]] ۾ صفوي فوج شيباني خان کي شڪست ڏني ۽ شيباني خان مارجي ويو.
ان واقعي وچ ايشيا جي سياسي طاقت جي توازن کي تبديل ڪيو ۽ بابر لاءِ سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ جو موقعو پيدا ڪيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBaburSafavid&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Bābor, Ẓahīr-al-Dīn Moḥammad
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/babor-zahir-al-din/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== صفوي مدد حاصل ڪرڻ ===

شيباني خان جي موت کان پوءِ بابر شاهه اسماعيل صفوي سان سياسي ۽ فوجي اتحاد قائم ڪيو.
صفوي حڪمران بابر جي تيموري نسب ۽ ازبڪن خلاف سندس دعوائن کي پنهنجي علائقائي مفادن لاءِ فائديمند سمجهندو هو.
صفوي مدد سان بابر کي وچ ايشيا ۾ ٻيهر فوجي مهم شروع ڪرڻ جو موقعو مليو.&lt;ref name=&quot;IranicaBaburSafavid&quot;/&gt;

=== مذهبي ۽ سياسي اختلاف ===

بابر جو مذهبي پسمنظر سني اسلام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته شاهه اسماعيل اول ٻارهن امامي شيعا مذهب کي صفوي رياست جي سرڪاري سڃاڻپ بڻائي رهيو هو.
صفوي اتحاد دوران بابر کي صفوي سياسي ۽ مذهبي نشانين کي قبول ڪرڻو پيو.
تاريخي ماخذن موجب هن صفوي طرز جو لباس اختيار ڪيو ۽ پنهنجي سياسي حمايت برقرار رکڻ لاءِ شيعا مذهبي رسمن جي ظاهري پيروي ڪئي.
انهيءَ صورتحال تي سندس ڪجهه تيموري مائٽن ۽ سني حامين اعتراض ڪيو.
محققن جي نظر ۾ هي تبديلي مستقل مذهبي عقيدي جي تبديليءَ کان وڌيڪ ان دور جي سياسي ضرورتن سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== سمرقند جي ٽئين فتح (1511ع) ==

=== سمرقند تي ٻيهر قبضو ===

1511ع ۾ بابر صفوي مدد سان [[سمرقند]] تي ٽيون ڀيرو قبضو ڪيو.
شهر تي قبضو ڪرڻ سان هن پنهنجي تيموري خانداني ورثي جي بحاليءَ جي اميد پيدا ڪئي.
تنهن هوندي به سندس اقتدار صفوي حمايت تي گهڻو دارومدار رکندو هو.
سمرقند ۽ ڀرپاسي جي ڪيترن ماڻهن ۾ صفوي اثر ۽ مذهبي پاليسين بابت بي اطميناني موجود هئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== خراسان ۾ صفوي انتظامي عهدو ===

''Encyclopaedia Iranica'' جي خراسان بابت تحقيقي مضمون موجب 8 آڪٽوبر 1511ع تي شاهه اسماعيل صفوي بابر کي خراسان جو گورنر جنرل مقرر ڪيو.
ان دور ۾ خراسان جي ڪيترن شهرن ۾ معاشي بحران، آباديءَ جي گهٽتائي ۽ مالياتي انتظام جا مسئلا موجود هئا.
بابر جي انهيءَ سياسي حيثيت جو دارومدار صفوي حمايت تي هو ۽ اها ڊگهي عرصي تائين برقرار نه رهي.&lt;ref name=&quot;IranicaKhorasan&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Khorasan x. History in the Safavid and Afsharid Periods
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/khorasan-x-history-in-the-safavid-and-afsharid-periods/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ازبڪن جي ٻيهر پيشقدمي ===

شيباني خان جي موت کان پوءِ به ازبڪن جي فوجي طاقت مڪمل طور ختم نه ٿي هئي.
ازبڪ اڳواڻن پنهنجي فوجي قوت ٻيهر منظم ڪئي ۽ تيموري-صفوي اتحاد خلاف جنگ شروع ڪئي.
1512ع ۾ بابر سمرقند تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۾ ناڪام ٿيو.
هن کي وچ ايشيا ۾ مستقل تيموري حڪومت بحال ڪرڻ جي اميد ٻيهر وڃائڻي پئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== غجدوان جي جنگ (1512ع) ==

1512ع ۾ [[غجدوان جي جنگ]] صفوي-تيموري ۽ ازبڪ قوتن وچ ۾ هڪ اهم مقابلو هو.
هن جنگ ۾ ازبڪن صفوي فوجي اتحاد کي شڪست ڏني.
ان شڪست کان پوءِ بابر جي سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ واري سياسي حڪمت عملي ناڪام ٿي وئي.
هن وچ ايشيا ۾ وڌيڪ فوجي ڪوششن بدران ڪابل کي پنهنجي حڪومت جو مرڪز برقرار رکيو.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;&gt;{{cite book
 |last=Qureshi
 |first=I. H.
 |chapter=India under the Mughals
 |editor1-last=Holt
 |editor1-first=P. M.
 |editor2-last=Lambton
 |editor2-first=Ann K. S.
 |editor3-last=Lewis
 |editor3-first=Bernard
 |title=The Cambridge History of Islam
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1977
 |pages=35–63
 |doi=10.1017/CHOL9780521219488.004
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== هندستان ڏانهن ڌيان ==

=== هندستان ۾ دلچسپيءَ جا سبب ===

سمرقند جي آخري ناڪاميءَ کان پوءِ بابر پنهنجي سياسي ۽ فوجي توسيع لاءِ هندستان ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏنو.
هندستان جي اتر اولهه وارن علائقن سان ڪابل جا واپاري ۽ فوجي رابطا اڳ ئي موجود هئا.
بابر پنهنجي تيموري نسب جي بنياد تي پنجاب جي ڪجهه علائقن تي دعويٰ ڪندو هو، ڇاڪاڻ ته [[تيمور]] 1398ع–1399ع ۾ هندستان تي ڪاهه ڪئي هئي.
بهرحال، تيمور جي اڳوڻي ڪاهه مان بابر کي انهن علائقن تي ڪنهن غير تڪراري قانوني حق جو ثبوت نه ملندو هو؛ اها سندس سياسي دعويٰ هئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== دهلي سلطنت جي سياسي حالت ===

پندرهين صديءَ جي آخر ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[دهلي سلطنت]] تي [[لوڌي گهراڻو]] حڪومت ڪري رهيو هو.
[[سڪندر لوڌي]] جي وفات کان پوءِ 1517ع ۾ سندس پٽ [[ابراهيم لوڌي]] سلطان ٿيو.
ابراهيم لوڌي ۽ ڪيترن افغان اميرن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا.
انهن اختلافن دهلي سلطنت جي سياسي استحڪام کي متاثر ڪيو ۽ بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا وڌايا.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

== هندستان ڏانهن ابتدائي فوجي مهمون ==

=== پهريون مرحلو: سرحدي علائقن جي جاچ ===

بابر 1505ع ۾ پڻ هندستان جي سرحدي علائقن ڏانهن هڪ فوجي سفر ڪيو هو.
تنهن هوندي به 1519ع کان شروع ٿيندڙ مهمن کي سندس هندستان ۾ سياسي ۽ فوجي مداخلت جو وڌيڪ منظم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.
انهن مهمن دوران بابر سرحدي قلعن، مقامي قبيلن، واپاري رستن ۽ پنجاب جي سياسي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== باجوڙ جي مهم (1519ع) ===

1519ع ۾ بابر [[باجوڙ]] تي فوجي حملو ڪيو.
باجوڙ جي قلعي تي قبضي دوران بابر جي فوج سخت جنگ ڪئي.
''بابرنامي'' موجب فتح کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي قتل ڪيو ويو ۽ مارجي ويلن جي سرن جو مينار ٺاهيو ويو.
هن واقعي کي بابر جي فوجي مهمن ۾ هڪ سخت ۽ خونريز ڪارروائي طور ياد ڪيو وڃي ٿو.
قتل ٿيل ماڻهن جي صحيح تعداد بابت تاريخي دعوائن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف بيانن جي آزاد تصديق محدود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== ڀيرا تي قبضو (1519ع) ===

باجوڙ جي مهم کان پوءِ بابر [[ڀيرا]] ڏانهن وڌيو، جيڪو [[جهلم درياهه]] جي علائقي ۾ واقع هو.
بابر ڀيرا ۽ ان جي ڀرپاسي تي پنهنجو اقتدار قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن مقامي حڪمرانن ۽ سردارن کان اطاعت ۽ محصول جو مطالبو ڪيو.
تنهن هوندي به سندس ڪابل ڏانهن واپسيءَ کان پوءِ انهن علائقن تي سندس ڪنٽرول مستقل نه رهيو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;&gt;{{cite book
 |last=Erskine
 |first=William
 |title=A History of India under the Two First Sovereigns of the House of Taimur, Báber and Humáyun
 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans
 |location=London
 |year=1854
 |volume=1
 |url=https://www.loc.gov/item/05007810/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== پشاور ۽ پنجاب ڏانهن وڌيڪ مهمون ===

1519ع کان 1524ع جي وچ ۾ بابر اتر اولهه هندستان جي سرحدي علائقن ڏانهن ڪيترائي فوجي سفر ڪيا.
انهن مهمن ۾ [[پشاور]]، [[ڀيرا]]، [[سيالڪوٽ]] ۽ پنجاب جي ٻين علائقن سان سندس فوجي رابطا وڌيا.
اهي ڪارروايون هندستان جي سياسي حالتن کي سمجهڻ، رستن تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۽ مقامي حامين سان لاڳاپا وڌائڻ لاءِ اهم هيون.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== دولت خان لوڌي ۽ عالم خان سان لاڳاپا ==

=== دولت خان لوڌي جي سياسي مخالفت ===

[[دولت خان لوڌي]] پنجاب جو هڪ طاقتور افغان امير ۽ لاهور جو گورنر هو.
سندس ۽ سلطان [[ابراهيم لوڌي]] جي وچ ۾ سياسي اختلاف وڌندا ويا.
دولت خان پنهنجي اقتدار ۽ سياسي حيثيت بچائڻ لاءِ بابر سان رابطا قائم ڪيا.
هن بابر کي پنجاب جي معاملن ۾ مداخلت لاءِ همٿايو.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

=== عالم خان لوڌي جي دعويٰ ===

[[عالم خان لوڌي]]، ابراهيم لوڌيءَ جو چاچو هو.
هو دهليءَ جي تخت جو دعويدار هو ۽ ابراهيم لوڌيءَ خلاف سياسي حمايت حاصل ڪرڻ چاهيندو هو.
عالم خان بابر وٽ پهتو ۽ دهليءَ جو اقتدار حاصل ڪرڻ لاءِ سندس فوجي مدد گهري.
بابر لاءِ عالم خان جي حمايت دهلي سلطنت ۾ مداخلت لاءِ هڪ سياسي موقعو فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

=== اتحادين جا مختلف مقصد ===

دولت خان لوڌي، عالم خان ۽ بابر جا مقصد مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.
دولت خان پنجاب ۾ پنهنجو اثر برقرار رکڻ چاهيندو هو.
عالم خان دهليءَ جو سلطان بڻجڻ جو خواهشمند هو.
بابر پنهنجي مستقل اقتدار کي پنجاب ۽ پوءِ اتر هندستان تائين وڌائڻ چاهيندو هو.
انهن مختلف مقصدن سبب سندن اتحاد ۾ جلد ئي اختلاف پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== لاهور جي مهم (1524ع) ==

1524ع ۾ بابر پنجاب ڏانهن هڪ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.
ان وقت دهلي سلطنت جي فوج پنجاب ۾ بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ڪارروايون ڪري رهي هئي.
بابر جي فوج لاهور جي ڀرپاسي ۾ دهليءَ جي فوجن سان مقابلو ڪيو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي.
ان کان پوءِ بابر [[لاهور]] ۾ داخل ٿيو.
تاريخي بيانن موجب لاهور جي فتح دوران شهر کي نقصان پهتو ۽ ڦرلٽ پڻ ٿي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== ديپالپور تي قبضو ===

لاهور کان پوءِ بابر [[ديپالپور]] ڏانهن وڌيو.
هن ديپالپور تي قبضو ڪيو ۽ پنجاب جي انتظام بابت فيصلا ڪيا.
دولت خان لوڌي کي سندس اميد مطابق مڪمل پنجاب نه ڏنو ويو، جنهن سبب بابر ۽ دولت خان جي وچ ۾ اختلاف وڌيا.
بابر پنهنجي حامين ۽ وفادار اميرن کي مختلف علائقن جي ذميواري ڏني.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== دولت خان جي بغاوت ===

بابر جي ڪابل ڏانهن واپسيءَ کان پوءِ دولت خان لوڌي پنهنجي طاقت ٻيهر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.
پنجاب ۾ بابر جي مقرر ڪيل نمائندن ۽ دولت خان جي حامين وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا.
انهن حالتن بابر کي هندستان ۾ ٻيهر فوجي مداخلت ڪرڻ لاءِ مجبور ڪيو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== هندستان جي آخري فتح لاءِ تياريون (1525ع) ==

=== ڪابل مان روانگي ===

1525ع جي آخر ۾ بابر هندستان تي هڪ فيصلائتي فوجي مهم شروع ڪئي.
هن ڀيري سندس مقصد رڳو سرحدي علائقن تي عارضي قبضو ڪرڻ نه، پر دهلي سلطنت جي مرڪزي اقتدار کي شڪست ڏيڻ هو.
بابر پنهنجي فوج کي منظم ڪيو ۽ پنجاب ڏانهن پيشقدمي شروع ڪئي.
هن مهم ۾ سندس اڳوڻين فوجي تجربن، ڪابل جي وسيلن، فوجي سردارن ۽ هندستان جي سياسي اختلافن اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه پار ڪرڻ ===

ڊسمبر 1525ع ۾ بابر جي فوج [[سنڌو درياهه]] پار ڪري پنجاب ڏانهن وڌي.
بابرنامي ۾ هن فوجي سفر جا ڪيترائي تفصيل ملن ٿا، جن ۾ لشڪر جي ڳڻپ، رستن، منزلن ۽ فوجي انتظام جو ذڪر شامل آهي.
بابر جي پنهنجي بيان موجب سندس فوج جو تعداد لڳ ڀڳ ٻارهن هزار هو، پر اهڙين تاريخي ڳڻپين کي قطعي انگ بدران ماخذن ۾ ڏنل اندازن طور سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== پنجاب ۾ اڳڀرائي ===

بابر پنجاب ۾ پنهنجي مخالف افغان سردارن جي طاقت کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ فوجي ڪارروايون ڪيون.
دولت خان لوڌي جي مزاحمت ختم ٿيڻ کان پوءِ بابر دهليءَ ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ وڌيڪ سازگار حالت ۾ اچي ويو.
1526ع جي شروعات تائين سندس فوج دهلي سلطنت جي مرڪزي لشڪر سان مقابلي لاءِ تيار ٿي چڪي هئي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== 1504ع کان 1525ع تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #adc5d6;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#204b70;color:#ffffff;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''بابر جي ڪابل واري دور ۽ هندستاني مهمن جي وقتوار ترتيب'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c58;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c58;&quot; | اهم واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c58;&quot; | نتيجو يا اهميت
|-
| 1504ع
| [[ڪابل]] جي فتح
| نئون سياسي ۽ فوجي مرڪز قائم ٿيو
|-
| 1505ع
| هندستان جي سرحدي علائقن ڏانهن ابتدائي مهم
| سرحدي رستن ۽ علائقن بابت ڄاڻ حاصل ٿي
|-
| 1506ع
| [[هرات]] جو سفر
| تيموري ثقافتي مرڪز سان رابطو
|-
| 1507ع
| ازبڪن جو هرات تي قبضو
| خراسان ۾ تيموري طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي
|-
| 1510ع
| [[مرو جي جنگ]] ۾ محمد شيباني خان جو موت
| بابر لاءِ وچ ايشيا ۾ نئون موقعو پيدا ٿيو
|-
| 1511ع
| صفوي مدد سان سمرقند جي ٽئين فتح
| تيموري اقتدار بحال ڪرڻ جي آخري وڏي ڪوشش
|-
| 1512ع
| غجدوان ۾ صفوي-تيموري اتحاد جي شڪست
| سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ جون اميدون ختم ٿيون
|-
| 1519ع
| باجوڙ جي مهم
| سخت فوجي ڪارروائي ۽ قتل عام
|-
| 1519ع
| ڀيرا تي قبضو
| پنجاب ۾ ابتدائي سياسي مداخلت
|-
| 1519ع–1524ع
| سرحدي ۽ پنجاب جون مهمون
| هندستاني علائقن ۾ فوجي اثر وڌيو
|-
| 1524ع
| لاهور ۽ ديپالپور جي فتح
| پنجاب ۾ عارضي اقتدار قائم ٿيو
|-
| 1525ع
| هندستان ڏانهن فيصلائتي مهم
| دهلي سلطنت سان آخري مقابلي جي تياري
|}

== ڪابل واري دور جي تاريخي اهميت ==

ڪابل ۾ بابر جي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن جي حڪومت سندس سياسي ۽ فوجي زندگيءَ جي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
هن عرصي ۾ بابر هڪ جلاوطن تيموري شهزادي مان اهڙو حڪمران بڻيو، جنهن وٽ مستقل فوجي مرڪز، سياسي حامي ۽ علائقائي انتظام جو تجربو موجود هو.
ڪابل ۾ هن ادبي ۽ ثقافتي سرگرميون پڻ جاري رکيون، جن جو اثر سندس خودنوشت، شاعري ۽ باغبانيءَ جي شوق مان ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;
وچ ايشيا ۾ تيموري اقتدار بحال ڪرڻ ۾ ناڪامي، صفوي-ازبڪ مقابلا ۽ دهلي سلطنت جا اندروني اختلاف بابر جي هندستان ڏانهن سياسي رخ اختيار ڪرڻ جا اهم سبب هئا.
1525ع جي آخر ۾ شروع ڪيل فوجي مهم 1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] تائين پهتي، جنهن هندستان جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئين دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

== هندستان ۾ مغل سلطنت جو قيام (1526ع) ==

[[فائل:Battle of Panipat (20 April 1526). Baburnama of 1598.jpg|thumb|300px|[[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] جو منظر، 1598ع جي مصور ''بابرنامي'' مان. هي تصوير واقعي کان ڪيترائي ڏهاڪا پوءِ ٺاهي وئي.]]

[[فائل:Zahir al-Din Muhammad Babur - The Battle of Panipat - Walters W59614A - Full Page.jpg|thumb|ابراهيم لوڌيءَ جي شڪست ۽ پاڻي پت جي جنگ جو مصور منظر؛ والٽرز آرٽ ميوزيم جي مخطوطي مان.]]

=== هندستان تي آخري فوجي ڪاهه ===

1525ع جي آخر ۾ [[ظهيرالدين محمد بابر]] ڪابل مان هندستان ڏانهن پنهنجي آخري ۽ فيصلائتي فوجي مهم شروع ڪئي. سندس اڳوڻين مهمن جي ڀيٽ ۾ هن ڀيري مقصد رڳو پنجاب جي سرحدي علائقن تي اثر قائم ڪرڻ نه، پر [[دهلي سلطنت]] جي مرڪزي اقتدار کي شڪست ڏئي مستقل حڪومت قائم ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
ان وقت دهليءَ تي [[لوڌي گهراڻو|لوڌي گهراڻي]] جو سلطان [[ابراهيم لوڌي]] حڪومت ڪري رهيو هو. ابراهيم لوڌيءَ جي ڪيترن افغان سردارن سان اختلافن ۽ پنجاب ۾ سياسي بي اطمينانيءَ بابر جي فوجي پيشقدميءَ لاءِ سازگار حالتون پيدا ڪيون.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

بابر پنجاب ۾ پنهنجن مخالفن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ دهليءَ ڏانهن وڌيو. ابراهيم لوڌي پڻ پنهنجي لشڪر سان دهليءَ مان نڪري بابر جي فوج کي روڪڻ لاءِ روانو ٿيو.
ٻنهي فوجن جو مقابلو [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ ٿيو، جيڪو موجوده هندستان جي [[هرياڻا]] رياست ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;&gt;{{cite web
 |title=VI. From Peshawar to Panipat
 |website=National Museum of Asian Art
 |publisher=Smithsonian Institution
 |url=https://asia.si.edu/research/essays/vi-from-peshawar-to-panipat/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پاڻي پت جي پهرين جنگ ==

{{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}}

=== جنگ جي تاريخ ۽ هنڌ ===

'''پاڻي پت جي پهرين جنگ''' 21 اپريل 1526ع تي بابر ۽ دهليءَ جي سلطان ابراهيم لوڌيءَ جي فوجن وچ ۾ وڙهي وئي.&lt;ref name=&quot;BritannicaBaber1911&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Baber
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |edition=11th
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Baber
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه مصور مخطوطن ۽ ثانوي حوالن ۾ جنگ جي تاريخ 20 اپريل پڻ ڄاڻايل آهي؛ تنهنڪري تاريخ بابت ماخذن جي اختلاف کي نظر ۾ رکڻ گهرجي.
جنگ جي نتيجي ۾ ابراهيم لوڌي مارجي ويو ۽ دهلي سلطنت جي لوڌي گهراڻي جي مرڪزي حڪمراني ختم ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== ٻنهي فوجن جي طاقت ===

بابر جي فوج ابراهيم لوڌيءَ جي فوج جي ڀيٽ ۾ گهڻي ننڍي هئي.
''بابرنامي'' ۽ ان تي ٻڌل تاريخي روايتن ۾ بابر جي فوج جو تعداد لڳ ڀڳ 12,000 بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ابراهيم لوڌيءَ جي فوج بابت ڏهه هزارن کان وٺي هڪ لک تائين مختلف انگ ملن ٿا.
پراڻن تاريخي بيانن ۾ ابراهيم لوڌيءَ جي فوج لاءِ هڪ لک سپاهي ۽ وڏي تعداد ۾ جنگي هاٿي ڄاڻايا ويا آهن، پر جديد تاريخي تحقيق ۾ انهن انگن کي قطعي طور ثابت ٿيل نه سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;BritannicaBaber1911&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;
ابراهيم لوڌيءَ وٽ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گهوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي هئا.
بابر جي فوج ۾ تربيت يافته گهوڙيسوار، تيرانداز، بارودي بندوقون ۽ ميداني توپون شامل هيون.
بابر پنهنجي نسبتاً ننڍي فوج جي ڪمزوريءَ کي مناسب صف بندي ۽ فوجي حڪمت عمليءَ سان پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== بابر جي فوجي حڪمت عملي ===

بابر پاڻي پت جي ميدان ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي حڪمت عملين جو گڏيل استعمال ڪيو.
هن پنهنجي فوج جي اڳيان گاڏين جي قطار قائم ڪئي، جن کي هڪ ٻئي سان ٻڌي دفاعي رڪاوٽ ٺاهي وئي.
گاڏين جي وچ ۾ اهڙا رستا ڇڏيا ويا، جن مان فوج جا دستا ضرورت موجب اڳتي وڌي سگهندا هئا.
توپون ۽ بندوق بردار دستا انهن دفاعي بندوبستن جي پٺيان مقرر ڪيا ويا.
بابر جي فوجي حڪمت عمليءَ ۾ گهوڙيسوارن جي تيز حرڪت ۽ دشمن جي پاسن تي حملي کي پڻ اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;PanipatDistrict&quot;&gt;{{cite web
 |title=First Battle of Panipat (1526)
 |website=District Panipat, Government of Haryana
 |url=https://panipat.gov.in/first-battle/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== تولغمه جي حڪمت عملي ====

'''تولغمه''' وچ ايشيائي جنگي روايت سان لاڳاپيل هڪ حڪمت عملي هئي، جنهن ۾ فوج جا متحرڪ دستا دشمن جي پاسن ۽ پٺئين حصي تي حملو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا.
بابر جي فوج ۾ مرڪزي حصي سان گڏ ساڄي ۽ کاٻي پاسن جا گهوڙيسوار دستا پڻ موجود هئا.
انهن دستن جو مقصد دشمن جي پيشقدميءَ کي محدود ڪرڻ ۽ مناسب وقت تي ان کي گهيري ۾ آڻڻ هو.&lt;ref name=&quot;PanipatDistrict&quot;/&gt;

==== عرابه ۽ دفاعي گاڏيون ====

'''عرابه''' يا گاڏين جي دفاعي صف بندي بابر جي فوجي بندوبست جو هڪ اهم حصو هئي.
گاڏين کي هڪ ٻئي سان ٻڌي اهڙي رڪاوٽ ٺاهي وئي، جيڪا دشمن جي سڌي حملي کي روڪي سگهي.
انهن گاڏين جي پٺيان توپن ۽ بندوقن کي مقرر ڪرڻ سان بابر جي فوج کي هڪ منظم دفاعي مورچو مليو.
انهيءَ بندوبست کي ڪڏهن عثماني فوجي طريقن جي اثر سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;PanipatDistrict&quot;/&gt;

=== توپخاني جو ڪردار ===

بابر جي فوج ۾ ميداني توپخاني ۽ بارودي بندوقن جو استعمال هندستان جي جنگي تاريخ ۾ اهم هو.
سندس توپخاني سان لاڳاپيل ٻن مشهور ماهرن جا نالا '''استاد علي قلي''' ۽ '''مصطفيٰ رومي''' ملن ٿا.
انهن فوجي ماهرن بابر جي بارودي هٿيارن جي استعمال ۽ انتظام ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
عام روايتن ۾ چيو ويندو آهي ته توپن جي آواز سبب ابراهيم لوڌيءَ جا جنگي هاٿي خوفزده ٿيا، پر انهيءَ بيان کي جنگ جي نتيجي جو واحد يا يقيني سبب قرار ڏيڻ درست نه آهي.
سمٿسونين جي نيشنل ميوزيم آف ايشين آرٽ جي تاريخي جائزي موجب بابر جي فتح ۾ سندس گهوڙيسوارن، تيراندازن ۽ جنگ کان اڳ ڪيل تيارين کي خاص اهميت حاصل هئي؛ توپخانو موجود هو، پر اهو اڪيلو فيصلائتو عنصر نه هو.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== جنگ جي شروعات ===

بابر ۽ ابراهيم لوڌيءَ جون فوجون ڪجهه ڏينهن تائين هڪ ٻئي جي سامهون رهيون.
بابر پنهنجي دفاعي مورچن کي مضبوط ڪيو ۽ دشمن کي اهڙي ميدان ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي، جتي سندس فوجي ترتيب فائديمند ثابت ٿئي.
ابراهيم لوڌيءَ جي وڏي فوج جڏهن بابر جي مورچن ڏانهن وڌي ته ان کي محدود جاءِ ۽ منظم دفاعي بندوبستن کي منهن ڏيڻو پيو.
بابر جي گهوڙيسوارن دشمن جي پاسن تي حملا ڪيا، جڏهن ته مرڪزي دستن پنهنجي دفاعي حيثيت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== ابراهيم لوڌيءَ جي شڪست ۽ موت ===

جنگ دوران ابراهيم لوڌيءَ جي فوج جي صفن ۾ بي ترتيبي پيدا ٿي.
بابر جي فوج جي منظم حملن سبب دهلي سلطنت جو لشڪر شڪست کائي ويو.
سلطان ابراهيم لوڌي جنگ جي ميدان ۾ مارجي ويو.
سندس موت سان لوڌي گهراڻي جي دهليءَ تي مرڪزي حڪمراني ختم ٿي وئي ۽ بابر لاءِ دهلي ۽ آگري تي قبضو ڪرڻ جو رستو کلي ويو.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي جنگ جي تاريخي اهميت ===

پاڻي پت جي پهرين جنگ هندستان جي سياسي تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ هئي.
انهيءَ جنگ جي نتيجي ۾ دهلي سلطنت جي لوڌي گهراڻي جو اقتدار ختم ٿيو ۽ بابر جي اڳواڻيءَ ۾ نئين مغل حڪمرانيءَ جو بنياد پيو.
بهرحال، پاڻي پت جي فتح سان سموري اتر هندستان تي بابر جو اقتدار هڪدم مستحڪم نه ٿيو.
راجپوت حڪمرانن، افغان سردارن ۽ ڪيترن علائقائي قوتن جي مزاحمت اڃا جاري هئي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== دهلي ۽ آگري تي قبضو ==

=== دهليءَ ۾ داخل ٿيڻ ===

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر پنهنجي فوج کي دهليءَ ۽ آگري ڏانهن وڌڻ جو حڪم ڏنو.
سندس پٽ [[همايون]] کي پڻ اهم فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون ويون.
بابر دهليءَ جي اڳوڻي سلطان جي سياسي حيثيت اختيار ڪئي، پر سندس حڪومت جي بنيادي سڃاڻپ تيموري شاهي روايتن سان ڳنڍيل رهي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== آگري جي اهميت ===

[[آگرو]] دهلي سلطنت جي دور ۾ هڪ اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي چڪو هو.
بابر آگري کي پنهنجي نئين حڪومت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻايو.
هن شهر ۾ موجود خزاني ۽ ٻين وسيلن جي مدد سان فوجي ۽ انتظامي معاملن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
تنهن هوندي به هندستان جي موسم، گرمي ۽ ماحول سان بابر جي فوج جا ڪيترائي سپاهي مطمئن نه هئا ۽ ڪابل واپس وڃڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== فوج ۾ بي اطميناني ===

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر کي پنهنجي ئي فوج جي ڪجهه سپاهين ۽ اميرن جي بي اطمينانيءَ کي منهن ڏيڻو پيو.
ڪيترن فوجين لاءِ هندستان جي گرم موسم، نئين ماحول ۽ ڊگهي فوجي مهمن سبب ڏکيائيون پيدا ٿيون.
بابر پنهنجي فوج کي هندستان ۾ مستقل رهڻ ۽ نئين حڪومت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ همٿايو.
هن فوجي اميرن کي انعام ۽ جاگيرون ڏئي پنهنجي سياسي حمايت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== راڻا سانگا سان مقابلو ==

=== ميوار جي طاقت ===

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر لاءِ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي چئلينج [[ميوار]] جو حڪمران [[راڻا سانگا]] هو.
راڻا سانگا، جنهن جو نالو سنگرام سنگهه پڻ هو، [[سسوديا گهراڻو|سسوديا راجپوت گهراڻي]] سان تعلق رکندو هو.
سندس دور ۾ ميوار جي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌي هئي.
راڻا سانگا ٻين راجپوت حڪمرانن ۽ ڪجهه افغان سردارن سان اتحاد قائم ڪري بابر جي وڌندڙ اقتدار کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== راجپوت ۽ افغان اتحاد ===

بابر جي مخالفت ڪندڙ اتحاد ۾ مختلف راجپوت سردارن سان گڏ ڪجهه افغان اڳواڻ پڻ شامل هئا.
انهن ۾ [[حسن خان ميواتي]] ۽ [[محمود لوڌي]] جا نالا اهم آهن.
محمود لوڌي، ابراهيم لوڌيءَ جو ڀاءُ هو ۽ دهليءَ جي تخت بابت سياسي دعويٰ رکندو هو.
هن اتحاد جي قوت ۽ فوجي انگ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن.
پراڻن بيانن ۾ تمام وڏا انگ ملن ٿا، پر انهن کي جديد تحقيق ۾ احتياط سان استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== خانوا جي جنگ (1527ع) ==

{{Main|خانوا جي جنگ}}

=== جنگ جو پسمنظر ===

[[خانوا جي جنگ]] 16 مارچ 1527ع تي بابر ۽ راڻا سانگا جي اڳواڻيءَ واري اتحاد وچ ۾ وڙهي وئي.
خانوا موجوده هندستان جي راجستان واري علائقي ۾، [[فتح پور سيڪري]] جي ڀرسان واقع آهي.
هن جنگ جو بنيادي سبب اتر هندستان ۾ سياسي بالادستي حاصل ڪرڻ لاءِ ٻنهي قوتن جو مقابلو هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== بابر جون تياريون ===

راڻا سانگا جي فوجي اتحاد جي خبر ملڻ کان پوءِ بابر پنهنجي فوج کي منظم ڪرڻ شروع ڪيو.
هن پاڻي پت واري جنگ ۾ استعمال ڪيل ڪجهه دفاعي طريقن کي ٻيهر اختيار ڪيو.

توپخاني، بندوق بردار دستن، گهوڙيسوارن ۽ گاڏين جي دفاعي صف بنديءَ کي گڏيل جنگي حڪمت عمليءَ ۾ استعمال ڪيو ويو.
بابر پنهنجي فوج جي حوصلي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مذهبي ۽ سياسي خطاب پڻ ڪيا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== شراب ڇڏڻ ۽ مذهبي اعلان ===

خانوا جي جنگ کان اڳ بابر شراب پيئڻ ڇڏي ڏيڻ جو اعلان ڪيو.
هن شراب جا ٿانو ٽوڙائڻ ۽ پنهنجي ذاتي زندگيءَ ۾ تبديلي آڻڻ جو ذڪر ''بابرنامي'' ۾ ڪيو آهي.
بابر پنهنجي فوجي جدوجهد کي مذهبي اصطلاحن ۾ پڻ پيش ڪيو ۽ پنهنجي سپاهين کي جنگ لاءِ همٿايو.
جنگ کان پوءِ هن '''غازي''' جو لقب اختيار ڪيو، جيڪو سندس سياسي ۽ مذهبي فتح جي اظهار جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== جنگ جي ڪارروائي ===

راڻا سانگا جي اتحاد وٽ وڏي تعداد ۾ گهوڙيسوار ۽ راجپوت جنگجو موجود هئا.
بابر پنهنجي فوج کي دفاعي مورچن ۾ منظم ڪيو ۽ توپخاني کي دشمن جي پيشقدمي روڪڻ لاءِ استعمال ڪيو.
جنگ دوران ٻنهي طرفن سخت 
مقابلو ڪيو.
بابر جي فوج جي منظم صف بندي ۽ گهوڙيسوارن جي حرڪت سبب راڻا سانگا جي اتحاد کي شڪست ملي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== راڻا سانگا جي شڪست ===

جنگ دوران راڻا سانگا زخمي ٿيو ۽ کيس ميدان مان ڪڍيو ويو.
سندس اتحاد جي فوج شڪست کائي وئي.
انهيءَ شڪست راڻا سانگا جي اڳواڻيءَ هيٺ قائم ٿيل وڏي سياسي ۽ فوجي اتحاد کي سخت نقصان پهچايو.
بهرحال، خانوا جي فتح سان سمورين راجپوت رياستن جي آزادي ختم نه ٿي ۽ ڪيترائي علائقائي حڪمران پنهنجي اقتدار تي برقرار رهيا.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== خانوا جي جنگ جي اهميت ===

ڪيترن تاريخ نويسن موجب خانوا جي جنگ بابر جي هندستاني فتوحات ۾ پاڻي پت کان به وڌيڪ سياسي اهميت رکندڙ هئي.
پاڻي پت ۾ بابر هڪ ڪمزور ٿيندڙ دهلي سلطنت جي مرڪزي فوج کي شڪست ڏني هئي، جڏهن ته خانوا ۾ کيس هڪ طاقتور راجپوت-افغان اتحاد سان مقابلو ڪرڻو پيو.
خانوا جي فتح کان پوءِ بابر جي اتر هندستان ۾ سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي.&lt;ref name=&quot;Majumdar1950&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Majumdar
 |first1=R. C.
 |last2=Raychaudhuri
 |first2=H. C.
 |last3=Datta
 |first3=Kalikinkar
 |title=An Advanced History of India
 |edition=2nd
 |publisher=Macmillan
 |year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== چنديري جي مهم (1528ع) ==

{{Main|چنديري جي جنگ}}

=== چنديري جي سياسي اهميت ===

[[چنديري]] موجوده [[مڌيا پرديش]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ قلعو هو.
ان وقت چنديري تي راجپوت اڳواڻ [[ميدني راءِ]] جو اثر هو، جيڪو راڻا سانگا جي اتحاد سان لاڳاپيل هو.
خانوا جي فتح کان پوءِ بابر چنديري ڏانهن ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ ته اهو وچ هندستان ۾ سياسي ۽ فوجي اهميت رکندڙ مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== قلعي جو گهيرو ===

جنوري 1528ع ۾ بابر چنديري خلاف فوجي مهم شروع ڪئي.
هن قلعي تي قبضي کان اڳ ميدني راءِ سان ڳالهين ذريعي معاملو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
ڳالهين ۾ ڪاميابي نه ملڻ کان پوءِ بابر جي فوج قلعي تي حملو ڪيو.
قلعي جي دفاع ڪندڙن سخت مزاحمت ڪئي، پر آخرڪار بابر جي فوج چنديري تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== جوهر ۽ قتل عام جون روايتون ===

چنديري جي فتح بابت تاريخي بيانن ۾ راجپوت عورتن پاران '''جوهر''' ۽ قلعي جي محافظن جي آخري مزاحمت جو ذڪر ملي ٿو.
جوهر ان تاريخي رسم کي چيو ويندو هو، جنهن ۾ محاصري ۽ شڪست جي خطري دوران عورتون اجتماعي طور پاڻ کي باهه ڏئي ڇڏينديون هيون.
انهن واقعن بابت تاريخي روايتن کي سندن ماخذن جي روشنيءَ ۾ بيان ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف بيانن ۾ تفصيل ۽ انگ مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== چنديري جي فتح جا نتيجا ===

چنديري تي قبضي سان بابر جي وچ هندستان ۾ سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي.
هن فتح راڻا سانگا جي اڳوڻي اتحاد سان لاڳاپيل هڪ اهم فوجي مرڪز کي ختم ڪيو.
بهرحال، مالوا ۽ وچ هندستان جي سمورن علائقن تي مغلن جو مڪمل ۽ مستقل انتظامي ڪنٽرول انهيءَ فتح سان هڪدم قائم نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== افغان سردارن جي مزاحمت ==

=== محمود لوڌي جي سياسي سرگرميون ===

پاڻي پت ۽ خانوا جي جنگين کان پوءِ به افغان سردارن جي مزاحمت جاري رهي.
[[محمود لوڌي]]، جيڪو ابراهيم لوڌيءَ جو ڀاءُ هو، اوڀر هندستان ۾ مغل اقتدار خلاف سياسي حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو.
[[بهار]] ۽ [[بنگال]] جي علائقن ۾ ڪيترائي افغان امير اڃا طاقتور هئا.
انهن مان ڪجهه محمود لوڌي کي دهليءَ جي تخت جو جائز دعويدار سمجهندا هئا.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== اوڀر هندستان ۾ سياسي صورتحال ===

اوڀر هندستان ۾ مغل اقتدار کي افغان سردارن سان گڏ [[بنگال سلطنت]] جي سياسي طاقت جو پڻ مقابلو ڪرڻو پيو.
ان وقت بنگال جو سلطان [[نصرت شاهه]] هو، جيڪو [[حسين شاهي گهراڻو|حسين شاهي گهراڻي]] سان تعلق رکندو هو.
بابر لاءِ اوڀر هندستان ۾ فوجي مهم جو مقصد افغان مخالفن جي طاقت کي ڪمزور ڪرڻ ۽ بنگال سان پنهنجي سياسي سرحدن بابت معاملا طئي ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== گهاگهرا جي جنگ (1529ع) ==

{{Main|گهاگهرا جي جنگ}}

=== جنگ جو پسمنظر ===

1529ع ۾ بابر پنهنجي فوج سان اوڀر هندستان ڏانهن روانو ٿيو.
ان وقت محمود لوڌي ۽ سندس افغان حامين جي سرگرمين سبب مغل اقتدار کي خطرو موجود هو.
بنگال جي سلطان نصرت شاهه جي سياسي حيثيت پڻ انهيءَ مقابلي ۾ اهم هئي.
بابر جي فوج گنگا ۽ گهاگهرا درياهن جي علائقن ڏانهن وڌي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== جنگ جي تاريخ ۽ هنڌ ===

گهاگهرا جي جنگ عام طور 6 مئي 1529ع سان منسوب ڪئي ويندي آهي.
هي مقابلو [[گهاگهرا درياهه]] ۽ [[گنگا درياهه]] جي سنگم جي ڀرپاسي ۾ ٿيو.
درياهن جي موجودگيءَ سبب هن جنگ ۾ ٻيڙين، فوجي چرپر ۽ درياهي رستن کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== فوجي حڪمت عملي ===

بابر پنهنجي فوج کي مختلف دستن ۾ ورهايو.
درياهي رستن ۽ زميني فوجي دستن جي وچ ۾ رابطو برقرار رکڻ جنگي حڪمت عمليءَ جو اهم حصو هو.
بابر جي فوج افغان مخالفن جي پوزيشن کي ڪمزور ڪرڻ ۽ سندن منظم مزاحمت ختم ڪرڻ لاءِ ڪارروايون ڪيون.
آخرڪار افغان اتحاد کي شڪست ملي ۽ بابر جي اوڀر هندستان ۾ سياسي حيثيت مضبوط ٿي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== بنگال سان لاڳاپا ===

گهاگهرا جي مهم کان پوءِ بابر ۽ بنگال جي سلطان نصرت شاهه وچ ۾ سياسي سمجهه پيدا ٿي.
بنگال جي سلطنت مڪمل طور مغل حڪومت ۾ شامل نه ٿي.
انهيءَ ڪري گهاگهرا جي جنگ کي بنگال جي مڪمل فتح بدران اوڀر هندستان ۾ افغان مزاحمت خلاف بابر جي ڪامياب فوجي مهم طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== بابر جي جنگي حڪمت عمليءَ جو جائزو ==

بابر جي فوجي ڪاميابين جا ڪيترائي سبب هئا.
هن وچ ايشيا ۾ تيموري، ازبڪ ۽ ٻين فوجي قوتن سان مقابلي دوران حاصل ڪيل تجربن کي هندستان ۾ استعمال ڪيو.
سندس جنگي حڪمت عمليءَ ۾ گهوڙيسوارن جي تيز حرڪت، فوجي صف بندي، دفاعي مورچن، توپخاني ۽ بارودي بندوقن جو گڏيل استعمال شامل هو.
بابر جي فوجي قيادت جو هڪ اهم پاسو مختلف فوجي دستن جي سرگرمين کي هڪ گڏيل حڪمت عمليءَ هيٺ منظم ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

تنهن هوندي به سندس فتوحات کي رڳو توپخاني يا ڪنهن هڪ فوجي طريقي جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.
دهلي سلطنت جا اندروني اختلاف، افغان سردارن جي سياسي مخالفت، راجپوت اتحاد جي حالتن ۽ بابر جي اڳوڻن فوجي تجربن پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

== اهم جنگين جو تقابلي جائزو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a7c3d4;&quot;
|+ style=&quot;background:#204c6b;color:white;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''بابر جون اهم هندستاني جنگيون (1526ع–1529ع)'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183d56;&quot; | جنگ
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183d56;&quot; | تاريخ
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183d56;&quot; | مخالف
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183d56;&quot; | نتيجو
|-
| [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| 21 اپريل 1526ع
| [[ابراهيم لوڌي]]
| دهلي سلطنت جي لوڌي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ مغل اقتدار جو قيام
|-
| [[خانوا جي جنگ]]
| 16 مارچ 1527ع
| [[راڻا سانگا]] ۽ سندس راجپوت-افغان اتحاد
| اتر هندستان ۾ بابر جي سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي
|-
| [[چنديري جي جنگ]]
| جنوري 1528ع
| [[ميدني راءِ]]
| چنديري جي قلعي تي قبضو
|-
| [[گهاگهرا جي جنگ]]
| 6 مئي 1529ع
| [[محمود لوڌي]] ۽ افغان قوتون؛ بنگال جي سياسي مداخلت
| اوڀر هندستان ۾ افغان مزاحمت کي سخت ڌڪ
|}

== بابر جي هندستاني فتوحات جي مجموعي اهميت ==

1526ع کان 1529ع تائين بابر جي فوجي مهمن اتر هندستان جي سياسي نظام ۾ وڏي تبديلي آندي.
پاڻي پت ۾ دهلي سلطنت جي لوڌي گهراڻي جي شڪست کان پوءِ مغل اقتدار جو بنياد پيو.
خانوا ۾ راجپوت-افغان اتحاد کي شڪست ڏيڻ سان بابر جي حڪومت وڌيڪ مضبوط ٿي.
چنديري جي فتح وچ هندستان ۾ سندس اثر وڌايو، جڏهن ته گهاگهرا جي جنگ اوڀر هندستان ۾ افغان مخالفن جي طاقت کي ڪمزور ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;
انهن فتوحات باوجود بابر جي وفات وقت مغل سلطنت جو انتظامي ڍانچو اڃا مڪمل طور مستحڪم نه ٿيو هو.
سندس جانشين [[همايون]] کي ڪيترن علائقائي حڪمرانن، افغان سردارن ۽ پنهنجي ئي خاندان جي سياسي اختلافن کي منهن ڏيڻو پيو.
انهيءَ ڪري بابر جي حڪومت کي مغل سلطنت جي بنياد رکڻ ۽ ابتدائي توسيع جو دور سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته وڌيڪ مضبوط ۽ وسيع انتظامي نظام سندس پوٽي [[اڪبر]] جي دور ۾ ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== حڪومت ۽ انتظام ==

=== مغل اقتدار جي ابتدائي نوعيت ===

1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] کان پوءِ [[ظهيرالدين محمد بابر]] اتر هندستان ۾ [[مغل سلطنت]] جو بنياد وڌو. تنهن هوندي به سندس حڪومت جو وڏو حصو فوجي مهمن، علائقائي مزاحمت کي منهن ڏيڻ ۽ نئين فتح ڪيل علائقن ۾ اقتدار قائم ڪرڻ ۾ گذريو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;
بابر جي حڪومت تيموري شاهي روايتن تي ٻڌل هئي. بادشاهه کي فوجي قيادت، سياسي فيصلا، اميرن جي مقرري ۽ اهم علائقن جي انتظام ۾ مرڪزي حيثيت حاصل هئي. هن پنهنجي خاندان جي فردن ۽ وفادار فوجي سردارن کي مختلف علائقن جون ذميواريون ڏنيون.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;
بابر جي دور ۾ مغل حڪومت جو انتظامي ڍانچو اڃا ابتدائي مرحلي ۾ هو. پوءِ [[شير شاهه سوري]] ۽ [[اڪبر]] جي دور ۾ ترقي ڪندڙ مالياتي، فوجي ۽ صوبائي ادارن کي بابر جي پنهنجي دور جا مڪمل قائم ٿيل ادارا سمجهڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== فوجي امير ۽ علائقائي انتظام ===

بابر پنهنجي فوجي اميرن جي وفاداريءَ کي حڪومت جي استحڪام لاءِ ضروري سمجهندو هو. فتح ڪيل علائقن ۾ زمينن، آمدنيءَ جي حقن ۽ انتظامي عهدن جي ورهاست ذريعي انهن جي حمايت حاصل ڪئي ويندي هئي.
[[همايون]] سميت سندس پٽن ۽ ويجهن ساٿين کي فوجي ۽ سياسي ذميواريون ڏنيون ويون. اهڙي انتظام ۾ بادشاهه سان ذاتي وفاداري، خانداني لاڳاپا ۽ فوجي خدمت وڏي اهميت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== مالياتي مسئلا ===

هندستان ۾ ابتدائي مغل حڪومت کي فوج جي خرچن، نون فتح ڪيل علائقن جي انتظام ۽ مقامي سردارن جي مخالفت سبب مالي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.
بابر کي دهلي ۽ آگري جي اڳوڻي سلطنت جا ڪجهه مالي ۽ انتظامي وسيلا ورثي ۾ مليا، پر انهن کي هڪ متحد ۽ مستحڪم مغل نظام ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ وقت گهربل هو.
سندس مختصر حڪومت ۾ مسلسل فوجي مهمون هلنديون رهيون، جنهن ڪري جامع مالياتي سڌارن لاءِ محدود موقعا مليا.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== مذهبي عقيدا ۽ پاليسي ==

=== سني اسلامي پسمنظر ===

بابر جو تعلق سني اسلامي روايت سان هو. سندس خانداني ۽ ثقافتي تربيت تيموري، ترڪي ۽ فارسي اسلامي ماحول ۾ ٿي.
هن پنهنجي زندگيءَ ۾ صوفي بزرگن، اسلامي عالمن ۽ مذهبي روايتن جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

=== صفوي اتحاد ۽ مذهبي سياست ===

1511ع ۾ سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ بابر [[شاهه اسماعيل صفوي]] سان اتحاد قائم ڪيو.
صفوي سلطنت ۾ ٻارهن امامي شيعا مذهب کي سرڪاري حيثيت حاصل هئي، جڏهن ته بابر جي پنهنجي مذهبي تربيت سني روايت سان لاڳاپيل هئي.
ان اتحاد دوران بابر صفوي سياسي ۽ مذهبي نشانين کي اختيار ڪيو. جديد محقق هن عمل کي ان دور جي سياسي ۽ فوجي ضرورتن جي پسمنظر ۾ ڏسن ٿا.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== خانوا جي جنگ ۽ غازي جو لقب ===

1527ع ۾ [[خانوا جي جنگ]] کان اڳ بابر پنهنجي فوج جي حوصلي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مذهبي ٻولي ۽ علامتن جو استعمال ڪيو.
هن شراب پيئڻ ڇڏي ڏيڻ جو اعلان ڪيو ۽ پنهنجي ساٿين کي جنگ لاءِ تيار ڪيو.
خانوا جي فتح کان پوءِ بابر '''غازي''' جو لقب استعمال ڪيو. سندس اهڙن اعلانن کي ان دور جي سياسي، مذهبي ۽ فوجي ماحول ۾ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== مذهبي روين جي پيچيدگي ===

بابر جي مذهبي روين بابت تاريخي تصوير هڪجهڙي نه آهي.
هڪ طرف سندس تحريرن ۾ صوفي روايتن، اخلاقي سوچ ۽ مذهبي عقيدن جو ذڪر ملي ٿو، ته ٻئي طرف ڪجهه فوجي مهمن، خاص طور [[باجوڙ]] ۽ [[چنديري]] سان لاڳاپيل واقعن ۾ سخت تشدد ۽ مذهبي جنگ جي اصطلاحن جو استعمال پڻ ملي ٿو.
انهيءَ ڪري بابر کي مڪمل طور مذهبي رواداريءَ جو نمائندو يا صرف مذهبي شدت پسنديءَ سان سڃاڻڻ بدران سندس عملن کي مخصوص تاريخي حالتن ۽ معتبر ماخذن جي روشنيءَ ۾ پرکڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

== ادبي شخصيت ==

=== چغتائي ترڪي ادب ۾ مقام ===

بابر [[چغتائي ترڪي ٻولي]] جي اهم نثرنگارن ۽ شاعرن مان هو.
چغتائي ترڪي وچ ايشيا جي تيموري ادبي دنيا ۾ هڪ اهم ٻولي هئي، جنهن ۾ [[علي شير نوائي]] جهڙن شاعرن اعليٰ درجي جو ادب تخليق ڪيو.


بابر انهيءَ ادبي روايت سان لاڳاپيل هو ۽ هن چغتائي ترڪيءَ ۾ پنهنجي يادگيرين، شاعري ۽ ٻين تحريرن ذريعي اهم حصو وڌو.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

=== فارسي ادب سان تعلق ===

بابر کي فارسي ٻوليءَ تي پڻ مهارت حاصل هئي.
فارسي سندس دور ۾ تيموري درٻارن، علمي حلقن ۽ ادبي روايتن جي هڪ اهم ٻولي هئي.
بابر جي نثر ۽ شاعريءَ ۾ فارسي ادب، اصطلاحن ۽ اسلوب جو اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

=== شاعري ===

بابر چغتائي ترڪي ۽ فارسيءَ ۾ شاعري ڪئي.
سندس شاعريءَ ۾ محبت، جدائي، دوستي، انساني احساسن، جلاوطني ۽ زندگيءَ جي غير يقيني حالتن جهڙا موضوع ملن ٿا.
سندس ڪجهه شعرن ۾ ذاتي تجربن ۽ سياسي ناڪامين جو عڪس پڻ موجود آهي.
جديد محققن بابر جي شاعريءَ کي سندس خودنوشت سان گڏ پڙهي سندس شخصيت ۽ فڪري دنيا جو مطالعو ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

== بابرنامو ==

{{Main|بابرنامو}}

'''بابرنامو'''، جنهن کي ''واقعاتِ بابري'' پڻ چيو ويندو آهي، بابر جي پنهنجي لکيل يادگيرين جو مجموعو آهي.
هي ڪتاب چغتائي ترڪي ٻوليءَ ۾ لکيو ويو ۽ وچ ايشيا، افغانستان ۽ هندستان جي پندرهين صديءَ جي آخر ۽ سورهين صديءَ جي شروعات واري تاريخ جو هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianBaburnama&quot;&gt;{{cite web
 |title=Making the Baburnama
 |website=National Museum of Asian Art
 |publisher=Smithsonian Institution
 |url=https://asia-archive.si.edu/learn/discovering-baburs-gardens/writing-my-truth-the-mughal-emperor-babur/making-the-baburnama/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪتاب جو موضوع ===

''بابرنامي'' ۾ بابر پنهنجي زندگيءَ جي اهم واقعن کي بيان ڪيو آهي، جن ۾ فرغانه جي تخت نشيني، سمرقند لاءِ جدوجهد، ڪابل جي فتح، هندستاني مهمون ۽ مختلف سياسي اتحاد شامل آهن.
ڪتاب ۾ رڳو فوجي ۽ سياسي واقعا نه، پر شهرن، ماڻهن، باغن، درياهن، جبلن، موسمن، جانورن ۽ ٻوٽن جا مشاهدا پڻ ملن ٿا.
اهڙيءَ طرح هي ڪتاب تاريخ سان گڏ جاگرافي، ثقافت ۽ قدرتي تاريخ لاءِ پڻ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== خودنوشت جو انداز ===

بابر پنهنجي يادگيرين ۾ ڪيترن واقعن کي سڌي ۽ ذاتي انداز ۾ بيان ڪيو آهي.
هن پنهنجي ڪاميابين سان گڏ ناڪامين، ساٿين جي روين، ذاتي ڪمزورين ۽ سياسي مايوسين جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.
اهڙي بي تڪلف بيان سبب ''بابرنامي'' کي اسلامي ۽ وچ ايشيائي خودنوشت ادب ۾ خاص مقام حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;
بهرحال، خودنوشت هجڻ سبب ان ۾ ليکڪ جو ذاتي نقطه نظر شامل آهي. تنهنڪري تاريخي تحقيق ۾ ان کي ٻين معاصر ۽ بعد وارن ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي.

=== فارسي ترجمو ===

[[اڪبر]] جي حڪومت دوران ''بابرنامي'' جو فارسيءَ ۾ ترجمو ڪرايو ويو.
ان ترجمي سان بابر جون يادگيريون مغل درٻار جي فارسي پڙهندڙن تائين پهتيون.
فارسي ترجمي سان گڏ ڪتاب جا مصور نسخا پڻ تيار ٿيا، جن ۾ بابر جي زندگيءَ جا واقعا، فوجي مهمون، قدرتي منظر ۽ درٻاري سرگرميون ڏيکاريون ويون.&lt;ref name=&quot;SmithsonianBaburnama&quot;/&gt;

=== مصور مخطوطا ===

اڪبر جي دور ۾ ''بابرنامي'' جا ڪيترائي مصور نسخا تيار ڪيا ويا.
انهن ۾ مصورن بابر جي يادگيرين جي واقعن کي مغل مصوريءَ جي انداز ۾ پيش ڪيو.
اهي تصويرون بابر جي وفات کان ڪيترائي ڏهاڪا پوءِ ٺاهيون ويون، تنهنڪري انهن کي بابر جي زندگيءَ جي سڌي بصري شاهدي بدران بعد واري مغل درٻاري تاريخ نگاري ۽ مصوريءَ جو حصو سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;WaltersBaburnama&quot;&gt;{{cite web
 |title=Memoirs of Babur
 |website=The Walters Art Museum
 |url=https://manuscripts.thewalters.org/viewer.php?id=W.596
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== قدرتي تاريخ ۽ جاگرافيءَ ۾ دلچسپي ==

بابر پنهنجي سفرن دوران مختلف علائقن جي قدرتي ماحول جو مشاهدو ڪيو.
هن افغانستان ۽ هندستان جي جبلن، درياهن، وڻن، ميون، پکين ۽ ٻين جانورن بابت تفصيلي بيان لکيا.
هندستان ۾ هن اهڙن جانورن ۽ ٻوٽن جو ذڪر ڪيو، جيڪي وچ ايشيا جي ماحول کان مختلف هئا.
''بابرنامي'' جا اهي حصا تاريخي جاگرافي ۽ قدرتي تاريخ جي مطالعي لاءِ قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;&gt;{{cite web
 |title=Discovering Babur's Gardens
 |website=National Museum of Asian Art
 |publisher=Smithsonian Institution
 |url=https://asia-archive.si.edu/learn/discovering-baburs-gardens/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== باغباني ۽ فن تعمير ==

=== باغن سان دلچسپي ===

بابر کي باغن، وهندڙ پاڻي، ڇانوَ وارن وڻن ۽ قدرتي منظرن سان خاص دلچسپي هئي.
هن وچ ايشيا ۽ افغانستان ۾ باغن جو مشاهدو ڪيو ۽ پنهنجي حڪومت دوران ڪيترن هنڌن تي باغ ٺهرايا يا موجود باغن کي بهتر بڻايو.
هندستان ۾ هن باغن جي منظم ترتيب، پاڻيءَ جي نالن ۽ هندسي رٿابنديءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;/&gt;

=== چهارباغ جو تصور ===

'''[[چهارباغ]]''' فارسي باغبانيءَ جي هڪ طرز آهي، جنهن ۾ باغ کي عام طور چئن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي.
پاڻيءَ جا نالا، رستا، وڻ ۽ ٻوٽن جون قطارون ان جي ترتيب جا اهم جزا هوندا آهن.
بابر اتر هندستان ۾ هن قسم جي منظم باغبانيءَ کي مشهور ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
تنهن هوندي به چهارباغ جي روايت بابر کان گهڻو اڳ ايران ۽ وچ ايشيا ۾ موجود هئي؛ تنهنڪري بابر کي هن طرز جو اصل موجد قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;/&gt;

=== ڪابل جا باغ ===

ڪابل ۽ ان جي آس پاس بابر ڪيترن باغن ۽ تفريحي هنڌن سان لاڳاپيل رهيو.
انهن ۾ [[استالف]] جا باغ ۽ ڪابل جي مختلف وادين جا باغ خاص اهميت رکن ٿا.
بابر انهن هنڌن تي دوستن ۽ درٻاري ساٿين سان وقت گذاريندو هو، شاعري ٻڌندو هو ۽ قدرتي منظرن جو مشاهدو ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;MoynihanIstalif&quot;&gt;{{cite web
 |title=IV. Istalif, Babur's Favorite Garden
 |website=National Museum of Asian Art
 |publisher=Smithsonian Institution
 |url=https://asia.si.edu/research/essays/iv-istalif-baburs-favorite-garden/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== آگري جا باغ ===

هندستان ۾ اچڻ کان پوءِ بابر کي آگري جي گرمي ۽ باغن جي ترتيب بابت ڪجهه شڪايتون هيون.
هن آگري ۾ وهندڙ پاڻي، منظم رستن ۽ هندسي ترتيب وارن باغن جي تعمير ۾ دلچسپي ورتي.
[[جمنا درياهه]] جي ڪنارن تي سندس باغبانيءَ جون سرگرميون پوءِ مغل باغن جي تاريخ ۾ اهم ثابت ٿيون.&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;/&gt;

=== باغِ وفا ===

'''باغِ وفا''' بابر سان منسوب هڪ مشهور باغ هو، جيڪو افغانستان ۾ [[جلال آباد]] جي ڀرپاسي واري علائقي سان لاڳاپيل هو.
''بابرنامي'' جي بعد وارن مصور نسخن ۾ باغ جي تعمير، پاڻيءَ جي انتظام ۽ باغبانن جي ڪم جا منظر ڏيکاريا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;GardenWork2022&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Water and Work in Mughal Gardens and Landscapes
 |journal=Journal of Material Cultures in the Muslim World
 |volume=3
 |issue=1
 |year=2022
 |pages=112–137
 |doi=10.1163/26666286-12340027
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ذاتي زندگي ۽ خاندان ==

=== شاديون ===

بابر پنهنجي زندگيءَ ۾ ڪيترائي نڪاح ڪيا.
سندس زالن ۾ [[عائشه سلطان بيگم]]، [[زينب سلطان بيگم]]، [[ماهم بيگم]]، [[معصومه سلطان بيگم]] ۽ [[بي بي مبارڪه]] جا نالا تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿا.
انهن شادين مان ڪجهه جو تعلق تيموري ۽ ٻين علائقائي حڪمران خاندانن سان سياسي ۽ خانداني لاڳاپا قائم ڪرڻ سان پڻ هو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== ماهم بيگم ===

'''[[ماهم بيگم]]''' بابر جي اهم زالن مان هئي.
هوءَ [[همايون]] جي ماءُ هئي، جيڪو پوءِ بابر جو جانشين ٿيو.
ماهم بيگم کي بابر جي خاندان ۽ شاهي گهراڻي ۾ خاص حيثيت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;GulbadanBeveridge1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== پٽ ===

بابر جي مشهور پٽن ۾ هي شامل هئا:

* '''[[همايون]]''' — بابر جو جانشين ۽ ٻيو مغل شهنشاهه.
* '''[[ڪامران مرزا]]''' — مغل شهزادو، جنهن افغانستان ۽ پنجاب جي سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
* '''[[عسكري مرزا]]''' — مغل شهزادو.
* '''[[هندال مرزا]]''' — مغل شهزادو، جيڪو همايون جي دور جي سياسي واقعن سان لاڳاپيل رهيو.

بابر جي وفات کان پوءِ انهن شهزادن جا سياسي لاڳاپا ۽ اختلاف مغل سلطنت جي تاريخ ۾ اهم ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;GulbadanBeveridge1902&quot;/&gt;

=== ڌيئرون ===

بابر جي ڌيئرن ۾ [[گلبدن بيگم]]، [[گلچهره بيگم]] ۽ [[معصومه سلطان بيگم (بابر جي ڌيءَ)|معصومه سلطان بيگم]] جا نالا اهم آهن.
'''گلبدن بيگم''' پنهنجي ڪتاب ''[[همايون نامو]]'' جي ڪري مشهور آهي.
هن ڪتاب ۾ بابر، همايون ۽ مغل شاهي خاندان جي ذاتي ۽ سياسي زندگيءَ بابت اهم معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;GulbadanBeveridge1902&quot;/&gt;

== شخصيت ۽ ذاتي عادتون ==

بابر جي خودنوشت مان سندس شخصيت جا مختلف پاسا ظاهر ٿين ٿا.
هو هڪ فوجي حڪمران هجڻ سان گڏ شاعري، دوستي، موسيقي، باغن ۽ قدرتي منظرن ۾ دلچسپي رکندو هو.
هن پنهنجي زندگيءَ ۾ شراب نوشيءَ جو ذڪر پڻ ڪيو آهي، جڏهن ته خانوا جي جنگ کان اڳ شراب ڇڏڻ جو اعلان ڪيائين.
سندس لکڻين ۾ ذاتي احساسن، سياسي مايوسين ۽ پنهنجي ساٿين بابت سڌا تبصرا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;

== بابر جي وفات ==

=== آخري بيماري ===

1529ع جي فوجي مهمن کان پوءِ بابر جي صحت ۾ ڪمزوري پيدا ٿيڻ لڳي.
1530ع ۾ هو آگري ۾ بيمار ٿيو.
سندس آخري بيماريءَ جي نوعيت بابت تاريخي ماخذن مان ڪا هڪ قطعي طبي تشخيص ثابت نٿي ٿئي.
بابر جي وفات سان لاڳاپيل ڪجهه روايتن ۾ همايون جي بيماريءَ ۽ بابر جي دعا جو ذڪر پڻ ملي ٿو، پر انهن روايتن کي تاريخي عقيدي ۽ خانداني بيانن جي حيثيت سان پيش ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;GulbadanBeveridge1902&quot;/&gt;

=== وفات جي تاريخ ===

بابر 26 ڊسمبر 1530ع تي [[آگرو|آگري]] ۾ وفات ڪئي.
وفات وقت سندس عمر 47 سال هئي.
سندس جانشين پٽ [[همايون]] ٿيو، جنهن مغل سلطنت جي ٻئي شهنشاهه جي حيثيت سان تخت سنڀاليو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ابتدائي تدفين ===

بابر کي شروعات ۾ آگري ۾ دفنايو ويو.
سندس خواهش ڪابل ۾ دفن ٿيڻ جي هئي، جتي هن پنهنجي زندگيءَ جو اهم حصو گذاريو هو.
بعد ۾ سندس مڙهه ڪابل منتقل ڪيو ويو.
مڙهه جي منتقليءَ جي صحيح سال بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ سال کي غير تڪراري حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== باغ بابر ۾ مقبرو ==

{{Main|باغ بابر}}

'''[[باغ بابر]]''' افغانستان جي گاديءَ واري شهر [[ڪابل]] ۾ واقع هڪ تاريخي باغ آهي، جتي بابر جي قبر موجود آهي.
باغ جي تاريخ بابر جي دور سان لاڳاپيل آهي ۽ پوءِ مغل حڪمرانن ان جي سار سنڀال ۽ تعمير ۾ حصو ورتو.
بابر جي قبر سندس تاريخي يادگار طور اهم حيثيت رکي ٿي.
وقت گذرڻ سان باغ ۽ ان جي عمارتن کي جنگين، قدرتي اثرن ۽ انتظامي مسئلن سبب نقصان پهتو، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ بحاليءَ جا ڪم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;/&gt;

== تاريخي ورثو ==

=== مغل سلطنت جو بنياد ===

بابر جو سڀ کان اهم سياسي ورثو هندستان ۾ مغل سلطنت جو بنياد وجهڻ هو.
1526ع ۾ پاڻي پت جي فتح سان شروع ٿيندڙ مغل اقتدار سندس جانشينن جي دور ۾ وڌيڪ وسيع ۽ منظم ٿيو.
[[اڪبر]]، [[جهانگير]]، [[شاهجهان]] ۽ [[اورنگزيب]] جهڙن شهنشاهن جي حڪومتن دوران مغل سلطنت ڏکڻ ايشيا جي اهم سياسي قوتن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== ادبي ورثو ===

''بابرنامو'' بابر جي تاريخي شهرت جو هڪ اهم بنياد آهي.
هي ڪتاب سندس زندگيءَ سان گڏ ان دور جي سماجي، سياسي، ثقافتي ۽ قدرتي حالتن جو پڻ قيمتي رڪارڊ آهي.
چغتائي ترڪي نثر جي تاريخ ۾ هن ڪتاب کي خاص اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianBaburnama&quot;/&gt;

=== باغبانيءَ تي اثر ===

بابر جي باغن سان دلچسپيءَ مغل باغبانيءَ جي شروعاتي صورتن کي متاثر ڪيو.
سندس جانشينن جي دور ۾ هندسي ترتيب، پاڻيءَ جي نالن ۽ چهارباغ جي طرز کي وڌيڪ ترقي ملي.
اهڙي باغبانيءَ جا اثر پوءِ مغل مقبرن، محلاتن ۽ شاهي باغن ۾ نمايان ٿيا.&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;/&gt;

=== وچ ايشيا ۾ يادگيري ===

بابر کي اڄوڪي [[ازبڪستان]] جي تاريخي ۽ ادبي ورثي ۾ خاص اهميت حاصل آهي.
[[انديجان]] سندس جنم ڀومي هجڻ سبب بابر جي تاريخي يادگيريءَ سان لاڳاپيل شهر آهي.
وچ ايشيا ۾ سندس شاعري، خودنوشت ۽ تيموري پسمنظر کي اهم ثقافتي ورثي طور ڏٺو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== تاريخ نويسيءَ ۾ جائزو ===

جديد تاريخ نويس بابر جي شخصيت کي ڪيترن پاسن کان ڏسن ٿا.
هو هڪ ڪامياب فوجي اڳواڻ ۽ سلطنت جو باني هو، پر سندس مهمن ۾ جنگي تشدد ۽ مقامي آباديءَ کي نقصان پڻ پهتو.
هو هڪ شاعر، خودنوشت نگار ۽ قدرتي ماحول جو مشاهدو ڪندڙ شخص پڻ هو.
انهن مختلف پاسن سبب بابر جي تاريخي شخصيت کي هڪ ئي سادي وصف ۾ محدود ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;

== بابر جي زندگيءَ جي اهم واقعن جو خلاصو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a9bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#204b70;color:#ffffff;padding:10px;font-size:115%;&quot; | '''ظهيرالدين محمد بابر: زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | اهميت
|-
| 1483ع
| انديجان ۾ پيدائش
| تيموري خاندان ۾ جنم
|-
| 1494ع
| فرغانه جو حڪمران بڻيو
| سياسي زندگيءَ جي شروعات
|-
| 1497ع
| سمرقند تي پهريون قبضو
| تيموري مرڪز حاصل ڪرڻ جي ڪوشش
|-
| 1504ع
| ڪابل جي فتح
| مستقل سياسي مرڪز جو قيام
|-
| 1511ع
| صفوي مدد سان سمرقند جي ٻيهر فتح
| وچ ايشيا ۾ اقتدار بحال ڪرڻ جي ڪوشش
|-
| 1512ع
| غجدوان کان پوءِ وچ ايشيا ۾ ناڪامي
| هندستان ڏانهن سياسي ڌيان وڌيو
|-
| 1519ع
| باجوڙ ۽ ڀيرا جون مهمون
| هندستاني سرحدي علائقن ۾ فوجي ڪارروايون
|-
| 1524ع
| لاهور ۽ ديپالپور جي مهم
| پنجاب ۾ سياسي مداخلت
|-
| 1526ع
| پاڻي پت جي پهرين جنگ
| مغل سلطنت جو قيام
|-
| 1527ع
| خانوا جي جنگ
| راجپوت-افغان اتحاد کي شڪست
|-
| 1528ع
| چنديري جي فتح
| وچ هندستان ۾ سياسي اثر وڌيو
|-
| 1529ع
| گهاگهرا جي جنگ
| اوڀر هندستان ۾ افغان مزاحمت کي ڌڪ
|-
| 1530ع
| آگري ۾ وفات
| همايون جي جانشيني
|}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=Babur |translator-last=Beveridge |translator-first=Annette Susannah |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur) |publisher=Luzac &amp; Co. |location=London |year=1922 |language=en}}
* {{cite book |last=Dale |first=Stephen F. |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530 |publisher=Cambridge University Press |year=2018 |isbn=9781108470070 |language=en}}
* {{cite book |last=Dale |first=Stephen Frederic |title=The Garden of the Eight Paradises: Bābur and the Culture of Empire in Central Asia, Afghanistan and India (1483–1530) |publisher=Brill |year=2004 |isbn=9004137076 |language=en}}
* {{cite book |last=Erskine |first=William |title=A History of India under the Two First Sovereigns of the House of Taimur, Báber and Humáyun |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1854 |volume=1 |language=en}}
* {{cite book |author=Gulbadan Begum |translator-last=Beveridge |translator-first=Annette Susannah |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma) |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |year=1902 |language=en}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://www.iranicaonline.org/articles/babor-zahir-al-din/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ بابر بابت مضمون]
* [https://asia.si.edu/explore-art-culture/collections/collections-areas/southasian-himalayan/discovering-babur/ سمٿسونين نيشنل ميوزيم آف ايشين آرٽ: بابر بابت نمائش]
* [https://manuscripts.thewalters.org/viewer.php?id=W.596 والٽرز آرٽ ميوزيم ۾ بابرنامي جو مصور مخطوطو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Babur وڪيميڊيا ڪامنز تي بابر جون تصويرون]

[[زمرو:بابر]]
[[زمرو:مغل شهنشاهه]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:تيموري گهراڻو]]
[[زمرو:1483ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1530ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:چغتائي ترڪي ادب]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]</text>
      <sha1>qs2xvl24xvxufdqngoppeii44hh9ra5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424411</id>
      <parentid>424409</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103385" sha1="kc7ltxhg1bxr1s5qyr7it0wn715au1s" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل سلطنت جو باني ۽ پهريون مغل شهنشاهه (1526ع–1530ع)}}

{{Infobox royalty
| name = ظهيرالدين محمد بابر
| title = مغل شهنشاهه
| image = Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg
| caption = بابر جو مصور پورٽريٽ، لڳ ڀڳ 1640ع، شاهجهان جي دور جو البم؛ سمٿسونين جو مجموعو
| succession = [[مغل سلطنت]] جو پهريون شهنشاهه
| reign = 21 اپريل 1526ع – 26 ڊسمبر 1530ع
| predecessor = عهدو قائم ٿيو؛ [[ابراهيم لوڌي]] دهليءَ جو اڳوڻو سلطان
| successor = [[همايون]]
| succession1 = [[ڪابل]] جو حڪمران
| reign1 = 1504ع – 1526ع
| succession2 = [[فرغانه]] جو حڪمران
| reign2 = 1494ع – 1497ع
| predecessor2 = [[عمر شيخ مرزا ٻيو]]
| succession3 = [[سمرقند]] جو حڪمران
| reign3 = مختلف مختصر دور، 1497ع، 1500ع–1501ع ۽ 1511ع–1512ع
| birth_date = {{Birth date|1483|2|14|df=y}}
| birth_place = [[انديجان]]، [[فرغانه وادي]]، [[تيموري سلطنت]]
| death_date = {{Death date and age|1530|12|26|1483|2|14|df=y}}
| death_place = [[آگرو]]، [[مغل سلطنت]]
| burial_place = [[باغ بابر]]، [[ڪابل]]، [[افغانستان]]
| full_name = ظهيرالدين محمد بابر
| posthumous_name = فردوس مڪاني
| house = [[تيموري گهراڻو]]
| dynasty = [[مغل گهراڻو]]
| father = [[عمر شيخ مرزا ٻيو]]
| mother = [[قتلُغ نگار خانم]]
| spouse = [[ماهم بيگم]]
| issue = [[همايون]]، [[ڪامران مرزا]]، [[عسكري مرزا]]، [[هندال مرزا]]، [[گلبدن بيگم]] ۽ ٻيا
| religion = [[سني اسلام]]
| signature = Detail of Babur's dynastic seal, from a Mughal land grant dating from August 1527.jpg
| signature_type = شاهي مهر
}}

'''ظهيرالدين محمد بابر''' (فارسي: {{lang|fa|ظهیرالدین محمد بابر}}؛ چغتائي ترڪي: {{lang|chg|ظهير الدين محمد بابر}}؛ 6 محرم 888هه / 14 فيبروري 1483ع – 6 جمادي الاول 937هه / 26 ڊسمبر 1530ع)، عام طور '''[[بابر]]''' جي نالي سان مشهور، هڪ [[تيموري گهراڻو|تيموري]] شهزادو، فوجي اڳواڻ، شاعر، تاريخ نويس ۽ [[مغل سلطنت]] جو باني هو. هن 1526ع کان 1530ع تائين هندستان ۾ پهرئين مغل شهنشاهه جي حيثيت سان حڪومت ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Lehmann
 |first=Fritz
 |title=Bābor, Ẓahīr-al-Dīn Moḥammad
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=III
 |pages=320–323
 |date=15 December 1988
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/babor-zahir-al-din/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بابر پنهنجي پيءُ جي پاسي کان وچ ايشيا جي مشهور فاتح [[تيمور]] جو اولاد هو، جڏهن ته سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]]، [[يونس خان]] جي ڌيءَ هئي، جنهن جو نسب [[چنگيز خان]] سان ملندو هو. انهيءَ طرح بابر جو تعلق تيموري ۽ چنگيزي ٻنهي شاهي خاندانن سان هو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Baumer2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Baumer
 |first=Christoph
 |title=The History of Central Asia: The Age of Islam and the Mongols
 |publisher=Bloomsbury Publishing
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1494ع ۾ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ بابر ننڍي عمر ۾ [[فرغانه]] جو حڪمران ٿيو. هن [[سمرقند]] حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي فوجي مقابلا ڪيا، پر ازبڪ اڳواڻ [[محمد شيباني خان]] ۽ ٻين تيموري حريفن سان جنگين سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم نه ڪري سگهيو. 1504ع ۾ هن [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو ۽ ان کي پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻايو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
1526ع ۾ بابر [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[دهلي سلطنت]] جي آخري لوڌي سلطان [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏني. 1527ع ۾ [[خانوا جي جنگ]] ۾ [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ واري اتحاد کي شڪست ڏئي اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيائين. هن 1528ع ۾ [[چنديري]] ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ۾ پڻ فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بابر پنهنجي يادگيرين تي مشتمل ڪتاب '''[[بابرنامو]]''' چغتائي ترڪي ٻوليءَ ۾ لکيو. اهو ڪتاب سندس زندگيءَ، وچ ايشيا، افغانستان، هندستان، سياسي حالتن، ماڻهن، جاگرافي، نباتات، جانورن ۽ ثقافت بابت اهم بنيادي تاريخي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ لقب ==

بابر جو پورو نالو '''ظهيرالدين محمد''' هو. ”ظهيرالدين“ عربي ٻوليءَ جو مرڪب نالو آهي، جنهن جي معنيٰ ”دين جو مددگار“ يا ”دين جو حامي“ آهي.
تاريخي روايت موجب سندس نالو صوفي بزرگ [[خواجه عبيدالله احرار]] جي نسبت سان رکيو ويو هو، جنهن سان سندس پيءُ جي روحاني وابستگي هئي.&lt;ref name=&quot;Noshahi2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Noshahi
 |first=Arif
 |title=خواجہ احرار
 |publisher=پورب اڪيڊمي
 |location=لاهور
 |year=2005
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

'''بابر''' نالي جي اصل بابت مختلف تشريحون ملن ٿيون. عام طور ان کي فارسي لفظ ''ببر'' سان ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ ”واگهه“ آهي. تاريخي لکتن ۾ سندس نالو ''Bābur''، ''Bābor'' ۽ ''Baber'' جهڙين صورتن ۾ پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen Frederic
 |title=The Garden of the Eight Paradises: Bābur and the Culture of Empire in Central Asia, Afghanistan and India (1483–1530)
 |publisher=Brill
 |year=2004
 |isbn=9004137076
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل تاريخي روايت ۾ بابر کي وفات کان پوءِ '''فردوس مڪاني''' جي لقب سان پڻ ياد ڪيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”جنت ۾ جاءِ رکندڙ“ آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |page=6
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ نسب ==

=== پيءُ جي پاسي کان تيموري نسب ===

بابر جو پيءُ '''[[عمر شيخ مرزا ٻيو]]''' تيموري گهراڻي جو شهزادو ۽ فرغانه جو حڪمران هو. سندس ڏاڏو [[ابو سعيد مرزا]] هو، جيڪو تيموري سلطنت جو هڪ اهم حڪمران رهيو.
ابو سعيد مرزا، [[ميران شاهه]] جي نسل مان هو، جيڪو [[تيمور]] جو پٽ هو. انهيءَ نسب جي بنياد تي بابر پاڻ کي تيمور جي سياسي ورثي جو وارث سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
تيموري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جو ڪو هڪڙو مستقل ۽ سڀني طرفان تسليم ٿيل قانون نه هو. مختلف شهزادا پنهنجي فوجي طاقت، علائقائي حمايت ۽ خانداني حق جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.
اهڙي صورتحال ۾ سمرقند، بخارا، هرات ۽ فرغانه جهڙن علائقن تي تيموري شهزادن وچ ۾ مسلسل جنگيون ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ماءُ جي پاسي کان چنگيزي نسب ===

بابر جي ماءُ '''[[قتلُغ نگار خانم]]'''، [[يونس خان]] جي ڌيءَ هئي. يونس خان [[مغلستان]] جي چغتائي خانن مان هو ۽ سندس نسب [[چغتائي خان]] ذريعي [[چنگيز خان]] سان ملندو هو.
قتلُغ نگار خانم ۽ سندس ماءُ '''ايسان دولت بيگم''' بابر جي ابتدائي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
بابر جي ناني ايسان دولت بيگم سياسي معاملن، سفارتڪاريءَ ۽ ڏکين حالتن ۾ فيصلا ڪرڻ بابت کيس رهنمائي ڏني. جديد تاريخ نويس فرٽز ليهمن موجب هن بابر جي ابتدائي سياسي تربيت ۾ خاص اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== تيموري ۽ چغتائي ورثو ===

بابر جو خانداني پسمنظر تيموري، چغتائي ۽ ترڪ-فارسي ثقافتي روايتن جو ميلاپ هو.
سندس پيءُ جو خاندان [[برلاس قبيلو|برلاس قبيلي]] سان تعلق رکندو هو، جنهن جون پاڙون منگول دنيا سان لاڳاپيل هيون، پر وقت گذرڻ سان اهو قبيلو ترڪي ٻولي، اسلام ۽ فارسي ثقافت سان گهري طرح وابسته ٿي چڪو هو.
بابر جي سياسي سڃاڻپ ۾ تيموري نسب کي خاص اهميت حاصل هئي، جڏهن ته سندس مادري خاندان سان چغتائي خانن جو تعلق پڻ سندس سياسي اتحاد ٺاهڻ ۾ مددگار ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield1991&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1991
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ==

=== پيدائش ===

بابر 14 فيبروري 1483ع، مطابق 6 محرم 888هه، تي [[فرغانه وادي]] جي شهر [[انديجان]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو اڄوڪي [[ازبڪستان]] ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
سندس پيدائش وقت وچ ايشيا جي تيموري سلطنت ڪيترن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي.
[[سمرقند]]، [[بخارا]]، [[هرات]] ۽ [[فرغانه]] تي مختلف تيموري حڪمرانن جو اقتدار هو، جن وچ ۾ گهڻو ڪري سياسي ۽ فوجي مقابلا ٿيندا رهندا هئا.

=== ننڍپڻ ۽ تعليم ===

بابر جي پرورش تيموري شاهي خاندان جي سياسي ۽ ثقافتي ماحول ۾ ٿي.
هن کي ننڍپڻ کان فوجي تربيت، گهوڙي سواري، تيراندازي، ادب ۽ درٻاري آداب سان واقفيت حاصل ٿي.
سندس ابتدائي تعليم ۾ ترڪي ۽ فارسي ٻولين، شاعريءَ، اسلامي علمن ۽ تاريخ کي اهميت حاصل هئي.
بابر جي بعد واري ادبي تخليقن مان ظاهر ٿئي ٿو ته کيس شاعري، جاگرافي، قدرتي ماحول ۽ انساني ڪردارن جي مشاهدي ۾ گهري دلچسپي هئي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Dale
 |first=Stephen Frederic
 |title=Steppe Humanism: The Autobiographical Writings of Zahir al-Din Muhammad Babur, 1483–1530
 |journal=International Journal of Middle East Studies
 |volume=22
 |issue=1
 |pages=37–58
 |year=1990
 |doi=10.1017/S0020743800033171
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

بابر جي مادري ۽ ادبي ٻولي '''[[چغتائي ترڪي ٻولي]]''' هئي.
هن پنهنجي مشهور خودنوشت ''بابرنامو'' انهيءَ ٻوليءَ ۾ لکيو.
بابر فارسي ٻوليءَ ۾ پڻ مهارت رکندو هو. فارسي تيموري درٻارن، ادب ۽ علمي حلقن ۾ وڏي اهميت رکندڙ ٻولي هئي.
سندس نثر ۾ ترڪي بنياد سان گڏ فارسي لفظن، اصطلاحن ۽ ادبي اثرن جي وڏي موجودگي ڏسڻ ۾ اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

== فرغانه جي حڪمراني (1494ع–1497ع) ==

=== عمر شيخ مرزا جي وفات ===

1494ع ۾ بابر جو پيءُ عمر شيخ مرزا وفات ڪري ويو.
تاريخي روايت موجب سندس وفات هڪ اهڙي حادثي ۾ ٿي، جنهن ۾ ڪبوترن لاءِ ٺهيل عمارت يا ان سان لاڳاپيل حصو ڪري پيو.
ان وقت بابر جي عمر يارهن سال ۽ ڪجهه مهينا هئي. اسلامي قمري سالن جي حساب سان کيس اڪثر ٻارهن سالن جو حڪمران بيان ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
بابر پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ فرغانه جي تخت تي ويٺو.
نئين حڪمران جي ننڍي عمر سبب پاڙيسري حڪمرانن ۽ مقامي سردارن فرغانه جي اقتدار ۾ مداخلت ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون.

=== ابتدائي سياسي خطرا ===

بابر کي تخت نشينيءَ کان فوراً پوءِ ڪيترن سياسي خطرن کي منهن ڏيڻو پيو.
سندس چاچا ۽ ٻيا تيموري شهزادا فرغانه تي پنهنجو اثر وڌائڻ چاهيندا هئا.
فرغانه جي اندر پڻ ڪجهه طاقتور اميرن جون وفاداريون غير يقيني هيون.
انهن حالتن ۾ بابر پنهنجي خاندان، خاص طور پنهنجي ناني ايسان دولت بيگم، ۽ وفادار فوجي سردارن جي مدد سان حڪومت بچائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== سمرقند حاصل ڪرڻ جي خواهش ===

[[سمرقند]] تيمور جي سلطنت جو مشهور سياسي ۽ ثقافتي مرڪز هو.
تيموري شهزادن لاءِ سمرقند تي حڪمراني ڪرڻ وڏي عزت ۽ سياسي جائز حيثيت جي علامت سمجهي ويندي هئي.
بابر پڻ سمرقند تي پنهنجي خانداني حق جو دعويدار هو.
انهيءَ خواهش سبب هن پنهنجي ننڍي عمر کان ئي سمرقند حاصل ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون شروع ڪيون.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== سمرقند لاءِ جدوجهد ==

=== پهرين ڪوشش ===

1490ع واري ڏهاڪي ۾ سمرقند جي تيموري حڪمرانن وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد جاري هئي.
بابر انهيءَ صورتحال مان فائدو وٺي شهر تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
سندس شروعاتي مهمون محدود وسيلن، سياسي اتحاد جي ڪمزوري ۽ مقامي مخالفت سبب ڪامياب نه ٿي سگهيون.

=== سمرقند جي فتح (1497ع) ===

1497ع ۾ بابر ڊگهي گهيري کان پوءِ سمرقند تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.
اها سندس ابتدائي سياسي زندگيءَ جي هڪ وڏي ڪاميابي هئي.
تنهن هوندي به سمرقند تي سندس حڪومت ٿوري عرصي لاءِ رهي.
شهر جي معاشي ۽ سياسي حالتن، فوجي وسيلن جي کوٽ ۽ فرغانه ۾ پيدا ٿيل بغاوتن سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== فرغانه جو وڃائڻ ===

سمرقند تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ بابر کي خبر پئي ته سندس پنهنجي فرغانه واري حڪومت خطري ۾ پئجي وئي آهي.
فرغانه ۾ سندس مخالفن اقتدار تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بابر پنهنجي پراڻي حڪومت بچائڻ لاءِ سمرقند ڇڏي روانو ٿيو.
پر هو نه فرغانه کي فوري طور ٻيهر حاصل ڪري سگهيو ۽ نه ئي سمرقند تي پنهنجو قبضو برقرار رکي سگهيو.
انهيءَ طرح ننڍي عمر ۾ ئي هو ٻنهي اهم سياسي مرڪزن کان محروم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== جلاوطني ۽ سياسي جدوجهد ===

بابر ڪيترن سالن تائين وچ ايشيا ۾ مختلف علائقن ۾ پنهنجي وفادار ساٿين سان گڏ گهمندو رهيو.
هن ڪڏهن مقامي سردارن سان اتحاد قائم ڪيا ۽ ڪڏهن فوجي طاقت ذريعي پنهنجي وڃايل حڪومت واپس وٺڻ جي ڪوشش ڪئي.
انهيءَ عرصي دوران کيس خوراڪ، فوجي سامان، مالي وسيلن ۽ وفادار سپاهين جي کوٽ کي منهن ڏيڻو پيو.
بابرنامي ۾ انهن مشڪلاتن، ساٿين جي وفادارين ۽ سياسي مايوسين جا تفصيلي بيان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

== محمد شيباني خان سان مقابلو ==

=== ازبڪ طاقت جو عروج ===

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ازبڪ فوجي طاقت وڌڻ لڳي.
شيباني خان تيموري گهراڻي جي اندروني اختلافن مان فائدو وٺي وچ ايشيا جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو.
هن سمرقند ۽ بخارا جهڙن اهم مرڪزن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== سمرقند جي ٻيهر فتح ۽ شڪست ===

1500ع–1501ع جي دوران بابر سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر سندس اقتدار ٻيهر ٿوري عرصي لاءِ رهيو.
شيباني خان جي فوجي طاقت ۽ سمرقند جي خراب معاشي حالتن بابر لاءِ وڏي مشڪلات پيدا ڪئي.
1501ع ۾ [[سر پل جي جنگ]] ۾ بابر کي شيباني خان هٿان شڪست ملي.
ان کان پوءِ سمرقند گهيري ۾ اچي ويو ۽ بابر کي شهر ڇڏڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== وچ ايشيا ۾ اقتدار جي ناڪامي ===

شيباني خان جي ڪاميابين سبب بابر جا وچ ايشيا ۾ مستقل حڪومت قائم ڪرڻ جا امڪان گهٽجي ويا.
هن پنهنجي تيموري مائٽن ۽ مقامي سردارن کان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر انهن اتحادين جي حمايت مستقل ثابت نه ٿي.
1503ع ۽ 1504ع تائين بابر جي سياسي حالت وڌيڪ ڪمزور ٿي چڪي هئي.
آخرڪار هن وچ ايشيا مان نڪري افغانستان ۾ نئين طاقت جو مرڪز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== ڪابل ڏانهن روانگي ==

1504ع ۾ بابر پنهنجن ڀائرن، وفادار اميرن ۽ فوجي ساٿين سان گڏ وچ ايشيا مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو.
شروعات ۾ هن خراسان ڏانهن وڃڻ بابت سوچيو، پر سياسي حالتن سبب پنهنجو رخ ڪابل ڏانهن ڪيو.
ان وقت ڪابل ۾ مقامي اقتدار جي ڪمزوري ۽ سياسي اختلاف موجود هئا.
بابر انهيءَ صورتحال مان فائدو وٺي ڪابل تي قبضو ڪرڻ جي مهم شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ڪابل جي فتح (1504ع) ===

آڪٽوبر 1504ع ۾ بابر ڪابل تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.
ڪابل جي فتح سندس زندگيءَ ۾ هڪ اهم موڙ هو.
فرغانه ۽ سمرقند جي غير يقيني سياسي حالتن جي ڀيٽ ۾ ڪابل کيس وڌيڪ مستحڪم فوجي ۽ انتظامي مرڪز فراهم ڪيو.
ڪابل مان بابر افغانستان جي مختلف علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌايو ۽ پوءِ هندستان ڏانهن فوجي مهمن لاءِ بنياد تيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== شروعاتي زندگيءَ جي اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9bfd0;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#234d6c;color:#ffffff;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''ظهيرالدين محمد بابر: 1483ع کان 1504ع تائين'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 14 فيبروري 1483ع
| انديجان ۾ پيدائش
| تيموري شاهي خاندان ۾ جنم
|-
| 1494ع
| فرغانه جي تخت نشيني
| ننڍي عمر ۾ حڪومت جي شروعات
|-
| 1497ع
| سمرقند جي فتح
| تيموري شاهي مرڪز تي پهريون قبضو
|-
| 1497ع–1498ع
| سمرقند ۽ فرغانه وڃائڻ
| اقتدار جي ابتدائي بحران جو دور
|-
| 1500ع–1501ع
| سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ
| وچ ايشيا ۾ اقتدار بحال ڪرڻ جي ڪوشش
|-
| 1501ع
| سر پل جي جنگ
| شيباني خان هٿان شڪست
|-
| 1503ع–1504ع
| سياسي جلاوطني ۽ نيون ڪوششون
| وچ ايشيا ۾ اقتدار جي جدوجهد
|-
| آڪٽوبر 1504ع
| ڪابل جي فتح
| نئين سياسي ۽ فوجي مرڪز جو قيام
|}

== تاريخي ماخذن جو تعارف ==

=== بابرنامو ===

''بابرنامو'' بابر جي پنهنجي لکيل يادگيرين جو مجموعو آهي.
اهو ڪتاب سندس شروعاتي زندگي، فرغانه جي حڪومت، سمرقند لاءِ جنگين ۽ ڪابل جي فتح بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.
ڇاڪاڻ ته هي خودنوشت آهي، تنهنڪري ان ۾ بابر جي ذاتي تجربن ۽ سندس پنهنجي نقطه نظر جو اثر پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== جديد تاريخي تحقيق ===

فرٽز ليهمن، اسٽيفن فريڊرڪ ڊيل ۽ ٻين جديد محققن بابر جي سياسي زندگي، تيموري ثقافت ۽ سندس ادبي شخصيت تي تحقيق ڪئي آهي.
انهن مطالعي مان بابر کي رڳو هڪ فوجي فاتح نه، پر وچ ايشيا جي ترڪ-فارسي ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل هڪ حڪمران ۽ ليکڪ طور پڻ سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;


== ڪابل جي حڪومت (1504ع–1526ع) ==

[[فائل:Babur at the Capture of Kabul in 1504.jpg|thumb|بابر جي ڪابل فتح ڪرڻ جي منظر جي مصوري، اڪبر جي دور جي ''اڪبرنامي'' مان؛ مصور مهيش ۽ بساون، لڳ ڀڳ 1586ع–1590ع. فائل جو نالو ڪامنز تي تصديق ٿيڻ کان پوءِ استعمال ڪيو وڃي.]]

=== ڪابل ۾ اقتدار جو قيام ===

1504ع ۾ [[ڪابل]] جي فتح بابر جي سياسي زندگيءَ ۾ هڪ اهم تبديلي آندي. [[فرغانه]] ۽ [[سمرقند]] وڃائڻ کان پوءِ کيس اهڙو علائقو مليو، جتي هو پنهنجي فوج، درٻار ۽ انتظامي ڍانچي کي ٻيهر منظم ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
ان وقت ڪابل تي [[مقيم ارغون]] جو قبضو هو. مقيم، [[ارغون گهراڻو|ارغون خاندان]] سان تعلق رکندو هو ۽ ڪابل جي مقامي سياسي اختلافن مان فائدو وٺي اقتدار حاصل ڪيو هئائين. بابر جي فوجي پيشقدميءَ کان پوءِ مقيم ڪابل ڇڏي [[قنڌار]] ڏانهن هليو ويو.&lt;ref name=&quot;IranicaKandahar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بابر پنهنجي خودنوشت ''[[بابرنامو]]'' ۾ ڪابل جي فتح کي پنهنجي قسمت ۾ هڪ وڏي تبديلي طور بيان ڪيو آهي. ڪابل ۽ ان جي آس پاس جا علائقا سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو مستقل مرڪز بڻيا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== ڪابل جي سياسي ۽ جاگرافيائي اهميت ===

ڪابل وچ ايشيا، [[خراسان]] ۽ [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جي وچ ۾ اهم واپاري ۽ فوجي رستن تي واقع هو.
شهر مان [[غزني]]، [[قنڌار]]، [[پشاور]] ۽ خراسان ڏانهن ويندڙ رستن تي اثرانداز ٿيڻ ممڪن هو.
ڪابل جي جبلن، وادين، باغن ۽ موسم بابر کي گهڻو متاثر ڪيو. هن ''بابرنامي'' ۾ ڪابل جي آبهوا، ميويدار وڻن، ٻوٽن، جانورن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيلي مشاهدا قلمبند ڪيا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
تاريخ نويس [[اسٽيفن فريڊرڪ ڊيل]] موجب ڪابل ۾ بابر جي ڊگهي رهائش سندس سياسي پختگي، ادبي سرگرمين ۽ حڪمرانيءَ جي تجربن لاءِ اهم ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |chapter=Padshahliq: Governance in Kabul
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |pages=59–94
 |doi=10.1017/9781316227558.004
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== افغانستان ۾ اقتدار جي توسيع ===

ڪابل حاصل ڪرڻ کان پوءِ بابر آس پاس جي علائقن ۾ پنهنجي سياسي اثر کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن [[غزني]]، [[لغمان]] ۽ ٻين علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون ۽ مقامي سردارن سان ڪڏهن جنگيون ته ڪڏهن اتحاد ڪيا.
افغانستان جي مختلف علائقن ۾ قبائلي ۽ مقامي حڪمرانن جي خودمختياري سبب بابر کي ڪيترن فوجي ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.
ڪابل تي قبضو ڪرڻ جو مطلب سموري موجوده افغانستان تي هڪجهڙي ۽ مستقل حڪمراني قائم ٿيڻ نه هو. مختلف علائقن ۾ سندس اختيار جي نوعيت ۽ حد مختلف رهي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;

=== ڪابل ۾ بغاوتون ===

ڪابل ۾ بابر جي حڪومت مڪمل طور بي تڪرار نه هئي.
مقامي سردارن ۽ ڪجهه مغل اميرن جي مخالفت سبب کيس بغاوتن ۽ سياسي سازشن کي منهن ڏيڻو پيو.
هڪ موقعي تي بابر کي عارضي طور ڪابل مان نڪرڻو پيو، پر هن پنهنجي وفادار ساٿين جي مدد سان ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ڪابل جي درٻار ۽ ثقافتي زندگي ===

ڪابل ۾ بابر هڪ اهڙي درٻار قائم ڪئي، جنهن ۾ فوجي اميرن سان گڏ شاعرن، عالمن ۽ فنڪارن کي پڻ جاءِ ملي.
بابر کي ترڪي ۽ فارسي شاعري، موسيقي، باغباني ۽ علمي گفتگوءَ ۾ دلچسپي هئي.
هن ڪابل ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ باغن جي تعمير ۽ قدرتي منظرن جي سونهن کي خاص اهميت ڏني.
سندس ادبي ذوق ۽ باغن سان دلچسپي پوءِ هندستان ۾ مغل درٻاري ثقافت جي شروعاتي صورتن تي اثرانداز ٿي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

== هرات جو سفر ۽ تيموري ثقافتي مرڪز (1506ع–1507ع) ==

=== سلطان حسين بايقرا سان لاڳاپا ===

[[هرات]] پندرهين صديءَ جي آخر ۾ تيموري سلطنت جو هڪ اهم علمي، ادبي ۽ فني مرڪز هو.
اتي [[سلطان حسين بايقرا]] جي حڪومت دوران فارسي ادب، مصوري، خطاطي، موسيقي ۽ ٻين فنن کي وڏي سرپرستي حاصل هئي.
بابر وچ ايشيا ۾ ازبڪن جي وڌندڙ طاقت کي منهن ڏيڻ لاءِ هرات جي تيموري حڪمرانن سان سياسي رابطا قائم ڪرڻ چاهيندو هو.
1506ع ۾ سلطان حسين بايقرا جي وفات کان پوءِ هرات جي سياسي حالت غير يقيني ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== هرات ۾ بابر جي رهائش ===

بابر 1506ع ۾ هرات پهتو، جتي هن تيموري درٻار جي علمي ۽ ثقافتي ماحول جو مشاهدو ڪيو.
هرات جي عمارتن، باغن، ادبي مجلسن ۽ فنڪارانه سرگرمين کيس متاثر ڪيو.
هن پنهنجي يادگيرين ۾ هرات جي شهري زندگيءَ ۽ درٻاري ثقافت جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
اسٽيفن ڊيل موجب هرات جو هي تجربو بابر جي ثقافتي ذوق جي تشڪيل ۾ اهم هو، جيتوڻيڪ سياسي حالتن سبب سندس اتي رهائش ڊگهي نه ٿي سگهي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;

=== هرات مان واپسي ===

هرات ۾ تيموري شهزادن جي وچ ۾ سياسي اختلافن ۽ ازبڪن جي خطري سبب بابر اتي مستقل طور نه رهي سگهيو.
هو سياري جي ڏکين حالتن ۾ [[هندوڪش]] جبلن مان گذري واپس ڪابل پهتو.
1507ع ۾ ازبڪن هرات تي قبضو ڪيو، جنهن سان خراسان ۾ تيموري اقتدار کي سخت ڌڪ لڳو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== شاهه اسماعيل صفوي سان اتحاد ==

=== محمد شيباني خان جي شڪست ۽ موت ===

[[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪن وچ ايشيا جي ڪيترن تيموري علائقن تي قبضو ڪري ورتو هو.
ٻئي پاسي ايران ۾ [[شاهه اسماعيل اول]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[صفوي سلطنت]] طاقتور ٿي رهي هئي.
1510ع ۾ [[مرو جي جنگ]] ۾ صفوي فوج شيباني خان کي شڪست ڏني ۽ شيباني خان مارجي ويو.
ان واقعي وچ ايشيا جي سياسي طاقت جي توازن کي تبديل ڪيو ۽ بابر لاءِ سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ جو موقعو پيدا ڪيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBaburSafavid&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Bābor, Ẓahīr-al-Dīn Moḥammad
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/babor-zahir-al-din/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== صفوي مدد حاصل ڪرڻ ===

شيباني خان جي موت کان پوءِ بابر شاهه اسماعيل صفوي سان سياسي ۽ فوجي اتحاد قائم ڪيو.
صفوي حڪمران بابر جي تيموري نسب ۽ ازبڪن خلاف سندس دعوائن کي پنهنجي علائقائي مفادن لاءِ فائديمند سمجهندو هو.
صفوي مدد سان بابر کي وچ ايشيا ۾ ٻيهر فوجي مهم شروع ڪرڻ جو موقعو مليو.&lt;ref name=&quot;IranicaBaburSafavid&quot;/&gt;

=== مذهبي ۽ سياسي اختلاف ===

بابر جو مذهبي پسمنظر سني اسلام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته شاهه اسماعيل اول ٻارهن امامي شيعا مذهب کي صفوي رياست جي سرڪاري سڃاڻپ بڻائي رهيو هو.
صفوي اتحاد دوران بابر کي صفوي سياسي ۽ مذهبي نشانين کي قبول ڪرڻو پيو.
تاريخي ماخذن موجب هن صفوي طرز جو لباس اختيار ڪيو ۽ پنهنجي سياسي حمايت برقرار رکڻ لاءِ شيعا مذهبي رسمن جي ظاهري پيروي ڪئي.
انهيءَ صورتحال تي سندس ڪجهه تيموري مائٽن ۽ سني حامين اعتراض ڪيو.
محققن جي نظر ۾ هي تبديلي مستقل مذهبي عقيدي جي تبديليءَ کان وڌيڪ ان دور جي سياسي ضرورتن سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== سمرقند جي ٽئين فتح (1511ع) ==

=== سمرقند تي ٻيهر قبضو ===

1511ع ۾ بابر صفوي مدد سان [[سمرقند]] تي ٽيون ڀيرو قبضو ڪيو.
شهر تي قبضو ڪرڻ سان هن پنهنجي تيموري خانداني ورثي جي بحاليءَ جي اميد پيدا ڪئي.
تنهن هوندي به سندس اقتدار صفوي حمايت تي گهڻو دارومدار رکندو هو.
سمرقند ۽ ڀرپاسي جي ڪيترن ماڻهن ۾ صفوي اثر ۽ مذهبي پاليسين بابت بي اطميناني موجود هئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== خراسان ۾ صفوي انتظامي عهدو ===

''Encyclopaedia Iranica'' جي خراسان بابت تحقيقي مضمون موجب 8 آڪٽوبر 1511ع تي شاهه اسماعيل صفوي بابر کي خراسان جو گورنر جنرل مقرر ڪيو.
ان دور ۾ خراسان جي ڪيترن شهرن ۾ معاشي بحران، آباديءَ جي گهٽتائي ۽ مالياتي انتظام جا مسئلا موجود هئا.
بابر جي انهيءَ سياسي حيثيت جو دارومدار صفوي حمايت تي هو ۽ اها ڊگهي عرصي تائين برقرار نه رهي.&lt;ref name=&quot;IranicaKhorasan&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Khorasan x. History in the Safavid and Afsharid Periods
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/khorasan-x-history-in-the-safavid-and-afsharid-periods/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ازبڪن جي ٻيهر پيشقدمي ===

شيباني خان جي موت کان پوءِ به ازبڪن جي فوجي طاقت مڪمل طور ختم نه ٿي هئي.
ازبڪ اڳواڻن پنهنجي فوجي قوت ٻيهر منظم ڪئي ۽ تيموري-صفوي اتحاد خلاف جنگ شروع ڪئي.
1512ع ۾ بابر سمرقند تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۾ ناڪام ٿيو.
هن کي وچ ايشيا ۾ مستقل تيموري حڪومت بحال ڪرڻ جي اميد ٻيهر وڃائڻي پئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== غجدوان جي جنگ (1512ع) ==

1512ع ۾ [[غجدوان جي جنگ]] صفوي-تيموري ۽ ازبڪ قوتن وچ ۾ هڪ اهم مقابلو هو.
هن جنگ ۾ ازبڪن صفوي فوجي اتحاد کي شڪست ڏني.
ان شڪست کان پوءِ بابر جي سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ واري سياسي حڪمت عملي ناڪام ٿي وئي.
هن وچ ايشيا ۾ وڌيڪ فوجي ڪوششن بدران ڪابل کي پنهنجي حڪومت جو مرڪز برقرار رکيو.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;&gt;{{cite book
 |last=Qureshi
 |first=I. H.
 |chapter=India under the Mughals
 |editor1-last=Holt
 |editor1-first=P. M.
 |editor2-last=Lambton
 |editor2-first=Ann K. S.
 |editor3-last=Lewis
 |editor3-first=Bernard
 |title=The Cambridge History of Islam
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1977
 |pages=35–63
 |doi=10.1017/CHOL9780521219488.004
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== هندستان ڏانهن ڌيان ==

=== هندستان ۾ دلچسپيءَ جا سبب ===

سمرقند جي آخري ناڪاميءَ کان پوءِ بابر پنهنجي سياسي ۽ فوجي توسيع لاءِ هندستان ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏنو.
هندستان جي اتر اولهه وارن علائقن سان ڪابل جا واپاري ۽ فوجي رابطا اڳ ئي موجود هئا.
بابر پنهنجي تيموري نسب جي بنياد تي پنجاب جي ڪجهه علائقن تي دعويٰ ڪندو هو، ڇاڪاڻ ته [[تيمور]] 1398ع–1399ع ۾ هندستان تي ڪاهه ڪئي هئي.
بهرحال، تيمور جي اڳوڻي ڪاهه مان بابر کي انهن علائقن تي ڪنهن غير تڪراري قانوني حق جو ثبوت نه ملندو هو؛ اها سندس سياسي دعويٰ هئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== دهلي سلطنت جي سياسي حالت ===

پندرهين صديءَ جي آخر ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[دهلي سلطنت]] تي [[لوڌي گهراڻو]] حڪومت ڪري رهيو هو.
[[سڪندر لوڌي]] جي وفات کان پوءِ 1517ع ۾ سندس پٽ [[ابراهيم لوڌي]] سلطان ٿيو.
ابراهيم لوڌي ۽ ڪيترن افغان اميرن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا.
انهن اختلافن دهلي سلطنت جي سياسي استحڪام کي متاثر ڪيو ۽ بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا وڌايا.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

== هندستان ڏانهن ابتدائي فوجي مهمون ==

=== پهريون مرحلو: سرحدي علائقن جي جاچ ===

بابر 1505ع ۾ پڻ هندستان جي سرحدي علائقن ڏانهن هڪ فوجي سفر ڪيو هو.
تنهن هوندي به 1519ع کان شروع ٿيندڙ مهمن کي سندس هندستان ۾ سياسي ۽ فوجي مداخلت جو وڌيڪ منظم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.
انهن مهمن دوران بابر سرحدي قلعن، مقامي قبيلن، واپاري رستن ۽ پنجاب جي سياسي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== باجوڙ جي مهم (1519ع) ===

1519ع ۾ بابر [[باجوڙ]] تي فوجي حملو ڪيو.
باجوڙ جي قلعي تي قبضي دوران بابر جي فوج سخت جنگ ڪئي.
''بابرنامي'' موجب فتح کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي قتل ڪيو ويو ۽ مارجي ويلن جي سرن جو مينار ٺاهيو ويو.
هن واقعي کي بابر جي فوجي مهمن ۾ هڪ سخت ۽ خونريز ڪارروائي طور ياد ڪيو وڃي ٿو.
قتل ٿيل ماڻهن جي صحيح تعداد بابت تاريخي دعوائن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف بيانن جي آزاد تصديق محدود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== ڀيرا تي قبضو (1519ع) ===

باجوڙ جي مهم کان پوءِ بابر [[ڀيرا]] ڏانهن وڌيو، جيڪو [[جهلم درياهه]] جي علائقي ۾ واقع هو.
بابر ڀيرا ۽ ان جي ڀرپاسي تي پنهنجو اقتدار قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن مقامي حڪمرانن ۽ سردارن کان اطاعت ۽ محصول جو مطالبو ڪيو.
تنهن هوندي به سندس ڪابل ڏانهن واپسيءَ کان پوءِ انهن علائقن تي سندس ڪنٽرول مستقل نه رهيو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;&gt;{{cite book
 |last=Erskine
 |first=William
 |title=A History of India under the Two First Sovereigns of the House of Taimur, Báber and Humáyun
 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans
 |location=London
 |year=1854
 |volume=1
 |url=https://www.loc.gov/item/05007810/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== پشاور ۽ پنجاب ڏانهن وڌيڪ مهمون ===

1519ع کان 1524ع جي وچ ۾ بابر اتر اولهه هندستان جي سرحدي علائقن ڏانهن ڪيترائي فوجي سفر ڪيا.
انهن مهمن ۾ [[پشاور]]، [[ڀيرا]]، [[سيالڪوٽ]] ۽ پنجاب جي ٻين علائقن سان سندس فوجي رابطا وڌيا.
اهي ڪارروايون هندستان جي سياسي حالتن کي سمجهڻ، رستن تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۽ مقامي حامين سان لاڳاپا وڌائڻ لاءِ اهم هيون.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== دولت خان لوڌي ۽ عالم خان سان لاڳاپا ==

=== دولت خان لوڌي جي سياسي مخالفت ===

[[دولت خان لوڌي]] پنجاب جو هڪ طاقتور افغان امير ۽ لاهور جو گورنر هو.
سندس ۽ سلطان [[ابراهيم لوڌي]] جي وچ ۾ سياسي اختلاف وڌندا ويا.
دولت خان پنهنجي اقتدار ۽ سياسي حيثيت بچائڻ لاءِ بابر سان رابطا قائم ڪيا.
هن بابر کي پنجاب جي معاملن ۾ مداخلت لاءِ همٿايو.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

=== عالم خان لوڌي جي دعويٰ ===

[[عالم خان لوڌي]]، ابراهيم لوڌيءَ جو چاچو هو.
هو دهليءَ جي تخت جو دعويدار هو ۽ ابراهيم لوڌيءَ خلاف سياسي حمايت حاصل ڪرڻ چاهيندو هو.
عالم خان بابر وٽ پهتو ۽ دهليءَ جو اقتدار حاصل ڪرڻ لاءِ سندس فوجي مدد گهري.
بابر لاءِ عالم خان جي حمايت دهلي سلطنت ۾ مداخلت لاءِ هڪ سياسي موقعو فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

=== اتحادين جا مختلف مقصد ===

دولت خان لوڌي، عالم خان ۽ بابر جا مقصد مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.
دولت خان پنجاب ۾ پنهنجو اثر برقرار رکڻ چاهيندو هو.
عالم خان دهليءَ جو سلطان بڻجڻ جو خواهشمند هو.
بابر پنهنجي مستقل اقتدار کي پنجاب ۽ پوءِ اتر هندستان تائين وڌائڻ چاهيندو هو.
انهن مختلف مقصدن سبب سندن اتحاد ۾ جلد ئي اختلاف پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== لاهور جي مهم (1524ع) ==

1524ع ۾ بابر پنجاب ڏانهن هڪ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.
ان وقت دهلي سلطنت جي فوج پنجاب ۾ بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ڪارروايون ڪري رهي هئي.
بابر جي فوج لاهور جي ڀرپاسي ۾ دهليءَ جي فوجن سان مقابلو ڪيو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي.
ان کان پوءِ بابر [[لاهور]] ۾ داخل ٿيو.
تاريخي بيانن موجب لاهور جي فتح دوران شهر کي نقصان پهتو ۽ ڦرلٽ پڻ ٿي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== ديپالپور تي قبضو ===

لاهور کان پوءِ بابر [[ديپالپور]] ڏانهن وڌيو.
هن ديپالپور تي قبضو ڪيو ۽ پنجاب جي انتظام بابت فيصلا ڪيا.
دولت خان لوڌي کي سندس اميد مطابق مڪمل پنجاب نه ڏنو ويو، جنهن سبب بابر ۽ دولت خان جي وچ ۾ اختلاف وڌيا.
بابر پنهنجي حامين ۽ وفادار اميرن کي مختلف علائقن جي ذميواري ڏني.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== دولت خان جي بغاوت ===

بابر جي ڪابل ڏانهن واپسيءَ کان پوءِ دولت خان لوڌي پنهنجي طاقت ٻيهر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.
پنجاب ۾ بابر جي مقرر ڪيل نمائندن ۽ دولت خان جي حامين وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا.
انهن حالتن بابر کي هندستان ۾ ٻيهر فوجي مداخلت ڪرڻ لاءِ مجبور ڪيو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== هندستان جي آخري فتح لاءِ تياريون (1525ع) ==

=== ڪابل مان روانگي ===

1525ع جي آخر ۾ بابر هندستان تي هڪ فيصلائتي فوجي مهم شروع ڪئي.
هن ڀيري سندس مقصد رڳو سرحدي علائقن تي عارضي قبضو ڪرڻ نه، پر دهلي سلطنت جي مرڪزي اقتدار کي شڪست ڏيڻ هو.
بابر پنهنجي فوج کي منظم ڪيو ۽ پنجاب ڏانهن پيشقدمي شروع ڪئي.
هن مهم ۾ سندس اڳوڻين فوجي تجربن، ڪابل جي وسيلن، فوجي سردارن ۽ هندستان جي سياسي اختلافن اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه پار ڪرڻ ===

ڊسمبر 1525ع ۾ بابر جي فوج [[سنڌو درياهه]] پار ڪري پنجاب ڏانهن وڌي.
بابرنامي ۾ هن فوجي سفر جا ڪيترائي تفصيل ملن ٿا، جن ۾ لشڪر جي ڳڻپ، رستن، منزلن ۽ فوجي انتظام جو ذڪر شامل آهي.
بابر جي پنهنجي بيان موجب سندس فوج جو تعداد لڳ ڀڳ ٻارهن هزار هو، پر اهڙين تاريخي ڳڻپين کي قطعي انگ بدران ماخذن ۾ ڏنل اندازن طور سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== پنجاب ۾ اڳڀرائي ===

بابر پنجاب ۾ پنهنجي مخالف افغان سردارن جي طاقت کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ فوجي ڪارروايون ڪيون.
دولت خان لوڌي جي مزاحمت ختم ٿيڻ کان پوءِ بابر دهليءَ ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ وڌيڪ سازگار حالت ۾ اچي ويو.
1526ع جي شروعات تائين سندس فوج دهلي سلطنت جي مرڪزي لشڪر سان مقابلي لاءِ تيار ٿي چڪي هئي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== 1504ع کان 1525ع تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #adc5d6;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#204b70;color:#ffffff;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''بابر جي ڪابل واري دور ۽ هندستاني مهمن جي وقتوار ترتيب'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c58;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c58;&quot; | اهم واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c58;&quot; | نتيجو يا اهميت
|-
| 1504ع
| [[ڪابل]] جي فتح
| نئون سياسي ۽ فوجي مرڪز قائم ٿيو
|-
| 1505ع
| هندستان جي سرحدي علائقن ڏانهن ابتدائي مهم
| سرحدي رستن ۽ علائقن بابت ڄاڻ حاصل ٿي
|-
| 1506ع
| [[هرات]] جو سفر
| تيموري ثقافتي مرڪز سان رابطو
|-
| 1507ع
| ازبڪن جو هرات تي قبضو
| خراسان ۾ تيموري طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي
|-
| 1510ع
| [[مرو جي جنگ]] ۾ محمد شيباني خان جو موت
| بابر لاءِ وچ ايشيا ۾ نئون موقعو پيدا ٿيو
|-
| 1511ع
| صفوي مدد سان سمرقند جي ٽئين فتح
| تيموري اقتدار بحال ڪرڻ جي آخري وڏي ڪوشش
|-
| 1512ع
| غجدوان ۾ صفوي-تيموري اتحاد جي شڪست
| سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ جون اميدون ختم ٿيون
|-
| 1519ع
| باجوڙ جي مهم
| سخت فوجي ڪارروائي ۽ قتل عام
|-
| 1519ع
| ڀيرا تي قبضو
| پنجاب ۾ ابتدائي سياسي مداخلت
|-
| 1519ع–1524ع
| سرحدي ۽ پنجاب جون مهمون
| هندستاني علائقن ۾ فوجي اثر وڌيو
|-
| 1524ع
| لاهور ۽ ديپالپور جي فتح
| پنجاب ۾ عارضي اقتدار قائم ٿيو
|-
| 1525ع
| هندستان ڏانهن فيصلائتي مهم
| دهلي سلطنت سان آخري مقابلي جي تياري
|}

== ڪابل واري دور جي تاريخي اهميت ==

ڪابل ۾ بابر جي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن جي حڪومت سندس سياسي ۽ فوجي زندگيءَ جي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
هن عرصي ۾ بابر هڪ جلاوطن تيموري شهزادي مان اهڙو حڪمران بڻيو، جنهن وٽ مستقل فوجي مرڪز، سياسي حامي ۽ علائقائي انتظام جو تجربو موجود هو.
ڪابل ۾ هن ادبي ۽ ثقافتي سرگرميون پڻ جاري رکيون، جن جو اثر سندس خودنوشت، شاعري ۽ باغبانيءَ جي شوق مان ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;
وچ ايشيا ۾ تيموري اقتدار بحال ڪرڻ ۾ ناڪامي، صفوي-ازبڪ مقابلا ۽ دهلي سلطنت جا اندروني اختلاف بابر جي هندستان ڏانهن سياسي رخ اختيار ڪرڻ جا اهم سبب هئا.
1525ع جي آخر ۾ شروع ڪيل فوجي مهم 1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] تائين پهتي، جنهن هندستان جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئين دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

== هندستان ۾ مغل سلطنت جو قيام (1526ع) ==

[[فائل:Battle of Panipat (20 April 1526). Baburnama of 1598.jpg|thumb|300px|[[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] جو منظر، 1598ع جي مصور ''بابرنامي'' مان. هي تصوير واقعي کان ڪيترائي ڏهاڪا پوءِ ٺاهي وئي.]]

[[فائل:Zahir al-Din Muhammad Babur - The Battle of Panipat - Walters W59614A - Full Page.jpg|thumb|ابراهيم لوڌيءَ جي شڪست ۽ پاڻي پت جي جنگ جو مصور منظر؛ والٽرز آرٽ ميوزيم جي مخطوطي مان.]]

=== هندستان تي آخري فوجي ڪاهه ===

1525ع جي آخر ۾ [[ظهيرالدين محمد بابر]] ڪابل مان هندستان ڏانهن پنهنجي آخري ۽ فيصلائتي فوجي مهم شروع ڪئي. سندس اڳوڻين مهمن جي ڀيٽ ۾ هن ڀيري مقصد رڳو پنجاب جي سرحدي علائقن تي اثر قائم ڪرڻ نه، پر [[دهلي سلطنت]] جي مرڪزي اقتدار کي شڪست ڏئي مستقل حڪومت قائم ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
ان وقت دهليءَ تي [[لوڌي گهراڻو|لوڌي گهراڻي]] جو سلطان [[ابراهيم لوڌي]] حڪومت ڪري رهيو هو. ابراهيم لوڌيءَ جي ڪيترن افغان سردارن سان اختلافن ۽ پنجاب ۾ سياسي بي اطمينانيءَ بابر جي فوجي پيشقدميءَ لاءِ سازگار حالتون پيدا ڪيون.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

بابر پنجاب ۾ پنهنجن مخالفن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ دهليءَ ڏانهن وڌيو. ابراهيم لوڌي پڻ پنهنجي لشڪر سان دهليءَ مان نڪري بابر جي فوج کي روڪڻ لاءِ روانو ٿيو.
ٻنهي فوجن جو مقابلو [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ ٿيو، جيڪو موجوده هندستان جي [[هرياڻا]] رياست ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;&gt;{{cite web
 |title=VI. From Peshawar to Panipat
 |website=National Museum of Asian Art
 |publisher=Smithsonian Institution
 |url=https://asia.si.edu/research/essays/vi-from-peshawar-to-panipat/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پاڻي پت جي پهرين جنگ ==

{{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}}

=== جنگ جي تاريخ ۽ هنڌ ===

'''پاڻي پت جي پهرين جنگ''' 21 اپريل 1526ع تي بابر ۽ دهليءَ جي سلطان ابراهيم لوڌيءَ جي فوجن وچ ۾ وڙهي وئي.&lt;ref name=&quot;BritannicaBaber1911&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Baber
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |edition=11th
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Baber
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه مصور مخطوطن ۽ ثانوي حوالن ۾ جنگ جي تاريخ 20 اپريل پڻ ڄاڻايل آهي؛ تنهنڪري تاريخ بابت ماخذن جي اختلاف کي نظر ۾ رکڻ گهرجي.
جنگ جي نتيجي ۾ ابراهيم لوڌي مارجي ويو ۽ دهلي سلطنت جي لوڌي گهراڻي جي مرڪزي حڪمراني ختم ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== ٻنهي فوجن جي طاقت ===

بابر جي فوج ابراهيم لوڌيءَ جي فوج جي ڀيٽ ۾ گهڻي ننڍي هئي.
''بابرنامي'' ۽ ان تي ٻڌل تاريخي روايتن ۾ بابر جي فوج جو تعداد لڳ ڀڳ 12,000 بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ابراهيم لوڌيءَ جي فوج بابت ڏهه هزارن کان وٺي هڪ لک تائين مختلف انگ ملن ٿا.
پراڻن تاريخي بيانن ۾ ابراهيم لوڌيءَ جي فوج لاءِ هڪ لک سپاهي ۽ وڏي تعداد ۾ جنگي هاٿي ڄاڻايا ويا آهن، پر جديد تاريخي تحقيق ۾ انهن انگن کي قطعي طور ثابت ٿيل نه سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;BritannicaBaber1911&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;
ابراهيم لوڌيءَ وٽ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گهوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي هئا.
بابر جي فوج ۾ تربيت يافته گهوڙيسوار، تيرانداز، بارودي بندوقون ۽ ميداني توپون شامل هيون.
بابر پنهنجي نسبتاً ننڍي فوج جي ڪمزوريءَ کي مناسب صف بندي ۽ فوجي حڪمت عمليءَ سان پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== بابر جي فوجي حڪمت عملي ===

بابر پاڻي پت جي ميدان ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي حڪمت عملين جو گڏيل استعمال ڪيو.
هن پنهنجي فوج جي اڳيان گاڏين جي قطار قائم ڪئي، جن کي هڪ ٻئي سان ٻڌي دفاعي رڪاوٽ ٺاهي وئي.
گاڏين جي وچ ۾ اهڙا رستا ڇڏيا ويا، جن مان فوج جا دستا ضرورت موجب اڳتي وڌي سگهندا هئا.
توپون ۽ بندوق بردار دستا انهن دفاعي بندوبستن جي پٺيان مقرر ڪيا ويا.
بابر جي فوجي حڪمت عمليءَ ۾ گهوڙيسوارن جي تيز حرڪت ۽ دشمن جي پاسن تي حملي کي پڻ اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;PanipatDistrict&quot;&gt;{{cite web
 |title=First Battle of Panipat (1526)
 |website=District Panipat, Government of Haryana
 |url=https://panipat.gov.in/first-battle/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== تولغمه جي حڪمت عملي ====

'''تولغمه''' وچ ايشيائي جنگي روايت سان لاڳاپيل هڪ حڪمت عملي هئي، جنهن ۾ فوج جا متحرڪ دستا دشمن جي پاسن ۽ پٺئين حصي تي حملو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا.
بابر جي فوج ۾ مرڪزي حصي سان گڏ ساڄي ۽ کاٻي پاسن جا گهوڙيسوار دستا پڻ موجود هئا.
انهن دستن جو مقصد دشمن جي پيشقدميءَ کي محدود ڪرڻ ۽ مناسب وقت تي ان کي گهيري ۾ آڻڻ هو.&lt;ref name=&quot;PanipatDistrict&quot;/&gt;

==== عرابه ۽ دفاعي گاڏيون ====

'''عرابه''' يا گاڏين جي دفاعي صف بندي بابر جي فوجي بندوبست جو هڪ اهم حصو هئي.
گاڏين کي هڪ ٻئي سان ٻڌي اهڙي رڪاوٽ ٺاهي وئي، جيڪا دشمن جي سڌي حملي کي روڪي سگهي.
انهن گاڏين جي پٺيان توپن ۽ بندوقن کي مقرر ڪرڻ سان بابر جي فوج کي هڪ منظم دفاعي مورچو مليو.
انهيءَ بندوبست کي ڪڏهن عثماني فوجي طريقن جي اثر سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;PanipatDistrict&quot;/&gt;

=== توپخاني جو ڪردار ===

بابر جي فوج ۾ ميداني توپخاني ۽ بارودي بندوقن جو استعمال هندستان جي جنگي تاريخ ۾ اهم هو.
سندس توپخاني سان لاڳاپيل ٻن مشهور ماهرن جا نالا '''استاد علي قلي''' ۽ '''مصطفيٰ رومي''' ملن ٿا.
انهن فوجي ماهرن بابر جي بارودي هٿيارن جي استعمال ۽ انتظام ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
عام روايتن ۾ چيو ويندو آهي ته توپن جي آواز سبب ابراهيم لوڌيءَ جا جنگي هاٿي خوفزده ٿيا، پر انهيءَ بيان کي جنگ جي نتيجي جو واحد يا يقيني سبب قرار ڏيڻ درست نه آهي.
سمٿسونين جي نيشنل ميوزيم آف ايشين آرٽ جي تاريخي جائزي موجب بابر جي فتح ۾ سندس گهوڙيسوارن، تيراندازن ۽ جنگ کان اڳ ڪيل تيارين کي خاص اهميت حاصل هئي؛ توپخانو موجود هو، پر اهو اڪيلو فيصلائتو عنصر نه هو.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== جنگ جي شروعات ===

بابر ۽ ابراهيم لوڌيءَ جون فوجون ڪجهه ڏينهن تائين هڪ ٻئي جي سامهون رهيون.
بابر پنهنجي دفاعي مورچن کي مضبوط ڪيو ۽ دشمن کي اهڙي ميدان ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي، جتي سندس فوجي ترتيب فائديمند ثابت ٿئي.
ابراهيم لوڌيءَ جي وڏي فوج جڏهن بابر جي مورچن ڏانهن وڌي ته ان کي محدود جاءِ ۽ منظم دفاعي بندوبستن کي منهن ڏيڻو پيو.
بابر جي گهوڙيسوارن دشمن جي پاسن تي حملا ڪيا، جڏهن ته مرڪزي دستن پنهنجي دفاعي حيثيت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== ابراهيم لوڌيءَ جي شڪست ۽ موت ===

جنگ دوران ابراهيم لوڌيءَ جي فوج جي صفن ۾ بي ترتيبي پيدا ٿي.
بابر جي فوج جي منظم حملن سبب دهلي سلطنت جو لشڪر شڪست کائي ويو.
سلطان ابراهيم لوڌي جنگ جي ميدان ۾ مارجي ويو.
سندس موت سان لوڌي گهراڻي جي دهليءَ تي مرڪزي حڪمراني ختم ٿي وئي ۽ بابر لاءِ دهلي ۽ آگري تي قبضو ڪرڻ جو رستو کلي ويو.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي جنگ جي تاريخي اهميت ===

پاڻي پت جي پهرين جنگ هندستان جي سياسي تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ هئي.
انهيءَ جنگ جي نتيجي ۾ دهلي سلطنت جي لوڌي گهراڻي جو اقتدار ختم ٿيو ۽ بابر جي اڳواڻيءَ ۾ نئين مغل حڪمرانيءَ جو بنياد پيو.
بهرحال، پاڻي پت جي فتح سان سموري اتر هندستان تي بابر جو اقتدار هڪدم مستحڪم نه ٿيو.
راجپوت حڪمرانن، افغان سردارن ۽ ڪيترن علائقائي قوتن جي مزاحمت اڃا جاري هئي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== دهلي ۽ آگري تي قبضو ==

=== دهليءَ ۾ داخل ٿيڻ ===

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر پنهنجي فوج کي دهليءَ ۽ آگري ڏانهن وڌڻ جو حڪم ڏنو.
سندس پٽ [[همايون]] کي پڻ اهم فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون ويون.
بابر دهليءَ جي اڳوڻي سلطان جي سياسي حيثيت اختيار ڪئي، پر سندس حڪومت جي بنيادي سڃاڻپ تيموري شاهي روايتن سان ڳنڍيل رهي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== آگري جي اهميت ===

[[آگرو]] دهلي سلطنت جي دور ۾ هڪ اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي چڪو هو.
بابر آگري کي پنهنجي نئين حڪومت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻايو.
هن شهر ۾ موجود خزاني ۽ ٻين وسيلن جي مدد سان فوجي ۽ انتظامي معاملن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
تنهن هوندي به هندستان جي موسم، گرمي ۽ ماحول سان بابر جي فوج جا ڪيترائي سپاهي مطمئن نه هئا ۽ ڪابل واپس وڃڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== فوج ۾ بي اطميناني ===

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر کي پنهنجي ئي فوج جي ڪجهه سپاهين ۽ اميرن جي بي اطمينانيءَ کي منهن ڏيڻو پيو.
ڪيترن فوجين لاءِ هندستان جي گرم موسم، نئين ماحول ۽ ڊگهي فوجي مهمن سبب ڏکيائيون پيدا ٿيون.
بابر پنهنجي فوج کي هندستان ۾ مستقل رهڻ ۽ نئين حڪومت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ همٿايو.
هن فوجي اميرن کي انعام ۽ جاگيرون ڏئي پنهنجي سياسي حمايت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== راڻا سانگا سان مقابلو ==

=== ميوار جي طاقت ===

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر لاءِ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي چئلينج [[ميوار]] جو حڪمران [[راڻا سانگا]] هو.
راڻا سانگا، جنهن جو نالو سنگرام سنگهه پڻ هو، [[سسوديا گهراڻو|سسوديا راجپوت گهراڻي]] سان تعلق رکندو هو.
سندس دور ۾ ميوار جي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌي هئي.
راڻا سانگا ٻين راجپوت حڪمرانن ۽ ڪجهه افغان سردارن سان اتحاد قائم ڪري بابر جي وڌندڙ اقتدار کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== راجپوت ۽ افغان اتحاد ===

بابر جي مخالفت ڪندڙ اتحاد ۾ مختلف راجپوت سردارن سان گڏ ڪجهه افغان اڳواڻ پڻ شامل هئا.
انهن ۾ [[حسن خان ميواتي]] ۽ [[محمود لوڌي]] جا نالا اهم آهن.
محمود لوڌي، ابراهيم لوڌيءَ جو ڀاءُ هو ۽ دهليءَ جي تخت بابت سياسي دعويٰ رکندو هو.
هن اتحاد جي قوت ۽ فوجي انگ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن.
پراڻن بيانن ۾ تمام وڏا انگ ملن ٿا، پر انهن کي جديد تحقيق ۾ احتياط سان استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== خانوا جي جنگ (1527ع) ==

{{Main|خانوا جي جنگ}}

=== جنگ جو پسمنظر ===

[[خانوا جي جنگ]] 16 مارچ 1527ع تي بابر ۽ راڻا سانگا جي اڳواڻيءَ واري اتحاد وچ ۾ وڙهي وئي.
خانوا موجوده هندستان جي راجستان واري علائقي ۾، [[فتح پور سيڪري]] جي ڀرسان واقع آهي.
هن جنگ جو بنيادي سبب اتر هندستان ۾ سياسي بالادستي حاصل ڪرڻ لاءِ ٻنهي قوتن جو مقابلو هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== بابر جون تياريون ===

راڻا سانگا جي فوجي اتحاد جي خبر ملڻ کان پوءِ بابر پنهنجي فوج کي منظم ڪرڻ شروع ڪيو.
هن پاڻي پت واري جنگ ۾ استعمال ڪيل ڪجهه دفاعي طريقن کي ٻيهر اختيار ڪيو.

توپخاني، بندوق بردار دستن، گهوڙيسوارن ۽ گاڏين جي دفاعي صف بنديءَ کي گڏيل جنگي حڪمت عمليءَ ۾ استعمال ڪيو ويو.
بابر پنهنجي فوج جي حوصلي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مذهبي ۽ سياسي خطاب پڻ ڪيا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== شراب ڇڏڻ ۽ مذهبي اعلان ===

خانوا جي جنگ کان اڳ بابر شراب پيئڻ ڇڏي ڏيڻ جو اعلان ڪيو.
هن شراب جا ٿانو ٽوڙائڻ ۽ پنهنجي ذاتي زندگيءَ ۾ تبديلي آڻڻ جو ذڪر ''بابرنامي'' ۾ ڪيو آهي.
بابر پنهنجي فوجي جدوجهد کي مذهبي اصطلاحن ۾ پڻ پيش ڪيو ۽ پنهنجي سپاهين کي جنگ لاءِ همٿايو.
جنگ کان پوءِ هن '''غازي''' جو لقب اختيار ڪيو، جيڪو سندس سياسي ۽ مذهبي فتح جي اظهار جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== جنگ جي ڪارروائي ===

راڻا سانگا جي اتحاد وٽ وڏي تعداد ۾ گهوڙيسوار ۽ راجپوت جنگجو موجود هئا.
بابر پنهنجي فوج کي دفاعي مورچن ۾ منظم ڪيو ۽ توپخاني کي دشمن جي پيشقدمي روڪڻ لاءِ استعمال ڪيو.
جنگ دوران ٻنهي طرفن سخت 
مقابلو ڪيو.
بابر جي فوج جي منظم صف بندي ۽ گهوڙيسوارن جي حرڪت سبب راڻا سانگا جي اتحاد کي شڪست ملي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== راڻا سانگا جي شڪست ===

جنگ دوران راڻا سانگا زخمي ٿيو ۽ کيس ميدان مان ڪڍيو ويو.
سندس اتحاد جي فوج شڪست کائي وئي.
انهيءَ شڪست راڻا سانگا جي اڳواڻيءَ هيٺ قائم ٿيل وڏي سياسي ۽ فوجي اتحاد کي سخت نقصان پهچايو.
بهرحال، خانوا جي فتح سان سمورين راجپوت رياستن جي آزادي ختم نه ٿي ۽ ڪيترائي علائقائي حڪمران پنهنجي اقتدار تي برقرار رهيا.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== خانوا جي جنگ جي اهميت ===

ڪيترن تاريخ نويسن موجب خانوا جي جنگ بابر جي هندستاني فتوحات ۾ پاڻي پت کان به وڌيڪ سياسي اهميت رکندڙ هئي.
پاڻي پت ۾ بابر هڪ ڪمزور ٿيندڙ دهلي سلطنت جي مرڪزي فوج کي شڪست ڏني هئي، جڏهن ته خانوا ۾ کيس هڪ طاقتور راجپوت-افغان اتحاد سان مقابلو ڪرڻو پيو.
خانوا جي فتح کان پوءِ بابر جي اتر هندستان ۾ سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي.&lt;ref name=&quot;Majumdar1950&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Majumdar
 |first1=R. C.
 |last2=Raychaudhuri
 |first2=H. C.
 |last3=Datta
 |first3=Kalikinkar
 |title=An Advanced History of India
 |edition=2nd
 |publisher=Macmillan
 |year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== چنديري جي مهم (1528ع) ==

{{Main|چنديري جي جنگ}}

=== چنديري جي سياسي اهميت ===

[[چنديري]] موجوده [[مڌيا پرديش]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ قلعو هو.
ان وقت چنديري تي راجپوت اڳواڻ [[ميدني راءِ]] جو اثر هو، جيڪو راڻا سانگا جي اتحاد سان لاڳاپيل هو.
خانوا جي فتح کان پوءِ بابر چنديري ڏانهن ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ ته اهو وچ هندستان ۾ سياسي ۽ فوجي اهميت رکندڙ مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== قلعي جو گهيرو ===

جنوري 1528ع ۾ بابر چنديري خلاف فوجي مهم شروع ڪئي.
هن قلعي تي قبضي کان اڳ ميدني راءِ سان ڳالهين ذريعي معاملو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
ڳالهين ۾ ڪاميابي نه ملڻ کان پوءِ بابر جي فوج قلعي تي حملو ڪيو.
قلعي جي دفاع ڪندڙن سخت مزاحمت ڪئي، پر آخرڪار بابر جي فوج چنديري تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== جوهر ۽ قتل عام جون روايتون ===

چنديري جي فتح بابت تاريخي بيانن ۾ راجپوت عورتن پاران '''جوهر''' ۽ قلعي جي محافظن جي آخري مزاحمت جو ذڪر ملي ٿو.
جوهر ان تاريخي رسم کي چيو ويندو هو، جنهن ۾ محاصري ۽ شڪست جي خطري دوران عورتون اجتماعي طور پاڻ کي باهه ڏئي ڇڏينديون هيون.
انهن واقعن بابت تاريخي روايتن کي سندن ماخذن جي روشنيءَ ۾ بيان ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف بيانن ۾ تفصيل ۽ انگ مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== چنديري جي فتح جا نتيجا ===

چنديري تي قبضي سان بابر جي وچ هندستان ۾ سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي.
هن فتح راڻا سانگا جي اڳوڻي اتحاد سان لاڳاپيل هڪ اهم فوجي مرڪز کي ختم ڪيو.
بهرحال، مالوا ۽ وچ هندستان جي سمورن علائقن تي مغلن جو مڪمل ۽ مستقل انتظامي ڪنٽرول انهيءَ فتح سان هڪدم قائم نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== افغان سردارن جي مزاحمت ==

=== محمود لوڌي جي سياسي سرگرميون ===

پاڻي پت ۽ خانوا جي جنگين کان پوءِ به افغان سردارن جي مزاحمت جاري رهي.
[[محمود لوڌي]]، جيڪو ابراهيم لوڌيءَ جو ڀاءُ هو، اوڀر هندستان ۾ مغل اقتدار خلاف سياسي حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو.
[[بهار]] ۽ [[بنگال]] جي علائقن ۾ ڪيترائي افغان امير اڃا طاقتور هئا.
انهن مان ڪجهه محمود لوڌي کي دهليءَ جي تخت جو جائز دعويدار سمجهندا هئا.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== اوڀر هندستان ۾ سياسي صورتحال ===

اوڀر هندستان ۾ مغل اقتدار کي افغان سردارن سان گڏ [[بنگال سلطنت]] جي سياسي طاقت جو پڻ مقابلو ڪرڻو پيو.
ان وقت بنگال جو سلطان [[نصرت شاهه]] هو، جيڪو [[حسين شاهي گهراڻو|حسين شاهي گهراڻي]] سان تعلق رکندو هو.
بابر لاءِ اوڀر هندستان ۾ فوجي مهم جو مقصد افغان مخالفن جي طاقت کي ڪمزور ڪرڻ ۽ بنگال سان پنهنجي سياسي سرحدن بابت معاملا طئي ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== گهاگهرا جي جنگ (1529ع) ==

{{Main|گهاگهرا جي جنگ}}

=== جنگ جو پسمنظر ===

1529ع ۾ بابر پنهنجي فوج سان اوڀر هندستان ڏانهن روانو ٿيو.
ان وقت محمود لوڌي ۽ سندس افغان حامين جي سرگرمين سبب مغل اقتدار کي خطرو موجود هو.
بنگال جي سلطان نصرت شاهه جي سياسي حيثيت پڻ انهيءَ مقابلي ۾ اهم هئي.
بابر جي فوج گنگا ۽ گهاگهرا درياهن جي علائقن ڏانهن وڌي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== جنگ جي تاريخ ۽ هنڌ ===

گهاگهرا جي جنگ عام طور 6 مئي 1529ع سان منسوب ڪئي ويندي آهي.
هي مقابلو [[گهاگهرا درياهه]] ۽ [[گنگا درياهه]] جي سنگم جي ڀرپاسي ۾ ٿيو.
درياهن جي موجودگيءَ سبب هن جنگ ۾ ٻيڙين، فوجي چرپر ۽ درياهي رستن کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== فوجي حڪمت عملي ===

بابر پنهنجي فوج کي مختلف دستن ۾ ورهايو.
درياهي رستن ۽ زميني فوجي دستن جي وچ ۾ رابطو برقرار رکڻ جنگي حڪمت عمليءَ جو اهم حصو هو.
بابر جي فوج افغان مخالفن جي پوزيشن کي ڪمزور ڪرڻ ۽ سندن منظم مزاحمت ختم ڪرڻ لاءِ ڪارروايون ڪيون.
آخرڪار افغان اتحاد کي شڪست ملي ۽ بابر جي اوڀر هندستان ۾ سياسي حيثيت مضبوط ٿي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== بنگال سان لاڳاپا ===

گهاگهرا جي مهم کان پوءِ بابر ۽ بنگال جي سلطان نصرت شاهه وچ ۾ سياسي سمجهه پيدا ٿي.
بنگال جي سلطنت مڪمل طور مغل حڪومت ۾ شامل نه ٿي.
انهيءَ ڪري گهاگهرا جي جنگ کي بنگال جي مڪمل فتح بدران اوڀر هندستان ۾ افغان مزاحمت خلاف بابر جي ڪامياب فوجي مهم طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== بابر جي جنگي حڪمت عمليءَ جو جائزو ==

بابر جي فوجي ڪاميابين جا ڪيترائي سبب هئا.
هن وچ ايشيا ۾ تيموري، ازبڪ ۽ ٻين فوجي قوتن سان مقابلي دوران حاصل ڪيل تجربن کي هندستان ۾ استعمال ڪيو.
سندس جنگي حڪمت عمليءَ ۾ گهوڙيسوارن جي تيز حرڪت، فوجي صف بندي، دفاعي مورچن، توپخاني ۽ بارودي بندوقن جو گڏيل استعمال شامل هو.
بابر جي فوجي قيادت جو هڪ اهم پاسو مختلف فوجي دستن جي سرگرمين کي هڪ گڏيل حڪمت عمليءَ هيٺ منظم ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

تنهن هوندي به سندس فتوحات کي رڳو توپخاني يا ڪنهن هڪ فوجي طريقي جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.
دهلي سلطنت جا اندروني اختلاف، افغان سردارن جي سياسي مخالفت، راجپوت اتحاد جي حالتن ۽ بابر جي اڳوڻن فوجي تجربن پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

== اهم جنگين جو تقابلي جائزو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a7c3d4;&quot;
|+ style=&quot;background:#204c6b;color:white;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''بابر جون اهم هندستاني جنگيون (1526ع–1529ع)'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183d56;&quot; | جنگ
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183d56;&quot; | تاريخ
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183d56;&quot; | مخالف
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183d56;&quot; | نتيجو
|-
| [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| 21 اپريل 1526ع
| [[ابراهيم لوڌي]]
| دهلي سلطنت جي لوڌي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ مغل اقتدار جو قيام
|-
| [[خانوا جي جنگ]]
| 16 مارچ 1527ع
| [[راڻا سانگا]] ۽ سندس راجپوت-افغان اتحاد
| اتر هندستان ۾ بابر جي سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي
|-
| [[چنديري جي جنگ]]
| جنوري 1528ع
| [[ميدني راءِ]]
| چنديري جي قلعي تي قبضو
|-
| [[گهاگهرا جي جنگ]]
| 6 مئي 1529ع
| [[محمود لوڌي]] ۽ افغان قوتون؛ بنگال جي سياسي مداخلت
| اوڀر هندستان ۾ افغان مزاحمت کي سخت ڌڪ
|}

== بابر جي هندستاني فتوحات جي مجموعي اهميت ==

1526ع کان 1529ع تائين بابر جي فوجي مهمن اتر هندستان جي سياسي نظام ۾ وڏي تبديلي آندي.
پاڻي پت ۾ دهلي سلطنت جي لوڌي گهراڻي جي شڪست کان پوءِ مغل اقتدار جو بنياد پيو.
خانوا ۾ راجپوت-افغان اتحاد کي شڪست ڏيڻ سان بابر جي حڪومت وڌيڪ مضبوط ٿي.
چنديري جي فتح وچ هندستان ۾ سندس اثر وڌايو، جڏهن ته گهاگهرا جي جنگ اوڀر هندستان ۾ افغان مخالفن جي طاقت کي ڪمزور ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;
انهن فتوحات باوجود بابر جي وفات وقت مغل سلطنت جو انتظامي ڍانچو اڃا مڪمل طور مستحڪم نه ٿيو هو.
سندس جانشين [[همايون]] کي ڪيترن علائقائي حڪمرانن، افغان سردارن ۽ پنهنجي ئي خاندان جي سياسي اختلافن کي منهن ڏيڻو پيو.
انهيءَ ڪري بابر جي حڪومت کي مغل سلطنت جي بنياد رکڻ ۽ ابتدائي توسيع جو دور سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته وڌيڪ مضبوط ۽ وسيع انتظامي نظام سندس پوٽي [[اڪبر]] جي دور ۾ ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== حڪومت ۽ انتظام ==

=== مغل اقتدار جي ابتدائي نوعيت ===

1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] کان پوءِ [[ظهيرالدين محمد بابر]] اتر هندستان ۾ [[مغل سلطنت]] جو بنياد وڌو. تنهن هوندي به سندس حڪومت جو وڏو حصو فوجي مهمن، علائقائي مزاحمت کي منهن ڏيڻ ۽ نئين فتح ڪيل علائقن ۾ اقتدار قائم ڪرڻ ۾ گذريو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;
بابر جي حڪومت تيموري شاهي روايتن تي ٻڌل هئي. بادشاهه کي فوجي قيادت، سياسي فيصلا، اميرن جي مقرري ۽ اهم علائقن جي انتظام ۾ مرڪزي حيثيت حاصل هئي. هن پنهنجي خاندان جي فردن ۽ وفادار فوجي سردارن کي مختلف علائقن جون ذميواريون ڏنيون.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;
بابر جي دور ۾ مغل حڪومت جو انتظامي ڍانچو اڃا ابتدائي مرحلي ۾ هو. پوءِ [[شير شاهه سوري]] ۽ [[اڪبر]] جي دور ۾ ترقي ڪندڙ مالياتي، فوجي ۽ صوبائي ادارن کي بابر جي پنهنجي دور جا مڪمل قائم ٿيل ادارا سمجهڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== فوجي امير ۽ علائقائي انتظام ===

بابر پنهنجي فوجي اميرن جي وفاداريءَ کي حڪومت جي استحڪام لاءِ ضروري سمجهندو هو. فتح ڪيل علائقن ۾ زمينن، آمدنيءَ جي حقن ۽ انتظامي عهدن جي ورهاست ذريعي انهن جي حمايت حاصل ڪئي ويندي هئي.
[[همايون]] سميت سندس پٽن ۽ ويجهن ساٿين کي فوجي ۽ سياسي ذميواريون ڏنيون ويون. اهڙي انتظام ۾ بادشاهه سان ذاتي وفاداري، خانداني لاڳاپا ۽ فوجي خدمت وڏي اهميت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== مالياتي مسئلا ===

هندستان ۾ ابتدائي مغل حڪومت کي فوج جي خرچن، نون فتح ڪيل علائقن جي انتظام ۽ مقامي سردارن جي مخالفت سبب مالي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.
بابر کي دهلي ۽ آگري جي اڳوڻي سلطنت جا ڪجهه مالي ۽ انتظامي وسيلا ورثي ۾ مليا، پر انهن کي هڪ متحد ۽ مستحڪم مغل نظام ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ وقت گهربل هو.
سندس مختصر حڪومت ۾ مسلسل فوجي مهمون هلنديون رهيون، جنهن ڪري جامع مالياتي سڌارن لاءِ محدود موقعا مليا.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== مذهبي عقيدا ۽ پاليسي ==

=== سني اسلامي پسمنظر ===

بابر جو تعلق سني اسلامي روايت سان هو. سندس خانداني ۽ ثقافتي تربيت تيموري، ترڪي ۽ فارسي اسلامي ماحول ۾ ٿي.
هن پنهنجي زندگيءَ ۾ صوفي بزرگن، اسلامي عالمن ۽ مذهبي روايتن جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

=== صفوي اتحاد ۽ مذهبي سياست ===

1511ع ۾ سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ بابر [[شاهه اسماعيل صفوي]] سان اتحاد قائم ڪيو.
صفوي سلطنت ۾ ٻارهن امامي شيعا مذهب کي سرڪاري حيثيت حاصل هئي، جڏهن ته بابر جي پنهنجي مذهبي تربيت سني روايت سان لاڳاپيل هئي.
ان اتحاد دوران بابر صفوي سياسي ۽ مذهبي نشانين کي اختيار ڪيو. جديد محقق هن عمل کي ان دور جي سياسي ۽ فوجي ضرورتن جي پسمنظر ۾ ڏسن ٿا.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== خانوا جي جنگ ۽ غازي جو لقب ===

1527ع ۾ [[خانوا جي جنگ]] کان اڳ بابر پنهنجي فوج جي حوصلي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مذهبي ٻولي ۽ علامتن جو استعمال ڪيو.
هن شراب پيئڻ ڇڏي ڏيڻ جو اعلان ڪيو ۽ پنهنجي ساٿين کي جنگ لاءِ تيار ڪيو.
خانوا جي فتح کان پوءِ بابر '''غازي''' جو لقب استعمال ڪيو. سندس اهڙن اعلانن کي ان دور جي سياسي، مذهبي ۽ فوجي ماحول ۾ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== مذهبي روين جي پيچيدگي ===

بابر جي مذهبي روين بابت تاريخي تصوير هڪجهڙي نه آهي.
هڪ طرف سندس تحريرن ۾ صوفي روايتن، اخلاقي سوچ ۽ مذهبي عقيدن جو ذڪر ملي ٿو، ته ٻئي طرف ڪجهه فوجي مهمن، خاص طور [[باجوڙ]] ۽ [[چنديري]] سان لاڳاپيل واقعن ۾ سخت تشدد ۽ مذهبي جنگ جي اصطلاحن جو استعمال پڻ ملي ٿو.
انهيءَ ڪري بابر کي مڪمل طور مذهبي رواداريءَ جو نمائندو يا صرف مذهبي شدت پسنديءَ سان سڃاڻڻ بدران سندس عملن کي مخصوص تاريخي حالتن ۽ معتبر ماخذن جي روشنيءَ ۾ پرکڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

== ادبي شخصيت ==

=== چغتائي ترڪي ادب ۾ مقام ===

بابر [[چغتائي ترڪي ٻولي]] جي اهم نثرنگارن ۽ شاعرن مان هو.
چغتائي ترڪي وچ ايشيا جي تيموري ادبي دنيا ۾ هڪ اهم ٻولي هئي، جنهن ۾ [[علي شير نوائي]] جهڙن شاعرن اعليٰ درجي جو ادب تخليق ڪيو.


بابر انهيءَ ادبي روايت سان لاڳاپيل هو ۽ هن چغتائي ترڪيءَ ۾ پنهنجي يادگيرين، شاعري ۽ ٻين تحريرن ذريعي اهم حصو وڌو.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

=== فارسي ادب سان تعلق ===

بابر کي فارسي ٻوليءَ تي پڻ مهارت حاصل هئي.
فارسي سندس دور ۾ تيموري درٻارن، علمي حلقن ۽ ادبي روايتن جي هڪ اهم ٻولي هئي.
بابر جي نثر ۽ شاعريءَ ۾ فارسي ادب، اصطلاحن ۽ اسلوب جو اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

=== شاعري ===

بابر چغتائي ترڪي ۽ فارسيءَ ۾ شاعري ڪئي.
سندس شاعريءَ ۾ محبت، جدائي، دوستي، انساني احساسن، جلاوطني ۽ زندگيءَ جي غير يقيني حالتن جهڙا موضوع ملن ٿا.
سندس ڪجهه شعرن ۾ ذاتي تجربن ۽ سياسي ناڪامين جو عڪس پڻ موجود آهي.
جديد محققن بابر جي شاعريءَ کي سندس خودنوشت سان گڏ پڙهي سندس شخصيت ۽ فڪري دنيا جو مطالعو ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

== بابرنامو ==

{{Main|بابرنامو}}

'''بابرنامو'''، جنهن کي ''واقعاتِ بابري'' پڻ چيو ويندو آهي، بابر جي پنهنجي لکيل يادگيرين جو مجموعو آهي.
هي ڪتاب چغتائي ترڪي ٻوليءَ ۾ لکيو ويو ۽ وچ ايشيا، افغانستان ۽ هندستان جي پندرهين صديءَ جي آخر ۽ سورهين صديءَ جي شروعات واري تاريخ جو هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianBaburnama&quot;&gt;{{cite web
 |title=Making the Baburnama
 |website=National Museum of Asian Art
 |publisher=Smithsonian Institution
 |url=https://asia-archive.si.edu/learn/discovering-baburs-gardens/writing-my-truth-the-mughal-emperor-babur/making-the-baburnama/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪتاب جو موضوع ===

''بابرنامي'' ۾ بابر پنهنجي زندگيءَ جي اهم واقعن کي بيان ڪيو آهي، جن ۾ فرغانه جي تخت نشيني، سمرقند لاءِ جدوجهد، ڪابل جي فتح، هندستاني مهمون ۽ مختلف سياسي اتحاد شامل آهن.
ڪتاب ۾ رڳو فوجي ۽ سياسي واقعا نه، پر شهرن، ماڻهن، باغن، درياهن، جبلن، موسمن، جانورن ۽ ٻوٽن جا مشاهدا پڻ ملن ٿا.
اهڙيءَ طرح هي ڪتاب تاريخ سان گڏ جاگرافي، ثقافت ۽ قدرتي تاريخ لاءِ پڻ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== خودنوشت جو انداز ===

بابر پنهنجي يادگيرين ۾ ڪيترن واقعن کي سڌي ۽ ذاتي انداز ۾ بيان ڪيو آهي.
هن پنهنجي ڪاميابين سان گڏ ناڪامين، ساٿين جي روين، ذاتي ڪمزورين ۽ سياسي مايوسين جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.
اهڙي بي تڪلف بيان سبب ''بابرنامي'' کي اسلامي ۽ وچ ايشيائي خودنوشت ادب ۾ خاص مقام حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;
بهرحال، خودنوشت هجڻ سبب ان ۾ ليکڪ جو ذاتي نقطه نظر شامل آهي. تنهنڪري تاريخي تحقيق ۾ ان کي ٻين معاصر ۽ بعد وارن ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي.

=== فارسي ترجمو ===

[[اڪبر]] جي حڪومت دوران ''بابرنامي'' جو فارسيءَ ۾ ترجمو ڪرايو ويو.
ان ترجمي سان بابر جون يادگيريون مغل درٻار جي فارسي پڙهندڙن تائين پهتيون.
فارسي ترجمي سان گڏ ڪتاب جا مصور نسخا پڻ تيار ٿيا، جن ۾ بابر جي زندگيءَ جا واقعا، فوجي مهمون، قدرتي منظر ۽ درٻاري سرگرميون ڏيکاريون ويون.&lt;ref name=&quot;SmithsonianBaburnama&quot;/&gt;

=== مصور مخطوطا ===

اڪبر جي دور ۾ ''بابرنامي'' جا ڪيترائي مصور نسخا تيار ڪيا ويا.
انهن ۾ مصورن بابر جي يادگيرين جي واقعن کي مغل مصوريءَ جي انداز ۾ پيش ڪيو.
اهي تصويرون بابر جي وفات کان ڪيترائي ڏهاڪا پوءِ ٺاهيون ويون، تنهنڪري انهن کي بابر جي زندگيءَ جي سڌي بصري شاهدي بدران بعد واري مغل درٻاري تاريخ نگاري ۽ مصوريءَ جو حصو سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;WaltersBaburnama&quot;&gt;{{cite web
 |title=Memoirs of Babur
 |website=The Walters Art Museum
 |url=https://manuscripts.thewalters.org/viewer.php?id=W.596
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== قدرتي تاريخ ۽ جاگرافيءَ ۾ دلچسپي ==

بابر پنهنجي سفرن دوران مختلف علائقن جي قدرتي ماحول جو مشاهدو ڪيو.
هن افغانستان ۽ هندستان جي جبلن، درياهن، وڻن، ميون، پکين ۽ ٻين جانورن بابت تفصيلي بيان لکيا.
هندستان ۾ هن اهڙن جانورن ۽ ٻوٽن جو ذڪر ڪيو، جيڪي وچ ايشيا جي ماحول کان مختلف هئا.
''بابرنامي'' جا اهي حصا تاريخي جاگرافي ۽ قدرتي تاريخ جي مطالعي لاءِ قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;&gt;{{cite web
 |title=Discovering Babur's Gardens
 |website=National Museum of Asian Art
 |publisher=Smithsonian Institution
 |url=https://asia-archive.si.edu/learn/discovering-baburs-gardens/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== باغباني ۽ فن تعمير ==

=== باغن سان دلچسپي ===

بابر کي باغن، وهندڙ پاڻي، ڇانوَ وارن وڻن ۽ قدرتي منظرن سان خاص دلچسپي هئي.
هن وچ ايشيا ۽ افغانستان ۾ باغن جو مشاهدو ڪيو ۽ پنهنجي حڪومت دوران ڪيترن هنڌن تي باغ ٺهرايا يا موجود باغن کي بهتر بڻايو.
هندستان ۾ هن باغن جي منظم ترتيب، پاڻيءَ جي نالن ۽ هندسي رٿابنديءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;/&gt;

=== چهارباغ جو تصور ===

'''[[چهارباغ]]''' فارسي باغبانيءَ جي هڪ طرز آهي، جنهن ۾ باغ کي عام طور چئن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي.
پاڻيءَ جا نالا، رستا، وڻ ۽ ٻوٽن جون قطارون ان جي ترتيب جا اهم جزا هوندا آهن.
بابر اتر هندستان ۾ هن قسم جي منظم باغبانيءَ کي مشهور ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
تنهن هوندي به چهارباغ جي روايت بابر کان گهڻو اڳ ايران ۽ وچ ايشيا ۾ موجود هئي؛ تنهنڪري بابر کي هن طرز جو اصل موجد قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;/&gt;

=== ڪابل جا باغ ===

ڪابل ۽ ان جي آس پاس بابر ڪيترن باغن ۽ تفريحي هنڌن سان لاڳاپيل رهيو.
انهن ۾ [[استالف]] جا باغ ۽ ڪابل جي مختلف وادين جا باغ خاص اهميت رکن ٿا.
بابر انهن هنڌن تي دوستن ۽ درٻاري ساٿين سان وقت گذاريندو هو، شاعري ٻڌندو هو ۽ قدرتي منظرن جو مشاهدو ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;MoynihanIstalif&quot;&gt;{{cite web
 |title=IV. Istalif, Babur's Favorite Garden
 |website=National Museum of Asian Art
 |publisher=Smithsonian Institution
 |url=https://asia.si.edu/research/essays/iv-istalif-baburs-favorite-garden/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== آگري جا باغ ===

هندستان ۾ اچڻ کان پوءِ بابر کي آگري جي گرمي ۽ باغن جي ترتيب بابت ڪجهه شڪايتون هيون.
هن آگري ۾ وهندڙ پاڻي، منظم رستن ۽ هندسي ترتيب وارن باغن جي تعمير ۾ دلچسپي ورتي.
[[جمنا درياهه]] جي ڪنارن تي سندس باغبانيءَ جون سرگرميون پوءِ مغل باغن جي تاريخ ۾ اهم ثابت ٿيون.&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;/&gt;

=== باغِ وفا ===

'''باغِ وفا''' بابر سان منسوب هڪ مشهور باغ هو، جيڪو افغانستان ۾ [[جلال آباد]] جي ڀرپاسي واري علائقي سان لاڳاپيل هو.
''بابرنامي'' جي بعد وارن مصور نسخن ۾ باغ جي تعمير، پاڻيءَ جي انتظام ۽ باغبانن جي ڪم جا منظر ڏيکاريا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;GardenWork2022&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Water and Work in Mughal Gardens and Landscapes
 |journal=Journal of Material Cultures in the Muslim World
 |volume=3
 |issue=1
 |year=2022
 |pages=112–137
 |doi=10.1163/26666286-12340027
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ذاتي زندگي ۽ خاندان ==

=== شاديون ===

بابر پنهنجي زندگيءَ ۾ ڪيترائي نڪاح ڪيا.
سندس زالن ۾ [[عائشه سلطان بيگم]]، [[زينب سلطان بيگم]]، [[ماهم بيگم]]، [[معصومه سلطان بيگم]] ۽ [[بي بي مبارڪه]] جا نالا تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿا.
انهن شادين مان ڪجهه جو تعلق تيموري ۽ ٻين علائقائي حڪمران خاندانن سان سياسي ۽ خانداني لاڳاپا قائم ڪرڻ سان پڻ هو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== ماهم بيگم ===

'''[[ماهم بيگم]]''' بابر جي اهم زالن مان هئي.
هوءَ [[همايون]] جي ماءُ هئي، جيڪو پوءِ بابر جو جانشين ٿيو.
ماهم بيگم کي بابر جي خاندان ۽ شاهي گهراڻي ۾ خاص حيثيت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;GulbadanBeveridge1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== پٽ ===

بابر جي مشهور پٽن ۾ هي شامل هئا:

* '''[[همايون]]''' — بابر جو جانشين ۽ ٻيو مغل شهنشاهه.
* '''[[ڪامران مرزا]]''' — مغل شهزادو، جنهن افغانستان ۽ پنجاب جي سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
* '''[[عسكري مرزا]]''' — مغل شهزادو.
* '''[[هندال مرزا]]''' — مغل شهزادو، جيڪو همايون جي دور جي سياسي واقعن سان لاڳاپيل رهيو.

بابر جي وفات کان پوءِ انهن شهزادن جا سياسي لاڳاپا ۽ اختلاف مغل سلطنت جي تاريخ ۾ اهم ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;GulbadanBeveridge1902&quot;/&gt;

=== ڌيئرون ===

بابر جي ڌيئرن ۾ [[گلبدن بيگم]]، [[گلچهره بيگم]] ۽ [[معصومه سلطان بيگم (بابر جي ڌيءَ)|معصومه سلطان بيگم]] جا نالا اهم آهن.
'''گلبدن بيگم''' پنهنجي ڪتاب ''[[همايون نامو]]'' جي ڪري مشهور آهي.
هن ڪتاب ۾ بابر، همايون ۽ مغل شاهي خاندان جي ذاتي ۽ سياسي زندگيءَ بابت اهم معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;GulbadanBeveridge1902&quot;/&gt;

== شخصيت ۽ ذاتي عادتون ==

بابر جي خودنوشت مان سندس شخصيت جا مختلف پاسا ظاهر ٿين ٿا.
هو هڪ فوجي حڪمران هجڻ سان گڏ شاعري، دوستي، موسيقي، باغن ۽ قدرتي منظرن ۾ دلچسپي رکندو هو.
هن پنهنجي زندگيءَ ۾ شراب نوشيءَ جو ذڪر پڻ ڪيو آهي، جڏهن ته خانوا جي جنگ کان اڳ شراب ڇڏڻ جو اعلان ڪيائين.
سندس لکڻين ۾ ذاتي احساسن، سياسي مايوسين ۽ پنهنجي ساٿين بابت سڌا تبصرا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;

== بابر جي وفات ==

=== آخري بيماري ===

1529ع جي فوجي مهمن کان پوءِ بابر جي صحت ۾ ڪمزوري پيدا ٿيڻ لڳي.
1530ع ۾ هو آگري ۾ بيمار ٿيو.
سندس آخري بيماريءَ جي نوعيت بابت تاريخي ماخذن مان ڪا هڪ قطعي طبي تشخيص ثابت نٿي ٿئي.
بابر جي وفات سان لاڳاپيل ڪجهه روايتن ۾ همايون جي بيماريءَ ۽ بابر جي دعا جو ذڪر پڻ ملي ٿو، پر انهن روايتن کي تاريخي عقيدي ۽ خانداني بيانن جي حيثيت سان پيش ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;GulbadanBeveridge1902&quot;/&gt;

=== وفات جي تاريخ ===

بابر 26 ڊسمبر 1530ع تي [[آگرو|آگري]] ۾ وفات ڪئي.
وفات وقت سندس عمر 47 سال هئي.
سندس جانشين پٽ [[همايون]] ٿيو، جنهن مغل سلطنت جي ٻئي شهنشاهه جي حيثيت سان تخت سنڀاليو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ابتدائي تدفين ===

بابر کي شروعات ۾ آگري ۾ دفنايو ويو.
سندس خواهش ڪابل ۾ دفن ٿيڻ جي هئي، جتي هن پنهنجي زندگيءَ جو اهم حصو گذاريو هو.
بعد ۾ سندس مڙهه ڪابل منتقل ڪيو ويو.
مڙهه جي منتقليءَ جي صحيح سال بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ سال کي غير تڪراري حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== باغ بابر ۾ مقبرو ==

{{Main|باغ بابر}}

'''[[باغ بابر]]''' افغانستان جي گاديءَ واري شهر [[ڪابل]] ۾ واقع هڪ تاريخي باغ آهي، جتي بابر جي قبر موجود آهي.
باغ جي تاريخ بابر جي دور سان لاڳاپيل آهي ۽ پوءِ مغل حڪمرانن ان جي سار سنڀال ۽ تعمير ۾ حصو ورتو.
بابر جي قبر سندس تاريخي يادگار طور اهم حيثيت رکي ٿي.
وقت گذرڻ سان باغ ۽ ان جي عمارتن کي جنگين، قدرتي اثرن ۽ انتظامي مسئلن سبب نقصان پهتو، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ بحاليءَ جا ڪم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;/&gt;

== تاريخي ورثو ==

=== مغل سلطنت جو بنياد ===

بابر جو سڀ کان اهم سياسي ورثو هندستان ۾ مغل سلطنت جو بنياد وجهڻ هو.
1526ع ۾ پاڻي پت جي فتح سان شروع ٿيندڙ مغل اقتدار سندس جانشينن جي دور ۾ وڌيڪ وسيع ۽ منظم ٿيو.
[[اڪبر]]، [[جهانگير]]، [[شاهجهان]] ۽ [[اورنگزيب]] جهڙن شهنشاهن جي حڪومتن دوران مغل سلطنت ڏکڻ ايشيا جي اهم سياسي قوتن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== ادبي ورثو ===

''بابرنامو'' بابر جي تاريخي شهرت جو هڪ اهم بنياد آهي.
هي ڪتاب سندس زندگيءَ سان گڏ ان دور جي سماجي، سياسي، ثقافتي ۽ قدرتي حالتن جو پڻ قيمتي رڪارڊ آهي.
چغتائي ترڪي نثر جي تاريخ ۾ هن ڪتاب کي خاص اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianBaburnama&quot;/&gt;

=== باغبانيءَ تي اثر ===

بابر جي باغن سان دلچسپيءَ مغل باغبانيءَ جي شروعاتي صورتن کي متاثر ڪيو.
سندس جانشينن جي دور ۾ هندسي ترتيب، پاڻيءَ جي نالن ۽ چهارباغ جي طرز کي وڌيڪ ترقي ملي.
اهڙي باغبانيءَ جا اثر پوءِ مغل مقبرن، محلاتن ۽ شاهي باغن ۾ نمايان ٿيا.&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;/&gt;

=== وچ ايشيا ۾ يادگيري ===

بابر کي اڄوڪي [[ازبڪستان]] جي تاريخي ۽ ادبي ورثي ۾ خاص اهميت حاصل آهي.
[[انديجان]] سندس جنم ڀومي هجڻ سبب بابر جي تاريخي يادگيريءَ سان لاڳاپيل شهر آهي.
وچ ايشيا ۾ سندس شاعري، خودنوشت ۽ تيموري پسمنظر کي اهم ثقافتي ورثي طور ڏٺو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== تاريخ نويسيءَ ۾ جائزو ===

جديد تاريخ نويس بابر جي شخصيت کي ڪيترن پاسن کان ڏسن ٿا.
هو هڪ ڪامياب فوجي اڳواڻ ۽ سلطنت جو باني هو، پر سندس مهمن ۾ جنگي تشدد ۽ مقامي آباديءَ کي نقصان پڻ پهتو.
هو هڪ شاعر، خودنوشت نگار ۽ قدرتي ماحول جو مشاهدو ڪندڙ شخص پڻ هو.
انهن مختلف پاسن سبب بابر جي تاريخي شخصيت کي هڪ ئي سادي وصف ۾ محدود ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;

== بابر جي زندگيءَ جي اهم واقعن جو خلاصو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a9bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#204b70;color:#ffffff;padding:10px;font-size:115%;&quot; | '''ظهيرالدين محمد بابر: زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | اهميت
|-
| 1483ع
| انديجان ۾ پيدائش
| تيموري خاندان ۾ جنم
|-
| 1494ع
| فرغانه جو حڪمران بڻيو
| سياسي زندگيءَ جي شروعات
|-
| 1497ع
| سمرقند تي پهريون قبضو
| تيموري مرڪز حاصل ڪرڻ جي ڪوشش
|-
| 1504ع
| ڪابل جي فتح
| مستقل سياسي مرڪز جو قيام
|-
| 1511ع
| صفوي مدد سان سمرقند جي ٻيهر فتح
| وچ ايشيا ۾ اقتدار بحال ڪرڻ جي ڪوشش
|-
| 1512ع
| غجدوان کان پوءِ وچ ايشيا ۾ ناڪامي
| هندستان ڏانهن سياسي ڌيان وڌيو
|-
| 1519ع
| باجوڙ ۽ ڀيرا جون مهمون
| هندستاني سرحدي علائقن ۾ فوجي ڪارروايون
|-
| 1524ع
| لاهور ۽ ديپالپور جي مهم
| پنجاب ۾ سياسي مداخلت
|-
| 1526ع
| پاڻي پت جي پهرين جنگ
| مغل سلطنت جو قيام
|-
| 1527ع
| خانوا جي جنگ
| راجپوت-افغان اتحاد کي شڪست
|-
| 1528ع
| چنديري جي فتح
| وچ هندستان ۾ سياسي اثر وڌيو
|-
| 1529ع
| گهاگهرا جي جنگ
| اوڀر هندستان ۾ افغان مزاحمت کي ڌڪ
|-
| 1530ع
| آگري ۾ وفات
| همايون جي جانشيني
|}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=Babur |translator-last=Beveridge |translator-first=Annette Susannah |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur) |publisher=Luzac &amp; Co. |location=London |year=1922 |language=en}}
* {{cite book |last=Dale |first=Stephen F. |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530 |publisher=Cambridge University Press |year=2018 |isbn=9781108470070 |language=en}}
* {{cite book |last=Dale |first=Stephen Frederic |title=The Garden of the Eight Paradises: Bābur and the Culture of Empire in Central Asia, Afghanistan and India (1483–1530) |publisher=Brill |year=2004 |isbn=9004137076 |language=en}}
* {{cite book |last=Erskine |first=William |title=A History of India under the Two First Sovereigns of the House of Taimur, Báber and Humáyun |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1854 |volume=1 |language=en}}
* {{cite book |author=Gulbadan Begum |translator-last=Beveridge |translator-first=Annette Susannah |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma) |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |year=1902 |language=en}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://www.iranicaonline.org/articles/babor-zahir-al-din/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ بابر بابت مضمون]
* [https://asia.si.edu/explore-art-culture/collections/collections-areas/southasian-himalayan/discovering-babur/ سمٿسونين نيشنل ميوزيم آف ايشين آرٽ: بابر بابت نمائش]
* [https://manuscripts.thewalters.org/viewer.php?id=W.596 والٽرز آرٽ ميوزيم ۾ بابرنامي جو مصور مخطوطو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Babur وڪيميڊيا ڪامنز تي بابر جون تصويرون]

[[زمرو:بابر]]
[[زمرو:مغل شهنشاهه]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:تيموري گهراڻو]]
[[زمرو:1483ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1530ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:چغتائي ترڪي ادب]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]</text>
      <sha1>kc7ltxhg1bxr1s5qyr7it0wn715au1s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424412</id>
      <parentid>424411</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103423" sha1="8f0qx7nv3iysozves6jhm56hh38u54n" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل سلطنت جو باني ۽ پهريون مغل شهنشاهه (1526ع–1530ع)}}

{{Infobox royalty
| name = ظهيرالدين محمد بابر
| title = مغل شهنشاهه
| image = Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg
| caption = بابر جو مصور پورٽريٽ، لڳ ڀڳ 1640ع، شاهجهان جي دور جو البم؛ سمٿسونين جو مجموعو
| succession = [[مغل سلطنت]] جو پهريون شهنشاهه
| reign = 21 اپريل 1526ع – 26 ڊسمبر 1530ع
| predecessor = عهدو قائم ٿيو؛ [[ابراهيم لوڌي]] دهليءَ جو اڳوڻو سلطان
| successor = [[همايون]]
| succession1 = [[ڪابل]] جو حڪمران
| reign1 = 1504ع – 1526ع
| succession2 = [[فرغانه]] جو حڪمران
| reign2 = 1494ع – 1497ع
| predecessor2 = [[عمر شيخ مرزا ٻيو]]
| succession3 = [[سمرقند]] جو حڪمران
| reign3 = مختلف مختصر دور، 1497ع، 1500ع–1501ع ۽ 1511ع–1512ع
| birth_date = {{Birth date|1483|2|14|df=y}}
| birth_place = [[انديجان]]، [[فرغانه وادي]]، [[تيموري سلطنت]]
| death_date = {{Death date and age|1530|12|26|1483|2|14|df=y}}
| death_place = [[آگرو]]، [[مغل سلطنت]]
| burial_place = [[باغ بابر]]، [[ڪابل]]، [[افغانستان]]
| full_name = ظهيرالدين محمد بابر
| posthumous_name = فردوس مڪاني
| house = [[تيموري گهراڻو]]
| dynasty = [[مغل گهراڻو]]
| father = [[عمر شيخ مرزا ٻيو]]
| mother = [[قتلُغ نگار خانم]]
| spouse = [[ماهم بيگم]]
| issue = [[همايون]]، [[ڪامران مرزا]]، [[عسكري مرزا]]، [[هندال مرزا]]، [[گلبدن بيگم]] ۽ ٻيا
| religion = [[سني اسلام]]
| signature = Detail of Babur's dynastic seal, from a Mughal land grant dating from August 1527.jpg
| signature_type = شاهي مهر
}}

'''ظهيرالدين محمد بابر''' (فارسي: {{lang|fa|ظهیرالدین محمد بابر}}؛ چغتائي ترڪي: {{lang|chg|ظهير الدين محمد بابر}}؛ 6 محرم 888هه / 14 فيبروري 1483ع – 6 جمادي الاول 937هه / 26 ڊسمبر 1530ع)، عام طور '''[[بابر]]''' جي نالي سان مشهور، هڪ [[تيموري گهراڻو|تيموري]] شهزادو، فوجي اڳواڻ، شاعر، تاريخ نويس ۽ [[مغل سلطنت]] جو باني هو. هن 1526ع کان 1530ع تائين هندستان ۾ پهرئين مغل شهنشاهه جي حيثيت سان حڪومت ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Lehmann
 |first=Fritz
 |title=Bābor, Ẓahīr-al-Dīn Moḥammad
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=III
 |pages=320–323
 |date=15 December 1988
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/babor-zahir-al-din/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بابر پنهنجي پيءُ جي پاسي کان وچ ايشيا جي مشهور فاتح [[تيمور]] جو اولاد هو، جڏهن ته سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]]، [[يونس خان]] جي ڌيءَ هئي، جنهن جو نسب [[چنگيز خان]] سان ملندو هو. انهيءَ طرح بابر جو تعلق تيموري ۽ چنگيزي ٻنهي شاهي خاندانن سان هو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Baumer2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Baumer
 |first=Christoph
 |title=The History of Central Asia: The Age of Islam and the Mongols
 |publisher=Bloomsbury Publishing
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1494ع ۾ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ بابر ننڍي عمر ۾ [[فرغانه]] جو حڪمران ٿيو. هن [[سمرقند]] حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي فوجي مقابلا ڪيا، پر ازبڪ اڳواڻ [[محمد شيباني خان]] ۽ ٻين تيموري حريفن سان جنگين سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم نه ڪري سگهيو. 1504ع ۾ هن [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو ۽ ان کي پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻايو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
1526ع ۾ بابر [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[دهلي سلطنت]] جي آخري لوڌي سلطان [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏني. 1527ع ۾ [[خانوا جي جنگ]] ۾ [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ واري اتحاد کي شڪست ڏئي اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيائين. هن 1528ع ۾ [[چنديري]] ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ۾ پڻ فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بابر پنهنجي يادگيرين تي مشتمل ڪتاب '''[[بابرنامو]]''' چغتائي ترڪي ٻوليءَ ۾ لکيو. اهو ڪتاب سندس زندگيءَ، وچ ايشيا، افغانستان، هندستان، سياسي حالتن، ماڻهن، جاگرافي، نباتات، جانورن ۽ ثقافت بابت اهم بنيادي تاريخي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ لقب ==

بابر جو پورو نالو '''ظهيرالدين محمد''' هو. ”ظهيرالدين“ عربي ٻوليءَ جو مرڪب نالو آهي، جنهن جي معنيٰ ”دين جو مددگار“ يا ”دين جو حامي“ آهي.
تاريخي روايت موجب سندس نالو صوفي بزرگ [[خواجه عبيدالله احرار]] جي نسبت سان رکيو ويو هو، جنهن سان سندس پيءُ جي روحاني وابستگي هئي.&lt;ref name=&quot;Noshahi2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Noshahi
 |first=Arif
 |title=خواجہ احرار
 |publisher=پورب اڪيڊمي
 |location=لاهور
 |year=2005
 |language=ur
}}&lt;/ref&gt;

'''بابر''' نالي جي اصل بابت مختلف تشريحون ملن ٿيون. عام طور ان کي فارسي لفظ ''ببر'' سان ڳنڍيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ ”واگهه“ آهي. تاريخي لکتن ۾ سندس نالو ''Bābur''، ''Bābor'' ۽ ''Baber'' جهڙين صورتن ۾ پڻ لکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen Frederic
 |title=The Garden of the Eight Paradises: Bābur and the Culture of Empire in Central Asia, Afghanistan and India (1483–1530)
 |publisher=Brill
 |year=2004
 |isbn=9004137076
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل تاريخي روايت ۾ بابر کي وفات کان پوءِ '''فردوس مڪاني''' جي لقب سان پڻ ياد ڪيو ويو، جنهن جي معنيٰ ”جنت ۾ جاءِ رکندڙ“ آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |page=6
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== خاندان ۽ نسب ==

=== پيءُ جي پاسي کان تيموري نسب ===

بابر جو پيءُ '''[[عمر شيخ مرزا ٻيو]]''' تيموري گهراڻي جو شهزادو ۽ فرغانه جو حڪمران هو. سندس ڏاڏو [[ابو سعيد مرزا]] هو، جيڪو تيموري سلطنت جو هڪ اهم حڪمران رهيو.
ابو سعيد مرزا، [[ميران شاهه]] جي نسل مان هو، جيڪو [[تيمور]] جو پٽ هو. انهيءَ نسب جي بنياد تي بابر پاڻ کي تيمور جي سياسي ورثي جو وارث سمجهندو هو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
تيموري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جو ڪو هڪڙو مستقل ۽ سڀني طرفان تسليم ٿيل قانون نه هو. مختلف شهزادا پنهنجي فوجي طاقت، علائقائي حمايت ۽ خانداني حق جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.
اهڙي صورتحال ۾ سمرقند، بخارا، هرات ۽ فرغانه جهڙن علائقن تي تيموري شهزادن وچ ۾ مسلسل جنگيون ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ماءُ جي پاسي کان چنگيزي نسب ===

بابر جي ماءُ '''[[قتلُغ نگار خانم]]'''، [[يونس خان]] جي ڌيءَ هئي. يونس خان [[مغلستان]] جي چغتائي خانن مان هو ۽ سندس نسب [[چغتائي خان]] ذريعي [[چنگيز خان]] سان ملندو هو.
قتلُغ نگار خانم ۽ سندس ماءُ '''ايسان دولت بيگم''' بابر جي ابتدائي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
بابر جي ناني ايسان دولت بيگم سياسي معاملن، سفارتڪاريءَ ۽ ڏکين حالتن ۾ فيصلا ڪرڻ بابت کيس رهنمائي ڏني. جديد تاريخ نويس فرٽز ليهمن موجب هن بابر جي ابتدائي سياسي تربيت ۾ خاص اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== تيموري ۽ چغتائي ورثو ===

بابر جو خانداني پسمنظر تيموري، چغتائي ۽ ترڪ-فارسي ثقافتي روايتن جو ميلاپ هو.
سندس پيءُ جو خاندان [[برلاس قبيلو|برلاس قبيلي]] سان تعلق رکندو هو، جنهن جون پاڙون منگول دنيا سان لاڳاپيل هيون، پر وقت گذرڻ سان اهو قبيلو ترڪي ٻولي، اسلام ۽ فارسي ثقافت سان گهري طرح وابسته ٿي چڪو هو.
بابر جي سياسي سڃاڻپ ۾ تيموري نسب کي خاص اهميت حاصل هئي، جڏهن ته سندس مادري خاندان سان چغتائي خانن جو تعلق پڻ سندس سياسي اتحاد ٺاهڻ ۾ مددگار ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield1991&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1991
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ==

=== پيدائش ===

بابر 14 فيبروري 1483ع، مطابق 6 محرم 888هه، تي [[فرغانه وادي]] جي شهر [[انديجان]] ۾ پيدا ٿيو، جيڪو اڄوڪي [[ازبڪستان]] ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
سندس پيدائش وقت وچ ايشيا جي تيموري سلطنت ڪيترن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي.
[[سمرقند]]، [[بخارا]]، [[هرات]] ۽ [[فرغانه]] تي مختلف تيموري حڪمرانن جو اقتدار هو، جن وچ ۾ گهڻو ڪري سياسي ۽ فوجي مقابلا ٿيندا رهندا هئا.

=== ننڍپڻ ۽ تعليم ===

بابر جي پرورش تيموري شاهي خاندان جي سياسي ۽ ثقافتي ماحول ۾ ٿي.
هن کي ننڍپڻ کان فوجي تربيت، گهوڙي سواري، تيراندازي، ادب ۽ درٻاري آداب سان واقفيت حاصل ٿي.
سندس ابتدائي تعليم ۾ ترڪي ۽ فارسي ٻولين، شاعريءَ، اسلامي علمن ۽ تاريخ کي اهميت حاصل هئي.
بابر جي بعد واري ادبي تخليقن مان ظاهر ٿئي ٿو ته کيس شاعري، جاگرافي، قدرتي ماحول ۽ انساني ڪردارن جي مشاهدي ۾ گهري دلچسپي هئي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Dale
 |first=Stephen Frederic
 |title=Steppe Humanism: The Autobiographical Writings of Zahir al-Din Muhammad Babur, 1483–1530
 |journal=International Journal of Middle East Studies
 |volume=22
 |issue=1
 |pages=37–58
 |year=1990
 |doi=10.1017/S0020743800033171
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻوليون ===

بابر جي مادري ۽ ادبي ٻولي '''[[چغتائي ترڪي ٻولي]]''' هئي.
هن پنهنجي مشهور خودنوشت ''بابرنامو'' انهيءَ ٻوليءَ ۾ لکيو.
بابر فارسي ٻوليءَ ۾ پڻ مهارت رکندو هو. فارسي تيموري درٻارن، ادب ۽ علمي حلقن ۾ وڏي اهميت رکندڙ ٻولي هئي.
سندس نثر ۾ ترڪي بنياد سان گڏ فارسي لفظن، اصطلاحن ۽ ادبي اثرن جي وڏي موجودگي ڏسڻ ۾ اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

== فرغانه جي حڪمراني (1494ع–1497ع) ==

=== عمر شيخ مرزا جي وفات ===

1494ع ۾ بابر جو پيءُ عمر شيخ مرزا وفات ڪري ويو.
تاريخي روايت موجب سندس وفات هڪ اهڙي حادثي ۾ ٿي، جنهن ۾ ڪبوترن لاءِ ٺهيل عمارت يا ان سان لاڳاپيل حصو ڪري پيو.
ان وقت بابر جي عمر يارهن سال ۽ ڪجهه مهينا هئي. اسلامي قمري سالن جي حساب سان کيس اڪثر ٻارهن سالن جو حڪمران بيان ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
بابر پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ فرغانه جي تخت تي ويٺو.
نئين حڪمران جي ننڍي عمر سبب پاڙيسري حڪمرانن ۽ مقامي سردارن فرغانه جي اقتدار ۾ مداخلت ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون.

=== ابتدائي سياسي خطرا ===

بابر کي تخت نشينيءَ کان فوراً پوءِ ڪيترن سياسي خطرن کي منهن ڏيڻو پيو.
سندس چاچا ۽ ٻيا تيموري شهزادا فرغانه تي پنهنجو اثر وڌائڻ چاهيندا هئا.
فرغانه جي اندر پڻ ڪجهه طاقتور اميرن جون وفاداريون غير يقيني هيون.
انهن حالتن ۾ بابر پنهنجي خاندان، خاص طور پنهنجي ناني ايسان دولت بيگم، ۽ وفادار فوجي سردارن جي مدد سان حڪومت بچائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== سمرقند حاصل ڪرڻ جي خواهش ===

[[سمرقند]] تيمور جي سلطنت جو مشهور سياسي ۽ ثقافتي مرڪز هو.
تيموري شهزادن لاءِ سمرقند تي حڪمراني ڪرڻ وڏي عزت ۽ سياسي جائز حيثيت جي علامت سمجهي ويندي هئي.
بابر پڻ سمرقند تي پنهنجي خانداني حق جو دعويدار هو.
انهيءَ خواهش سبب هن پنهنجي ننڍي عمر کان ئي سمرقند حاصل ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون شروع ڪيون.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== سمرقند لاءِ جدوجهد ==

=== پهرين ڪوشش ===

1490ع واري ڏهاڪي ۾ سمرقند جي تيموري حڪمرانن وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد جاري هئي.
بابر انهيءَ صورتحال مان فائدو وٺي شهر تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
سندس شروعاتي مهمون محدود وسيلن، سياسي اتحاد جي ڪمزوري ۽ مقامي مخالفت سبب ڪامياب نه ٿي سگهيون.

=== سمرقند جي فتح (1497ع) ===

1497ع ۾ بابر ڊگهي گهيري کان پوءِ سمرقند تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.
اها سندس ابتدائي سياسي زندگيءَ جي هڪ وڏي ڪاميابي هئي.
تنهن هوندي به سمرقند تي سندس حڪومت ٿوري عرصي لاءِ رهي.
شهر جي معاشي ۽ سياسي حالتن، فوجي وسيلن جي کوٽ ۽ فرغانه ۾ پيدا ٿيل بغاوتن سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== فرغانه جو وڃائڻ ===

سمرقند تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ بابر کي خبر پئي ته سندس پنهنجي فرغانه واري حڪومت خطري ۾ پئجي وئي آهي.
فرغانه ۾ سندس مخالفن اقتدار تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بابر پنهنجي پراڻي حڪومت بچائڻ لاءِ سمرقند ڇڏي روانو ٿيو.
پر هو نه فرغانه کي فوري طور ٻيهر حاصل ڪري سگهيو ۽ نه ئي سمرقند تي پنهنجو قبضو برقرار رکي سگهيو.
انهيءَ طرح ننڍي عمر ۾ ئي هو ٻنهي اهم سياسي مرڪزن کان محروم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== جلاوطني ۽ سياسي جدوجهد ===

بابر ڪيترن سالن تائين وچ ايشيا ۾ مختلف علائقن ۾ پنهنجي وفادار ساٿين سان گڏ گهمندو رهيو.
هن ڪڏهن مقامي سردارن سان اتحاد قائم ڪيا ۽ ڪڏهن فوجي طاقت ذريعي پنهنجي وڃايل حڪومت واپس وٺڻ جي ڪوشش ڪئي.
انهيءَ عرصي دوران کيس خوراڪ، فوجي سامان، مالي وسيلن ۽ وفادار سپاهين جي کوٽ کي منهن ڏيڻو پيو.
بابرنامي ۾ انهن مشڪلاتن، ساٿين جي وفادارين ۽ سياسي مايوسين جا تفصيلي بيان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

== محمد شيباني خان سان مقابلو ==

=== ازبڪ طاقت جو عروج ===

پندرهين صديءَ جي آخر ۾ [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ هيٺ ازبڪ فوجي طاقت وڌڻ لڳي.
شيباني خان تيموري گهراڻي جي اندروني اختلافن مان فائدو وٺي وچ ايشيا جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو.
هن سمرقند ۽ بخارا جهڙن اهم مرڪزن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== سمرقند جي ٻيهر فتح ۽ شڪست ===

1500ع–1501ع جي دوران بابر سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر سندس اقتدار ٻيهر ٿوري عرصي لاءِ رهيو.
شيباني خان جي فوجي طاقت ۽ سمرقند جي خراب معاشي حالتن بابر لاءِ وڏي مشڪلات پيدا ڪئي.
1501ع ۾ [[سر پل جي جنگ]] ۾ بابر کي شيباني خان هٿان شڪست ملي.
ان کان پوءِ سمرقند گهيري ۾ اچي ويو ۽ بابر کي شهر ڇڏڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== وچ ايشيا ۾ اقتدار جي ناڪامي ===

شيباني خان جي ڪاميابين سبب بابر جا وچ ايشيا ۾ مستقل حڪومت قائم ڪرڻ جا امڪان گهٽجي ويا.
هن پنهنجي تيموري مائٽن ۽ مقامي سردارن کان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر انهن اتحادين جي حمايت مستقل ثابت نه ٿي.
1503ع ۽ 1504ع تائين بابر جي سياسي حالت وڌيڪ ڪمزور ٿي چڪي هئي.
آخرڪار هن وچ ايشيا مان نڪري افغانستان ۾ نئين طاقت جو مرڪز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== ڪابل ڏانهن روانگي ==

1504ع ۾ بابر پنهنجن ڀائرن، وفادار اميرن ۽ فوجي ساٿين سان گڏ وچ ايشيا مان ڏکڻ ڏانهن روانو ٿيو.
شروعات ۾ هن خراسان ڏانهن وڃڻ بابت سوچيو، پر سياسي حالتن سبب پنهنجو رخ ڪابل ڏانهن ڪيو.
ان وقت ڪابل ۾ مقامي اقتدار جي ڪمزوري ۽ سياسي اختلاف موجود هئا.
بابر انهيءَ صورتحال مان فائدو وٺي ڪابل تي قبضو ڪرڻ جي مهم شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ڪابل جي فتح (1504ع) ===

آڪٽوبر 1504ع ۾ بابر ڪابل تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.
ڪابل جي فتح سندس زندگيءَ ۾ هڪ اهم موڙ هو.
فرغانه ۽ سمرقند جي غير يقيني سياسي حالتن جي ڀيٽ ۾ ڪابل کيس وڌيڪ مستحڪم فوجي ۽ انتظامي مرڪز فراهم ڪيو.
ڪابل مان بابر افغانستان جي مختلف علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌايو ۽ پوءِ هندستان ڏانهن فوجي مهمن لاءِ بنياد تيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== شروعاتي زندگيءَ جي اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9bfd0;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#234d6c;color:#ffffff;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''ظهيرالدين محمد بابر: 1483ع کان 1504ع تائين'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 14 فيبروري 1483ع
| انديجان ۾ پيدائش
| تيموري شاهي خاندان ۾ جنم
|-
| 1494ع
| فرغانه جي تخت نشيني
| ننڍي عمر ۾ حڪومت جي شروعات
|-
| 1497ع
| سمرقند جي فتح
| تيموري شاهي مرڪز تي پهريون قبضو
|-
| 1497ع–1498ع
| سمرقند ۽ فرغانه وڃائڻ
| اقتدار جي ابتدائي بحران جو دور
|-
| 1500ع–1501ع
| سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ
| وچ ايشيا ۾ اقتدار بحال ڪرڻ جي ڪوشش
|-
| 1501ع
| سر پل جي جنگ
| شيباني خان هٿان شڪست
|-
| 1503ع–1504ع
| سياسي جلاوطني ۽ نيون ڪوششون
| وچ ايشيا ۾ اقتدار جي جدوجهد
|-
| آڪٽوبر 1504ع
| ڪابل جي فتح
| نئين سياسي ۽ فوجي مرڪز جو قيام
|}

== تاريخي ماخذن جو تعارف ==

=== بابرنامو ===

''بابرنامو'' بابر جي پنهنجي لکيل يادگيرين جو مجموعو آهي.
اهو ڪتاب سندس شروعاتي زندگي، فرغانه جي حڪومت، سمرقند لاءِ جنگين ۽ ڪابل جي فتح بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.
ڇاڪاڻ ته هي خودنوشت آهي، تنهنڪري ان ۾ بابر جي ذاتي تجربن ۽ سندس پنهنجي نقطه نظر جو اثر پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== جديد تاريخي تحقيق ===

فرٽز ليهمن، اسٽيفن فريڊرڪ ڊيل ۽ ٻين جديد محققن بابر جي سياسي زندگي، تيموري ثقافت ۽ سندس ادبي شخصيت تي تحقيق ڪئي آهي.
انهن مطالعي مان بابر کي رڳو هڪ فوجي فاتح نه، پر وچ ايشيا جي ترڪ-فارسي ثقافتي روايتن سان لاڳاپيل هڪ حڪمران ۽ ليکڪ طور پڻ سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;


== ڪابل جي حڪومت (1504ع–1526ع) ==


[[فائل:Babur at the Capture of Kabul in 910 H (A.D. 1504) from an Akbarnama.jpg|thumb|بابر جي 1504ع ۾ ڪابل فتح ڪرڻ جو مصور منظر، شهنشاهه اڪبر جي دور ۾ تيار ڪيل ''اڪبرنامي'' مان. مصور: مهيش ۽ بساون؛ 1586ع–1590ع. سمٿسونين اداري جي فريئر گيلري آف آرٽ جو مجموعو.]]


=== ڪابل ۾ اقتدار جو قيام ===

1504ع ۾ [[ڪابل]] جي فتح بابر جي سياسي زندگيءَ ۾ هڪ اهم تبديلي آندي. [[فرغانه]] ۽ [[سمرقند]] وڃائڻ کان پوءِ کيس اهڙو علائقو مليو، جتي هو پنهنجي فوج، درٻار ۽ انتظامي ڍانچي کي ٻيهر منظم ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
ان وقت ڪابل تي [[مقيم ارغون]] جو قبضو هو. مقيم، [[ارغون گهراڻو|ارغون خاندان]] سان تعلق رکندو هو ۽ ڪابل جي مقامي سياسي اختلافن مان فائدو وٺي اقتدار حاصل ڪيو هئائين. بابر جي فوجي پيشقدميءَ کان پوءِ مقيم ڪابل ڇڏي [[قنڌار]] ڏانهن هليو ويو.&lt;ref name=&quot;IranicaKandahar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Kandahar iv. From the Mongol Invasion Through the Safavid Era
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kandahar-from-the-mongol-invasion-through-the-safavid-era/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بابر پنهنجي خودنوشت ''[[بابرنامو]]'' ۾ ڪابل جي فتح کي پنهنجي قسمت ۾ هڪ وڏي تبديلي طور بيان ڪيو آهي. ڪابل ۽ ان جي آس پاس جا علائقا سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو مستقل مرڪز بڻيا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== ڪابل جي سياسي ۽ جاگرافيائي اهميت ===

ڪابل وچ ايشيا، [[خراسان]] ۽ [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] جي وچ ۾ اهم واپاري ۽ فوجي رستن تي واقع هو.
شهر مان [[غزني]]، [[قنڌار]]، [[پشاور]] ۽ خراسان ڏانهن ويندڙ رستن تي اثرانداز ٿيڻ ممڪن هو.
ڪابل جي جبلن، وادين، باغن ۽ موسم بابر کي گهڻو متاثر ڪيو. هن ''بابرنامي'' ۾ ڪابل جي آبهوا، ميويدار وڻن، ٻوٽن، جانورن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيلي مشاهدا قلمبند ڪيا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
تاريخ نويس [[اسٽيفن فريڊرڪ ڊيل]] موجب ڪابل ۾ بابر جي ڊگهي رهائش سندس سياسي پختگي، ادبي سرگرمين ۽ حڪمرانيءَ جي تجربن لاءِ اهم ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |chapter=Padshahliq: Governance in Kabul
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |pages=59–94
 |doi=10.1017/9781316227558.004
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== افغانستان ۾ اقتدار جي توسيع ===

ڪابل حاصل ڪرڻ کان پوءِ بابر آس پاس جي علائقن ۾ پنهنجي سياسي اثر کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن [[غزني]]، [[لغمان]] ۽ ٻين علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون ۽ مقامي سردارن سان ڪڏهن جنگيون ته ڪڏهن اتحاد ڪيا.
افغانستان جي مختلف علائقن ۾ قبائلي ۽ مقامي حڪمرانن جي خودمختياري سبب بابر کي ڪيترن فوجي ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.
ڪابل تي قبضو ڪرڻ جو مطلب سموري موجوده افغانستان تي هڪجهڙي ۽ مستقل حڪمراني قائم ٿيڻ نه هو. مختلف علائقن ۾ سندس اختيار جي نوعيت ۽ حد مختلف رهي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;

=== ڪابل ۾ بغاوتون ===

ڪابل ۾ بابر جي حڪومت مڪمل طور بي تڪرار نه هئي.
مقامي سردارن ۽ ڪجهه مغل اميرن جي مخالفت سبب کيس بغاوتن ۽ سياسي سازشن کي منهن ڏيڻو پيو.
هڪ موقعي تي بابر کي عارضي طور ڪابل مان نڪرڻو پيو، پر هن پنهنجي وفادار ساٿين جي مدد سان ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ڪابل جي درٻار ۽ ثقافتي زندگي ===

ڪابل ۾ بابر هڪ اهڙي درٻار قائم ڪئي، جنهن ۾ فوجي اميرن سان گڏ شاعرن، عالمن ۽ فنڪارن کي پڻ جاءِ ملي.
بابر کي ترڪي ۽ فارسي شاعري، موسيقي، باغباني ۽ علمي گفتگوءَ ۾ دلچسپي هئي.
هن ڪابل ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ باغن جي تعمير ۽ قدرتي منظرن جي سونهن کي خاص اهميت ڏني.
سندس ادبي ذوق ۽ باغن سان دلچسپي پوءِ هندستان ۾ مغل درٻاري ثقافت جي شروعاتي صورتن تي اثرانداز ٿي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

== هرات جو سفر ۽ تيموري ثقافتي مرڪز (1506ع–1507ع) ==

=== سلطان حسين بايقرا سان لاڳاپا ===

[[هرات]] پندرهين صديءَ جي آخر ۾ تيموري سلطنت جو هڪ اهم علمي، ادبي ۽ فني مرڪز هو.
اتي [[سلطان حسين بايقرا]] جي حڪومت دوران فارسي ادب، مصوري، خطاطي، موسيقي ۽ ٻين فنن کي وڏي سرپرستي حاصل هئي.
بابر وچ ايشيا ۾ ازبڪن جي وڌندڙ طاقت کي منهن ڏيڻ لاءِ هرات جي تيموري حڪمرانن سان سياسي رابطا قائم ڪرڻ چاهيندو هو.
1506ع ۾ سلطان حسين بايقرا جي وفات کان پوءِ هرات جي سياسي حالت غير يقيني ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== هرات ۾ بابر جي رهائش ===

بابر 1506ع ۾ هرات پهتو، جتي هن تيموري درٻار جي علمي ۽ ثقافتي ماحول جو مشاهدو ڪيو.
هرات جي عمارتن، باغن، ادبي مجلسن ۽ فنڪارانه سرگرمين کيس متاثر ڪيو.
هن پنهنجي يادگيرين ۾ هرات جي شهري زندگيءَ ۽ درٻاري ثقافت جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
اسٽيفن ڊيل موجب هرات جو هي تجربو بابر جي ثقافتي ذوق جي تشڪيل ۾ اهم هو، جيتوڻيڪ سياسي حالتن سبب سندس اتي رهائش ڊگهي نه ٿي سگهي.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;

=== هرات مان واپسي ===

هرات ۾ تيموري شهزادن جي وچ ۾ سياسي اختلافن ۽ ازبڪن جي خطري سبب بابر اتي مستقل طور نه رهي سگهيو.
هو سياري جي ڏکين حالتن ۾ [[هندوڪش]] جبلن مان گذري واپس ڪابل پهتو.
1507ع ۾ ازبڪن هرات تي قبضو ڪيو، جنهن سان خراسان ۾ تيموري اقتدار کي سخت ڌڪ لڳو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== شاهه اسماعيل صفوي سان اتحاد ==

=== محمد شيباني خان جي شڪست ۽ موت ===

[[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪن وچ ايشيا جي ڪيترن تيموري علائقن تي قبضو ڪري ورتو هو.
ٻئي پاسي ايران ۾ [[شاهه اسماعيل اول]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[صفوي سلطنت]] طاقتور ٿي رهي هئي.
1510ع ۾ [[مرو جي جنگ]] ۾ صفوي فوج شيباني خان کي شڪست ڏني ۽ شيباني خان مارجي ويو.
ان واقعي وچ ايشيا جي سياسي طاقت جي توازن کي تبديل ڪيو ۽ بابر لاءِ سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ جو موقعو پيدا ڪيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBaburSafavid&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Bābor, Ẓahīr-al-Dīn Moḥammad
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/babor-zahir-al-din/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== صفوي مدد حاصل ڪرڻ ===

شيباني خان جي موت کان پوءِ بابر شاهه اسماعيل صفوي سان سياسي ۽ فوجي اتحاد قائم ڪيو.
صفوي حڪمران بابر جي تيموري نسب ۽ ازبڪن خلاف سندس دعوائن کي پنهنجي علائقائي مفادن لاءِ فائديمند سمجهندو هو.
صفوي مدد سان بابر کي وچ ايشيا ۾ ٻيهر فوجي مهم شروع ڪرڻ جو موقعو مليو.&lt;ref name=&quot;IranicaBaburSafavid&quot;/&gt;

=== مذهبي ۽ سياسي اختلاف ===

بابر جو مذهبي پسمنظر سني اسلام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته شاهه اسماعيل اول ٻارهن امامي شيعا مذهب کي صفوي رياست جي سرڪاري سڃاڻپ بڻائي رهيو هو.
صفوي اتحاد دوران بابر کي صفوي سياسي ۽ مذهبي نشانين کي قبول ڪرڻو پيو.
تاريخي ماخذن موجب هن صفوي طرز جو لباس اختيار ڪيو ۽ پنهنجي سياسي حمايت برقرار رکڻ لاءِ شيعا مذهبي رسمن جي ظاهري پيروي ڪئي.
انهيءَ صورتحال تي سندس ڪجهه تيموري مائٽن ۽ سني حامين اعتراض ڪيو.
محققن جي نظر ۾ هي تبديلي مستقل مذهبي عقيدي جي تبديليءَ کان وڌيڪ ان دور جي سياسي ضرورتن سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== سمرقند جي ٽئين فتح (1511ع) ==

=== سمرقند تي ٻيهر قبضو ===

1511ع ۾ بابر صفوي مدد سان [[سمرقند]] تي ٽيون ڀيرو قبضو ڪيو.
شهر تي قبضو ڪرڻ سان هن پنهنجي تيموري خانداني ورثي جي بحاليءَ جي اميد پيدا ڪئي.
تنهن هوندي به سندس اقتدار صفوي حمايت تي گهڻو دارومدار رکندو هو.
سمرقند ۽ ڀرپاسي جي ڪيترن ماڻهن ۾ صفوي اثر ۽ مذهبي پاليسين بابت بي اطميناني موجود هئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== خراسان ۾ صفوي انتظامي عهدو ===

''Encyclopaedia Iranica'' جي خراسان بابت تحقيقي مضمون موجب 8 آڪٽوبر 1511ع تي شاهه اسماعيل صفوي بابر کي خراسان جو گورنر جنرل مقرر ڪيو.
ان دور ۾ خراسان جي ڪيترن شهرن ۾ معاشي بحران، آباديءَ جي گهٽتائي ۽ مالياتي انتظام جا مسئلا موجود هئا.
بابر جي انهيءَ سياسي حيثيت جو دارومدار صفوي حمايت تي هو ۽ اها ڊگهي عرصي تائين برقرار نه رهي.&lt;ref name=&quot;IranicaKhorasan&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Khorasan x. History in the Safavid and Afsharid Periods
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/khorasan-x-history-in-the-safavid-and-afsharid-periods/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ازبڪن جي ٻيهر پيشقدمي ===

شيباني خان جي موت کان پوءِ به ازبڪن جي فوجي طاقت مڪمل طور ختم نه ٿي هئي.
ازبڪ اڳواڻن پنهنجي فوجي قوت ٻيهر منظم ڪئي ۽ تيموري-صفوي اتحاد خلاف جنگ شروع ڪئي.
1512ع ۾ بابر سمرقند تي پنهنجو قبضو برقرار رکڻ ۾ ناڪام ٿيو.
هن کي وچ ايشيا ۾ مستقل تيموري حڪومت بحال ڪرڻ جي اميد ٻيهر وڃائڻي پئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

== غجدوان جي جنگ (1512ع) ==

1512ع ۾ [[غجدوان جي جنگ]] صفوي-تيموري ۽ ازبڪ قوتن وچ ۾ هڪ اهم مقابلو هو.
هن جنگ ۾ ازبڪن صفوي فوجي اتحاد کي شڪست ڏني.
ان شڪست کان پوءِ بابر جي سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ واري سياسي حڪمت عملي ناڪام ٿي وئي.
هن وچ ايشيا ۾ وڌيڪ فوجي ڪوششن بدران ڪابل کي پنهنجي حڪومت جو مرڪز برقرار رکيو.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;&gt;{{cite book
 |last=Qureshi
 |first=I. H.
 |chapter=India under the Mughals
 |editor1-last=Holt
 |editor1-first=P. M.
 |editor2-last=Lambton
 |editor2-first=Ann K. S.
 |editor3-last=Lewis
 |editor3-first=Bernard
 |title=The Cambridge History of Islam
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1977
 |pages=35–63
 |doi=10.1017/CHOL9780521219488.004
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== هندستان ڏانهن ڌيان ==

=== هندستان ۾ دلچسپيءَ جا سبب ===

سمرقند جي آخري ناڪاميءَ کان پوءِ بابر پنهنجي سياسي ۽ فوجي توسيع لاءِ هندستان ڏانهن وڌيڪ ڌيان ڏنو.
هندستان جي اتر اولهه وارن علائقن سان ڪابل جا واپاري ۽ فوجي رابطا اڳ ئي موجود هئا.
بابر پنهنجي تيموري نسب جي بنياد تي پنجاب جي ڪجهه علائقن تي دعويٰ ڪندو هو، ڇاڪاڻ ته [[تيمور]] 1398ع–1399ع ۾ هندستان تي ڪاهه ڪئي هئي.
بهرحال، تيمور جي اڳوڻي ڪاهه مان بابر کي انهن علائقن تي ڪنهن غير تڪراري قانوني حق جو ثبوت نه ملندو هو؛ اها سندس سياسي دعويٰ هئي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== دهلي سلطنت جي سياسي حالت ===

پندرهين صديءَ جي آخر ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[دهلي سلطنت]] تي [[لوڌي گهراڻو]] حڪومت ڪري رهيو هو.
[[سڪندر لوڌي]] جي وفات کان پوءِ 1517ع ۾ سندس پٽ [[ابراهيم لوڌي]] سلطان ٿيو.
ابراهيم لوڌي ۽ ڪيترن افغان اميرن جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا.
انهن اختلافن دهلي سلطنت جي سياسي استحڪام کي متاثر ڪيو ۽ بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا وڌايا.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

== هندستان ڏانهن ابتدائي فوجي مهمون ==

=== پهريون مرحلو: سرحدي علائقن جي جاچ ===

بابر 1505ع ۾ پڻ هندستان جي سرحدي علائقن ڏانهن هڪ فوجي سفر ڪيو هو.
تنهن هوندي به 1519ع کان شروع ٿيندڙ مهمن کي سندس هندستان ۾ سياسي ۽ فوجي مداخلت جو وڌيڪ منظم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.
انهن مهمن دوران بابر سرحدي قلعن، مقامي قبيلن، واپاري رستن ۽ پنجاب جي سياسي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== باجوڙ جي مهم (1519ع) ===

1519ع ۾ بابر [[باجوڙ]] تي فوجي حملو ڪيو.
باجوڙ جي قلعي تي قبضي دوران بابر جي فوج سخت جنگ ڪئي.
''بابرنامي'' موجب فتح کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي قتل ڪيو ويو ۽ مارجي ويلن جي سرن جو مينار ٺاهيو ويو.
هن واقعي کي بابر جي فوجي مهمن ۾ هڪ سخت ۽ خونريز ڪارروائي طور ياد ڪيو وڃي ٿو.
قتل ٿيل ماڻهن جي صحيح تعداد بابت تاريخي دعوائن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف بيانن جي آزاد تصديق محدود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== ڀيرا تي قبضو (1519ع) ===

باجوڙ جي مهم کان پوءِ بابر [[ڀيرا]] ڏانهن وڌيو، جيڪو [[جهلم درياهه]] جي علائقي ۾ واقع هو.
بابر ڀيرا ۽ ان جي ڀرپاسي تي پنهنجو اقتدار قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن مقامي حڪمرانن ۽ سردارن کان اطاعت ۽ محصول جو مطالبو ڪيو.
تنهن هوندي به سندس ڪابل ڏانهن واپسيءَ کان پوءِ انهن علائقن تي سندس ڪنٽرول مستقل نه رهيو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;&gt;{{cite book
 |last=Erskine
 |first=William
 |title=A History of India under the Two First Sovereigns of the House of Taimur, Báber and Humáyun
 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans
 |location=London
 |year=1854
 |volume=1
 |url=https://www.loc.gov/item/05007810/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== پشاور ۽ پنجاب ڏانهن وڌيڪ مهمون ===

1519ع کان 1524ع جي وچ ۾ بابر اتر اولهه هندستان جي سرحدي علائقن ڏانهن ڪيترائي فوجي سفر ڪيا.
انهن مهمن ۾ [[پشاور]]، [[ڀيرا]]، [[سيالڪوٽ]] ۽ پنجاب جي ٻين علائقن سان سندس فوجي رابطا وڌيا.
اهي ڪارروايون هندستان جي سياسي حالتن کي سمجهڻ، رستن تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۽ مقامي حامين سان لاڳاپا وڌائڻ لاءِ اهم هيون.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== دولت خان لوڌي ۽ عالم خان سان لاڳاپا ==

=== دولت خان لوڌي جي سياسي مخالفت ===

[[دولت خان لوڌي]] پنجاب جو هڪ طاقتور افغان امير ۽ لاهور جو گورنر هو.
سندس ۽ سلطان [[ابراهيم لوڌي]] جي وچ ۾ سياسي اختلاف وڌندا ويا.
دولت خان پنهنجي اقتدار ۽ سياسي حيثيت بچائڻ لاءِ بابر سان رابطا قائم ڪيا.
هن بابر کي پنجاب جي معاملن ۾ مداخلت لاءِ همٿايو.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

=== عالم خان لوڌي جي دعويٰ ===

[[عالم خان لوڌي]]، ابراهيم لوڌيءَ جو چاچو هو.
هو دهليءَ جي تخت جو دعويدار هو ۽ ابراهيم لوڌيءَ خلاف سياسي حمايت حاصل ڪرڻ چاهيندو هو.
عالم خان بابر وٽ پهتو ۽ دهليءَ جو اقتدار حاصل ڪرڻ لاءِ سندس فوجي مدد گهري.
بابر لاءِ عالم خان جي حمايت دهلي سلطنت ۾ مداخلت لاءِ هڪ سياسي موقعو فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

=== اتحادين جا مختلف مقصد ===

دولت خان لوڌي، عالم خان ۽ بابر جا مقصد مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.
دولت خان پنجاب ۾ پنهنجو اثر برقرار رکڻ چاهيندو هو.
عالم خان دهليءَ جو سلطان بڻجڻ جو خواهشمند هو.
بابر پنهنجي مستقل اقتدار کي پنجاب ۽ پوءِ اتر هندستان تائين وڌائڻ چاهيندو هو.
انهن مختلف مقصدن سبب سندن اتحاد ۾ جلد ئي اختلاف پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== لاهور جي مهم (1524ع) ==

1524ع ۾ بابر پنجاب ڏانهن هڪ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي.
ان وقت دهلي سلطنت جي فوج پنجاب ۾ بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ ڪارروايون ڪري رهي هئي.
بابر جي فوج لاهور جي ڀرپاسي ۾ دهليءَ جي فوجن سان مقابلو ڪيو ۽ ڪاميابي حاصل ڪئي.
ان کان پوءِ بابر [[لاهور]] ۾ داخل ٿيو.
تاريخي بيانن موجب لاهور جي فتح دوران شهر کي نقصان پهتو ۽ ڦرلٽ پڻ ٿي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== ديپالپور تي قبضو ===

لاهور کان پوءِ بابر [[ديپالپور]] ڏانهن وڌيو.
هن ديپالپور تي قبضو ڪيو ۽ پنجاب جي انتظام بابت فيصلا ڪيا.
دولت خان لوڌي کي سندس اميد مطابق مڪمل پنجاب نه ڏنو ويو، جنهن سبب بابر ۽ دولت خان جي وچ ۾ اختلاف وڌيا.
بابر پنهنجي حامين ۽ وفادار اميرن کي مختلف علائقن جي ذميواري ڏني.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== دولت خان جي بغاوت ===

بابر جي ڪابل ڏانهن واپسيءَ کان پوءِ دولت خان لوڌي پنهنجي طاقت ٻيهر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.
پنجاب ۾ بابر جي مقرر ڪيل نمائندن ۽ دولت خان جي حامين وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا.
انهن حالتن بابر کي هندستان ۾ ٻيهر فوجي مداخلت ڪرڻ لاءِ مجبور ڪيو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== هندستان جي آخري فتح لاءِ تياريون (1525ع) ==

=== ڪابل مان روانگي ===

1525ع جي آخر ۾ بابر هندستان تي هڪ فيصلائتي فوجي مهم شروع ڪئي.
هن ڀيري سندس مقصد رڳو سرحدي علائقن تي عارضي قبضو ڪرڻ نه، پر دهلي سلطنت جي مرڪزي اقتدار کي شڪست ڏيڻ هو.
بابر پنهنجي فوج کي منظم ڪيو ۽ پنجاب ڏانهن پيشقدمي شروع ڪئي.
هن مهم ۾ سندس اڳوڻين فوجي تجربن، ڪابل جي وسيلن، فوجي سردارن ۽ هندستان جي سياسي اختلافن اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه پار ڪرڻ ===

ڊسمبر 1525ع ۾ بابر جي فوج [[سنڌو درياهه]] پار ڪري پنجاب ڏانهن وڌي.
بابرنامي ۾ هن فوجي سفر جا ڪيترائي تفصيل ملن ٿا، جن ۾ لشڪر جي ڳڻپ، رستن، منزلن ۽ فوجي انتظام جو ذڪر شامل آهي.
بابر جي پنهنجي بيان موجب سندس فوج جو تعداد لڳ ڀڳ ٻارهن هزار هو، پر اهڙين تاريخي ڳڻپين کي قطعي انگ بدران ماخذن ۾ ڏنل اندازن طور سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== پنجاب ۾ اڳڀرائي ===

بابر پنجاب ۾ پنهنجي مخالف افغان سردارن جي طاقت کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ فوجي ڪارروايون ڪيون.
دولت خان لوڌي جي مزاحمت ختم ٿيڻ کان پوءِ بابر دهليءَ ڏانهن اڳتي وڌڻ لاءِ وڌيڪ سازگار حالت ۾ اچي ويو.
1526ع جي شروعات تائين سندس فوج دهلي سلطنت جي مرڪزي لشڪر سان مقابلي لاءِ تيار ٿي چڪي هئي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== 1504ع کان 1525ع تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #adc5d6;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#204b70;color:#ffffff;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''بابر جي ڪابل واري دور ۽ هندستاني مهمن جي وقتوار ترتيب'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c58;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c58;&quot; | اهم واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c58;&quot; | نتيجو يا اهميت
|-
| 1504ع
| [[ڪابل]] جي فتح
| نئون سياسي ۽ فوجي مرڪز قائم ٿيو
|-
| 1505ع
| هندستان جي سرحدي علائقن ڏانهن ابتدائي مهم
| سرحدي رستن ۽ علائقن بابت ڄاڻ حاصل ٿي
|-
| 1506ع
| [[هرات]] جو سفر
| تيموري ثقافتي مرڪز سان رابطو
|-
| 1507ع
| ازبڪن جو هرات تي قبضو
| خراسان ۾ تيموري طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي
|-
| 1510ع
| [[مرو جي جنگ]] ۾ محمد شيباني خان جو موت
| بابر لاءِ وچ ايشيا ۾ نئون موقعو پيدا ٿيو
|-
| 1511ع
| صفوي مدد سان سمرقند جي ٽئين فتح
| تيموري اقتدار بحال ڪرڻ جي آخري وڏي ڪوشش
|-
| 1512ع
| غجدوان ۾ صفوي-تيموري اتحاد جي شڪست
| سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ جون اميدون ختم ٿيون
|-
| 1519ع
| باجوڙ جي مهم
| سخت فوجي ڪارروائي ۽ قتل عام
|-
| 1519ع
| ڀيرا تي قبضو
| پنجاب ۾ ابتدائي سياسي مداخلت
|-
| 1519ع–1524ع
| سرحدي ۽ پنجاب جون مهمون
| هندستاني علائقن ۾ فوجي اثر وڌيو
|-
| 1524ع
| لاهور ۽ ديپالپور جي فتح
| پنجاب ۾ عارضي اقتدار قائم ٿيو
|-
| 1525ع
| هندستان ڏانهن فيصلائتي مهم
| دهلي سلطنت سان آخري مقابلي جي تياري
|}

== ڪابل واري دور جي تاريخي اهميت ==

ڪابل ۾ بابر جي لڳ ڀڳ ٻن ڏهاڪن جي حڪومت سندس سياسي ۽ فوجي زندگيءَ جي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
هن عرصي ۾ بابر هڪ جلاوطن تيموري شهزادي مان اهڙو حڪمران بڻيو، جنهن وٽ مستقل فوجي مرڪز، سياسي حامي ۽ علائقائي انتظام جو تجربو موجود هو.
ڪابل ۾ هن ادبي ۽ ثقافتي سرگرميون پڻ جاري رکيون، جن جو اثر سندس خودنوشت، شاعري ۽ باغبانيءَ جي شوق مان ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;DaleKabul2018&quot;/&gt;
وچ ايشيا ۾ تيموري اقتدار بحال ڪرڻ ۾ ناڪامي، صفوي-ازبڪ مقابلا ۽ دهلي سلطنت جا اندروني اختلاف بابر جي هندستان ڏانهن سياسي رخ اختيار ڪرڻ جا اهم سبب هئا.
1525ع جي آخر ۾ شروع ڪيل فوجي مهم 1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] تائين پهتي، جنهن هندستان جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئين دور جي شروعات ڪئي.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslamQureshi&quot;/&gt;

== هندستان ۾ مغل سلطنت جو قيام (1526ع) ==

[[فائل:Battle of Panipat (20 April 1526). Baburnama of 1598.jpg|thumb|300px|[[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] جو منظر، 1598ع جي مصور ''بابرنامي'' مان. هي تصوير واقعي کان ڪيترائي ڏهاڪا پوءِ ٺاهي وئي.]]

[[فائل:Zahir al-Din Muhammad Babur - The Battle of Panipat - Walters W59614A - Full Page.jpg|thumb|ابراهيم لوڌيءَ جي شڪست ۽ پاڻي پت جي جنگ جو مصور منظر؛ والٽرز آرٽ ميوزيم جي مخطوطي مان.]]

=== هندستان تي آخري فوجي ڪاهه ===

1525ع جي آخر ۾ [[ظهيرالدين محمد بابر]] ڪابل مان هندستان ڏانهن پنهنجي آخري ۽ فيصلائتي فوجي مهم شروع ڪئي. سندس اڳوڻين مهمن جي ڀيٽ ۾ هن ڀيري مقصد رڳو پنجاب جي سرحدي علائقن تي اثر قائم ڪرڻ نه، پر [[دهلي سلطنت]] جي مرڪزي اقتدار کي شڪست ڏئي مستقل حڪومت قائم ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;
ان وقت دهليءَ تي [[لوڌي گهراڻو|لوڌي گهراڻي]] جو سلطان [[ابراهيم لوڌي]] حڪومت ڪري رهيو هو. ابراهيم لوڌيءَ جي ڪيترن افغان سردارن سان اختلافن ۽ پنجاب ۾ سياسي بي اطمينانيءَ بابر جي فوجي پيشقدميءَ لاءِ سازگار حالتون پيدا ڪيون.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

بابر پنجاب ۾ پنهنجن مخالفن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ دهليءَ ڏانهن وڌيو. ابراهيم لوڌي پڻ پنهنجي لشڪر سان دهليءَ مان نڪري بابر جي فوج کي روڪڻ لاءِ روانو ٿيو.
ٻنهي فوجن جو مقابلو [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ ٿيو، جيڪو موجوده هندستان جي [[هرياڻا]] رياست ۾ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;&gt;{{cite web
 |title=VI. From Peshawar to Panipat
 |website=National Museum of Asian Art
 |publisher=Smithsonian Institution
 |url=https://asia.si.edu/research/essays/vi-from-peshawar-to-panipat/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== پاڻي پت جي پهرين جنگ ==

{{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}}

=== جنگ جي تاريخ ۽ هنڌ ===

'''پاڻي پت جي پهرين جنگ''' 21 اپريل 1526ع تي بابر ۽ دهليءَ جي سلطان ابراهيم لوڌيءَ جي فوجن وچ ۾ وڙهي وئي.&lt;ref name=&quot;BritannicaBaber1911&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Baber
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |edition=11th
 |year=1911
 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Baber
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه مصور مخطوطن ۽ ثانوي حوالن ۾ جنگ جي تاريخ 20 اپريل پڻ ڄاڻايل آهي؛ تنهنڪري تاريخ بابت ماخذن جي اختلاف کي نظر ۾ رکڻ گهرجي.
جنگ جي نتيجي ۾ ابراهيم لوڌي مارجي ويو ۽ دهلي سلطنت جي لوڌي گهراڻي جي مرڪزي حڪمراني ختم ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== ٻنهي فوجن جي طاقت ===

بابر جي فوج ابراهيم لوڌيءَ جي فوج جي ڀيٽ ۾ گهڻي ننڍي هئي.
''بابرنامي'' ۽ ان تي ٻڌل تاريخي روايتن ۾ بابر جي فوج جو تعداد لڳ ڀڳ 12,000 بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته ابراهيم لوڌيءَ جي فوج بابت ڏهه هزارن کان وٺي هڪ لک تائين مختلف انگ ملن ٿا.
پراڻن تاريخي بيانن ۾ ابراهيم لوڌيءَ جي فوج لاءِ هڪ لک سپاهي ۽ وڏي تعداد ۾ جنگي هاٿي ڄاڻايا ويا آهن، پر جديد تاريخي تحقيق ۾ انهن انگن کي قطعي طور ثابت ٿيل نه سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;BritannicaBaber1911&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;
ابراهيم لوڌيءَ وٽ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گهوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي هئا.
بابر جي فوج ۾ تربيت يافته گهوڙيسوار، تيرانداز، بارودي بندوقون ۽ ميداني توپون شامل هيون.
بابر پنهنجي نسبتاً ننڍي فوج جي ڪمزوريءَ کي مناسب صف بندي ۽ فوجي حڪمت عمليءَ سان پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== بابر جي فوجي حڪمت عملي ===

بابر پاڻي پت جي ميدان ۾ دفاعي ۽ جارحاڻي حڪمت عملين جو گڏيل استعمال ڪيو.
هن پنهنجي فوج جي اڳيان گاڏين جي قطار قائم ڪئي، جن کي هڪ ٻئي سان ٻڌي دفاعي رڪاوٽ ٺاهي وئي.
گاڏين جي وچ ۾ اهڙا رستا ڇڏيا ويا، جن مان فوج جا دستا ضرورت موجب اڳتي وڌي سگهندا هئا.
توپون ۽ بندوق بردار دستا انهن دفاعي بندوبستن جي پٺيان مقرر ڪيا ويا.
بابر جي فوجي حڪمت عمليءَ ۾ گهوڙيسوارن جي تيز حرڪت ۽ دشمن جي پاسن تي حملي کي پڻ اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;PanipatDistrict&quot;&gt;{{cite web
 |title=First Battle of Panipat (1526)
 |website=District Panipat, Government of Haryana
 |url=https://panipat.gov.in/first-battle/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== تولغمه جي حڪمت عملي ====

'''تولغمه''' وچ ايشيائي جنگي روايت سان لاڳاپيل هڪ حڪمت عملي هئي، جنهن ۾ فوج جا متحرڪ دستا دشمن جي پاسن ۽ پٺئين حصي تي حملو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا.
بابر جي فوج ۾ مرڪزي حصي سان گڏ ساڄي ۽ کاٻي پاسن جا گهوڙيسوار دستا پڻ موجود هئا.
انهن دستن جو مقصد دشمن جي پيشقدميءَ کي محدود ڪرڻ ۽ مناسب وقت تي ان کي گهيري ۾ آڻڻ هو.&lt;ref name=&quot;PanipatDistrict&quot;/&gt;

==== عرابه ۽ دفاعي گاڏيون ====

'''عرابه''' يا گاڏين جي دفاعي صف بندي بابر جي فوجي بندوبست جو هڪ اهم حصو هئي.
گاڏين کي هڪ ٻئي سان ٻڌي اهڙي رڪاوٽ ٺاهي وئي، جيڪا دشمن جي سڌي حملي کي روڪي سگهي.
انهن گاڏين جي پٺيان توپن ۽ بندوقن کي مقرر ڪرڻ سان بابر جي فوج کي هڪ منظم دفاعي مورچو مليو.
انهيءَ بندوبست کي ڪڏهن عثماني فوجي طريقن جي اثر سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;PanipatDistrict&quot;/&gt;

=== توپخاني جو ڪردار ===

بابر جي فوج ۾ ميداني توپخاني ۽ بارودي بندوقن جو استعمال هندستان جي جنگي تاريخ ۾ اهم هو.
سندس توپخاني سان لاڳاپيل ٻن مشهور ماهرن جا نالا '''استاد علي قلي''' ۽ '''مصطفيٰ رومي''' ملن ٿا.
انهن فوجي ماهرن بابر جي بارودي هٿيارن جي استعمال ۽ انتظام ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;
عام روايتن ۾ چيو ويندو آهي ته توپن جي آواز سبب ابراهيم لوڌيءَ جا جنگي هاٿي خوفزده ٿيا، پر انهيءَ بيان کي جنگ جي نتيجي جو واحد يا يقيني سبب قرار ڏيڻ درست نه آهي.
سمٿسونين جي نيشنل ميوزيم آف ايشين آرٽ جي تاريخي جائزي موجب بابر جي فتح ۾ سندس گهوڙيسوارن، تيراندازن ۽ جنگ کان اڳ ڪيل تيارين کي خاص اهميت حاصل هئي؛ توپخانو موجود هو، پر اهو اڪيلو فيصلائتو عنصر نه هو.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== جنگ جي شروعات ===

بابر ۽ ابراهيم لوڌيءَ جون فوجون ڪجهه ڏينهن تائين هڪ ٻئي جي سامهون رهيون.
بابر پنهنجي دفاعي مورچن کي مضبوط ڪيو ۽ دشمن کي اهڙي ميدان ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي، جتي سندس فوجي ترتيب فائديمند ثابت ٿئي.
ابراهيم لوڌيءَ جي وڏي فوج جڏهن بابر جي مورچن ڏانهن وڌي ته ان کي محدود جاءِ ۽ منظم دفاعي بندوبستن کي منهن ڏيڻو پيو.
بابر جي گهوڙيسوارن دشمن جي پاسن تي حملا ڪيا، جڏهن ته مرڪزي دستن پنهنجي دفاعي حيثيت برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== ابراهيم لوڌيءَ جي شڪست ۽ موت ===

جنگ دوران ابراهيم لوڌيءَ جي فوج جي صفن ۾ بي ترتيبي پيدا ٿي.
بابر جي فوج جي منظم حملن سبب دهلي سلطنت جو لشڪر شڪست کائي ويو.
سلطان ابراهيم لوڌي جنگ جي ميدان ۾ مارجي ويو.
سندس موت سان لوڌي گهراڻي جي دهليءَ تي مرڪزي حڪمراني ختم ٿي وئي ۽ بابر لاءِ دهلي ۽ آگري تي قبضو ڪرڻ جو رستو کلي ويو.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي جنگ جي تاريخي اهميت ===

پاڻي پت جي پهرين جنگ هندستان جي سياسي تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ هئي.
انهيءَ جنگ جي نتيجي ۾ دهلي سلطنت جي لوڌي گهراڻي جو اقتدار ختم ٿيو ۽ بابر جي اڳواڻيءَ ۾ نئين مغل حڪمرانيءَ جو بنياد پيو.
بهرحال، پاڻي پت جي فتح سان سموري اتر هندستان تي بابر جو اقتدار هڪدم مستحڪم نه ٿيو.
راجپوت حڪمرانن، افغان سردارن ۽ ڪيترن علائقائي قوتن جي مزاحمت اڃا جاري هئي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== دهلي ۽ آگري تي قبضو ==

=== دهليءَ ۾ داخل ٿيڻ ===

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر پنهنجي فوج کي دهليءَ ۽ آگري ڏانهن وڌڻ جو حڪم ڏنو.
سندس پٽ [[همايون]] کي پڻ اهم فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون ويون.
بابر دهليءَ جي اڳوڻي سلطان جي سياسي حيثيت اختيار ڪئي، پر سندس حڪومت جي بنيادي سڃاڻپ تيموري شاهي روايتن سان ڳنڍيل رهي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== آگري جي اهميت ===

[[آگرو]] دهلي سلطنت جي دور ۾ هڪ اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي چڪو هو.
بابر آگري کي پنهنجي نئين حڪومت جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻايو.
هن شهر ۾ موجود خزاني ۽ ٻين وسيلن جي مدد سان فوجي ۽ انتظامي معاملن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
تنهن هوندي به هندستان جي موسم، گرمي ۽ ماحول سان بابر جي فوج جا ڪيترائي سپاهي مطمئن نه هئا ۽ ڪابل واپس وڃڻ چاهيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== فوج ۾ بي اطميناني ===

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر کي پنهنجي ئي فوج جي ڪجهه سپاهين ۽ اميرن جي بي اطمينانيءَ کي منهن ڏيڻو پيو.
ڪيترن فوجين لاءِ هندستان جي گرم موسم، نئين ماحول ۽ ڊگهي فوجي مهمن سبب ڏکيائيون پيدا ٿيون.
بابر پنهنجي فوج کي هندستان ۾ مستقل رهڻ ۽ نئين حڪومت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ همٿايو.
هن فوجي اميرن کي انعام ۽ جاگيرون ڏئي پنهنجي سياسي حمايت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== راڻا سانگا سان مقابلو ==

=== ميوار جي طاقت ===

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر لاءِ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي چئلينج [[ميوار]] جو حڪمران [[راڻا سانگا]] هو.
راڻا سانگا، جنهن جو نالو سنگرام سنگهه پڻ هو، [[سسوديا گهراڻو|سسوديا راجپوت گهراڻي]] سان تعلق رکندو هو.
سندس دور ۾ ميوار جي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌي هئي.
راڻا سانگا ٻين راجپوت حڪمرانن ۽ ڪجهه افغان سردارن سان اتحاد قائم ڪري بابر جي وڌندڙ اقتدار کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== راجپوت ۽ افغان اتحاد ===

بابر جي مخالفت ڪندڙ اتحاد ۾ مختلف راجپوت سردارن سان گڏ ڪجهه افغان اڳواڻ پڻ شامل هئا.
انهن ۾ [[حسن خان ميواتي]] ۽ [[محمود لوڌي]] جا نالا اهم آهن.
محمود لوڌي، ابراهيم لوڌيءَ جو ڀاءُ هو ۽ دهليءَ جي تخت بابت سياسي دعويٰ رکندو هو.
هن اتحاد جي قوت ۽ فوجي انگ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن.
پراڻن بيانن ۾ تمام وڏا انگ ملن ٿا، پر انهن کي جديد تحقيق ۾ احتياط سان استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

== خانوا جي جنگ (1527ع) ==

{{Main|خانوا جي جنگ}}

=== جنگ جو پسمنظر ===

[[خانوا جي جنگ]] 16 مارچ 1527ع تي بابر ۽ راڻا سانگا جي اڳواڻيءَ واري اتحاد وچ ۾ وڙهي وئي.
خانوا موجوده هندستان جي راجستان واري علائقي ۾، [[فتح پور سيڪري]] جي ڀرسان واقع آهي.
هن جنگ جو بنيادي سبب اتر هندستان ۾ سياسي بالادستي حاصل ڪرڻ لاءِ ٻنهي قوتن جو مقابلو هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== بابر جون تياريون ===

راڻا سانگا جي فوجي اتحاد جي خبر ملڻ کان پوءِ بابر پنهنجي فوج کي منظم ڪرڻ شروع ڪيو.
هن پاڻي پت واري جنگ ۾ استعمال ڪيل ڪجهه دفاعي طريقن کي ٻيهر اختيار ڪيو.

توپخاني، بندوق بردار دستن، گهوڙيسوارن ۽ گاڏين جي دفاعي صف بنديءَ کي گڏيل جنگي حڪمت عمليءَ ۾ استعمال ڪيو ويو.
بابر پنهنجي فوج جي حوصلي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مذهبي ۽ سياسي خطاب پڻ ڪيا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== شراب ڇڏڻ ۽ مذهبي اعلان ===

خانوا جي جنگ کان اڳ بابر شراب پيئڻ ڇڏي ڏيڻ جو اعلان ڪيو.
هن شراب جا ٿانو ٽوڙائڻ ۽ پنهنجي ذاتي زندگيءَ ۾ تبديلي آڻڻ جو ذڪر ''بابرنامي'' ۾ ڪيو آهي.
بابر پنهنجي فوجي جدوجهد کي مذهبي اصطلاحن ۾ پڻ پيش ڪيو ۽ پنهنجي سپاهين کي جنگ لاءِ همٿايو.
جنگ کان پوءِ هن '''غازي''' جو لقب اختيار ڪيو، جيڪو سندس سياسي ۽ مذهبي فتح جي اظهار جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== جنگ جي ڪارروائي ===

راڻا سانگا جي اتحاد وٽ وڏي تعداد ۾ گهوڙيسوار ۽ راجپوت جنگجو موجود هئا.
بابر پنهنجي فوج کي دفاعي مورچن ۾ منظم ڪيو ۽ توپخاني کي دشمن جي پيشقدمي روڪڻ لاءِ استعمال ڪيو.
جنگ دوران ٻنهي طرفن سخت 
مقابلو ڪيو.
بابر جي فوج جي منظم صف بندي ۽ گهوڙيسوارن جي حرڪت سبب راڻا سانگا جي اتحاد کي شڪست ملي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== راڻا سانگا جي شڪست ===

جنگ دوران راڻا سانگا زخمي ٿيو ۽ کيس ميدان مان ڪڍيو ويو.
سندس اتحاد جي فوج شڪست کائي وئي.
انهيءَ شڪست راڻا سانگا جي اڳواڻيءَ هيٺ قائم ٿيل وڏي سياسي ۽ فوجي اتحاد کي سخت نقصان پهچايو.
بهرحال، خانوا جي فتح سان سمورين راجپوت رياستن جي آزادي ختم نه ٿي ۽ ڪيترائي علائقائي حڪمران پنهنجي اقتدار تي برقرار رهيا.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== خانوا جي جنگ جي اهميت ===

ڪيترن تاريخ نويسن موجب خانوا جي جنگ بابر جي هندستاني فتوحات ۾ پاڻي پت کان به وڌيڪ سياسي اهميت رکندڙ هئي.
پاڻي پت ۾ بابر هڪ ڪمزور ٿيندڙ دهلي سلطنت جي مرڪزي فوج کي شڪست ڏني هئي، جڏهن ته خانوا ۾ کيس هڪ طاقتور راجپوت-افغان اتحاد سان مقابلو ڪرڻو پيو.
خانوا جي فتح کان پوءِ بابر جي اتر هندستان ۾ سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي.&lt;ref name=&quot;Majumdar1950&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Majumdar
 |first1=R. C.
 |last2=Raychaudhuri
 |first2=H. C.
 |last3=Datta
 |first3=Kalikinkar
 |title=An Advanced History of India
 |edition=2nd
 |publisher=Macmillan
 |year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== چنديري جي مهم (1528ع) ==

{{Main|چنديري جي جنگ}}

=== چنديري جي سياسي اهميت ===

[[چنديري]] موجوده [[مڌيا پرديش]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ قلعو هو.
ان وقت چنديري تي راجپوت اڳواڻ [[ميدني راءِ]] جو اثر هو، جيڪو راڻا سانگا جي اتحاد سان لاڳاپيل هو.
خانوا جي فتح کان پوءِ بابر چنديري ڏانهن ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ ته اهو وچ هندستان ۾ سياسي ۽ فوجي اهميت رکندڙ مرڪز هو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== قلعي جو گهيرو ===

جنوري 1528ع ۾ بابر چنديري خلاف فوجي مهم شروع ڪئي.
هن قلعي تي قبضي کان اڳ ميدني راءِ سان ڳالهين ذريعي معاملو حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
ڳالهين ۾ ڪاميابي نه ملڻ کان پوءِ بابر جي فوج قلعي تي حملو ڪيو.
قلعي جي دفاع ڪندڙن سخت مزاحمت ڪئي، پر آخرڪار بابر جي فوج چنديري تي قبضو ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== جوهر ۽ قتل عام جون روايتون ===

چنديري جي فتح بابت تاريخي بيانن ۾ راجپوت عورتن پاران '''جوهر''' ۽ قلعي جي محافظن جي آخري مزاحمت جو ذڪر ملي ٿو.
جوهر ان تاريخي رسم کي چيو ويندو هو، جنهن ۾ محاصري ۽ شڪست جي خطري دوران عورتون اجتماعي طور پاڻ کي باهه ڏئي ڇڏينديون هيون.
انهن واقعن بابت تاريخي روايتن کي سندن ماخذن جي روشنيءَ ۾ بيان ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف بيانن ۾ تفصيل ۽ انگ مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== چنديري جي فتح جا نتيجا ===

چنديري تي قبضي سان بابر جي وچ هندستان ۾ سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي.
هن فتح راڻا سانگا جي اڳوڻي اتحاد سان لاڳاپيل هڪ اهم فوجي مرڪز کي ختم ڪيو.
بهرحال، مالوا ۽ وچ هندستان جي سمورن علائقن تي مغلن جو مڪمل ۽ مستقل انتظامي ڪنٽرول انهيءَ فتح سان هڪدم قائم نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== افغان سردارن جي مزاحمت ==

=== محمود لوڌي جي سياسي سرگرميون ===

پاڻي پت ۽ خانوا جي جنگين کان پوءِ به افغان سردارن جي مزاحمت جاري رهي.
[[محمود لوڌي]]، جيڪو ابراهيم لوڌيءَ جو ڀاءُ هو، اوڀر هندستان ۾ مغل اقتدار خلاف سياسي حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو.
[[بهار]] ۽ [[بنگال]] جي علائقن ۾ ڪيترائي افغان امير اڃا طاقتور هئا.
انهن مان ڪجهه محمود لوڌي کي دهليءَ جي تخت جو جائز دعويدار سمجهندا هئا.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== اوڀر هندستان ۾ سياسي صورتحال ===

اوڀر هندستان ۾ مغل اقتدار کي افغان سردارن سان گڏ [[بنگال سلطنت]] جي سياسي طاقت جو پڻ مقابلو ڪرڻو پيو.
ان وقت بنگال جو سلطان [[نصرت شاهه]] هو، جيڪو [[حسين شاهي گهراڻو|حسين شاهي گهراڻي]] سان تعلق رکندو هو.
بابر لاءِ اوڀر هندستان ۾ فوجي مهم جو مقصد افغان مخالفن جي طاقت کي ڪمزور ڪرڻ ۽ بنگال سان پنهنجي سياسي سرحدن بابت معاملا طئي ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== گهاگهرا جي جنگ (1529ع) ==

{{Main|گهاگهرا جي جنگ}}

=== جنگ جو پسمنظر ===

1529ع ۾ بابر پنهنجي فوج سان اوڀر هندستان ڏانهن روانو ٿيو.
ان وقت محمود لوڌي ۽ سندس افغان حامين جي سرگرمين سبب مغل اقتدار کي خطرو موجود هو.
بنگال جي سلطان نصرت شاهه جي سياسي حيثيت پڻ انهيءَ مقابلي ۾ اهم هئي.
بابر جي فوج گنگا ۽ گهاگهرا درياهن جي علائقن ڏانهن وڌي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== جنگ جي تاريخ ۽ هنڌ ===

گهاگهرا جي جنگ عام طور 6 مئي 1529ع سان منسوب ڪئي ويندي آهي.
هي مقابلو [[گهاگهرا درياهه]] ۽ [[گنگا درياهه]] جي سنگم جي ڀرپاسي ۾ ٿيو.
درياهن جي موجودگيءَ سبب هن جنگ ۾ ٻيڙين، فوجي چرپر ۽ درياهي رستن کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== فوجي حڪمت عملي ===

بابر پنهنجي فوج کي مختلف دستن ۾ ورهايو.
درياهي رستن ۽ زميني فوجي دستن جي وچ ۾ رابطو برقرار رکڻ جنگي حڪمت عمليءَ جو اهم حصو هو.
بابر جي فوج افغان مخالفن جي پوزيشن کي ڪمزور ڪرڻ ۽ سندن منظم مزاحمت ختم ڪرڻ لاءِ ڪارروايون ڪيون.
آخرڪار افغان اتحاد کي شڪست ملي ۽ بابر جي اوڀر هندستان ۾ سياسي حيثيت مضبوط ٿي.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== بنگال سان لاڳاپا ===

گهاگهرا جي مهم کان پوءِ بابر ۽ بنگال جي سلطان نصرت شاهه وچ ۾ سياسي سمجهه پيدا ٿي.
بنگال جي سلطنت مڪمل طور مغل حڪومت ۾ شامل نه ٿي.
انهيءَ ڪري گهاگهرا جي جنگ کي بنگال جي مڪمل فتح بدران اوڀر هندستان ۾ افغان مزاحمت خلاف بابر جي ڪامياب فوجي مهم طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== بابر جي جنگي حڪمت عمليءَ جو جائزو ==

بابر جي فوجي ڪاميابين جا ڪيترائي سبب هئا.
هن وچ ايشيا ۾ تيموري، ازبڪ ۽ ٻين فوجي قوتن سان مقابلي دوران حاصل ڪيل تجربن کي هندستان ۾ استعمال ڪيو.
سندس جنگي حڪمت عمليءَ ۾ گهوڙيسوارن جي تيز حرڪت، فوجي صف بندي، دفاعي مورچن، توپخاني ۽ بارودي بندوقن جو گڏيل استعمال شامل هو.
بابر جي فوجي قيادت جو هڪ اهم پاسو مختلف فوجي دستن جي سرگرمين کي هڪ گڏيل حڪمت عمليءَ هيٺ منظم ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

تنهن هوندي به سندس فتوحات کي رڳو توپخاني يا ڪنهن هڪ فوجي طريقي جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.
دهلي سلطنت جا اندروني اختلاف، افغان سردارن جي سياسي مخالفت، راجپوت اتحاد جي حالتن ۽ بابر جي اڳوڻن فوجي تجربن پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

== اهم جنگين جو تقابلي جائزو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a7c3d4;&quot;
|+ style=&quot;background:#204c6b;color:white;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''بابر جون اهم هندستاني جنگيون (1526ع–1529ع)'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183d56;&quot; | جنگ
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183d56;&quot; | تاريخ
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183d56;&quot; | مخالف
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183d56;&quot; | نتيجو
|-
| [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| 21 اپريل 1526ع
| [[ابراهيم لوڌي]]
| دهلي سلطنت جي لوڌي حڪمرانيءَ جو خاتمو ۽ مغل اقتدار جو قيام
|-
| [[خانوا جي جنگ]]
| 16 مارچ 1527ع
| [[راڻا سانگا]] ۽ سندس راجپوت-افغان اتحاد
| اتر هندستان ۾ بابر جي سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي
|-
| [[چنديري جي جنگ]]
| جنوري 1528ع
| [[ميدني راءِ]]
| چنديري جي قلعي تي قبضو
|-
| [[گهاگهرا جي جنگ]]
| 6 مئي 1529ع
| [[محمود لوڌي]] ۽ افغان قوتون؛ بنگال جي سياسي مداخلت
| اوڀر هندستان ۾ افغان مزاحمت کي سخت ڌڪ
|}

== بابر جي هندستاني فتوحات جي مجموعي اهميت ==

1526ع کان 1529ع تائين بابر جي فوجي مهمن اتر هندستان جي سياسي نظام ۾ وڏي تبديلي آندي.
پاڻي پت ۾ دهلي سلطنت جي لوڌي گهراڻي جي شڪست کان پوءِ مغل اقتدار جو بنياد پيو.
خانوا ۾ راجپوت-افغان اتحاد کي شڪست ڏيڻ سان بابر جي حڪومت وڌيڪ مضبوط ٿي.
چنديري جي فتح وچ هندستان ۾ سندس اثر وڌايو، جڏهن ته گهاگهرا جي جنگ اوڀر هندستان ۾ افغان مخالفن جي طاقت کي ڪمزور ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;
انهن فتوحات باوجود بابر جي وفات وقت مغل سلطنت جو انتظامي ڍانچو اڃا مڪمل طور مستحڪم نه ٿيو هو.
سندس جانشين [[همايون]] کي ڪيترن علائقائي حڪمرانن، افغان سردارن ۽ پنهنجي ئي خاندان جي سياسي اختلافن کي منهن ڏيڻو پيو.
انهيءَ ڪري بابر جي حڪومت کي مغل سلطنت جي بنياد رکڻ ۽ ابتدائي توسيع جو دور سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته وڌيڪ مضبوط ۽ وسيع انتظامي نظام سندس پوٽي [[اڪبر]] جي دور ۾ ترقي ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== حڪومت ۽ انتظام ==

=== مغل اقتدار جي ابتدائي نوعيت ===

1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] کان پوءِ [[ظهيرالدين محمد بابر]] اتر هندستان ۾ [[مغل سلطنت]] جو بنياد وڌو. تنهن هوندي به سندس حڪومت جو وڏو حصو فوجي مهمن، علائقائي مزاحمت کي منهن ڏيڻ ۽ نئين فتح ڪيل علائقن ۾ اقتدار قائم ڪرڻ ۾ گذريو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;
بابر جي حڪومت تيموري شاهي روايتن تي ٻڌل هئي. بادشاهه کي فوجي قيادت، سياسي فيصلا، اميرن جي مقرري ۽ اهم علائقن جي انتظام ۾ مرڪزي حيثيت حاصل هئي. هن پنهنجي خاندان جي فردن ۽ وفادار فوجي سردارن کي مختلف علائقن جون ذميواريون ڏنيون.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;
بابر جي دور ۾ مغل حڪومت جو انتظامي ڍانچو اڃا ابتدائي مرحلي ۾ هو. پوءِ [[شير شاهه سوري]] ۽ [[اڪبر]] جي دور ۾ ترقي ڪندڙ مالياتي، فوجي ۽ صوبائي ادارن کي بابر جي پنهنجي دور جا مڪمل قائم ٿيل ادارا سمجهڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== فوجي امير ۽ علائقائي انتظام ===

بابر پنهنجي فوجي اميرن جي وفاداريءَ کي حڪومت جي استحڪام لاءِ ضروري سمجهندو هو. فتح ڪيل علائقن ۾ زمينن، آمدنيءَ جي حقن ۽ انتظامي عهدن جي ورهاست ذريعي انهن جي حمايت حاصل ڪئي ويندي هئي.
[[همايون]] سميت سندس پٽن ۽ ويجهن ساٿين کي فوجي ۽ سياسي ذميواريون ڏنيون ويون. اهڙي انتظام ۾ بادشاهه سان ذاتي وفاداري، خانداني لاڳاپا ۽ فوجي خدمت وڏي اهميت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Erskine1854&quot;/&gt;

=== مالياتي مسئلا ===

هندستان ۾ ابتدائي مغل حڪومت کي فوج جي خرچن، نون فتح ڪيل علائقن جي انتظام ۽ مقامي سردارن جي مخالفت سبب مالي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.
بابر کي دهلي ۽ آگري جي اڳوڻي سلطنت جا ڪجهه مالي ۽ انتظامي وسيلا ورثي ۾ مليا، پر انهن کي هڪ متحد ۽ مستحڪم مغل نظام ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ وقت گهربل هو.
سندس مختصر حڪومت ۾ مسلسل فوجي مهمون هلنديون رهيون، جنهن ڪري جامع مالياتي سڌارن لاءِ محدود موقعا مليا.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== مذهبي عقيدا ۽ پاليسي ==

=== سني اسلامي پسمنظر ===

بابر جو تعلق سني اسلامي روايت سان هو. سندس خانداني ۽ ثقافتي تربيت تيموري، ترڪي ۽ فارسي اسلامي ماحول ۾ ٿي.
هن پنهنجي زندگيءَ ۾ صوفي بزرگن، اسلامي عالمن ۽ مذهبي روايتن جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

=== صفوي اتحاد ۽ مذهبي سياست ===

1511ع ۾ سمرقند ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ بابر [[شاهه اسماعيل صفوي]] سان اتحاد قائم ڪيو.
صفوي سلطنت ۾ ٻارهن امامي شيعا مذهب کي سرڪاري حيثيت حاصل هئي، جڏهن ته بابر جي پنهنجي مذهبي تربيت سني روايت سان لاڳاپيل هئي.
ان اتحاد دوران بابر صفوي سياسي ۽ مذهبي نشانين کي اختيار ڪيو. جديد محقق هن عمل کي ان دور جي سياسي ۽ فوجي ضرورتن جي پسمنظر ۾ ڏسن ٿا.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== خانوا جي جنگ ۽ غازي جو لقب ===

1527ع ۾ [[خانوا جي جنگ]] کان اڳ بابر پنهنجي فوج جي حوصلي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مذهبي ٻولي ۽ علامتن جو استعمال ڪيو.
هن شراب پيئڻ ڇڏي ڏيڻ جو اعلان ڪيو ۽ پنهنجي ساٿين کي جنگ لاءِ تيار ڪيو.
خانوا جي فتح کان پوءِ بابر '''غازي''' جو لقب استعمال ڪيو. سندس اهڙن اعلانن کي ان دور جي سياسي، مذهبي ۽ فوجي ماحول ۾ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== مذهبي روين جي پيچيدگي ===

بابر جي مذهبي روين بابت تاريخي تصوير هڪجهڙي نه آهي.
هڪ طرف سندس تحريرن ۾ صوفي روايتن، اخلاقي سوچ ۽ مذهبي عقيدن جو ذڪر ملي ٿو، ته ٻئي طرف ڪجهه فوجي مهمن، خاص طور [[باجوڙ]] ۽ [[چنديري]] سان لاڳاپيل واقعن ۾ سخت تشدد ۽ مذهبي جنگ جي اصطلاحن جو استعمال پڻ ملي ٿو.
انهيءَ ڪري بابر کي مڪمل طور مذهبي رواداريءَ جو نمائندو يا صرف مذهبي شدت پسنديءَ سان سڃاڻڻ بدران سندس عملن کي مخصوص تاريخي حالتن ۽ معتبر ماخذن جي روشنيءَ ۾ پرکڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

== ادبي شخصيت ==

=== چغتائي ترڪي ادب ۾ مقام ===

بابر [[چغتائي ترڪي ٻولي]] جي اهم نثرنگارن ۽ شاعرن مان هو.
چغتائي ترڪي وچ ايشيا جي تيموري ادبي دنيا ۾ هڪ اهم ٻولي هئي، جنهن ۾ [[علي شير نوائي]] جهڙن شاعرن اعليٰ درجي جو ادب تخليق ڪيو.


بابر انهيءَ ادبي روايت سان لاڳاپيل هو ۽ هن چغتائي ترڪيءَ ۾ پنهنجي يادگيرين، شاعري ۽ ٻين تحريرن ذريعي اهم حصو وڌو.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

=== فارسي ادب سان تعلق ===

بابر کي فارسي ٻوليءَ تي پڻ مهارت حاصل هئي.
فارسي سندس دور ۾ تيموري درٻارن، علمي حلقن ۽ ادبي روايتن جي هڪ اهم ٻولي هئي.
بابر جي نثر ۽ شاعريءَ ۾ فارسي ادب، اصطلاحن ۽ اسلوب جو اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

=== شاعري ===

بابر چغتائي ترڪي ۽ فارسيءَ ۾ شاعري ڪئي.
سندس شاعريءَ ۾ محبت، جدائي، دوستي، انساني احساسن، جلاوطني ۽ زندگيءَ جي غير يقيني حالتن جهڙا موضوع ملن ٿا.
سندس ڪجهه شعرن ۾ ذاتي تجربن ۽ سياسي ناڪامين جو عڪس پڻ موجود آهي.
جديد محققن بابر جي شاعريءَ کي سندس خودنوشت سان گڏ پڙهي سندس شخصيت ۽ فڪري دنيا جو مطالعو ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;

== بابرنامو ==

{{Main|بابرنامو}}

'''بابرنامو'''، جنهن کي ''واقعاتِ بابري'' پڻ چيو ويندو آهي، بابر جي پنهنجي لکيل يادگيرين جو مجموعو آهي.
هي ڪتاب چغتائي ترڪي ٻوليءَ ۾ لکيو ويو ۽ وچ ايشيا، افغانستان ۽ هندستان جي پندرهين صديءَ جي آخر ۽ سورهين صديءَ جي شروعات واري تاريخ جو هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianBaburnama&quot;&gt;{{cite web
 |title=Making the Baburnama
 |website=National Museum of Asian Art
 |publisher=Smithsonian Institution
 |url=https://asia-archive.si.edu/learn/discovering-baburs-gardens/writing-my-truth-the-mughal-emperor-babur/making-the-baburnama/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪتاب جو موضوع ===

''بابرنامي'' ۾ بابر پنهنجي زندگيءَ جي اهم واقعن کي بيان ڪيو آهي، جن ۾ فرغانه جي تخت نشيني، سمرقند لاءِ جدوجهد، ڪابل جي فتح، هندستاني مهمون ۽ مختلف سياسي اتحاد شامل آهن.
ڪتاب ۾ رڳو فوجي ۽ سياسي واقعا نه، پر شهرن، ماڻهن، باغن، درياهن، جبلن، موسمن، جانورن ۽ ٻوٽن جا مشاهدا پڻ ملن ٿا.
اهڙيءَ طرح هي ڪتاب تاريخ سان گڏ جاگرافي، ثقافت ۽ قدرتي تاريخ لاءِ پڻ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== خودنوشت جو انداز ===

بابر پنهنجي يادگيرين ۾ ڪيترن واقعن کي سڌي ۽ ذاتي انداز ۾ بيان ڪيو آهي.
هن پنهنجي ڪاميابين سان گڏ ناڪامين، ساٿين جي روين، ذاتي ڪمزورين ۽ سياسي مايوسين جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.
اهڙي بي تڪلف بيان سبب ''بابرنامي'' کي اسلامي ۽ وچ ايشيائي خودنوشت ادب ۾ خاص مقام حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;
بهرحال، خودنوشت هجڻ سبب ان ۾ ليکڪ جو ذاتي نقطه نظر شامل آهي. تنهنڪري تاريخي تحقيق ۾ ان کي ٻين معاصر ۽ بعد وارن ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي.

=== فارسي ترجمو ===

[[اڪبر]] جي حڪومت دوران ''بابرنامي'' جو فارسيءَ ۾ ترجمو ڪرايو ويو.
ان ترجمي سان بابر جون يادگيريون مغل درٻار جي فارسي پڙهندڙن تائين پهتيون.
فارسي ترجمي سان گڏ ڪتاب جا مصور نسخا پڻ تيار ٿيا، جن ۾ بابر جي زندگيءَ جا واقعا، فوجي مهمون، قدرتي منظر ۽ درٻاري سرگرميون ڏيکاريون ويون.&lt;ref name=&quot;SmithsonianBaburnama&quot;/&gt;

=== مصور مخطوطا ===

اڪبر جي دور ۾ ''بابرنامي'' جا ڪيترائي مصور نسخا تيار ڪيا ويا.
انهن ۾ مصورن بابر جي يادگيرين جي واقعن کي مغل مصوريءَ جي انداز ۾ پيش ڪيو.
اهي تصويرون بابر جي وفات کان ڪيترائي ڏهاڪا پوءِ ٺاهيون ويون، تنهنڪري انهن کي بابر جي زندگيءَ جي سڌي بصري شاهدي بدران بعد واري مغل درٻاري تاريخ نگاري ۽ مصوريءَ جو حصو سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;WaltersBaburnama&quot;&gt;{{cite web
 |title=Memoirs of Babur
 |website=The Walters Art Museum
 |url=https://manuscripts.thewalters.org/viewer.php?id=W.596
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== قدرتي تاريخ ۽ جاگرافيءَ ۾ دلچسپي ==

بابر پنهنجي سفرن دوران مختلف علائقن جي قدرتي ماحول جو مشاهدو ڪيو.
هن افغانستان ۽ هندستان جي جبلن، درياهن، وڻن، ميون، پکين ۽ ٻين جانورن بابت تفصيلي بيان لکيا.
هندستان ۾ هن اهڙن جانورن ۽ ٻوٽن جو ذڪر ڪيو، جيڪي وچ ايشيا جي ماحول کان مختلف هئا.
''بابرنامي'' جا اهي حصا تاريخي جاگرافي ۽ قدرتي تاريخ جي مطالعي لاءِ قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;&gt;{{cite web
 |title=Discovering Babur's Gardens
 |website=National Museum of Asian Art
 |publisher=Smithsonian Institution
 |url=https://asia-archive.si.edu/learn/discovering-baburs-gardens/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== باغباني ۽ فن تعمير ==

=== باغن سان دلچسپي ===

بابر کي باغن، وهندڙ پاڻي، ڇانوَ وارن وڻن ۽ قدرتي منظرن سان خاص دلچسپي هئي.
هن وچ ايشيا ۽ افغانستان ۾ باغن جو مشاهدو ڪيو ۽ پنهنجي حڪومت دوران ڪيترن هنڌن تي باغ ٺهرايا يا موجود باغن کي بهتر بڻايو.
هندستان ۾ هن باغن جي منظم ترتيب، پاڻيءَ جي نالن ۽ هندسي رٿابنديءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;/&gt;

=== چهارباغ جو تصور ===

'''[[چهارباغ]]''' فارسي باغبانيءَ جي هڪ طرز آهي، جنهن ۾ باغ کي عام طور چئن حصن ۾ ورهايو ويندو آهي.
پاڻيءَ جا نالا، رستا، وڻ ۽ ٻوٽن جون قطارون ان جي ترتيب جا اهم جزا هوندا آهن.
بابر اتر هندستان ۾ هن قسم جي منظم باغبانيءَ کي مشهور ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
تنهن هوندي به چهارباغ جي روايت بابر کان گهڻو اڳ ايران ۽ وچ ايشيا ۾ موجود هئي؛ تنهنڪري بابر کي هن طرز جو اصل موجد قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;/&gt;

=== ڪابل جا باغ ===

ڪابل ۽ ان جي آس پاس بابر ڪيترن باغن ۽ تفريحي هنڌن سان لاڳاپيل رهيو.
انهن ۾ [[استالف]] جا باغ ۽ ڪابل جي مختلف وادين جا باغ خاص اهميت رکن ٿا.
بابر انهن هنڌن تي دوستن ۽ درٻاري ساٿين سان وقت گذاريندو هو، شاعري ٻڌندو هو ۽ قدرتي منظرن جو مشاهدو ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;MoynihanIstalif&quot;&gt;{{cite web
 |title=IV. Istalif, Babur's Favorite Garden
 |website=National Museum of Asian Art
 |publisher=Smithsonian Institution
 |url=https://asia.si.edu/research/essays/iv-istalif-baburs-favorite-garden/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== آگري جا باغ ===

هندستان ۾ اچڻ کان پوءِ بابر کي آگري جي گرمي ۽ باغن جي ترتيب بابت ڪجهه شڪايتون هيون.
هن آگري ۾ وهندڙ پاڻي، منظم رستن ۽ هندسي ترتيب وارن باغن جي تعمير ۾ دلچسپي ورتي.
[[جمنا درياهه]] جي ڪنارن تي سندس باغبانيءَ جون سرگرميون پوءِ مغل باغن جي تاريخ ۾ اهم ثابت ٿيون.&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;/&gt;

=== باغِ وفا ===

'''باغِ وفا''' بابر سان منسوب هڪ مشهور باغ هو، جيڪو افغانستان ۾ [[جلال آباد]] جي ڀرپاسي واري علائقي سان لاڳاپيل هو.
''بابرنامي'' جي بعد وارن مصور نسخن ۾ باغ جي تعمير، پاڻيءَ جي انتظام ۽ باغبانن جي ڪم جا منظر ڏيکاريا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;GardenWork2022&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Water and Work in Mughal Gardens and Landscapes
 |journal=Journal of Material Cultures in the Muslim World
 |volume=3
 |issue=1
 |year=2022
 |pages=112–137
 |doi=10.1163/26666286-12340027
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ذاتي زندگي ۽ خاندان ==

=== شاديون ===

بابر پنهنجي زندگيءَ ۾ ڪيترائي نڪاح ڪيا.
سندس زالن ۾ [[عائشه سلطان بيگم]]، [[زينب سلطان بيگم]]، [[ماهم بيگم]]، [[معصومه سلطان بيگم]] ۽ [[بي بي مبارڪه]] جا نالا تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿا.
انهن شادين مان ڪجهه جو تعلق تيموري ۽ ٻين علائقائي حڪمران خاندانن سان سياسي ۽ خانداني لاڳاپا قائم ڪرڻ سان پڻ هو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

=== ماهم بيگم ===

'''[[ماهم بيگم]]''' بابر جي اهم زالن مان هئي.
هوءَ [[همايون]] جي ماءُ هئي، جيڪو پوءِ بابر جو جانشين ٿيو.
ماهم بيگم کي بابر جي خاندان ۽ شاهي گهراڻي ۾ خاص حيثيت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;GulbadanBeveridge1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== پٽ ===

بابر جي مشهور پٽن ۾ هي شامل هئا:

* '''[[همايون]]''' — بابر جو جانشين ۽ ٻيو مغل شهنشاهه.
* '''[[ڪامران مرزا]]''' — مغل شهزادو، جنهن افغانستان ۽ پنجاب جي سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
* '''[[عسكري مرزا]]''' — مغل شهزادو.
* '''[[هندال مرزا]]''' — مغل شهزادو، جيڪو همايون جي دور جي سياسي واقعن سان لاڳاپيل رهيو.

بابر جي وفات کان پوءِ انهن شهزادن جا سياسي لاڳاپا ۽ اختلاف مغل سلطنت جي تاريخ ۾ اهم ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;GulbadanBeveridge1902&quot;/&gt;

=== ڌيئرون ===

بابر جي ڌيئرن ۾ [[گلبدن بيگم]]، [[گلچهره بيگم]] ۽ [[معصومه سلطان بيگم (بابر جي ڌيءَ)|معصومه سلطان بيگم]] جا نالا اهم آهن.
'''گلبدن بيگم''' پنهنجي ڪتاب ''[[همايون نامو]]'' جي ڪري مشهور آهي.
هن ڪتاب ۾ بابر، همايون ۽ مغل شاهي خاندان جي ذاتي ۽ سياسي زندگيءَ بابت اهم معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;GulbadanBeveridge1902&quot;/&gt;

== شخصيت ۽ ذاتي عادتون ==

بابر جي خودنوشت مان سندس شخصيت جا مختلف پاسا ظاهر ٿين ٿا.
هو هڪ فوجي حڪمران هجڻ سان گڏ شاعري، دوستي، موسيقي، باغن ۽ قدرتي منظرن ۾ دلچسپي رکندو هو.
هن پنهنجي زندگيءَ ۾ شراب نوشيءَ جو ذڪر پڻ ڪيو آهي، جڏهن ته خانوا جي جنگ کان اڳ شراب ڇڏڻ جو اعلان ڪيائين.
سندس لکڻين ۾ ذاتي احساسن، سياسي مايوسين ۽ پنهنجي ساٿين بابت سڌا تبصرا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;

== بابر جي وفات ==

=== آخري بيماري ===

1529ع جي فوجي مهمن کان پوءِ بابر جي صحت ۾ ڪمزوري پيدا ٿيڻ لڳي.
1530ع ۾ هو آگري ۾ بيمار ٿيو.
سندس آخري بيماريءَ جي نوعيت بابت تاريخي ماخذن مان ڪا هڪ قطعي طبي تشخيص ثابت نٿي ٿئي.
بابر جي وفات سان لاڳاپيل ڪجهه روايتن ۾ همايون جي بيماريءَ ۽ بابر جي دعا جو ذڪر پڻ ملي ٿو، پر انهن روايتن کي تاريخي عقيدي ۽ خانداني بيانن جي حيثيت سان پيش ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;GulbadanBeveridge1902&quot;/&gt;

=== وفات جي تاريخ ===

بابر 26 ڊسمبر 1530ع تي [[آگرو|آگري]] ۾ وفات ڪئي.
وفات وقت سندس عمر 47 سال هئي.
سندس جانشين پٽ [[همايون]] ٿيو، جنهن مغل سلطنت جي ٻئي شهنشاهه جي حيثيت سان تخت سنڀاليو.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== ابتدائي تدفين ===

بابر کي شروعات ۾ آگري ۾ دفنايو ويو.
سندس خواهش ڪابل ۾ دفن ٿيڻ جي هئي، جتي هن پنهنجي زندگيءَ جو اهم حصو گذاريو هو.
بعد ۾ سندس مڙهه ڪابل منتقل ڪيو ويو.
مڙهه جي منتقليءَ جي صحيح سال بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ سال کي غير تڪراري حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== باغ بابر ۾ مقبرو ==

{{Main|باغ بابر}}

'''[[باغ بابر]]''' افغانستان جي گاديءَ واري شهر [[ڪابل]] ۾ واقع هڪ تاريخي باغ آهي، جتي بابر جي قبر موجود آهي.
باغ جي تاريخ بابر جي دور سان لاڳاپيل آهي ۽ پوءِ مغل حڪمرانن ان جي سار سنڀال ۽ تعمير ۾ حصو ورتو.
بابر جي قبر سندس تاريخي يادگار طور اهم حيثيت رکي ٿي.
وقت گذرڻ سان باغ ۽ ان جي عمارتن کي جنگين، قدرتي اثرن ۽ انتظامي مسئلن سبب نقصان پهتو، جنهن کان پوءِ مختلف دورن ۾ بحاليءَ جا ڪم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;/&gt;

== تاريخي ورثو ==

=== مغل سلطنت جو بنياد ===

بابر جو سڀ کان اهم سياسي ورثو هندستان ۾ مغل سلطنت جو بنياد وجهڻ هو.
1526ع ۾ پاڻي پت جي فتح سان شروع ٿيندڙ مغل اقتدار سندس جانشينن جي دور ۾ وڌيڪ وسيع ۽ منظم ٿيو.
[[اڪبر]]، [[جهانگير]]، [[شاهجهان]] ۽ [[اورنگزيب]] جهڙن شهنشاهن جي حڪومتن دوران مغل سلطنت ڏکڻ ايشيا جي اهم سياسي قوتن مان هڪ بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== ادبي ورثو ===

''بابرنامو'' بابر جي تاريخي شهرت جو هڪ اهم بنياد آهي.
هي ڪتاب سندس زندگيءَ سان گڏ ان دور جي سماجي، سياسي، ثقافتي ۽ قدرتي حالتن جو پڻ قيمتي رڪارڊ آهي.
چغتائي ترڪي نثر جي تاريخ ۾ هن ڪتاب کي خاص اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianBaburnama&quot;/&gt;

=== باغبانيءَ تي اثر ===

بابر جي باغن سان دلچسپيءَ مغل باغبانيءَ جي شروعاتي صورتن کي متاثر ڪيو.
سندس جانشينن جي دور ۾ هندسي ترتيب، پاڻيءَ جي نالن ۽ چهارباغ جي طرز کي وڌيڪ ترقي ملي.
اهڙي باغبانيءَ جا اثر پوءِ مغل مقبرن، محلاتن ۽ شاهي باغن ۾ نمايان ٿيا.&lt;ref name=&quot;SmithsonianGardens&quot;/&gt;

=== وچ ايشيا ۾ يادگيري ===

بابر کي اڄوڪي [[ازبڪستان]] جي تاريخي ۽ ادبي ورثي ۾ خاص اهميت حاصل آهي.
[[انديجان]] سندس جنم ڀومي هجڻ سبب بابر جي تاريخي يادگيريءَ سان لاڳاپيل شهر آهي.
وچ ايشيا ۾ سندس شاعري، خودنوشت ۽ تيموري پسمنظر کي اهم ثقافتي ورثي طور ڏٺو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;LehmannIranica&quot;/&gt;

=== تاريخ نويسيءَ ۾ جائزو ===

جديد تاريخ نويس بابر جي شخصيت کي ڪيترن پاسن کان ڏسن ٿا.
هو هڪ ڪامياب فوجي اڳواڻ ۽ سلطنت جو باني هو، پر سندس مهمن ۾ جنگي تشدد ۽ مقامي آباديءَ کي نقصان پڻ پهتو.
هو هڪ شاعر، خودنوشت نگار ۽ قدرتي ماحول جو مشاهدو ڪندڙ شخص پڻ هو.
انهن مختلف پاسن سبب بابر جي تاريخي شخصيت کي هڪ ئي سادي وصف ۾ محدود ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Dale2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale1990&quot;/&gt;

== بابر جي زندگيءَ جي اهم واقعن جو خلاصو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a9bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#204b70;color:#ffffff;padding:10px;font-size:115%;&quot; | '''ظهيرالدين محمد بابر: زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dceaf4;color:#173b55;&quot; | اهميت
|-
| 1483ع
| انديجان ۾ پيدائش
| تيموري خاندان ۾ جنم
|-
| 1494ع
| فرغانه جو حڪمران بڻيو
| سياسي زندگيءَ جي شروعات
|-
| 1497ع
| سمرقند تي پهريون قبضو
| تيموري مرڪز حاصل ڪرڻ جي ڪوشش
|-
| 1504ع
| ڪابل جي فتح
| مستقل سياسي مرڪز جو قيام
|-
| 1511ع
| صفوي مدد سان سمرقند جي ٻيهر فتح
| وچ ايشيا ۾ اقتدار بحال ڪرڻ جي ڪوشش
|-
| 1512ع
| غجدوان کان پوءِ وچ ايشيا ۾ ناڪامي
| هندستان ڏانهن سياسي ڌيان وڌيو
|-
| 1519ع
| باجوڙ ۽ ڀيرا جون مهمون
| هندستاني سرحدي علائقن ۾ فوجي ڪارروايون
|-
| 1524ع
| لاهور ۽ ديپالپور جي مهم
| پنجاب ۾ سياسي مداخلت
|-
| 1526ع
| پاڻي پت جي پهرين جنگ
| مغل سلطنت جو قيام
|-
| 1527ع
| خانوا جي جنگ
| راجپوت-افغان اتحاد کي شڪست
|-
| 1528ع
| چنديري جي فتح
| وچ هندستان ۾ سياسي اثر وڌيو
|-
| 1529ع
| گهاگهرا جي جنگ
| اوڀر هندستان ۾ افغان مزاحمت کي ڌڪ
|-
| 1530ع
| آگري ۾ وفات
| همايون جي جانشيني
|}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |author=Babur |translator-last=Beveridge |translator-first=Annette Susannah |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur) |publisher=Luzac &amp; Co. |location=London |year=1922 |language=en}}
* {{cite book |last=Dale |first=Stephen F. |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530 |publisher=Cambridge University Press |year=2018 |isbn=9781108470070 |language=en}}
* {{cite book |last=Dale |first=Stephen Frederic |title=The Garden of the Eight Paradises: Bābur and the Culture of Empire in Central Asia, Afghanistan and India (1483–1530) |publisher=Brill |year=2004 |isbn=9004137076 |language=en}}
* {{cite book |last=Erskine |first=William |title=A History of India under the Two First Sovereigns of the House of Taimur, Báber and Humáyun |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1854 |volume=1 |language=en}}
* {{cite book |author=Gulbadan Begum |translator-last=Beveridge |translator-first=Annette Susannah |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma) |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |year=1902 |language=en}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://www.iranicaonline.org/articles/babor-zahir-al-din/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ بابر بابت مضمون]
* [https://asia.si.edu/explore-art-culture/collections/collections-areas/southasian-himalayan/discovering-babur/ سمٿسونين نيشنل ميوزيم آف ايشين آرٽ: بابر بابت نمائش]
* [https://manuscripts.thewalters.org/viewer.php?id=W.596 والٽرز آرٽ ميوزيم ۾ بابرنامي جو مصور مخطوطو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Babur وڪيميڊيا ڪامنز تي بابر جون تصويرون]

[[زمرو:بابر]]
[[زمرو:مغل شهنشاهه]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:تيموري گهراڻو]]
[[زمرو:1483ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1530ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:چغتائي ترڪي ادب]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:افغانستان جي تاريخ]]</text>
      <sha1>8f0qx7nv3iysozves6jhm56hh38u54n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مسجد اقصي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16201</id>
    <revision>
      <id>424315</id>
      <parentid>424308</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:16:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>424315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8631" sha1="4j9dl5b988moy3a22syx2rh41iy8l4u" xml:space="preserve">{{Infobox mountain|name=مسجد الاقصيٰ|other_name=ٽيمپل آف مائونٽ|photo=Jerusalem-A-Quds-2013(2)-Aerial-Al-Aqsa_Mosque_Compound-(south_exposure).jpg|photo_caption=مسجد اقصيٰ جو ڏاکڻو فضائي منظر|elevation_m=740|elevation_ref=|location=[[يروشلم]]|map=Old Jerusalem|map_alt=|map_caption=|map_size=|coordinates={{coord|31|46|40.7|N|35|14|8.9|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}|range=[[جوڊيئن جبل]]|topo=|type=[[لائيم اسٽون]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/March/New-Jerusalem-Finds-Point-to-the-Temple-Mount|title=New Jerusalem Finds Point to the Temple Mount|work=cbn.com|access-date=2020-01-21|archive-date=2016-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160823113604/http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/March/New-Jerusalem-Finds-Point-to-the-Temple-Mount/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|first_ascent=|easiest_route=}}

'''مسجد اقصيٰ''' (اردو ۾ مسجد اقصٰی) هڪ عربي زبان جو لفظ آهي جنهن جي معني آهي پاڪ مسجد. اھا [[مسجد]] اقصي [[فلسطين]] ۾ پراڻي يروشلم جي اوڀر واري حصي ۾ مقدس مقامن واري علائقي ۾  70ع ۾ رومين پاران تباھ ڪيل [[ٻيون ٽيمپل (يروشلم) |ٻئين ٽيمپل ]] واري باقيات مٿان واقع آهي جنھن ڪري ان مسجد کي عيسائي ۽ يھودي ٽيمپل مائونٽ جي نالي سان سڏيندا آهن.&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام &quot;&gt; - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001
- pages# 49, &lt;/ref&gt; هن وقت يروشلم تي [[اسرائيل]] جو قبضو آهي. مسجد اقصي دنيا ۾ مسلمانن جي لاءِ ٽيون وڏو مقدس مقام آهي. هن مسجد کي بيت المقدس پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;[http://corpus.quran.com/concept.jsp?id=masjid-al-aqsa Masjid al-Aqsa - Ontology of Quranic Concepts from the Quranic Arabic Corpus&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== اڏاوت ء عبادت ==

روايتن مطابق حضرت [[ابراهيم]] عليه السلام جيروسلم ۾ الله جي عبادت لاءِ هڪ گهر ٺاهيو ڪجهه وقت کان پوءِ هن کي الله جو گهر چوڻ لڳا اڃا ڪعبي جي اڏاوت کي چاليهه سال ٺيا هئا حضرت ابراهيم ان جي توسيع ڪئي.حضرت ابراهيم عليه السلام جي ننڌي پٽ هتي عبادت ڪرڻ شروع ڪئي.حضرت[[اسحاق]] جي ٻيئي پٽ حضرت[[ يعقوب]] هن عبادت گاه جي وري توسيع ڪئي.فلسطين جا مسلمان پڻ ان وقت هتي الله جي عبادت ڪرڻ ايندا هئا ان کان پوءِ هن جڳه کي مسجد القصي چوڻ لڳا جنهن جو مطلب آهي ته الله جي عبادت ڪرڻ جو وڏي جاءِ.&lt;ref&gt;http://www.justislam.co.uk/product.php?products_id=139&lt;/ref&gt; پر تاريخ جي رڪارڊ مان ۽ قرآن مان پڻ انھن روايتن جي ڪا تصديق ڪانھي.  حضرت[[داؤد]] عليه السلام جي پٽ حضرت[[سليمان]] عليه السلام هن مسجد جي توسيع ڪئي&lt;ref&gt;[http://www.visitmasjidalaqsa.com/islamic-history-of-al-masjid-al-aqsa/ Islamic History of Al Masjid Al Aqsa&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; قرآن ۾ ھن مسجد جو ذڪر معراج جي نسبت سان ۽ قبلي جي حيثيت ۾ آيو آھي. تاريخي رڪارڊ مطابق ان جاء تي موجودہ مسجد بنو اميہ جي خليفي [[عبدالملڪ بن مروان]] (685-705) شروع ڪرايو ۽ [[وليد بن عبدالملڪ]] (705-715) مڪمل ڪرايو&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. مسجد ايتري ته ڪشادي آهي جو اتي چار لک نمازي نماز پڙھي سگھن ٿا&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. 1096ع ۾ صليبين جڏهن بيت المقدس تي قبضو ڪيو تہ ان کي شاھي محل ۾ ۽ پوء فوجي جوڌن جي رھائش ۾ تبديل ڪيو ھو جنھن کي مسلمانن مسجد جي بي حرمتي قرار ڏنو. 1187ع ۾ سلطان صلاح الدين بيت المقدس واپس قبضي ۾ آندو ۽ مسجد کي پاڪ ڪيو ۽ اتي ٻيھر نماز جي بحالي ٿي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. 1967 ۾ عرب اسرائيل جنگ دوران اسرائيل يروشلم تي قبضو ڪيو پر مسجد جي انتظاميه مسلمانن جي ھٿ ۾ رھڻ ڏني&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;.

== مسجد اقصي جي پکيڙ ==

مسجد اقصي جو گنبد نه صرف سون جو آهي بلڪي هن ۾ ڪارو پٿر پڻ استعمال ڪيو ويو آهي اگر مسجد اقصي جي رقبي جي باري ۾ ڳاله ڪجهي ته هن مسجد جو رقبو 144 دونم آهي هڪ دونم 1000 چورس ميٽرن  جي برابر آهي. هتي [[گنبد صخره]] به آهي جنهن کي عربي زبان ۾ &quot;[[الجامع القِبْلی]] &quot;مطلب ته قبلي واري مسجد به چيو ويندو آهي.

مسجد جو اهو پورو حصو جتي موجود آهي اهو هڪ  واري جي دڙي وانگر آھي جنھن جو نالو &quot;موريا&quot; آهي مسجد جي پيمائش ڪجهن هن طريقي سان ڪئي وئي آهي ڏکڻ طرف 281 ميٽر، اتر طرف 310 ميٽر، اوڀر طرف 462 ميٽر ۽ اولھ  طرف 491 ميٽر تائين ڦھليل آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=eeqaz.com&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.eeqaz.com/ebooks/015falasteen/015falasteen02.htm |accessdate=2016-01-01 |archive-date=2012-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120519161844/http://www.eeqaz.com/ebooks/015Falasteen/015Falasteen02.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== مسجد اقصي تي قبضو ==
جولائي 1948 ۾ يهودين بيت المقدس تي 55 ڀم ڪيرايا.1967 ۾ اسرئيل بيت المقدس تي قبضو ڪيو. 1969 ۾ هن مسجد جي داخلي جڳه کي باه ڏني وئي جنهن ڪري مسجد جي ڇت کي نقصان رسيو ء [[منمبر صلاح الدين]] پڻ متاثر ٿيو.21 جولائي 1969 جڏهن اتي نمازي فجر جي نماز پڙهي رهيا هئا تہ مسجدکي  باه ڏني جنهن جي ڪري مسجد جا ٽي خاص حصا باھ ۾ سڙي ويا. مسجد اقصي جي آزادي لاءِ مسلمان هر سال [[يوم القدس]] ملھائيندا آهن.

== مسجد اقصي ء قرآن مجيد ==

[[قرآن]] جي سورت اسراع آيت نمبر هڪ ۾ الله فرمائي ٿو.
{{quote|  '''سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِّنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ البَصِيرُ  (الاسراء: 1)'''

ترجمو:پاڪ آهي اهو جيڪو رات منجھ وٺي ويو پنهنجي ٻانھي کي مسجد حرام کان مسجد اقصي تائين.&lt;ref&gt;[http://corpus.quran.com/translation.jsp?chapter=17&amp;verse=1 The Quranic Arabic Corpus - Translation&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;|}}

== مسجد اقصي جي فضيلت ==


* مسجد اقصي مسلمانن جو پهريون قبلو آهي.

* معراج دوران پيغمبر صہ اتي رڪيو ھو.

* زمين تي الله جو ٺاھيل ٻيون گھر آھي.

*  جتي کوڙ اصحابين جو قبرون آهن.

*  الله جي معجزن واري جاء

* جنهن کي الله رحمت وارو ھنڌ سڏيو

* ستر دفعا قرآن مجيد ۾ ذڪر آيل

* جتي الله جي وحي نازل ٺي.

*جتي سڀني نبين حضرت محمد صه جي امامت ۾ نماز پڙهي.
&lt;ref&gt;[http://www.islamiclandmarks.com/palestine-masjid-al-aqsa/masjid-al-aqsa Masjid al-Aqsa (Bayt al-Maqdis) | Islamic Landmarks&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
{{Authority control}}

[[زمرو:فلسطين جون مسجدون]]
[[زمرو:مسجدون]]
[[زمرو:اسلامي جایون]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:فلسطين جي رياست]]</text>
      <sha1>4j9dl5b988moy3a22syx2rh41iy8l4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حليم باغي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28681</id>
    <revision>
      <id>424376</id>
      <parentid>350121</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:56:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21798" sha1="8ejm7tlf6ob0z2u6eq1ah967gw0pl4u" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو مزاحمتي ۽ رومانوي شاعر}}


{{Infobox writer
| name = حليم باغي
| native_name = عبدالحليم ساند
| image =
| caption =
| birth_name = عبدالحليم
| birth_date = {{Birth date and age|1963|3|13|df=yes}}
| birth_place = [[روحل واءِ]]، [[عمرڪوٽ]]، [[سنڌ]]، پاڪستان
| nationality = پاڪستاني
| occupation = شاعر، استاد
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| education = ايم. اي. (سنڌي)، بي. فارميسي، بي. ايڊ، ايم. ايڊ
| alma_mater = [[سنڌ يونيورسٽي]]
| genre = [[نظم]]، [[غزل]]، [[وائي]]، [[بيت]]
| movement = سنڌي مزاحمتي شاعري
| notableworks = ''اڙي شهر جانان!''
| relatives = [[جمن دربدر]] (مامو)
}}

'''حليم باغي''' (انگريزي: ''Haleem Baghi''؛ پيدائش: 13 مارچ 1963ع)، اصل نالو '''عبدالحليم ولد محمد سومار ساند'''، [[سنڌي ٻولي]]ءَ جو شاعر آهي، جيڪو خاص طور [[مزاحمتي شاعري]]، رومانوي نظم، غزل، وائي ۽ بيت جي صنفن ۾ پنهنجي شاعريءَ سبب سڃاتو وڃي ٿو. سندس جنم [[عمرڪوٽ]] ڀرسان ڳوٺ [[روحل واءِ]] ۾ ٿيو. هن [[سنڌ يونيورسٽي]] مان اعليٰ تعليم حاصل ڪئي ۽ تدريس جي شعبي سان پڻ وابسته رهيو. سندس شاعريءَ جو مشهور مجموعو '''''اڙي شهر جانان!''''' آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=باغي حليم
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=1
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%BA%D9%8A+%D8%AD%D9%84%D9%8A%D9%85
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Umang&quot;&gt;{{cite web
 |title=Haleem Baghi
 |website=Umang Poetry
 |url=https://umangpoetry.org/poets/haleem-baghi/
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

حليم باغيءَ جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي ڌرتي، انساني آزادي، سماجي ناانصافيءَ خلاف احتجاج، عشق، وڇوڙو ۽ انساني احساس اهم موضوع آهن. سندس شاعريءَ بابت اديب ۽ سياسي اڳواڻ [[عبدالواحد آريسر]] تفصيلي ادبي مهاڳ لکيو، جيڪو مجموعي ''اڙي شهر جانان!'' ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Areesar&quot;&gt;{{cite book
 |last=آريسر
 |first=عبدالواحد
 |chapter=مهاڳ
 |title=اڙي شهر جانان!
 |author2=حليم باغي
 |language=sd
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/292/read/14620
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==

=== پيدائش ۽ خاندان ===

حليم باغي 13 مارچ 1963ع تي ڳوٺ روحل واءِ، عمرڪوٽ ڀرسان پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو '''محمد سومار ساند''' هو. سندس پيدائش وقت عمرڪوٽ وارو علائقو ضلعي ميرپورخاص جو حصو هو؛ بعد ۾ عمرڪوٽ الڳ ضلعو بڻيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

حليم باغيءَ جو واسطو هڪ اهڙي خاندان سان هو، جنهن ۾ سنڌي شاعريءَ ۽ لوڪ ادب سان دلچسپي موجود هئي. مشهور شاعر [[جمن دربدر]] سندس مامو هو، جنهن جي ادبي سرگرمين جو ذڪر حليم باغيءَ جي سوانحي بيانن ۾ پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

=== روحل واءِ جو ادبي پسمنظر ===

روحل واءِ سنڌ جي تاريخي ۽ ادبي حوالي سان سڃاتو وڃي ٿو.

عبدالواحد آريسر پنهنجي مهاڳ ۾ هن ڳوٺ کي صوفي شاعر [[روحل فقير]] جي نالي سان لاڳاپيل ڄاڻايو آهي. آريسر موجب، هن ڳوٺ سان سندس اڳ ۾ ئي واقفيت هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ جمن دربدر پڻ اتان جو رهواسي هو.&lt;ref name=&quot;Areesar&quot;/&gt;

اهڙي ادبي ماحول ۾ حليم باغيءَ جي شاعريءَ سان دلچسپي پيدا ٿي.

== تعليم ==

حليم باغي ابتدائي تعليم '''پرائمري اسڪول حاجي ڪالي خان کوسي''' مان حاصل ڪئي.

ثانوي تعليم لاءِ هن '''گورنمينٽ هاءِ اسڪول عمرڪوٽ''' ۾ داخلا ورتي.

بعد ۾ هن [[سنڌ يونيورسٽي]] مان سنڌي ادب ۾ ايم. اي. ۽ بي. فارميسيءَ جي تعليم حاصل ڪئي. هن 1995ع–1996ع دوران بي. ايڊ ۽ ايم. ايڊ جون ڊگريون پڻ سنڌ يونيورسٽيءَ مان حاصل ڪيون.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سندس تعليمي پسمنظر ۾ سنڌي ادب، سائنس ۽ تدريس جا شعبا شامل رهيا.

== شاعريءَ جي شروعات ==

حليم باغيءَ تقريباً '''1977ع–1978ع''' ۾ شاعري شروع ڪئي.

ان وقت هو نوجوان هو، پر سندس شروعاتي شاعريءَ ۾ فڪري پختگي ۽ مزاحمتي احساس نمايان هئا.

عبدالواحد آريسر پنهنجي مهاڳ ۾ لکيو آهي ته 1977ع جي پڇاڙيءَ ۾ کيس عمرڪوٽ جي هڪ نوجوان شاعر جا ڪجهه بيت ٻڌڻ جو موقعو مليو. انهن بيتن جي فڪري ۽ فني اثر سبب هن شاعر بابت وڌيڪ ڄاڻ حاصل ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. کيس ٻڌايو ويو ته اهو شاعر عبدالحليم باغي آهي ۽ سندس ڳوٺ روحل واءِ آهي.&lt;ref name=&quot;Areesar&quot;/&gt;

آريسر جي هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته حليم باغيءَ جي شاعريءَ پنهنجي شروعاتي دور ۾ ئي ادبي حلقن جو ڌيان ڇڪايو هو.

== شاعريءَ جون صنفون ==

حليم باغيءَ جي شاعريءَ ۾ سنڌي ادب جون ڪيتريون اهم صنفون شامل آهن.

انهن مان خاص طور:

* '''نظم:''' سماجي، سياسي، رومانوي ۽ مزاحمتي موضوعن جي اظهار لاءِ؛
* '''غزل:''' عشق، وڇوڙي، انساني احساسن ۽ زندگيءَ جي تجربن جي اظهار لاءِ؛
* '''وائي:''' سنڌي شاعريءَ جي روايتي صنف، جنهن ۾ موسيقيت ۽ جذباتي اظهار کي اهميت حاصل آهي؛
* '''بيت:''' سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي روايت سان لاڳاپيل صنف.

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، غزل، نظم، وائي ۽ بيت سندس پسنديده شعري صنفون رهيون آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سنڌ سلامت ڪتاب گهر تي موجود سندس مجموعي ۾ غزلن ۽ نظمن جا الڳ حصا شامل آهن، جن مان سندس فني موضوعن ۽ شعري انداز جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ghazals&quot;&gt;{{cite book
 |last=باغي
 |first=حليم
 |chapter=غزل
 |title=اڙي شهر جانان!
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/292/read/14621
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nazms&quot;&gt;{{cite book
 |last=باغي
 |first=حليم
 |chapter=نظم
 |title=اڙي شهر جانان!
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/292/read/14652
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== شاعريءَ جا اهم موضوع ==

=== مزاحمت ۽ آزادي ===

حليم باغي سنڌي مزاحمتي شاعريءَ جي انهن شاعرن مان آهي، جن پنهنجي شاعريءَ ۾ آزادي، ڌرتيءَ سان محبت ۽ ظلم خلاف احتجاج کي اهميت ڏني.

سندس شاعريءَ ۾ وطن سان وابستگي، انساني وقار، سياسي بيچيني ۽ سماجي انصاف جا موضوع ملن ٿا.

سنڌي ادبي حلقن ۾ سندس مزاحمتي شاعريءَ کي خاص سڃاڻپ حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Umang&quot;/&gt;

=== رومانويت ===

حليم باغيءَ جي شاعري صرف سياسي يا مزاحمتي موضوعن تائين محدود نه آهي.

سندس غزلن ۽ نظمن ۾ عشق، حسن، محبوب سان مخاطبت، وڇوڙو ۽ زندگيءَ جي احساسن جو اظهار پڻ نمايان آهي.

''اڙي شهر جانان!'' ۾ موجود غزلن مان سندس رومانوي لهجي ۽ ٻوليءَ جي موسيقيت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ghazals&quot;/&gt;

=== سنڌ ۽ ڌرتيءَ سان محبت ===

حليم باغيءَ جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي ڌرتيءَ سان محبت هڪ نمايان موضوع آهي.

سنڌ بابت سندس شاعريءَ ۾ تاريخي سڃاڻپ، اجتماعي احساس ۽ قومي وابستگيءَ جو اظهار ملي ٿو.

سندس ڪيترائي نظم سنڌي ادبي ۽ ثقافتي حلقن ۾ پڙهيا ۽ ٻڌايا ويندا رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Umang&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

=== سماجي درد ۽ انساني احساس ===

حليم باغيءَ جي شاعريءَ ۾ سماجي ڏک، انساني تڪليف ۽ ناانصافيءَ خلاف حساسيت پڻ ملي ٿي.

2016ع ۾ حيدرآباد لٽريچر فيسٽيول جي هڪ ادبي نشست دوران هن جديد شاعريءَ ۾ فڪري گهرائي ۽ حساسيت جي اهميت تي ڳالهايو. سندس خيال ۾ شاعر کي اڳوڻن ۽ همعصر شاعرن مان اثر وٺڻ سان گڏ پنهنجي فڪر ۽ تجربي کي به اهميت ڏيڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Tribune2016&quot;&gt;{{cite news
 |title=New in town: Hyd hosts its first literature festival
 |work=The Express Tribune
 |date=18 April 2016
 |url=https://tribune.com.pk/story/1086164/new-in-town-hyd-hosts-its-first-literature-festival
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ادبي اسلوب ==

حليم باغيءَ جي شاعريءَ جي نمايان خصوصيتن ۾ جذباتي شدت، سنڌي ٻوليءَ جو روان استعمال، مزاحمتي لهجو ۽ رومانوي احساس شامل آهن.

سندس شاعريءَ ۾ روايتي سنڌي شعري صنفن سان گڏ جديد سماجي ۽ سياسي تجربن جو اظهار ملي ٿو.

عبدالواحد آريسر حليم باغيءَ جي شاعريءَ بابت پنهنجي مهاڳ ۾ سندس تخيل، شخصيت ۽ ادبي اثر تي تفصيلي روشني وڌي آهي.&lt;ref name=&quot;Areesar&quot;/&gt;

سنڌي ادب بابت لکيل سوانحي ۽ تنقيدي مضمونن ۾ کيس جديد سنڌي شاعريءَ جي نمايان شاعرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== اڙي شهر جانان! ==

'''''اڙي شهر جانان!''''' حليم باغيءَ جي چونڊ شاعريءَ جو مجموعو آهي.

هن ڪتاب ۾ سندس غزل، نظم ۽ ٻيو شعري ڪلام شامل آهي. ڪتاب جي مهاڳ ۾ عبدالواحد آريسر شاعر جي ادبي شخصيت ۽ شاعريءَ بابت پنهنجا تاثرات بيان ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;Book&quot;&gt;{{cite book
 |last=باغي
 |first=حليم
 |title=اڙي شهر جانان!
 |publisher=سنڌ پبليڪيشنز
 |location=عمرڪوٽ
 |year=2005
 |language=sd
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/292
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== اشاعت ۽ ڇاپا ===

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، هي مجموعو گهٽ ۾ گهٽ ٽي ڀيرا شايع ٿي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سنڌ سلامت ڪتاب گهر جي ڊجيٽل داخلا ۾ پڻ ڪتاب جا ٽي ڇاپا ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;BookInfo&quot;&gt;{{cite web
 |title=اڙي شهر جانان!
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/292/view
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب بابت مختلف رڪارڊن ۾ 2004ع ۽ 2005ع جا سال ملن ٿا. 2005ع جو هڪ ڇاپو سنڌ پبليڪيشنز، عمرڪوٽ سان منسوب آهي، جڏهن ته ٻئي ادبي ماخذ ۾ 2004ع جي اشاعت جو ذڪر آهي. انهن سالن کي مختلف ڇاپن يا ڪتابي رڪارڊن سان لاڳاپيل سمجهندي، پهرين ڇاپي جي تاريخ جي الڳ تصديق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Book&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Umang&quot;/&gt;

=== ڪتاب جي ادبي اهميت ===

''اڙي شهر جانان!'' حليم باغيءَ جي شاعريءَ جو هڪ اهم مجموعو آهي، جنهن ذريعي سندس مزاحمتي ۽ رومانوي شاعريءَ کي گڏيل صورت ۾ پڙهڻ جو موقعو ملي ٿو.

ڪتاب ۾ موجود غزلن ۽ نظمن مان شاعر جي فني سفر، موضوعاتي دلچسپين ۽ سنڌي شاعريءَ سان سندس تعلق جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ghazals&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nazms&quot;/&gt;

== چونڊ شاعري ==

حليم باغيءَ جي مجموعي ''اڙي شهر جانان!'' ۾ ڪيترائي غزل ۽ نظم شامل آهن.

هيٺ ڪجهه چونڊ عنوان ڏجن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8c4d2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#315a72;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | حليم باغيءَ جي چونڊ شاعري
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#193d52;&quot; | عنوان يا شروعاتي سٽ
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#193d52;&quot; | صنف
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#193d52;&quot; | ماخذ
|-
| اسان جيئن به جيئي ڀلا ڪو جهان ۾
| غزل
| &lt;ref name=&quot;Ghazals&quot;/&gt;
|-
| ڪروڙن جي اک ۾ کتل ڪان جيئن
| غزل
| &lt;ref name=&quot;Ghazals&quot;/&gt;
|-
| انهي در جي داسي، اڙي دل! اڙي دل!
| غزل
| &lt;ref name=&quot;Ghazals&quot;/&gt;
|-
| اسان کي سوڀ جو يا هار جو ڪو ڀروسو ناهي
| غزل
| &lt;ref name=&quot;Ghazals&quot;/&gt;
|-
| آيو ڪير اسان کان اڳ
| غزل
| &lt;ref name=&quot;Ghazals&quot;/&gt;
|-
| هي سنگهرن جي موسم، صدائن جي موسم
| غزل
| &lt;ref name=&quot;Ghazals&quot;/&gt;
|-
| نه انتظار يار، نه ڪو الڪو بهار جو
| غزل
| &lt;ref name=&quot;SelectedGhazal&quot;&gt;{{cite book
 |last=باغي
 |first=حليم
 |chapter=نه انتظار يار، نه ڪو الڪو بهار جو
 |title=اڙي شهر جانان!
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/292/read/14636
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
|-
| اڙي شهر جانان!
| شاعري
| &lt;ref name=&quot;TitlePoem&quot;&gt;{{cite book
 |last=باغي
 |first=حليم
 |chapter=اڙي شهرِ جانان!
 |title=اڙي شهر جانان!
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/292/read/14654
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;
|}

== عبدالواحد آريسر جو ادبي جائزو ==

سنڌ جي اديب ۽ سياسي اڳواڻ [[عبدالواحد آريسر]] حليم باغيءَ جي شاعريءَ بابت هڪ تفصيلي مهاڳ لکيو.

آريسر جي بيان موجب، کيس حليم باغيءَ جي شاعريءَ سان پهريون تعارف 1977ع جي پڇاڙيءَ ۾ ٿيو، جڏهن هن هڪ ادبي گڏجاڻيءَ ۾ نوجوان شاعر جا ڪجهه بيت ٻڌا.

هن حليم باغيءَ جي شاعريءَ ۾ تخيل ۽ فڪري پختگيءَ کي ساراهيو ۽ شاعر جي شخصيت بابت پڻ پنهنجا تاثرات بيان ڪيا.&lt;ref name=&quot;Areesar&quot;/&gt;

آريسر جو هي مهاڳ حليم باغيءَ جي شروعاتي ادبي سڃاڻپ ۽ سندس شاعريءَ جي قبوليت بابت هڪ اهم ادبي ماخذ آهي.

== ادبي سرگرميون ==

=== حيدرآباد لٽريچر فيسٽيول ===

اپريل 2016ع ۾ حيدرآباد ۾ منعقد ٿيل ادبي ميلي ۾ حليم باغيءَ شرڪت ڪئي.

''دي ايڪسپريس ٽربيون'' جي رپورٽ موجب، هڪ ادبي نشست ۾ هن جديد شاعريءَ جي فڪري معيار، شاعر جي حساسيت ۽ تخليقي سوچ بابت خيال پيش ڪيا.

هن پنهنجي شاعري پڻ ٻڌائي ۽ نوجوان شاعرن جي تخليقي ذميوارين تي ڳالهايو.&lt;ref name=&quot;Tribune2016&quot;/&gt;

=== سنڌي ادبي حلقن ۾ سڃاڻپ ===

حليم باغي سنڌ جي ادبي ۽ ثقافتي حلقن ۾ مزاحمتي شاعر طور سڃاتو وڃي ٿو.

سندس شاعريءَ بابت سنڌ سلامت، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ ٻين ادبي پليٽ فارمن تي سوانحي ۽ تنقيدي مواد شايع ٿيو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhSalamatAuthor&quot;&gt;{{cite web
 |title=حليم باغي
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/author/181
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تدريس سان وابستگي ==

حليم باغي شاعريءَ سان گڏ تعليم جي شعبي سان پڻ وابسته رهيو.

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي سوانحي داخلا موجب، هو گورنمينٽ هاءِ اسڪول عمرڪوٽ ۾ هاءِ اسڪول ٽيچر (HST) طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

2016ع کان اڳ شايع ٿيل ٻين سوانحي ماخذن ۾ پڻ سندس تدريس سان لاڳاپي جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Umang&quot;/&gt;

سندس موجوده ملازمت يا رٽائرمينٽ جي حيثيت بابت وڌيڪ تازي تصديق دستياب نه آهي.

== حليم باغي لائبريري ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، ضلعي انتظاميا سندس اباڻي ڳوٺ '''روحل واءِ''' ۾ '''حليم باغي لائبريري''' قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

هيءَ لائبريري سندس نالي سان منسوب هڪ مقامي ادبي ۽ تعليمي اداري طور بيان ٿيل آهي.

لائبريريءَ جي قيام جي صحيح تاريخ، موجوده انتظام ۽ سرگرمين بابت وڌيڪ معلومات جي ضرورت آهي.

== جديد سنڌي شاعريءَ ۾ مقام ==

حليم باغيءَ جي شاعري جديد سنڌي ادب ۾ مزاحمت ۽ رومان جي گڏيل اظهار سبب اهميت رکي ٿي.

سندس شاعريءَ ۾ روايتي شعري صنفن سان گڏ جديد سماجي ۽ سياسي مسئلن جو بيان ملي ٿو.

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا کيس جديد سنڌي شاعريءَ جي نمايان شاعرن مان شمار ڪري ٿي ۽ سندس شاعريءَ جي نوجوان شاعرن تي اثر جو ذڪر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

سنڌي شاعريءَ جي آن لائن مجموعن ۾ سندس ڪلام جي موجودگي پڻ سندس ادبي ڪم جي دستيابيءَ کي وڌايو آهي.&lt;ref name=&quot;Baakh&quot;&gt;{{cite web
 |title=حليم باغي جي شاعري
 |website=باک
 |url=https://baakh.com/sd/poet/haleem-baaghi
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== اهم واقعن جي تاريخوار فهرست ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9fbccc;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#24526b;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | حليم باغيءَ جي زندگي ۽ ادبي سفر جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#183c52;&quot; | ماخذ
|-
| 13 مارچ 1963ع
| روحل واءِ، عمرڪوٽ ۾ پيدائش
| &lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
|-
| 1977ع–1978ع
| شاعريءَ جي شروعات
| &lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
|-
| 1977ع جي پڇاڙي
| عبدالواحد آريسر تائين سندس شروعاتي شاعري پهچڻ
| &lt;ref name=&quot;Areesar&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| سنڌ يونيورسٽيءَ مان ايم. اي. (سنڌي) ۽ بي. فارميسي
| &lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
|-
| 1995ع–1996ع
| بي. ايڊ ۽ ايم. ايڊ جي تعليم
| &lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
|-
| 2004ع–2005ع
| ''اڙي شهر جانان!'' سان لاڳاپيل اشاعتي رڪارڊ
| &lt;ref name=&quot;Umang&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Book&quot;/&gt;
|-
| 2016ع
| حيدرآباد لٽريچر فيسٽيول ۾ شرڪت
| &lt;ref name=&quot;Tribune2016&quot;/&gt;
|}

== وڌيڪ ڏسو ==

* [[سنڌي شاعري]]
* [[مزاحمتي شاعري]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[جمن دربدر]]
* [[عبدالواحد آريسر]]
* [[عمرڪوٽ]]
* [[سنڌ يونيورسٽي]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%BA%D9%8A+%D8%AD%D9%84%D9%8A%D9%85 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ حليم باغي]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/292 سنڌ سلامت ڪتاب گهر تي اڙي شهر جانان!]
* [https://books.sindhsalamat.com/author/181 سنڌ سلامت تي حليم باغيءَ جي ليکڪ واري داخلا]
* [https://baakh.com/sd/poet/haleem-baaghi باک تي حليم باغيءَ جي شاعري]
* [https://umangpoetry.org/poets/haleem-baghi/ امنگ پوئٽري تي حليم باغي]
* [https://tribune.com.pk/story/1086164/new-in-town-hyd-hosts-its-first-literature-festival حيدرآباد لٽريچر فيسٽيول بابت اخباري رپورٽ]

{{DEFAULTSORT:باغي، حليم}}
[[زمرو:1963ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي مزاحمتي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي غزل گو شاعر]]
[[زمرو:عمرڪوٽ جون شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌ يونيورسٽي جا شاگرد]]
[[زمرو:پاڪستاني شاعر]]</text>
      <sha1>8ejm7tlf6ob0z2u6eq1ah967gw0pl4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مغل سلطنت ۽ سنڌ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35369</id>
    <revision>
      <id>424413</id>
      <parentid>270338</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32712" sha1="oo7v4zbrke51w53ifhjosl5kfld8fug" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = اوائلي جديد دور
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[اورنگزيب]] جي وفات
| date_event3 = 1707ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي بادشاهت
| title_leader = شهنشاهه
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[فتح پور سيڪري]]، [[لاهور]] ۽ [[دهلي]] مختلف دورن ۾
| common_languages = فارسي (درباري ۽ انتظامي)، چغتائي ترڪي، هندستاني ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = اسلام (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = روپيو، دام ۽ ٻيا سڪا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'') ڏکڻ ايشيا جي هڪ تاريخي سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هي سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جيتوڻيڪ 1540ع کان 1555ع تائين هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. ارڙهين صديءَ ۾ مغل شهنشاهن جي حقيقي سياسي طاقت گهٽجندي وئي ۽ ڪيترائي علائقا عملي طور خودمختيار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي هندستاني حڪومت ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪمراني شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

بابر وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] فرغانه جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو.
بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ [[فرغانه]] ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪاميءَ کان پوءِ هن 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
هندستان ۾ [[ابراهيم لوڌي]] جي حڪومت دوران ڪيترن افغان سردارن سان سياسي اختلاف پيدا ٿيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا.
انهن رابطَن بابر لاءِ هندستان تي حملي جا موقعا پيدا ڪيا، پر سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.

21 اپريل 1526ع تي بابر پاڻي پت جي پهرين جنگ ۾ ابراهيم لوڌيءَ کي شڪست ڏني. جنگ ۾ ابراهيم لوڌي مارجي ويو ۽ بابر دهلي ۽ آگري تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1527ع ۾ بابر [[خانوا جي جنگ]] ۾ [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ واري اتحاد کي شڪست ڏني. 1528ع ۾ چنديري ۽ 1529ع ۾ گهاگهرا جي مهمن ذريعي هن پنهنجي نئين حڪومت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.
1530ع ۾ بابر آگري ۾ وفات ڪئي ۽ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

=== همايون جي ابتدائي حڪومت ===

[[همايون]] 1530ع ۾ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.
انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو فريد خان هو.
فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

1539ع ۾ [[چوَسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.
1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي.
انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي هندستان ڇڏڻو پيو ۽ شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي.
سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.
هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.
هن قديم واپاري رستن جي مرمت ۽ توسيع پڻ ڪرائي. انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ [[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] پڻ شامل هو.
هي رستو شير شاهه کان گهڻو اڳ مختلف صورتن ۾ موجود هو؛ تنهنڪري ان کي مڪمل طور سندس نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== همايون جي جلاوطني ۽ عمرڪوٽ ===

همايون شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۽ ٻين علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو.
1542ع ۾ هو [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.
15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ [[اڪبر]] جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي مدد حاصل ڪيائين.

=== مغل اقتدار جي بحالي ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.
سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] 1554ع تائين حڪومت ڪئي.
اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا.
همايون انهن حالتن مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو. سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني.
انهيءَ فتح سان دهليءَ ۾ مغل حڪومت ٻيهر بحال ٿي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
همايون 1556ع ۾ دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر}}

[[جلال الدين محمد اڪبر]] 1556ع ۾ ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو.
سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ طور ڪم ڪيو.
1556ع ۾ [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]] ۾ مغل فوج [[هيمو]] کي شڪست ڏني، جنهن سان دهليءَ ۾ مغل اقتدار مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جون حدون وڏي پيماني تي وڌيون.
هن مالوا، گجرات، بنگال، ڪشمير، سنڌ ۽ دکن جي ڪجهه علائقن ۾ مغل اقتدار قائم ڪيو.
راجپوت رياستن سان سندس لاڳاپن ۾ فوجي مهمن سان گڏ سفارتڪاري ۽ شاهي شاديون پڻ شامل هيون.
ڪجهه راجپوت حڪمران مغل انتظام ۾ اهم عهدن تي پهتا، جڏهن ته ميوار جهڙن علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== انتظامي سڌارا ===

اڪبر جي حڪومت ۾ مغل انتظامي ڍانچي کي وڌيڪ منظم ڪيو ويو.
هن [[منصبداري نظام]] کي ترقي ڏني، جنهن ۾ فوجي ۽ انتظامي عهديدارن جي درجي بندي ڪئي ويندي هئي.
[[راجا ٽوڊر مل]] سان لاڳاپيل مالياتي سڌارن ۾ زمين جي ماپ، پيداوار جي اندازي ۽ محصول جي تعين کي اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهبي پاليسي ===

اڪبر پنهنجي حڪومت ۾ مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن غير مسلم رعيت تي لاڳو ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا ۽ درٻار ۾ مسلمانن، هندن، جينن، عيسائين ۽ زرتشتين سان مذهبي بحث مباحثا ڪيا.
اڪبر جي فڪر سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' هڪ محدود درٻاري روحاني ۽ اخلاقي سلسلو هو.
ان کي سموري سلطنت تي لاڳو ٿيل نئون سيڪيولر رياستي مذهب قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 1605ع ۾ وفات ڪئي ۽ کيس [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس جانشين پٽ [[جهانگير]] ٿيو.

== سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي سياسي حالت ===

سورهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي مختلف علائقن تي مختلف حڪمران خاندانن جو اثر هو.
اتر سنڌ جي [[بکر]] واري علائقي تي مغلن جو اثر اڪبر جي دور ۾ وڌيو، جڏهن ته ڏکڻ سنڌ ۾ [[ترخان گهراڻو|ترخان گهراڻي]] جي حڪمراني قائم هئي.
[[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ [[مرزا جاني بيگ]] هڪ اهم حڪمران هو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses
 |journal=Pakistan Perspectives
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مرزا جاني بيگ ۽ مغل فوج ===

اڪبر سنڌ جي ڏاکڻي حصي کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ لاءِ [[عبدالرحيم خان خانان]] جي اڳواڻيءَ ۾ فوج موڪلي.
مرزا جاني بيگ مغل فوج جي مقابلي لاءِ مقامي قبيلن ۽ فوجي دستن کي منظم ڪيو.
هن درياهي جنگي قوت کي پڻ استعمال ڪيو ۽ مغل فوج جي رسد کي متاثر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
1591ع ۾ جنگي ڪارروايون شدت اختيار ڪري ويون.
مغل فوج جي وسيع وسيلن ۽ ڊگهي فوجي دٻاءَ سبب جاني بيگ جي حڪومت ڪمزور ٿي.
نومبر 1592ع ۾ مرزا جاني بيگ خان خانان سان صلح ڪري پنهنجي حڪومت مغل اقتدار جي ماتحت آندي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== سنڌ جي انتظامي حيثيت ===

مرزا جاني بيگ جي شڪست کان پوءِ سنڌ مغل سلطنت جي انتظامي نظام سان وڌيڪ ڳنڍجي وئي.
مغل دور ۾ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هئا.
سنڌ جي مقامي سردارن، زميندارن ۽ قبيلن سان مغل عملدارن جا لاڳاپا مختلف دورن ۾ تعاون ۽ مزاحمت ٻنهي صورتن ۾ رهيا.
سنڌ ۾ مغل حڪمرانيءَ جي مطالعي لاءِ ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' هڪ اهم معاصر ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

== جهانگير جو دور (1605ع–1627ع) ==

{{Main|جهانگير}}

اڪبر جي وفات کان پوءِ سندس پٽ شهزادو سليم '''نورالدين محمد جهانگير''' جي لقب سان تخت نشين ٿيو.
جهانگير جي دور ۾ مغل سلطنت جو انتظامي نظام وڏي حد تائين اڪبر جي دور جي بنيادن تي قائم رهيو.
سندس حڪومت ۾ راجپوت رياستن، دکن، قنڌار ۽ ٻين علائقن سان سياسي ۽ فوجي معاملا اهم رهيا.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== خسرو جي بغاوت ===

1606ع ۾ جهانگير جي پٽ [[خسرو مرزا]] پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي.
بغاوت ناڪام ٿيڻ کان پوءِ خسرو گرفتار ٿيو ۽ کيس سخت سزا ڏني وئي.
خسرو کي انڌو ڪرڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن، پر ان واقعي جي تفصيلن ۽ سزا جي نوعيت بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن.
بغاوت ۾ شامل ماڻهن خلاف پڻ سخت ڪارروايون ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== نورجهان جو سياسي ڪردار ===

[[نورجهان]] جهانگير جي زال هئي ۽ مغل درٻار ۾ وڏي سياسي اثر رکندڙ عورتن مان هڪ هئي.
جهانگير جي حڪومت جي پوئين دور ۾ نورجهان، سندس خاندان ۽ درٻاري اميرن جو انتظامي فيصلن تي اثر وڌيو.
نورجهان جي نالي سان سڪا جاري ٿيڻ ۽ شاهي فرمانن ۾ سندس ڪردار مغل درٻار ۾ سندس غير معمولي حيثيت کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Ruby
 |title=Domesticity and Power in the Early Mughal World
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2005
 |isbn=9780521850223
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انارڪليءَ جي روايت ===

جهانگير جي شهزادي واري دور سان '''انارڪلي''' جي محبت جو مشهور قصو منسوب ڪيو ويندو آهي.
روايت موجب انارڪلي ۽ شهزادي سليم جي لاڳاپن تي اڪبر ناراض ٿيو.
بهرحال، انارڪليءَ کي زنده ڀت ۾ چونڊائڻ واري قصي جي تصديق معتبر معاصر تاريخي ماخذن مان نٿي ٿئي.
تنهنڪري ان واقعي کي ثابت ٿيل تاريخ بدران مشهور ادبي ۽ عوامي روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي.

=== جهانگير جي وفات ===

جهانگير 1627ع ۾ ڪشمير کان واپسيءَ دوران وفات ڪئي.
سندس مڙهه لاهور آندو ويو ۽ [[شاهدره]] ۾ دفنايو ويو.
سندس مقبرو مغل دور جي اهم تاريخي عمارتن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

== شاهجهان جو دور (1628ع–1658ع) ==

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.
[[نورجهان]] جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر آخرڪار شهزادو خرم غالب آيو.
خرم 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== فن تعمير ===

شاهجهان جي دور ۾ مغل فن تعمير کي خاص ترقي ملي.
هن پنهنجي زال [[ممتاز محل]] جي ياد ۾ آگري ۾ [[تاج محل]] تعمير ڪرايو.
[[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]]، [[جامع مسجد، دهلي]]، [[شاليمار باغ، لاهور]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] سندس دور جون اهم تعميراتي يادگارون آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جانشينيءَ جي جنگ ===

1657ع ۾ شاهجهان جي بيماريءَ کان پوءِ سندس پٽن [[دارا شڪوه]]، [[اورنگزيب]]، [[شاهه شجاع]] ۽ [[مراد بخش]] وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي.
اورنگزيب ۽ مراد بخش شروعات ۾ گڏجي دارا شڪوه جي فوجن خلاف جنگ ڪئي.
1658ع ۾ اورنگزيب اقتدار حاصل ڪيو ۽ شاهجهان کي آگري جي قلعي ۾ نظربند ڪيو.
شاهجهان 1666ع ۾ نظربنديءَ دوران وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب عالمگير جو دور (1658ع–1707ع) ==

{{Main|اورنگزيب}}

[[اورنگزيب عالمگير]] مغل سلطنت جي ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪندڙ شهنشاهن مان هڪ هو.
سندس دور ۾ سلطنت جون حدون دکن تائين وڌيون، پر مسلسل فوجي مهمن، مالي خرچن ۽ علائقائي مزاحمت سبب مغل حڪومت کي وڏا مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;&gt;{{cite book
 |last=Sarkar
 |first=Jadunath
 |title=History of Aurangzib
 |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دارا شڪوه جو انجام ===

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ جانشينيءَ جو اهم دعويدار هو.
هو اسلامي تصوف ۽ هندستاني فلسفي جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو.
جانشينيءَ جي جنگ ۾ شڪست کان پوءِ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ 1659ع ۾ اورنگزيب جي حڪم تي قتل ڪيو ويو.
دارا شڪوه جي قتل سان لاڳاپيل ڪجهه عوامي قصا، جهڙوڪ سندس سر کي عيد جي تحفي طور شاهجهان ڏانهن موڪلڻ، مختلف تاريخي روايتن ۾ ملن ٿا، پر انهن جي تفصيلن کي تنقيدي تحقيق کان سواءِ قطعي حقيقت طور پيش نه ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صوفي سرمد ===

[[سرمد ڪاشاني]] هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو، جنهن جو تعلق ٺٽي، لاهور ۽ دهليءَ سان رهيو.
تاريخي روايتن موجب هن پنهنجي سفرن دوران سنڌ ۾ پڻ وقت گذاريو.
سرمد جا دارا شڪوه سان لاڳاپا هئا ۽ اورنگزيب جي دور ۾ کيس مذهبي الزامن هيٺ موت جي سزا ڏني وئي.
سرمد جي اصليت، مذهبي تبديليءَ ۽ ذاتي لاڳاپن بابت مختلف روايتون ملن ٿيون، جن کي الڳ الڳ ماخذن سان پرکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;&gt;{{cite book
 |last=Schimmel
 |first=Annemarie
 |title=Mystical Dimensions of Islam
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=1975
 |isbn=9780807812716
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهبي ۽ انتظامي پاليسي ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني.
سندس دور ۾ ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' جي تدوين ڪئي وئي.
1679ع ۾ غير مسلم رعيت تي جزيي جي محصول کي ٻيهر لاڳو ڪيو ويو.
اورنگزيب جي مذهبي پاليسين بابت تاريخ نويسيءَ ۾ مختلف تشريحون موجود آهن.
ڪجهه محقق سندس پاليسين کي مذهبي سختيءَ سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته ٻيا سياسي ضرورتن، علائقائي حالتن ۽ انتظامي عملن جي پيچيدگين تي زور ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Truschke
 |first=Audrey
 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King
 |publisher=Stanford University Press
 |year=2017
 |isbn=9781503602595
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دکن جون جنگيون ===

اورنگزيب جي دور ۾ [[بيجاپور سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت]] مغل اقتدار ۾ شامل ٿيون.
تنهن هوندي به [[مراٺا|مراٺن]] سان ڊگهي جنگين مغل فوج ۽ خزاني تي وڏو دٻاءُ وڌو.
دکن ۾ مسلسل فوجي مهمن سبب سلطنت جي ٻين علائقن ۾ انتظامي مسئلا پڻ وڌيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== اورنگزيب جي وفات ===

اورنگزيب 1707ع ۾ احمدنگر جي ڀرپاسي وفات ڪئي.
سندس وفات ڪنهن جنگ جي ميدان ۾ قتل ٿيڻ سبب نه ٿي هئي.
هن کي [[خلدآباد]] ۾ دفنايو ويو.
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت ۾ جانشينيءَ جون جنگيون ۽ علائقائي سياسي بحران وڌيا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو زوال ==

=== جانشينيءَ جون جنگيون ===

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ اقتدار لاءِ جنگ شروع ٿي.
[[بهادر شاهه پهريون]] شهنشاهه بڻيو، پر سندس دور ۾ مغل سلطنت اڳين صديءَ واري مرڪزي طاقت برقرار نه رکي سگهي.
ايندڙ ڏهاڪن ۾ ڪيترائي مغل شهنشاهه مختصر عرصي لاءِ تخت نشين ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== علائقائي حڪومتن جو عروج ===

ارڙهين صديءَ ۾ بنگال، اودهه، حيدرآباد ۽ ٻين علائقن جا صوبائي حڪمران وڌيڪ خودمختيار ٿي ويا.
مراٺن، سکن ۽ ٻين سياسي قوتن جي طاقت وڌڻ سان مغل شهنشاهه جي حقيقي اقتدار جون حدون گهٽجنديون ويون.
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي ڪاهه مغل سلطنت جي سياسي ۽ مالي حيثيت کي سخت نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو عروج ===

ارڙهين صديءَ ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] هندستان ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائي.
1757ع جي [[پلاسي جي جنگ]] ۽ 1764ع جي [[بڪسر جي جنگ]] ڪمپنيءَ جي اقتدار جي واڌ ۾ اهم ثابت ٿيون.
1803ع ۾ برطانوي فوج دهليءَ تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ مغل شهنشاهه جي سياسي حيثيت وڏي حد تائين علامتي رهجي وئي.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو خاتمو (1857ع–1858ع) ==

{{Main|1857ع جي هندستاني بغاوت}}

1857ع ۾ هندستان جي مختلف علائقن ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ خلاف وڏي بغاوت شروع ٿي.
باغي فوجين دهليءَ ۾ آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي علامتي اڳواڻ طور تسليم ڪيو.
برطانوي فوج سيپٽمبر 1857ع ۾ دهليءَ تي ٻيهر قبضو ڪيو.
بهادر شاهه ظفر گرفتار ٿيو ۽ کيس مقدمي کان پوءِ رنگون جلاوطن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;
1858ع ۾ برطانوي حڪومت ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي هندستاني اقتدار کي ختم ڪري سڌي تاج برطانيه جي حڪومت قائم ڪئي.
انهيءَ تبديليءَ سان مغل سلطنت جو رسمي خاتمو ٿيو.
بهادر شاهه ظفر 1862ع ۾ رنگون ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جي اهم حڪمرانن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جا اهم شهنشاهه ۽ حڪمرانيءَ جا دور'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | حڪمران
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | اهم واقعا
|-
| [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| 1526ع–1530ع
| مغل سلطنت جو بنياد
|-
| [[همايون]]
| 1530ع–1540ع؛ 1555ع–1556ع
| جلاوطني ۽ اقتدار جي بحالي
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fff0d9;text-align:center;&quot; | '''1540ع–1555ع: سوري گهراڻي جو اقتدار'''
|-
| [[اڪبر]]
| 1556ع–1605ع
| سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي سڌارا
|-
| [[جهانگير]]
| 1605ع–1627ع
| درٻاري ثقافت ۽ سياسي تسلسل
|-
| [[شاهجهان]]
| 1628ع–1658ع
| مغل فن تعمير جو عروج
|-
| [[اورنگزيب]]
| 1658ع–1707ع
| علائقائي توسيع ۽ دکن جون جنگيون
|-
| [[بهادر شاهه پهريون]]
| 1707ع–1712ع
| جانشينيءَ جي بحران کان پوءِ حڪومت
|-
| [[محمد شاهه]]
| 1719ع–1748ع
| نادر شاهه جي ڪاهه ۽ مرڪزي اقتدار جي ڪمزوري
|-
| [[شاهه عالم ٻيو]]
| 1759ع–1806ع
| ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو وڌندڙ اثر
|-
| [[اڪبر شاهه ٻيو]]
| 1806ع–1837ع
| علامتي شاهي اقتدار
|-
| [[بهادر شاهه ظفر]]
| 1837ع–1857ع
| آخري مغل شهنشاهه
|}

== مغل سلطنت جو ثقافتي ورثو ==

مغل سلطنت ڏکڻ ايشيا جي سياست، ادب، مصوري، فن تعمير، باغباني، واپار ۽ انتظامي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.
فارسي درٻاري ۽ انتظامي ٻولي رهي، جڏهن ته هندستاني ۽ مختلف علائقائي ٻولين جي ادبي روايتن پڻ ترقي ڪئي.
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو.
[[تاج محل]]، [[همايون جو مقبرو]]، [[لال قلعو، دهلي]]، [[لاهور قلعو]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] مغل فن تعمير جي اهم يادگارن مان آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
سنڌ ۾ مغل دور جي تاريخ سياسي، انتظامي ۽ ثقافتي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي.
[[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[بکر]] مغل دور ۾ اهم علائقائي مرڪز رهيا، جڏهن ته ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جهڙا ماخذ ان دور جي مقامي سماج، حڪمرانيءَ ۽ مزاحمت بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |last=Richards |first=John F. |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=9780521566032}}
* {{cite book |last=Asher |first=Catherine B. |title=Architecture of Mughal India |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=9780521267281}}
* {{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=2 |publisher=Har-Anand Publications |year=2005}}
* {{cite book |last=Truschke |first=Audrey |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |publisher=Stanford University Press |year=2017}}
* {{cite book |last=Dalrymple |first=William |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857 |publisher=Bloomsbury |year=2006}}
* {{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975}}
* {{cite book |author=Yusuf Mirak |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani |language=fa}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_dynasty وڪيميڊيا ڪامنز تي مغل گهراڻي جون تصويرون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_emperors مغل شهنشاهن جون تصويرون]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل حڪمرانيءَ بابت تحقيقي مضمون]
* [https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/RevisedCurricula/Documents/2012-2013/pakistan%20studies%202012-13.pdf هائير ايجوڪيشن ڪميشن پاڪستان: مغل تاريخ جا علمي ماخذ]

[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:مغل گهراڻو]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:1526ع ۾ قائم ٿيل رياستون]]
[[زمرو:1857ع ۾ ختم ٿيل رياستون]]</text>
      <sha1>oo7v4zbrke51w53ifhjosl5kfld8fug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424414</id>
      <parentid>424413</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T23:50:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[مغل سلطنت ۽ سيوهڻ وٽ لڳل جنگ]] کي [[مغلن جي سلطنت]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو</comment>
      <origin>424413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32712" sha1="oo7v4zbrke51w53ifhjosl5kfld8fug" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = اوائلي جديد دور
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[اورنگزيب]] جي وفات
| date_event3 = 1707ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي بادشاهت
| title_leader = شهنشاهه
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[فتح پور سيڪري]]، [[لاهور]] ۽ [[دهلي]] مختلف دورن ۾
| common_languages = فارسي (درباري ۽ انتظامي)، چغتائي ترڪي، هندستاني ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = اسلام (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = روپيو، دام ۽ ٻيا سڪا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'') ڏکڻ ايشيا جي هڪ تاريخي سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هي سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جيتوڻيڪ 1540ع کان 1555ع تائين هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. ارڙهين صديءَ ۾ مغل شهنشاهن جي حقيقي سياسي طاقت گهٽجندي وئي ۽ ڪيترائي علائقا عملي طور خودمختيار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي هندستاني حڪومت ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪمراني شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

بابر وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] فرغانه جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو.
بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ [[فرغانه]] ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪاميءَ کان پوءِ هن 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
هندستان ۾ [[ابراهيم لوڌي]] جي حڪومت دوران ڪيترن افغان سردارن سان سياسي اختلاف پيدا ٿيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا.
انهن رابطَن بابر لاءِ هندستان تي حملي جا موقعا پيدا ڪيا، پر سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.

21 اپريل 1526ع تي بابر پاڻي پت جي پهرين جنگ ۾ ابراهيم لوڌيءَ کي شڪست ڏني. جنگ ۾ ابراهيم لوڌي مارجي ويو ۽ بابر دهلي ۽ آگري تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1527ع ۾ بابر [[خانوا جي جنگ]] ۾ [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ واري اتحاد کي شڪست ڏني. 1528ع ۾ چنديري ۽ 1529ع ۾ گهاگهرا جي مهمن ذريعي هن پنهنجي نئين حڪومت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.
1530ع ۾ بابر آگري ۾ وفات ڪئي ۽ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

=== همايون جي ابتدائي حڪومت ===

[[همايون]] 1530ع ۾ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.
انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو فريد خان هو.
فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

1539ع ۾ [[چوَسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.
1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي.
انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي هندستان ڇڏڻو پيو ۽ شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي.
سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.
هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.
هن قديم واپاري رستن جي مرمت ۽ توسيع پڻ ڪرائي. انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ [[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] پڻ شامل هو.
هي رستو شير شاهه کان گهڻو اڳ مختلف صورتن ۾ موجود هو؛ تنهنڪري ان کي مڪمل طور سندس نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== همايون جي جلاوطني ۽ عمرڪوٽ ===

همايون شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۽ ٻين علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو.
1542ع ۾ هو [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.
15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ [[اڪبر]] جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي مدد حاصل ڪيائين.

=== مغل اقتدار جي بحالي ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.
سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] 1554ع تائين حڪومت ڪئي.
اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا.
همايون انهن حالتن مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو. سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني.
انهيءَ فتح سان دهليءَ ۾ مغل حڪومت ٻيهر بحال ٿي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
همايون 1556ع ۾ دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر}}

[[جلال الدين محمد اڪبر]] 1556ع ۾ ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو.
سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ طور ڪم ڪيو.
1556ع ۾ [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]] ۾ مغل فوج [[هيمو]] کي شڪست ڏني، جنهن سان دهليءَ ۾ مغل اقتدار مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جون حدون وڏي پيماني تي وڌيون.
هن مالوا، گجرات، بنگال، ڪشمير، سنڌ ۽ دکن جي ڪجهه علائقن ۾ مغل اقتدار قائم ڪيو.
راجپوت رياستن سان سندس لاڳاپن ۾ فوجي مهمن سان گڏ سفارتڪاري ۽ شاهي شاديون پڻ شامل هيون.
ڪجهه راجپوت حڪمران مغل انتظام ۾ اهم عهدن تي پهتا، جڏهن ته ميوار جهڙن علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== انتظامي سڌارا ===

اڪبر جي حڪومت ۾ مغل انتظامي ڍانچي کي وڌيڪ منظم ڪيو ويو.
هن [[منصبداري نظام]] کي ترقي ڏني، جنهن ۾ فوجي ۽ انتظامي عهديدارن جي درجي بندي ڪئي ويندي هئي.
[[راجا ٽوڊر مل]] سان لاڳاپيل مالياتي سڌارن ۾ زمين جي ماپ، پيداوار جي اندازي ۽ محصول جي تعين کي اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهبي پاليسي ===

اڪبر پنهنجي حڪومت ۾ مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن غير مسلم رعيت تي لاڳو ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا ۽ درٻار ۾ مسلمانن، هندن، جينن، عيسائين ۽ زرتشتين سان مذهبي بحث مباحثا ڪيا.
اڪبر جي فڪر سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' هڪ محدود درٻاري روحاني ۽ اخلاقي سلسلو هو.
ان کي سموري سلطنت تي لاڳو ٿيل نئون سيڪيولر رياستي مذهب قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 1605ع ۾ وفات ڪئي ۽ کيس [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس جانشين پٽ [[جهانگير]] ٿيو.

== سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي سياسي حالت ===

سورهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي مختلف علائقن تي مختلف حڪمران خاندانن جو اثر هو.
اتر سنڌ جي [[بکر]] واري علائقي تي مغلن جو اثر اڪبر جي دور ۾ وڌيو، جڏهن ته ڏکڻ سنڌ ۾ [[ترخان گهراڻو|ترخان گهراڻي]] جي حڪمراني قائم هئي.
[[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ [[مرزا جاني بيگ]] هڪ اهم حڪمران هو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses
 |journal=Pakistan Perspectives
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مرزا جاني بيگ ۽ مغل فوج ===

اڪبر سنڌ جي ڏاکڻي حصي کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ لاءِ [[عبدالرحيم خان خانان]] جي اڳواڻيءَ ۾ فوج موڪلي.
مرزا جاني بيگ مغل فوج جي مقابلي لاءِ مقامي قبيلن ۽ فوجي دستن کي منظم ڪيو.
هن درياهي جنگي قوت کي پڻ استعمال ڪيو ۽ مغل فوج جي رسد کي متاثر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
1591ع ۾ جنگي ڪارروايون شدت اختيار ڪري ويون.
مغل فوج جي وسيع وسيلن ۽ ڊگهي فوجي دٻاءَ سبب جاني بيگ جي حڪومت ڪمزور ٿي.
نومبر 1592ع ۾ مرزا جاني بيگ خان خانان سان صلح ڪري پنهنجي حڪومت مغل اقتدار جي ماتحت آندي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== سنڌ جي انتظامي حيثيت ===

مرزا جاني بيگ جي شڪست کان پوءِ سنڌ مغل سلطنت جي انتظامي نظام سان وڌيڪ ڳنڍجي وئي.
مغل دور ۾ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] اهم انتظامي ۽ فوجي مرڪز هئا.
سنڌ جي مقامي سردارن، زميندارن ۽ قبيلن سان مغل عملدارن جا لاڳاپا مختلف دورن ۾ تعاون ۽ مزاحمت ٻنهي صورتن ۾ رهيا.
سنڌ ۾ مغل حڪمرانيءَ جي مطالعي لاءِ ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' هڪ اهم معاصر ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

== جهانگير جو دور (1605ع–1627ع) ==

{{Main|جهانگير}}

اڪبر جي وفات کان پوءِ سندس پٽ شهزادو سليم '''نورالدين محمد جهانگير''' جي لقب سان تخت نشين ٿيو.
جهانگير جي دور ۾ مغل سلطنت جو انتظامي نظام وڏي حد تائين اڪبر جي دور جي بنيادن تي قائم رهيو.
سندس حڪومت ۾ راجپوت رياستن، دکن، قنڌار ۽ ٻين علائقن سان سياسي ۽ فوجي معاملا اهم رهيا.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== خسرو جي بغاوت ===

1606ع ۾ جهانگير جي پٽ [[خسرو مرزا]] پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي.
بغاوت ناڪام ٿيڻ کان پوءِ خسرو گرفتار ٿيو ۽ کيس سخت سزا ڏني وئي.
خسرو کي انڌو ڪرڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن، پر ان واقعي جي تفصيلن ۽ سزا جي نوعيت بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن.
بغاوت ۾ شامل ماڻهن خلاف پڻ سخت ڪارروايون ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== نورجهان جو سياسي ڪردار ===

[[نورجهان]] جهانگير جي زال هئي ۽ مغل درٻار ۾ وڏي سياسي اثر رکندڙ عورتن مان هڪ هئي.
جهانگير جي حڪومت جي پوئين دور ۾ نورجهان، سندس خاندان ۽ درٻاري اميرن جو انتظامي فيصلن تي اثر وڌيو.
نورجهان جي نالي سان سڪا جاري ٿيڻ ۽ شاهي فرمانن ۾ سندس ڪردار مغل درٻار ۾ سندس غير معمولي حيثيت کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Ruby
 |title=Domesticity and Power in the Early Mughal World
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2005
 |isbn=9780521850223
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انارڪليءَ جي روايت ===

جهانگير جي شهزادي واري دور سان '''انارڪلي''' جي محبت جو مشهور قصو منسوب ڪيو ويندو آهي.
روايت موجب انارڪلي ۽ شهزادي سليم جي لاڳاپن تي اڪبر ناراض ٿيو.
بهرحال، انارڪليءَ کي زنده ڀت ۾ چونڊائڻ واري قصي جي تصديق معتبر معاصر تاريخي ماخذن مان نٿي ٿئي.
تنهنڪري ان واقعي کي ثابت ٿيل تاريخ بدران مشهور ادبي ۽ عوامي روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي.

=== جهانگير جي وفات ===

جهانگير 1627ع ۾ ڪشمير کان واپسيءَ دوران وفات ڪئي.
سندس مڙهه لاهور آندو ويو ۽ [[شاهدره]] ۾ دفنايو ويو.
سندس مقبرو مغل دور جي اهم تاريخي عمارتن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

== شاهجهان جو دور (1628ع–1658ع) ==

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.
[[نورجهان]] جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر آخرڪار شهزادو خرم غالب آيو.
خرم 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== فن تعمير ===

شاهجهان جي دور ۾ مغل فن تعمير کي خاص ترقي ملي.
هن پنهنجي زال [[ممتاز محل]] جي ياد ۾ آگري ۾ [[تاج محل]] تعمير ڪرايو.
[[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]]، [[جامع مسجد، دهلي]]، [[شاليمار باغ، لاهور]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] سندس دور جون اهم تعميراتي يادگارون آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جانشينيءَ جي جنگ ===

1657ع ۾ شاهجهان جي بيماريءَ کان پوءِ سندس پٽن [[دارا شڪوه]]، [[اورنگزيب]]، [[شاهه شجاع]] ۽ [[مراد بخش]] وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي.
اورنگزيب ۽ مراد بخش شروعات ۾ گڏجي دارا شڪوه جي فوجن خلاف جنگ ڪئي.
1658ع ۾ اورنگزيب اقتدار حاصل ڪيو ۽ شاهجهان کي آگري جي قلعي ۾ نظربند ڪيو.
شاهجهان 1666ع ۾ نظربنديءَ دوران وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب عالمگير جو دور (1658ع–1707ع) ==

{{Main|اورنگزيب}}

[[اورنگزيب عالمگير]] مغل سلطنت جي ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪندڙ شهنشاهن مان هڪ هو.
سندس دور ۾ سلطنت جون حدون دکن تائين وڌيون، پر مسلسل فوجي مهمن، مالي خرچن ۽ علائقائي مزاحمت سبب مغل حڪومت کي وڏا مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;&gt;{{cite book
 |last=Sarkar
 |first=Jadunath
 |title=History of Aurangzib
 |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دارا شڪوه جو انجام ===

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ جانشينيءَ جو اهم دعويدار هو.
هو اسلامي تصوف ۽ هندستاني فلسفي جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو.
جانشينيءَ جي جنگ ۾ شڪست کان پوءِ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ 1659ع ۾ اورنگزيب جي حڪم تي قتل ڪيو ويو.
دارا شڪوه جي قتل سان لاڳاپيل ڪجهه عوامي قصا، جهڙوڪ سندس سر کي عيد جي تحفي طور شاهجهان ڏانهن موڪلڻ، مختلف تاريخي روايتن ۾ ملن ٿا، پر انهن جي تفصيلن کي تنقيدي تحقيق کان سواءِ قطعي حقيقت طور پيش نه ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صوفي سرمد ===

[[سرمد ڪاشاني]] هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو، جنهن جو تعلق ٺٽي، لاهور ۽ دهليءَ سان رهيو.
تاريخي روايتن موجب هن پنهنجي سفرن دوران سنڌ ۾ پڻ وقت گذاريو.
سرمد جا دارا شڪوه سان لاڳاپا هئا ۽ اورنگزيب جي دور ۾ کيس مذهبي الزامن هيٺ موت جي سزا ڏني وئي.
سرمد جي اصليت، مذهبي تبديليءَ ۽ ذاتي لاڳاپن بابت مختلف روايتون ملن ٿيون، جن کي الڳ الڳ ماخذن سان پرکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;&gt;{{cite book
 |last=Schimmel
 |first=Annemarie
 |title=Mystical Dimensions of Islam
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=1975
 |isbn=9780807812716
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهبي ۽ انتظامي پاليسي ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني.
سندس دور ۾ ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' جي تدوين ڪئي وئي.
1679ع ۾ غير مسلم رعيت تي جزيي جي محصول کي ٻيهر لاڳو ڪيو ويو.
اورنگزيب جي مذهبي پاليسين بابت تاريخ نويسيءَ ۾ مختلف تشريحون موجود آهن.
ڪجهه محقق سندس پاليسين کي مذهبي سختيءَ سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته ٻيا سياسي ضرورتن، علائقائي حالتن ۽ انتظامي عملن جي پيچيدگين تي زور ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Truschke
 |first=Audrey
 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King
 |publisher=Stanford University Press
 |year=2017
 |isbn=9781503602595
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دکن جون جنگيون ===

اورنگزيب جي دور ۾ [[بيجاپور سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت]] مغل اقتدار ۾ شامل ٿيون.
تنهن هوندي به [[مراٺا|مراٺن]] سان ڊگهي جنگين مغل فوج ۽ خزاني تي وڏو دٻاءُ وڌو.
دکن ۾ مسلسل فوجي مهمن سبب سلطنت جي ٻين علائقن ۾ انتظامي مسئلا پڻ وڌيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== اورنگزيب جي وفات ===

اورنگزيب 1707ع ۾ احمدنگر جي ڀرپاسي وفات ڪئي.
سندس وفات ڪنهن جنگ جي ميدان ۾ قتل ٿيڻ سبب نه ٿي هئي.
هن کي [[خلدآباد]] ۾ دفنايو ويو.
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت ۾ جانشينيءَ جون جنگيون ۽ علائقائي سياسي بحران وڌيا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو زوال ==

=== جانشينيءَ جون جنگيون ===

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ اقتدار لاءِ جنگ شروع ٿي.
[[بهادر شاهه پهريون]] شهنشاهه بڻيو، پر سندس دور ۾ مغل سلطنت اڳين صديءَ واري مرڪزي طاقت برقرار نه رکي سگهي.
ايندڙ ڏهاڪن ۾ ڪيترائي مغل شهنشاهه مختصر عرصي لاءِ تخت نشين ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== علائقائي حڪومتن جو عروج ===

ارڙهين صديءَ ۾ بنگال، اودهه، حيدرآباد ۽ ٻين علائقن جا صوبائي حڪمران وڌيڪ خودمختيار ٿي ويا.
مراٺن، سکن ۽ ٻين سياسي قوتن جي طاقت وڌڻ سان مغل شهنشاهه جي حقيقي اقتدار جون حدون گهٽجنديون ويون.
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي ڪاهه مغل سلطنت جي سياسي ۽ مالي حيثيت کي سخت نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو عروج ===

ارڙهين صديءَ ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] هندستان ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائي.
1757ع جي [[پلاسي جي جنگ]] ۽ 1764ع جي [[بڪسر جي جنگ]] ڪمپنيءَ جي اقتدار جي واڌ ۾ اهم ثابت ٿيون.
1803ع ۾ برطانوي فوج دهليءَ تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ مغل شهنشاهه جي سياسي حيثيت وڏي حد تائين علامتي رهجي وئي.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو خاتمو (1857ع–1858ع) ==

{{Main|1857ع جي هندستاني بغاوت}}

1857ع ۾ هندستان جي مختلف علائقن ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ خلاف وڏي بغاوت شروع ٿي.
باغي فوجين دهليءَ ۾ آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي علامتي اڳواڻ طور تسليم ڪيو.
برطانوي فوج سيپٽمبر 1857ع ۾ دهليءَ تي ٻيهر قبضو ڪيو.
بهادر شاهه ظفر گرفتار ٿيو ۽ کيس مقدمي کان پوءِ رنگون جلاوطن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;
1858ع ۾ برطانوي حڪومت ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي هندستاني اقتدار کي ختم ڪري سڌي تاج برطانيه جي حڪومت قائم ڪئي.
انهيءَ تبديليءَ سان مغل سلطنت جو رسمي خاتمو ٿيو.
بهادر شاهه ظفر 1862ع ۾ رنگون ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جي اهم حڪمرانن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جا اهم شهنشاهه ۽ حڪمرانيءَ جا دور'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | حڪمران
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | اهم واقعا
|-
| [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| 1526ع–1530ع
| مغل سلطنت جو بنياد
|-
| [[همايون]]
| 1530ع–1540ع؛ 1555ع–1556ع
| جلاوطني ۽ اقتدار جي بحالي
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fff0d9;text-align:center;&quot; | '''1540ع–1555ع: سوري گهراڻي جو اقتدار'''
|-
| [[اڪبر]]
| 1556ع–1605ع
| سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي سڌارا
|-
| [[جهانگير]]
| 1605ع–1627ع
| درٻاري ثقافت ۽ سياسي تسلسل
|-
| [[شاهجهان]]
| 1628ع–1658ع
| مغل فن تعمير جو عروج
|-
| [[اورنگزيب]]
| 1658ع–1707ع
| علائقائي توسيع ۽ دکن جون جنگيون
|-
| [[بهادر شاهه پهريون]]
| 1707ع–1712ع
| جانشينيءَ جي بحران کان پوءِ حڪومت
|-
| [[محمد شاهه]]
| 1719ع–1748ع
| نادر شاهه جي ڪاهه ۽ مرڪزي اقتدار جي ڪمزوري
|-
| [[شاهه عالم ٻيو]]
| 1759ع–1806ع
| ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو وڌندڙ اثر
|-
| [[اڪبر شاهه ٻيو]]
| 1806ع–1837ع
| علامتي شاهي اقتدار
|-
| [[بهادر شاهه ظفر]]
| 1837ع–1857ع
| آخري مغل شهنشاهه
|}

== مغل سلطنت جو ثقافتي ورثو ==

مغل سلطنت ڏکڻ ايشيا جي سياست، ادب، مصوري، فن تعمير، باغباني، واپار ۽ انتظامي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.
فارسي درٻاري ۽ انتظامي ٻولي رهي، جڏهن ته هندستاني ۽ مختلف علائقائي ٻولين جي ادبي روايتن پڻ ترقي ڪئي.
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو.
[[تاج محل]]، [[همايون جو مقبرو]]، [[لال قلعو، دهلي]]، [[لاهور قلعو]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] مغل فن تعمير جي اهم يادگارن مان آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
سنڌ ۾ مغل دور جي تاريخ سياسي، انتظامي ۽ ثقافتي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي.
[[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[بکر]] مغل دور ۾ اهم علائقائي مرڪز رهيا، جڏهن ته ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جهڙا ماخذ ان دور جي مقامي سماج، حڪمرانيءَ ۽ مزاحمت بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |last=Richards |first=John F. |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=9780521566032}}
* {{cite book |last=Asher |first=Catherine B. |title=Architecture of Mughal India |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=9780521267281}}
* {{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=2 |publisher=Har-Anand Publications |year=2005}}
* {{cite book |last=Truschke |first=Audrey |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |publisher=Stanford University Press |year=2017}}
* {{cite book |last=Dalrymple |first=William |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857 |publisher=Bloomsbury |year=2006}}
* {{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975}}
* {{cite book |author=Yusuf Mirak |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani |language=fa}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_dynasty وڪيميڊيا ڪامنز تي مغل گهراڻي جون تصويرون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_emperors مغل شهنشاهن جون تصويرون]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل حڪمرانيءَ بابت تحقيقي مضمون]
* [https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/RevisedCurricula/Documents/2012-2013/pakistan%20studies%202012-13.pdf هائير ايجوڪيشن ڪميشن پاڪستان: مغل تاريخ جا علمي ماخذ]

[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:مغل گهراڻو]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:1526ع ۾ قائم ٿيل رياستون]]
[[زمرو:1857ع ۾ ختم ٿيل رياستون]]</text>
      <sha1>oo7v4zbrke51w53ifhjosl5kfld8fug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424418</id>
      <parentid>424414</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:11:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39970" sha1="r0u17tflmx4b2crzxlb27vhf8la9tm0" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = اوائلي جديد دور
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[اورنگزيب]] جي وفات
| date_event3 = 1707ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي بادشاهت
| title_leader = شهنشاهه
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[فتح پور سيڪري]]، [[لاهور]] ۽ [[دهلي]] مختلف دورن ۾
| common_languages = فارسي (درباري ۽ انتظامي)، چغتائي ترڪي، هندستاني ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = اسلام (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = روپيو، دام ۽ ٻيا سڪا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'') ڏکڻ ايشيا جي هڪ تاريخي سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هي سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جيتوڻيڪ 1540ع کان 1555ع تائين هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. ارڙهين صديءَ ۾ مغل شهنشاهن جي حقيقي سياسي طاقت گهٽجندي وئي ۽ ڪيترائي علائقا عملي طور خودمختيار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي هندستاني حڪومت ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪمراني شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

بابر وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] فرغانه جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو.
بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ [[فرغانه]] ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪاميءَ کان پوءِ هن 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
هندستان ۾ [[ابراهيم لوڌي]] جي حڪومت دوران ڪيترن افغان سردارن سان سياسي اختلاف پيدا ٿيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا.
انهن رابطَن بابر لاءِ هندستان تي حملي جا موقعا پيدا ڪيا، پر سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.

21 اپريل 1526ع تي بابر پاڻي پت جي پهرين جنگ ۾ ابراهيم لوڌيءَ کي شڪست ڏني. جنگ ۾ ابراهيم لوڌي مارجي ويو ۽ بابر دهلي ۽ آگري تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1527ع ۾ بابر [[خانوا جي جنگ]] ۾ [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ واري اتحاد کي شڪست ڏني. 1528ع ۾ چنديري ۽ 1529ع ۾ گهاگهرا جي مهمن ذريعي هن پنهنجي نئين حڪومت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.
1530ع ۾ بابر آگري ۾ وفات ڪئي ۽ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

=== همايون جي ابتدائي حڪومت ===

[[همايون]] 1530ع ۾ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.
انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو فريد خان هو.
فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

1539ع ۾ [[چوَسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.
1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي.
انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي هندستان ڇڏڻو پيو ۽ شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي.
سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.
هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.
هن قديم واپاري رستن جي مرمت ۽ توسيع پڻ ڪرائي. انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ [[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] پڻ شامل هو.
هي رستو شير شاهه کان گهڻو اڳ مختلف صورتن ۾ موجود هو؛ تنهنڪري ان کي مڪمل طور سندس نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== همايون جي جلاوطني ۽ عمرڪوٽ ===

همايون شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۽ ٻين علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو.
1542ع ۾ هو [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.
15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ [[اڪبر]] جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي مدد حاصل ڪيائين.

=== مغل اقتدار جي بحالي ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.
سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] 1554ع تائين حڪومت ڪئي.
اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا.
همايون انهن حالتن مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو. سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني.
انهيءَ فتح سان دهليءَ ۾ مغل حڪومت ٻيهر بحال ٿي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
همايون 1556ع ۾ دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر}}

[[جلال الدين محمد اڪبر]] 1556ع ۾ ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو.
سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ طور ڪم ڪيو.
1556ع ۾ [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]] ۾ مغل فوج [[هيمو]] کي شڪست ڏني، جنهن سان دهليءَ ۾ مغل اقتدار مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جون حدون وڏي پيماني تي وڌيون.
هن مالوا، گجرات، بنگال، ڪشمير، سنڌ ۽ دکن جي ڪجهه علائقن ۾ مغل اقتدار قائم ڪيو.
راجپوت رياستن سان سندس لاڳاپن ۾ فوجي مهمن سان گڏ سفارتڪاري ۽ شاهي شاديون پڻ شامل هيون.
ڪجهه راجپوت حڪمران مغل انتظام ۾ اهم عهدن تي پهتا، جڏهن ته ميوار جهڙن علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== انتظامي سڌارا ===

اڪبر جي حڪومت ۾ مغل انتظامي ڍانچي کي وڌيڪ منظم ڪيو ويو.
هن [[منصبداري نظام]] کي ترقي ڏني، جنهن ۾ فوجي ۽ انتظامي عهديدارن جي درجي بندي ڪئي ويندي هئي.
[[راجا ٽوڊر مل]] سان لاڳاپيل مالياتي سڌارن ۾ زمين جي ماپ، پيداوار جي اندازي ۽ محصول جي تعين کي اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهبي پاليسي ===

اڪبر پنهنجي حڪومت ۾ مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن غير مسلم رعيت تي لاڳو ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا ۽ درٻار ۾ مسلمانن، هندن، جينن، عيسائين ۽ زرتشتين سان مذهبي بحث مباحثا ڪيا.
اڪبر جي فڪر سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' هڪ محدود درٻاري روحاني ۽ اخلاقي سلسلو هو.
ان کي سموري سلطنت تي لاڳو ٿيل نئون سيڪيولر رياستي مذهب قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 1605ع ۾ وفات ڪئي ۽ کيس [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس جانشين پٽ [[جهانگير]] ٿيو.

== سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي سياسي حالت ===
سورهين صديءَ ۾ [[سنڌ]] جي سياسي صورتحال مختلف علائقائي حڪمران خاندانن، مقامي سردارن ۽ پاڙيسري طاقتن جي اثر هيٺ هئي.
اتر سنڌ جي [[بکر]] واري علائقي ۽ ڏکڻ سنڌ جي [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي جون سياسي حالتون هڪجهڙيون نه هيون.
[[ارغون گهراڻو|ارغون]] ۽ [[ترخان گهراڻو|ترخان]] حڪمرانن سنڌ جي مختلف حصن تي اقتدار قائم ڪيو هو. ڏکڻ سنڌ ۾ ٺٽو هڪ اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هو.
اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت اتر سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جڏهن ته ڏکڻ سنڌ ۾ ترخان حڪمران [[مرزا جاني بيگ]] جو اثر قائم رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses
 |journal=Pakistan Perspectives
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== بکر ۽ اتر سنڌ ===

[[بکر قلعو]] سنڌو درياهه جي وچ واري اهم دفاعي ۽ انتظامي ماڳن مان هڪ هو.
بکر تي اقتدار رکڻ سان اتر سنڌ جي درياهي آمدرفت، فوجي چرپر ۽ واپاري رستن جي نگرانيءَ ۾ سهولت ملندي هئي.
اڪبر جي دور ۾ بکر ۽ ان سان لاڳاپيل اتر سنڌ جا علائقا مغل سياسي نظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويا.
بکر بعد ۾ مغل سلطنت جي سنڌي علائقن ۾ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مرزا جاني بيگ جي حڪومت ===

{{Main|مرزا جاني بيگ}}

[[مرزا جاني بيگ]] سنڌ جي ترخان حڪمران گهراڻي سان تعلق رکندو هو. سندس حڪومت جو مرڪز [[ٺٽو]] هو.
مرزا جاني بيگ پنهنجي حڪومت دوران مقامي سردارن، قبيلائي قوتن ۽ درياهي فوجي وسيلن جي مدد سان سنڌ جي ڏاکڻي علائقي ۾ پنهنجو اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.
ٺٽي ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا واپار، زراعت ۽ درياهي آمدرفت جي لحاظ کان اهم هئا.
مغل حڪومت لاءِ ڏکڻ سنڌ تي اقتدار قائم ڪرڻ جا سبب رڳو سياسي نه هئا، پر ان سان درياهي رستن، واپاري مرڪزن ۽ سامونڊي رابطن تي اثر وڌائڻ جا موقعا پڻ لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== عبدالرحيم خان خانان جي فوجي مهم ===

{{Main|عبدالرحيم خان خانان}}

اڪبر ڏکڻ سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ لاءِ [[عبدالرحيم خان خانان]] جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مهم منظم ڪئي.
خان خانان مغل درٻار جو اهم امير، فوجي اڳواڻ ۽ عالم هو.
هن سنڌ ۾ مرزا جاني بيگ خلاف فوجي ڪارروايون شروع ڪيون. جاني بيگ پنهنجي حڪومت جي بچاءَ لاءِ مقامي فوجي قوتن ۽ درياهي وسيلن کي استعمال ڪيو.
سنڌ جي درياهي جاگرافيءَ سبب جنگين ۾ ٻيڙين، درياهي لنگهن، رسد ۽ فوجي چرپر کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي جنگي اهميت ===

[[سيوهڻ]] سنڌ جي وچولي حصي ۾ هڪ اهم تاريخي ۽ فوجي مرڪز هو.
سيوهڻ جي قلعي ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سنڌو درياهه جي آمدرفت ۽ اتر کان ڏکڻ سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي لحاظ کان اهم هئا.
مرزا جاني بيگ ۽ مغل فوج وچ ۾ جنگين دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل علائقن کي خاص اهميت حاصل رهي.
مقامي مزاحمت ۽ درياهي جنگي حالتن سبب مغل فوج کي سنڌ ۾ پنهنجي پيشقدميءَ لاءِ ڊگهي فوجي مهم هلائڻي پئي.
1591ع ۾ جنگي ڪارروايون شدت اختيار ڪري ويون ۽ مرزا جاني بيگ جي فوجن کي مغل فوج جي دٻاءَ کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مرزا جاني بيگ جي شڪست ۽ صلح ===

مغل فوج جي وڌيڪ وسيلن، فوجي تنظيم ۽ ڊگهي مهم سبب مرزا جاني بيگ جي حڪومت تي دٻاءُ وڌندو ويو.
1592ع ۾ مرزا جاني بيگ عبدالرحيم خان خانان سان صلح ڪري مغل اقتدار جي بالادستي قبول ڪئي.
انهيءَ واقعي سان ڏکڻ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام سان ڳنڍجي وئي، جيتوڻيڪ مقامي ترخان حڪمرانن ۽ سردارن جو ڪردار مڪمل طور ختم نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;
مرزا جاني بيگ جي مغل اقتدار کي قبول ڪرڻ سنڌ جي تاريخ جو اهم واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کان پوءِ ٺٽو ۽ ان سان لاڳاپيل علائقا مغل شهنشاهي انتظام سان وڌيڪ سڌي طرح وابسته ٿيا.

=== سنڌ جي انتظامي حيثيت ===

مغل دور ۾ سنڌ جا مختلف حصا انتظامي ۽ فوجي لحاظ کان اهم هئا.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] اهم علائقائي مرڪزن طور اڀريا.
مغل انتظام ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جي صوبائي وابستگي ۽ انتظامي حيثيت وقت سان بدلجندي رهي. انهيءَ ڪري سڄي مغل دور لاءِ سنڌ کي هڪ ئي مستقل انتظامي صوبي طور بيان ڪرڻ مناسب نه آهي.
مغل عملدارن کي مقامي زميندارن، قبيلن، درياهي آبادين ۽ علائقائي سردارن سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکڻا پوندا هئا.
انهن لاڳاپن ۾ تعاون، محصول جي وصولي، سياسي ٺاهه ۽ ڪڏهن فوجي مزاحمت پڻ شامل هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۽ سنڌ جي مقامي تاريخ ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

'''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''' مغل دور جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي، جنهن جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] هو.
هيءُ ڪتاب شاهجهان جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي حالتن بابت قيمتي معلومات فراهم ڪري ٿو.
ان ۾ سنڌ جي مختلف علائقن، مقامي قبيلن، زميندارن، مغل عملدارن ۽ فوجي مسئلن بابت تفصيل موجود آهن.
ڪتاب مان ظاهر ٿئي ٿو ته مغل سلطنت جو مرڪزي اقتدار سنڌ جي مقامي حالتن سان هميشه سڌي ۽ آسان نموني لاڳو نه ٿيندو هو، پر انتظامي اختيار قائم رکڻ لاءِ مقامي سردارن ۽ فوجي قوتن سان مسلسل معاملا ڪرڻا پوندا هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌ جي مغل دور جا اهم مرڪز ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c3d3;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:white;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''سنڌ ۾ مغل دور جا اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز'''
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | مرڪز
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي حيثيت
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | اهميت
|-
| [[بکر]]
| فوجي ۽ انتظامي مرڪز
| اتر سنڌ ۽ سنڌو درياهه جي اهم لنگهن تي نگراني
|-
| [[سيوهڻ]]
| قلعو ۽ علائقائي انتظامي مرڪز
| وچ سنڌ جي رستن ۽ درياهي علائقن تي اثر
|-
| [[ٺٽو]]
| سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز
| ڏکڻ سنڌ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپا
|-
| [[نصرپور]]
| تاريخي شهري ۽ مقامي مرڪز
| زراعت، هنر ۽ علائقائي آبادي
|-
| [[لاڙڪاڻو]] ۽ ڀرپاسي
| اتر سنڌ جا آباد علائقا
| زراعت، مقامي سرداري لاڳاپا ۽ درياهي معيشت
|}

=== سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت جا اثر ===

سنڌ جي مغل سلطنت سان وابستگيءَ جا سياسي، انتظامي، معاشي ۽ ثقافتي اثر پيا.
مغل انتظامي روايتن سان لاڳاپيل فارسي ٻوليءَ جي استعمال کي سرڪاري لکتن ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ وڌيڪ اهميت ملي.
ٺٽي ۽ ٻين شهرن ۾ واپار، علمي سرگرمين ۽ فن تعمير جون مقامي روايتون جاري رهيون.
مغل دور جي سنڌ کي سمجهڻ لاءِ رڳو شاهي درٻار جي تاريخ ڪافي نه آهي، پر مقامي تاريخن، زميني محصول جي رڪارڊ، قبيلائي لاڳاپن ۽ درياهي معيشت جو مطالعو پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

== جهانگير جو دور (1605ع–1627ع) ==

{{Main|جهانگير}}

اڪبر جي وفات کان پوءِ سندس پٽ شهزادو سليم '''نورالدين محمد جهانگير''' جي لقب سان تخت نشين ٿيو.
جهانگير جي دور ۾ مغل سلطنت جو انتظامي نظام وڏي حد تائين اڪبر جي دور جي بنيادن تي قائم رهيو.
سندس حڪومت ۾ راجپوت رياستن، دکن، قنڌار ۽ ٻين علائقن سان سياسي ۽ فوجي معاملا اهم رهيا.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== خسرو جي بغاوت ===

1606ع ۾ جهانگير جي پٽ [[خسرو مرزا]] پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي.
بغاوت ناڪام ٿيڻ کان پوءِ خسرو گرفتار ٿيو ۽ کيس سخت سزا ڏني وئي.
خسرو کي انڌو ڪرڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن، پر ان واقعي جي تفصيلن ۽ سزا جي نوعيت بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن.
بغاوت ۾ شامل ماڻهن خلاف پڻ سخت ڪارروايون ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== نورجهان جو سياسي ڪردار ===

[[نورجهان]] جهانگير جي زال هئي ۽ مغل درٻار ۾ وڏي سياسي اثر رکندڙ عورتن مان هڪ هئي.
جهانگير جي حڪومت جي پوئين دور ۾ نورجهان، سندس خاندان ۽ درٻاري اميرن جو انتظامي فيصلن تي اثر وڌيو.
نورجهان جي نالي سان سڪا جاري ٿيڻ ۽ شاهي فرمانن ۾ سندس ڪردار مغل درٻار ۾ سندس غير معمولي حيثيت کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Ruby
 |title=Domesticity and Power in the Early Mughal World
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2005
 |isbn=9780521850223
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انارڪليءَ جي روايت ===

جهانگير جي شهزادي واري دور سان '''انارڪلي''' جي محبت جو مشهور قصو منسوب ڪيو ويندو آهي.
روايت موجب انارڪلي ۽ شهزادي سليم جي لاڳاپن تي اڪبر ناراض ٿيو.
بهرحال، انارڪليءَ کي زنده ڀت ۾ چونڊائڻ واري قصي جي تصديق معتبر معاصر تاريخي ماخذن مان نٿي ٿئي.
تنهنڪري ان واقعي کي ثابت ٿيل تاريخ بدران مشهور ادبي ۽ عوامي روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي.

=== جهانگير جي وفات ===

جهانگير 1627ع ۾ ڪشمير کان واپسيءَ دوران وفات ڪئي.
سندس مڙهه لاهور آندو ويو ۽ [[شاهدره]] ۾ دفنايو ويو.
سندس مقبرو مغل دور جي اهم تاريخي عمارتن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

== شاهجهان جو دور (1628ع–1658ع) ==

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.
[[نورجهان]] جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر آخرڪار شهزادو خرم غالب آيو.
خرم 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== فن تعمير ===

شاهجهان جي دور ۾ مغل فن تعمير کي خاص ترقي ملي.
هن پنهنجي زال [[ممتاز محل]] جي ياد ۾ آگري ۾ [[تاج محل]] تعمير ڪرايو.
[[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]]، [[جامع مسجد، دهلي]]، [[شاليمار باغ، لاهور]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] سندس دور جون اهم تعميراتي يادگارون آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جانشينيءَ جي جنگ ===

1657ع ۾ شاهجهان جي بيماريءَ کان پوءِ سندس پٽن [[دارا شڪوه]]، [[اورنگزيب]]، [[شاهه شجاع]] ۽ [[مراد بخش]] وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي.
اورنگزيب ۽ مراد بخش شروعات ۾ گڏجي دارا شڪوه جي فوجن خلاف جنگ ڪئي.
1658ع ۾ اورنگزيب اقتدار حاصل ڪيو ۽ شاهجهان کي آگري جي قلعي ۾ نظربند ڪيو.
شاهجهان 1666ع ۾ نظربنديءَ دوران وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب عالمگير جو دور (1658ع–1707ع) ==

{{Main|اورنگزيب}}

[[اورنگزيب عالمگير]] مغل سلطنت جي ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪندڙ شهنشاهن مان هڪ هو.
سندس دور ۾ سلطنت جون حدون دکن تائين وڌيون، پر مسلسل فوجي مهمن، مالي خرچن ۽ علائقائي مزاحمت سبب مغل حڪومت کي وڏا مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;&gt;{{cite book
 |last=Sarkar
 |first=Jadunath
 |title=History of Aurangzib
 |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دارا شڪوه جو انجام ===

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ جانشينيءَ جو اهم دعويدار هو.
هو اسلامي تصوف ۽ هندستاني فلسفي جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو.
جانشينيءَ جي جنگ ۾ شڪست کان پوءِ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ 1659ع ۾ اورنگزيب جي حڪم تي قتل ڪيو ويو.
دارا شڪوه جي قتل سان لاڳاپيل ڪجهه عوامي قصا، جهڙوڪ سندس سر کي عيد جي تحفي طور شاهجهان ڏانهن موڪلڻ، مختلف تاريخي روايتن ۾ ملن ٿا، پر انهن جي تفصيلن کي تنقيدي تحقيق کان سواءِ قطعي حقيقت طور پيش نه ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صوفي سرمد ===

[[سرمد ڪاشاني]] هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو، جنهن جو تعلق ٺٽي، لاهور ۽ دهليءَ سان رهيو.
تاريخي روايتن موجب هن پنهنجي سفرن دوران سنڌ ۾ پڻ وقت گذاريو.
سرمد جا دارا شڪوه سان لاڳاپا هئا ۽ اورنگزيب جي دور ۾ کيس مذهبي الزامن هيٺ موت جي سزا ڏني وئي.
سرمد جي اصليت، مذهبي تبديليءَ ۽ ذاتي لاڳاپن بابت مختلف روايتون ملن ٿيون، جن کي الڳ الڳ ماخذن سان پرکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;&gt;{{cite book
 |last=Schimmel
 |first=Annemarie
 |title=Mystical Dimensions of Islam
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=1975
 |isbn=9780807812716
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهبي ۽ انتظامي پاليسي ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني.
سندس دور ۾ ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' جي تدوين ڪئي وئي.
1679ع ۾ غير مسلم رعيت تي جزيي جي محصول کي ٻيهر لاڳو ڪيو ويو.
اورنگزيب جي مذهبي پاليسين بابت تاريخ نويسيءَ ۾ مختلف تشريحون موجود آهن.
ڪجهه محقق سندس پاليسين کي مذهبي سختيءَ سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته ٻيا سياسي ضرورتن، علائقائي حالتن ۽ انتظامي عملن جي پيچيدگين تي زور ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Truschke
 |first=Audrey
 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King
 |publisher=Stanford University Press
 |year=2017
 |isbn=9781503602595
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دکن جون جنگيون ===

اورنگزيب جي دور ۾ [[بيجاپور سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت]] مغل اقتدار ۾ شامل ٿيون.
تنهن هوندي به [[مراٺا|مراٺن]] سان ڊگهي جنگين مغل فوج ۽ خزاني تي وڏو دٻاءُ وڌو.
دکن ۾ مسلسل فوجي مهمن سبب سلطنت جي ٻين علائقن ۾ انتظامي مسئلا پڻ وڌيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== اورنگزيب جي وفات ===

اورنگزيب 1707ع ۾ احمدنگر جي ڀرپاسي وفات ڪئي.
سندس وفات ڪنهن جنگ جي ميدان ۾ قتل ٿيڻ سبب نه ٿي هئي.
هن کي [[خلدآباد]] ۾ دفنايو ويو.
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت ۾ جانشينيءَ جون جنگيون ۽ علائقائي سياسي بحران وڌيا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو زوال ==

=== جانشينيءَ جون جنگيون ===

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ اقتدار لاءِ جنگ شروع ٿي.
[[بهادر شاهه پهريون]] شهنشاهه بڻيو، پر سندس دور ۾ مغل سلطنت اڳين صديءَ واري مرڪزي طاقت برقرار نه رکي سگهي.
ايندڙ ڏهاڪن ۾ ڪيترائي مغل شهنشاهه مختصر عرصي لاءِ تخت نشين ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== علائقائي حڪومتن جو عروج ===

ارڙهين صديءَ ۾ بنگال، اودهه، حيدرآباد ۽ ٻين علائقن جا صوبائي حڪمران وڌيڪ خودمختيار ٿي ويا.
مراٺن، سکن ۽ ٻين سياسي قوتن جي طاقت وڌڻ سان مغل شهنشاهه جي حقيقي اقتدار جون حدون گهٽجنديون ويون.
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي ڪاهه مغل سلطنت جي سياسي ۽ مالي حيثيت کي سخت نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو عروج ===

ارڙهين صديءَ ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] هندستان ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائي.
1757ع جي [[پلاسي جي جنگ]] ۽ 1764ع جي [[بڪسر جي جنگ]] ڪمپنيءَ جي اقتدار جي واڌ ۾ اهم ثابت ٿيون.
1803ع ۾ برطانوي فوج دهليءَ تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ مغل شهنشاهه جي سياسي حيثيت وڏي حد تائين علامتي رهجي وئي.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو خاتمو (1857ع–1858ع) ==

{{Main|1857ع جي هندستاني بغاوت}}

1857ع ۾ هندستان جي مختلف علائقن ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ خلاف وڏي بغاوت شروع ٿي.
باغي فوجين دهليءَ ۾ آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي علامتي اڳواڻ طور تسليم ڪيو.
برطانوي فوج سيپٽمبر 1857ع ۾ دهليءَ تي ٻيهر قبضو ڪيو.
بهادر شاهه ظفر گرفتار ٿيو ۽ کيس مقدمي کان پوءِ رنگون جلاوطن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;
1858ع ۾ برطانوي حڪومت ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي هندستاني اقتدار کي ختم ڪري سڌي تاج برطانيه جي حڪومت قائم ڪئي.
انهيءَ تبديليءَ سان مغل سلطنت جو رسمي خاتمو ٿيو.
بهادر شاهه ظفر 1862ع ۾ رنگون ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جي اهم حڪمرانن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جا اهم شهنشاهه ۽ حڪمرانيءَ جا دور'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | حڪمران
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | اهم واقعا
|-
| [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| 1526ع–1530ع
| مغل سلطنت جو بنياد
|-
| [[همايون]]
| 1530ع–1540ع؛ 1555ع–1556ع
| جلاوطني ۽ اقتدار جي بحالي
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fff0d9;text-align:center;&quot; | '''1540ع–1555ع: سوري گهراڻي جو اقتدار'''
|-
| [[اڪبر]]
| 1556ع–1605ع
| سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي سڌارا
|-
| [[جهانگير]]
| 1605ع–1627ع
| درٻاري ثقافت ۽ سياسي تسلسل
|-
| [[شاهجهان]]
| 1628ع–1658ع
| مغل فن تعمير جو عروج
|-
| [[اورنگزيب]]
| 1658ع–1707ع
| علائقائي توسيع ۽ دکن جون جنگيون
|-
| [[بهادر شاهه پهريون]]
| 1707ع–1712ع
| جانشينيءَ جي بحران کان پوءِ حڪومت
|-
| [[محمد شاهه]]
| 1719ع–1748ع
| نادر شاهه جي ڪاهه ۽ مرڪزي اقتدار جي ڪمزوري
|-
| [[شاهه عالم ٻيو]]
| 1759ع–1806ع
| ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو وڌندڙ اثر
|-
| [[اڪبر شاهه ٻيو]]
| 1806ع–1837ع
| علامتي شاهي اقتدار
|-
| [[بهادر شاهه ظفر]]
| 1837ع–1857ع
| آخري مغل شهنشاهه
|}

== مغل سلطنت جو ثقافتي ورثو ==

مغل سلطنت ڏکڻ ايشيا جي سياست، ادب، مصوري، فن تعمير، باغباني، واپار ۽ انتظامي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.
فارسي درٻاري ۽ انتظامي ٻولي رهي، جڏهن ته هندستاني ۽ مختلف علائقائي ٻولين جي ادبي روايتن پڻ ترقي ڪئي.
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو.
[[تاج محل]]، [[همايون جو مقبرو]]، [[لال قلعو، دهلي]]، [[لاهور قلعو]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] مغل فن تعمير جي اهم يادگارن مان آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
سنڌ ۾ مغل دور جي تاريخ سياسي، انتظامي ۽ ثقافتي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي.
[[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[بکر]] مغل دور ۾ اهم علائقائي مرڪز رهيا، جڏهن ته ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جهڙا ماخذ ان دور جي مقامي سماج، حڪمرانيءَ ۽ مزاحمت بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |last=Richards |first=John F. |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=9780521566032}}
* {{cite book |last=Asher |first=Catherine B. |title=Architecture of Mughal India |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=9780521267281}}
* {{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=2 |publisher=Har-Anand Publications |year=2005}}
* {{cite book |last=Truschke |first=Audrey |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |publisher=Stanford University Press |year=2017}}
* {{cite book |last=Dalrymple |first=William |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857 |publisher=Bloomsbury |year=2006}}
* {{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975}}
* {{cite book |author=Yusuf Mirak |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani |language=fa}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_dynasty وڪيميڊيا ڪامنز تي مغل گهراڻي جون تصويرون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_emperors مغل شهنشاهن جون تصويرون]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل حڪمرانيءَ بابت تحقيقي مضمون]
* [https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/RevisedCurricula/Documents/2012-2013/pakistan%20studies%202012-13.pdf هائير ايجوڪيشن ڪميشن پاڪستان: مغل تاريخ جا علمي ماخذ]

[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:مغل گهراڻو]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:1526ع ۾ قائم ٿيل رياستون]]
[[زمرو:1857ع ۾ ختم ٿيل رياستون]]</text>
      <sha1>r0u17tflmx4b2crzxlb27vhf8la9tm0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424424</id>
      <parentid>424418</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:17:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42436" sha1="m0dnodxk9s9cotzn3x0okimcbrmyejm" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = اوائلي جديد دور
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[اورنگزيب]] جي وفات
| date_event3 = 1707ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي بادشاهت
| title_leader = شهنشاهه
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[فتح پور سيڪري]]، [[لاهور]] ۽ [[دهلي]] مختلف دورن ۾
| common_languages = فارسي (درباري ۽ انتظامي)، چغتائي ترڪي، هندستاني ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = اسلام (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = روپيو، دام ۽ ٻيا سڪا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'') ڏکڻ ايشيا جي هڪ تاريخي سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هي سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جيتوڻيڪ 1540ع کان 1555ع تائين هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. ارڙهين صديءَ ۾ مغل شهنشاهن جي حقيقي سياسي طاقت گهٽجندي وئي ۽ ڪيترائي علائقا عملي طور خودمختيار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي هندستاني حڪومت ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪمراني شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

بابر وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] فرغانه جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو.
بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ [[فرغانه]] ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪاميءَ کان پوءِ هن 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
هندستان ۾ [[ابراهيم لوڌي]] جي حڪومت دوران ڪيترن افغان سردارن سان سياسي اختلاف پيدا ٿيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا.
انهن رابطَن بابر لاءِ هندستان تي حملي جا موقعا پيدا ڪيا، پر سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.

21 اپريل 1526ع تي بابر پاڻي پت جي پهرين جنگ ۾ ابراهيم لوڌيءَ کي شڪست ڏني. جنگ ۾ ابراهيم لوڌي مارجي ويو ۽ بابر دهلي ۽ آگري تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1527ع ۾ بابر [[خانوا جي جنگ]] ۾ [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ واري اتحاد کي شڪست ڏني. 1528ع ۾ چنديري ۽ 1529ع ۾ گهاگهرا جي مهمن ذريعي هن پنهنجي نئين حڪومت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.
1530ع ۾ بابر آگري ۾ وفات ڪئي ۽ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

=== همايون جي ابتدائي حڪومت ===

[[همايون]] 1530ع ۾ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.
انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو فريد خان هو.
فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

1539ع ۾ [[چوَسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.
1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي.
انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي هندستان ڇڏڻو پيو ۽ شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي.
سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.
هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.
هن قديم واپاري رستن جي مرمت ۽ توسيع پڻ ڪرائي. انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ [[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] پڻ شامل هو.
هي رستو شير شاهه کان گهڻو اڳ مختلف صورتن ۾ موجود هو؛ تنهنڪري ان کي مڪمل طور سندس نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== همايون جي جلاوطني ۽ عمرڪوٽ ===

همايون شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۽ ٻين علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو.
1542ع ۾ هو [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.
15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ [[اڪبر]] جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي مدد حاصل ڪيائين.

=== مغل اقتدار جي بحالي ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.
سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] 1554ع تائين حڪومت ڪئي.
اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا.
همايون انهن حالتن مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو. سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني.
انهيءَ فتح سان دهليءَ ۾ مغل حڪومت ٻيهر بحال ٿي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
همايون 1556ع ۾ دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر}}

[[جلال الدين محمد اڪبر]] 1556ع ۾ ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو.
سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ طور ڪم ڪيو.
1556ع ۾ [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]] ۾ مغل فوج [[هيمو]] کي شڪست ڏني، جنهن سان دهليءَ ۾ مغل اقتدار مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جون حدون وڏي پيماني تي وڌيون.
هن مالوا، گجرات، بنگال، ڪشمير، سنڌ ۽ دکن جي ڪجهه علائقن ۾ مغل اقتدار قائم ڪيو.
راجپوت رياستن سان سندس لاڳاپن ۾ فوجي مهمن سان گڏ سفارتڪاري ۽ شاهي شاديون پڻ شامل هيون.
ڪجهه راجپوت حڪمران مغل انتظام ۾ اهم عهدن تي پهتا، جڏهن ته ميوار جهڙن علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== انتظامي سڌارا ===

اڪبر جي حڪومت ۾ مغل انتظامي ڍانچي کي وڌيڪ منظم ڪيو ويو.
هن [[منصبداري نظام]] کي ترقي ڏني، جنهن ۾ فوجي ۽ انتظامي عهديدارن جي درجي بندي ڪئي ويندي هئي.
[[راجا ٽوڊر مل]] سان لاڳاپيل مالياتي سڌارن ۾ زمين جي ماپ، پيداوار جي اندازي ۽ محصول جي تعين کي اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهبي پاليسي ===

اڪبر پنهنجي حڪومت ۾ مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن غير مسلم رعيت تي لاڳو ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا ۽ درٻار ۾ مسلمانن، هندن، جينن، عيسائين ۽ زرتشتين سان مذهبي بحث مباحثا ڪيا.
اڪبر جي فڪر سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' هڪ محدود درٻاري روحاني ۽ اخلاقي سلسلو هو.
ان کي سموري سلطنت تي لاڳو ٿيل نئون سيڪيولر رياستي مذهب قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 1605ع ۾ وفات ڪئي ۽ کيس [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس جانشين پٽ [[جهانگير]] ٿيو.

== سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي سياسي حالت ===
سورهين صديءَ ۾ [[سنڌ]] جي سياسي صورتحال مختلف علائقائي حڪمران خاندانن، مقامي سردارن ۽ پاڙيسري طاقتن جي اثر هيٺ هئي.
اتر سنڌ جي [[بکر]] واري علائقي ۽ ڏکڻ سنڌ جي [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي جون سياسي حالتون هڪجهڙيون نه هيون.
[[ارغون گهراڻو|ارغون]] ۽ [[ترخان گهراڻو|ترخان]] حڪمرانن سنڌ جي مختلف حصن تي اقتدار قائم ڪيو هو. ڏکڻ سنڌ ۾ ٺٽو هڪ اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هو.
اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت اتر سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جڏهن ته ڏکڻ سنڌ ۾ ترخان حڪمران [[مرزا جاني بيگ]] جو اثر قائم رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses
 |journal=Pakistan Perspectives
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== بکر ۽ اتر سنڌ ===

[[بکر قلعو]] سنڌو درياهه جي وچ واري اهم دفاعي ۽ انتظامي ماڳن مان هڪ هو.
بکر تي اقتدار رکڻ سان اتر سنڌ جي درياهي آمدرفت، فوجي چرپر ۽ واپاري رستن جي نگرانيءَ ۾ سهولت ملندي هئي.
اڪبر جي دور ۾ بکر ۽ ان سان لاڳاپيل اتر سنڌ جا علائقا مغل سياسي نظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويا.
بکر بعد ۾ مغل سلطنت جي سنڌي علائقن ۾ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مرزا جاني بيگ جي حڪومت ===

{{Main|مرزا جاني بيگ}}

[[مرزا جاني بيگ]] سنڌ جي ترخان حڪمران گهراڻي سان تعلق رکندو هو. سندس حڪومت جو مرڪز [[ٺٽو]] هو.
مرزا جاني بيگ پنهنجي حڪومت دوران مقامي سردارن، قبيلائي قوتن ۽ درياهي فوجي وسيلن جي مدد سان سنڌ جي ڏاکڻي علائقي ۾ پنهنجو اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.
ٺٽي ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا واپار، زراعت ۽ درياهي آمدرفت جي لحاظ کان اهم هئا.
مغل حڪومت لاءِ ڏکڻ سنڌ تي اقتدار قائم ڪرڻ جا سبب رڳو سياسي نه هئا، پر ان سان درياهي رستن، واپاري مرڪزن ۽ سامونڊي رابطن تي اثر وڌائڻ جا موقعا پڻ لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== عبدالرحيم خان خانان جي فوجي مهم ===

{{Main|عبدالرحيم خان خانان}}

اڪبر ڏکڻ سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ لاءِ [[عبدالرحيم خان خانان]] جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مهم منظم ڪئي.
خان خانان مغل درٻار جو اهم امير، فوجي اڳواڻ ۽ عالم هو.
هن سنڌ ۾ مرزا جاني بيگ خلاف فوجي ڪارروايون شروع ڪيون. جاني بيگ پنهنجي حڪومت جي بچاءَ لاءِ مقامي فوجي قوتن ۽ درياهي وسيلن کي استعمال ڪيو.
سنڌ جي درياهي جاگرافيءَ سبب جنگين ۾ ٻيڙين، درياهي لنگهن، رسد ۽ فوجي چرپر کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي جنگي اهميت ===

[[سيوهڻ]] سنڌ جي وچولي حصي ۾ هڪ اهم تاريخي ۽ فوجي مرڪز هو.
سيوهڻ جي قلعي ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سنڌو درياهه جي آمدرفت ۽ اتر کان ڏکڻ سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي لحاظ کان اهم هئا.
مرزا جاني بيگ ۽ مغل فوج وچ ۾ جنگين دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل علائقن کي خاص اهميت حاصل رهي.
مقامي مزاحمت ۽ درياهي جنگي حالتن سبب مغل فوج کي سنڌ ۾ پنهنجي پيشقدميءَ لاءِ ڊگهي فوجي مهم هلائڻي پئي.
1591ع ۾ جنگي ڪارروايون شدت اختيار ڪري ويون ۽ مرزا جاني بيگ جي فوجن کي مغل فوج جي دٻاءَ کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مرزا جاني بيگ جي شڪست ۽ صلح ===

مغل فوج جي وڌيڪ وسيلن، فوجي تنظيم ۽ ڊگهي مهم سبب مرزا جاني بيگ جي حڪومت تي دٻاءُ وڌندو ويو.
1592ع ۾ مرزا جاني بيگ عبدالرحيم خان خانان سان صلح ڪري مغل اقتدار جي بالادستي قبول ڪئي.
انهيءَ واقعي سان ڏکڻ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام سان ڳنڍجي وئي، جيتوڻيڪ مقامي ترخان حڪمرانن ۽ سردارن جو ڪردار مڪمل طور ختم نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;
مرزا جاني بيگ جي مغل اقتدار کي قبول ڪرڻ سنڌ جي تاريخ جو اهم واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کان پوءِ ٺٽو ۽ ان سان لاڳاپيل علائقا مغل شهنشاهي انتظام سان وڌيڪ سڌي طرح وابسته ٿيا.

=== سنڌ جي انتظامي حيثيت ===

مغل دور ۾ سنڌ جا مختلف حصا انتظامي ۽ فوجي لحاظ کان اهم هئا.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] اهم علائقائي مرڪزن طور اڀريا.
مغل انتظام ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جي صوبائي وابستگي ۽ انتظامي حيثيت وقت سان بدلجندي رهي. انهيءَ ڪري سڄي مغل دور لاءِ سنڌ کي هڪ ئي مستقل انتظامي صوبي طور بيان ڪرڻ مناسب نه آهي.
مغل عملدارن کي مقامي زميندارن، قبيلن، درياهي آبادين ۽ علائقائي سردارن سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکڻا پوندا هئا.
انهن لاڳاپن ۾ تعاون، محصول جي وصولي، سياسي ٺاهه ۽ ڪڏهن فوجي مزاحمت پڻ شامل هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۽ سنڌ جي مقامي تاريخ ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

'''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''' مغل دور جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي، جنهن جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] هو.
هيءُ ڪتاب شاهجهان جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي حالتن بابت قيمتي معلومات فراهم ڪري ٿو.
ان ۾ سنڌ جي مختلف علائقن، مقامي قبيلن، زميندارن، مغل عملدارن ۽ فوجي مسئلن بابت تفصيل موجود آهن.
ڪتاب مان ظاهر ٿئي ٿو ته مغل سلطنت جو مرڪزي اقتدار سنڌ جي مقامي حالتن سان هميشه سڌي ۽ آسان نموني لاڳو نه ٿيندو هو، پر انتظامي اختيار قائم رکڻ لاءِ مقامي سردارن ۽ فوجي قوتن سان مسلسل معاملا ڪرڻا پوندا هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌ جي مغل دور جا اهم مرڪز ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c3d3;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:white;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''سنڌ ۾ مغل دور جا اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز'''
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | مرڪز
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي حيثيت
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | اهميت
|-
| [[بکر]]
| فوجي ۽ انتظامي مرڪز
| اتر سنڌ ۽ سنڌو درياهه جي اهم لنگهن تي نگراني
|-
| [[سيوهڻ]]
| قلعو ۽ علائقائي انتظامي مرڪز
| وچ سنڌ جي رستن ۽ درياهي علائقن تي اثر
|-
| [[ٺٽو]]
| سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز
| ڏکڻ سنڌ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپا
|-
| [[نصرپور]]
| تاريخي شهري ۽ مقامي مرڪز
| زراعت، هنر ۽ علائقائي آبادي
|-
| [[لاڙڪاڻو]] ۽ ڀرپاسي
| اتر سنڌ جا آباد علائقا
| زراعت، مقامي سرداري لاڳاپا ۽ درياهي معيشت
|}

=== سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت جا اثر ===

سنڌ جي مغل سلطنت سان وابستگيءَ جا سياسي، انتظامي، معاشي ۽ ثقافتي اثر پيا.
مغل انتظامي روايتن سان لاڳاپيل فارسي ٻوليءَ جي استعمال کي سرڪاري لکتن ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ وڌيڪ اهميت ملي.
ٺٽي ۽ ٻين شهرن ۾ واپار، علمي سرگرمين ۽ فن تعمير جون مقامي روايتون جاري رهيون.
مغل دور جي سنڌ کي سمجهڻ لاءِ رڳو شاهي درٻار جي تاريخ ڪافي نه آهي، پر مقامي تاريخن، زميني محصول جي رڪارڊ، قبيلائي لاڳاپن ۽ درياهي معيشت جو مطالعو پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ سنڌ ===

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

جهانگير جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي نظام سان ڳنڍيل رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم علائقائي مرڪز هئا.
سنڌ ۾ مغل اقتدار جي عملي صورت مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه هئي.
مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، درياهي آبادين ۽ مغل عملدارن وچ ۾ تعاون ۽ تڪرار ٻنهي قسمن جا لاڳاپا موجود هئا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زرعي پيداوار، زميني محصول، سنڌو درياهه جا رستا ۽ ڏکڻ سنڌ جا واپاري مرڪز شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽو ۽ واپاري سرگرميون ===

[[ٺٽو]] جهانگير جي دور ۾ ڏکڻ سنڌ جو اهم شهري ۽ واپاري مرڪز رهيو.
شهر جي اقتصادي زندگي سنڌو درياهه، سامونڊي واپار، دستڪاري ۽ علائقائي منڊين سان لاڳاپيل هئي.
فارسي ٻوليءَ جو استعمال سرڪاري انتظام ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ اهم رهيو، جڏهن ته مقامي سماج ۾ سنڌي ۽ ٻيون ٻوليون استعمال ٿينديون رهيون.
ٺٽي جي علمي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ مغل دور هڪ اهم مرحلو هو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مغل انتظام ۽ مقامي سردار ===

سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن کي مقامي سردارن ۽ قبيلن سان لاڳاپا قائم رکڻا پوندا هئا.
انهن لاڳاپن ۾ زميني محصول، فوجي مدد، رستن جي حفاظت ۽ علائقائي انتظام جا معاملا شامل هئا.
مقامي مزاحمت، عملدارن جي اختيارن ۽ انتظامي مسئلن بابت معلومات لاءِ ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' هڪ اهم ماخذ آهي.
هي ڪتاب جهانگير کان پوءِ شاهجهان جي دور ۾ مرتب ٿيو، تنهنڪري ان جي بيانن کي جهانگير جي هر واقعي جو سڌو معاصر ثبوت سمجهڻ بدران لاڳاپيل زماني ۽ تاريخي پسمنظر مطابق استعمال ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== جهانگير جو دور (1605ع–1627ع) ==

{{Main|جهانگير}}

اڪبر جي وفات کان پوءِ سندس پٽ شهزادو سليم '''نورالدين محمد جهانگير''' جي لقب سان تخت نشين ٿيو.
جهانگير جي دور ۾ مغل سلطنت جو انتظامي نظام وڏي حد تائين اڪبر جي دور جي بنيادن تي قائم رهيو.
سندس حڪومت ۾ راجپوت رياستن، دکن، قنڌار ۽ ٻين علائقن سان سياسي ۽ فوجي معاملا اهم رهيا.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== خسرو جي بغاوت ===

1606ع ۾ جهانگير جي پٽ [[خسرو مرزا]] پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي.
بغاوت ناڪام ٿيڻ کان پوءِ خسرو گرفتار ٿيو ۽ کيس سخت سزا ڏني وئي.
خسرو کي انڌو ڪرڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن، پر ان واقعي جي تفصيلن ۽ سزا جي نوعيت بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن.
بغاوت ۾ شامل ماڻهن خلاف پڻ سخت ڪارروايون ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== نورجهان جو سياسي ڪردار ===

[[نورجهان]] جهانگير جي زال هئي ۽ مغل درٻار ۾ وڏي سياسي اثر رکندڙ عورتن مان هڪ هئي.
جهانگير جي حڪومت جي پوئين دور ۾ نورجهان، سندس خاندان ۽ درٻاري اميرن جو انتظامي فيصلن تي اثر وڌيو.
نورجهان جي نالي سان سڪا جاري ٿيڻ ۽ شاهي فرمانن ۾ سندس ڪردار مغل درٻار ۾ سندس غير معمولي حيثيت کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Ruby
 |title=Domesticity and Power in the Early Mughal World
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2005
 |isbn=9780521850223
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انارڪليءَ جي روايت ===

جهانگير جي شهزادي واري دور سان '''انارڪلي''' جي محبت جو مشهور قصو منسوب ڪيو ويندو آهي.
روايت موجب انارڪلي ۽ شهزادي سليم جي لاڳاپن تي اڪبر ناراض ٿيو.
بهرحال، انارڪليءَ کي زنده ڀت ۾ چونڊائڻ واري قصي جي تصديق معتبر معاصر تاريخي ماخذن مان نٿي ٿئي.
تنهنڪري ان واقعي کي ثابت ٿيل تاريخ بدران مشهور ادبي ۽ عوامي روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي.

=== جهانگير جي وفات ===

جهانگير 1627ع ۾ ڪشمير کان واپسيءَ دوران وفات ڪئي.
سندس مڙهه لاهور آندو ويو ۽ [[شاهدره]] ۾ دفنايو ويو.
سندس مقبرو مغل دور جي اهم تاريخي عمارتن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

== شاهجهان جو دور (1628ع–1658ع) ==

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.
[[نورجهان]] جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر آخرڪار شهزادو خرم غالب آيو.
خرم 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== فن تعمير ===

شاهجهان جي دور ۾ مغل فن تعمير کي خاص ترقي ملي.
هن پنهنجي زال [[ممتاز محل]] جي ياد ۾ آگري ۾ [[تاج محل]] تعمير ڪرايو.
[[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]]، [[جامع مسجد، دهلي]]، [[شاليمار باغ، لاهور]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] سندس دور جون اهم تعميراتي يادگارون آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جانشينيءَ جي جنگ ===

1657ع ۾ شاهجهان جي بيماريءَ کان پوءِ سندس پٽن [[دارا شڪوه]]، [[اورنگزيب]]، [[شاهه شجاع]] ۽ [[مراد بخش]] وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي.
اورنگزيب ۽ مراد بخش شروعات ۾ گڏجي دارا شڪوه جي فوجن خلاف جنگ ڪئي.
1658ع ۾ اورنگزيب اقتدار حاصل ڪيو ۽ شاهجهان کي آگري جي قلعي ۾ نظربند ڪيو.
شاهجهان 1666ع ۾ نظربنديءَ دوران وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب عالمگير جو دور (1658ع–1707ع) ==

{{Main|اورنگزيب}}

[[اورنگزيب عالمگير]] مغل سلطنت جي ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪندڙ شهنشاهن مان هڪ هو.
سندس دور ۾ سلطنت جون حدون دکن تائين وڌيون، پر مسلسل فوجي مهمن، مالي خرچن ۽ علائقائي مزاحمت سبب مغل حڪومت کي وڏا مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;&gt;{{cite book
 |last=Sarkar
 |first=Jadunath
 |title=History of Aurangzib
 |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دارا شڪوه جو انجام ===

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ جانشينيءَ جو اهم دعويدار هو.
هو اسلامي تصوف ۽ هندستاني فلسفي جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو.
جانشينيءَ جي جنگ ۾ شڪست کان پوءِ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ 1659ع ۾ اورنگزيب جي حڪم تي قتل ڪيو ويو.
دارا شڪوه جي قتل سان لاڳاپيل ڪجهه عوامي قصا، جهڙوڪ سندس سر کي عيد جي تحفي طور شاهجهان ڏانهن موڪلڻ، مختلف تاريخي روايتن ۾ ملن ٿا، پر انهن جي تفصيلن کي تنقيدي تحقيق کان سواءِ قطعي حقيقت طور پيش نه ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صوفي سرمد ===

[[سرمد ڪاشاني]] هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو، جنهن جو تعلق ٺٽي، لاهور ۽ دهليءَ سان رهيو.
تاريخي روايتن موجب هن پنهنجي سفرن دوران سنڌ ۾ پڻ وقت گذاريو.
سرمد جا دارا شڪوه سان لاڳاپا هئا ۽ اورنگزيب جي دور ۾ کيس مذهبي الزامن هيٺ موت جي سزا ڏني وئي.
سرمد جي اصليت، مذهبي تبديليءَ ۽ ذاتي لاڳاپن بابت مختلف روايتون ملن ٿيون، جن کي الڳ الڳ ماخذن سان پرکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;&gt;{{cite book
 |last=Schimmel
 |first=Annemarie
 |title=Mystical Dimensions of Islam
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=1975
 |isbn=9780807812716
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهبي ۽ انتظامي پاليسي ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني.
سندس دور ۾ ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' جي تدوين ڪئي وئي.
1679ع ۾ غير مسلم رعيت تي جزيي جي محصول کي ٻيهر لاڳو ڪيو ويو.
اورنگزيب جي مذهبي پاليسين بابت تاريخ نويسيءَ ۾ مختلف تشريحون موجود آهن.
ڪجهه محقق سندس پاليسين کي مذهبي سختيءَ سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته ٻيا سياسي ضرورتن، علائقائي حالتن ۽ انتظامي عملن جي پيچيدگين تي زور ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Truschke
 |first=Audrey
 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King
 |publisher=Stanford University Press
 |year=2017
 |isbn=9781503602595
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دکن جون جنگيون ===

اورنگزيب جي دور ۾ [[بيجاپور سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت]] مغل اقتدار ۾ شامل ٿيون.
تنهن هوندي به [[مراٺا|مراٺن]] سان ڊگهي جنگين مغل فوج ۽ خزاني تي وڏو دٻاءُ وڌو.
دکن ۾ مسلسل فوجي مهمن سبب سلطنت جي ٻين علائقن ۾ انتظامي مسئلا پڻ وڌيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== اورنگزيب جي وفات ===

اورنگزيب 1707ع ۾ احمدنگر جي ڀرپاسي وفات ڪئي.
سندس وفات ڪنهن جنگ جي ميدان ۾ قتل ٿيڻ سبب نه ٿي هئي.
هن کي [[خلدآباد]] ۾ دفنايو ويو.
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت ۾ جانشينيءَ جون جنگيون ۽ علائقائي سياسي بحران وڌيا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو زوال ==

=== جانشينيءَ جون جنگيون ===

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ اقتدار لاءِ جنگ شروع ٿي.
[[بهادر شاهه پهريون]] شهنشاهه بڻيو، پر سندس دور ۾ مغل سلطنت اڳين صديءَ واري مرڪزي طاقت برقرار نه رکي سگهي.
ايندڙ ڏهاڪن ۾ ڪيترائي مغل شهنشاهه مختصر عرصي لاءِ تخت نشين ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== علائقائي حڪومتن جو عروج ===

ارڙهين صديءَ ۾ بنگال، اودهه، حيدرآباد ۽ ٻين علائقن جا صوبائي حڪمران وڌيڪ خودمختيار ٿي ويا.
مراٺن، سکن ۽ ٻين سياسي قوتن جي طاقت وڌڻ سان مغل شهنشاهه جي حقيقي اقتدار جون حدون گهٽجنديون ويون.
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي ڪاهه مغل سلطنت جي سياسي ۽ مالي حيثيت کي سخت نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو عروج ===

ارڙهين صديءَ ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] هندستان ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائي.
1757ع جي [[پلاسي جي جنگ]] ۽ 1764ع جي [[بڪسر جي جنگ]] ڪمپنيءَ جي اقتدار جي واڌ ۾ اهم ثابت ٿيون.
1803ع ۾ برطانوي فوج دهليءَ تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ مغل شهنشاهه جي سياسي حيثيت وڏي حد تائين علامتي رهجي وئي.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو خاتمو (1857ع–1858ع) ==

{{Main|1857ع جي هندستاني بغاوت}}

1857ع ۾ هندستان جي مختلف علائقن ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ خلاف وڏي بغاوت شروع ٿي.
باغي فوجين دهليءَ ۾ آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي علامتي اڳواڻ طور تسليم ڪيو.
برطانوي فوج سيپٽمبر 1857ع ۾ دهليءَ تي ٻيهر قبضو ڪيو.
بهادر شاهه ظفر گرفتار ٿيو ۽ کيس مقدمي کان پوءِ رنگون جلاوطن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;
1858ع ۾ برطانوي حڪومت ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي هندستاني اقتدار کي ختم ڪري سڌي تاج برطانيه جي حڪومت قائم ڪئي.
انهيءَ تبديليءَ سان مغل سلطنت جو رسمي خاتمو ٿيو.
بهادر شاهه ظفر 1862ع ۾ رنگون ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جي اهم حڪمرانن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جا اهم شهنشاهه ۽ حڪمرانيءَ جا دور'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | حڪمران
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | اهم واقعا
|-
| [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| 1526ع–1530ع
| مغل سلطنت جو بنياد
|-
| [[همايون]]
| 1530ع–1540ع؛ 1555ع–1556ع
| جلاوطني ۽ اقتدار جي بحالي
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fff0d9;text-align:center;&quot; | '''1540ع–1555ع: سوري گهراڻي جو اقتدار'''
|-
| [[اڪبر]]
| 1556ع–1605ع
| سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي سڌارا
|-
| [[جهانگير]]
| 1605ع–1627ع
| درٻاري ثقافت ۽ سياسي تسلسل
|-
| [[شاهجهان]]
| 1628ع–1658ع
| مغل فن تعمير جو عروج
|-
| [[اورنگزيب]]
| 1658ع–1707ع
| علائقائي توسيع ۽ دکن جون جنگيون
|-
| [[بهادر شاهه پهريون]]
| 1707ع–1712ع
| جانشينيءَ جي بحران کان پوءِ حڪومت
|-
| [[محمد شاهه]]
| 1719ع–1748ع
| نادر شاهه جي ڪاهه ۽ مرڪزي اقتدار جي ڪمزوري
|-
| [[شاهه عالم ٻيو]]
| 1759ع–1806ع
| ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو وڌندڙ اثر
|-
| [[اڪبر شاهه ٻيو]]
| 1806ع–1837ع
| علامتي شاهي اقتدار
|-
| [[بهادر شاهه ظفر]]
| 1837ع–1857ع
| آخري مغل شهنشاهه
|}

== مغل سلطنت جو ثقافتي ورثو ==

مغل سلطنت ڏکڻ ايشيا جي سياست، ادب، مصوري، فن تعمير، باغباني، واپار ۽ انتظامي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.
فارسي درٻاري ۽ انتظامي ٻولي رهي، جڏهن ته هندستاني ۽ مختلف علائقائي ٻولين جي ادبي روايتن پڻ ترقي ڪئي.
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو.
[[تاج محل]]، [[همايون جو مقبرو]]، [[لال قلعو، دهلي]]، [[لاهور قلعو]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] مغل فن تعمير جي اهم يادگارن مان آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
سنڌ ۾ مغل دور جي تاريخ سياسي، انتظامي ۽ ثقافتي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي.
[[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[بکر]] مغل دور ۾ اهم علائقائي مرڪز رهيا، جڏهن ته ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جهڙا ماخذ ان دور جي مقامي سماج، حڪمرانيءَ ۽ مزاحمت بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |last=Richards |first=John F. |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=9780521566032}}
* {{cite book |last=Asher |first=Catherine B. |title=Architecture of Mughal India |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=9780521267281}}
* {{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=2 |publisher=Har-Anand Publications |year=2005}}
* {{cite book |last=Truschke |first=Audrey |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |publisher=Stanford University Press |year=2017}}
* {{cite book |last=Dalrymple |first=William |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857 |publisher=Bloomsbury |year=2006}}
* {{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975}}
* {{cite book |author=Yusuf Mirak |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani |language=fa}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_dynasty وڪيميڊيا ڪامنز تي مغل گهراڻي جون تصويرون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_emperors مغل شهنشاهن جون تصويرون]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل حڪمرانيءَ بابت تحقيقي مضمون]
* [https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/RevisedCurricula/Documents/2012-2013/pakistan%20studies%202012-13.pdf هائير ايجوڪيشن ڪميشن پاڪستان: مغل تاريخ جا علمي ماخذ]

[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:مغل گهراڻو]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:1526ع ۾ قائم ٿيل رياستون]]
[[زمرو:1857ع ۾ ختم ٿيل رياستون]]</text>
      <sha1>m0dnodxk9s9cotzn3x0okimcbrmyejm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424425</id>
      <parentid>424424</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:18:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39302" sha1="h8394b2j6v9fpqn066gjqfmonsvns8m" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = اوائلي جديد دور
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[اورنگزيب]] جي وفات
| date_event3 = 1707ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي بادشاهت
| title_leader = شهنشاهه
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[فتح پور سيڪري]]، [[لاهور]] ۽ [[دهلي]] مختلف دورن ۾
| common_languages = فارسي (درباري ۽ انتظامي)، چغتائي ترڪي، هندستاني ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = اسلام (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = روپيو، دام ۽ ٻيا سڪا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'') ڏکڻ ايشيا جي هڪ تاريخي سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هي سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جيتوڻيڪ 1540ع کان 1555ع تائين هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. ارڙهين صديءَ ۾ مغل شهنشاهن جي حقيقي سياسي طاقت گهٽجندي وئي ۽ ڪيترائي علائقا عملي طور خودمختيار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي هندستاني حڪومت ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪمراني شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

بابر وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] فرغانه جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو.
بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ [[فرغانه]] ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪاميءَ کان پوءِ هن 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
هندستان ۾ [[ابراهيم لوڌي]] جي حڪومت دوران ڪيترن افغان سردارن سان سياسي اختلاف پيدا ٿيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا.
انهن رابطَن بابر لاءِ هندستان تي حملي جا موقعا پيدا ڪيا، پر سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.

21 اپريل 1526ع تي بابر پاڻي پت جي پهرين جنگ ۾ ابراهيم لوڌيءَ کي شڪست ڏني. جنگ ۾ ابراهيم لوڌي مارجي ويو ۽ بابر دهلي ۽ آگري تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1527ع ۾ بابر [[خانوا جي جنگ]] ۾ [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ واري اتحاد کي شڪست ڏني. 1528ع ۾ چنديري ۽ 1529ع ۾ گهاگهرا جي مهمن ذريعي هن پنهنجي نئين حڪومت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.
1530ع ۾ بابر آگري ۾ وفات ڪئي ۽ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

=== همايون جي ابتدائي حڪومت ===

[[همايون]] 1530ع ۾ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.
انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو فريد خان هو.
فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

1539ع ۾ [[چوَسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.
1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي.
انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي هندستان ڇڏڻو پيو ۽ شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي.
سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.
هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.
هن قديم واپاري رستن جي مرمت ۽ توسيع پڻ ڪرائي. انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ [[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] پڻ شامل هو.
هي رستو شير شاهه کان گهڻو اڳ مختلف صورتن ۾ موجود هو؛ تنهنڪري ان کي مڪمل طور سندس نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== همايون جي جلاوطني ۽ عمرڪوٽ ===

همايون شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۽ ٻين علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو.
1542ع ۾ هو [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.
15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ [[اڪبر]] جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي مدد حاصل ڪيائين.

=== مغل اقتدار جي بحالي ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.
سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] 1554ع تائين حڪومت ڪئي.
اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا.
همايون انهن حالتن مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو. سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني.
انهيءَ فتح سان دهليءَ ۾ مغل حڪومت ٻيهر بحال ٿي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
همايون 1556ع ۾ دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر}}

[[جلال الدين محمد اڪبر]] 1556ع ۾ ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو.
سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ طور ڪم ڪيو.
1556ع ۾ [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]] ۾ مغل فوج [[هيمو]] کي شڪست ڏني، جنهن سان دهليءَ ۾ مغل اقتدار مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جون حدون وڏي پيماني تي وڌيون.
هن مالوا، گجرات، بنگال، ڪشمير، سنڌ ۽ دکن جي ڪجهه علائقن ۾ مغل اقتدار قائم ڪيو.
راجپوت رياستن سان سندس لاڳاپن ۾ فوجي مهمن سان گڏ سفارتڪاري ۽ شاهي شاديون پڻ شامل هيون.
ڪجهه راجپوت حڪمران مغل انتظام ۾ اهم عهدن تي پهتا، جڏهن ته ميوار جهڙن علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== انتظامي سڌارا ===

اڪبر جي حڪومت ۾ مغل انتظامي ڍانچي کي وڌيڪ منظم ڪيو ويو.
هن [[منصبداري نظام]] کي ترقي ڏني، جنهن ۾ فوجي ۽ انتظامي عهديدارن جي درجي بندي ڪئي ويندي هئي.
[[راجا ٽوڊر مل]] سان لاڳاپيل مالياتي سڌارن ۾ زمين جي ماپ، پيداوار جي اندازي ۽ محصول جي تعين کي اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهبي پاليسي ===

اڪبر پنهنجي حڪومت ۾ مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن غير مسلم رعيت تي لاڳو ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا ۽ درٻار ۾ مسلمانن، هندن، جينن، عيسائين ۽ زرتشتين سان مذهبي بحث مباحثا ڪيا.
اڪبر جي فڪر سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' هڪ محدود درٻاري روحاني ۽ اخلاقي سلسلو هو.
ان کي سموري سلطنت تي لاڳو ٿيل نئون سيڪيولر رياستي مذهب قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 1605ع ۾ وفات ڪئي ۽ کيس [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس جانشين پٽ [[جهانگير]] ٿيو.

== سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي سياسي حالت ===
سورهين صديءَ ۾ [[سنڌ]] جي سياسي صورتحال مختلف علائقائي حڪمران خاندانن، مقامي سردارن ۽ پاڙيسري طاقتن جي اثر هيٺ هئي.
اتر سنڌ جي [[بکر]] واري علائقي ۽ ڏکڻ سنڌ جي [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي جون سياسي حالتون هڪجهڙيون نه هيون.
[[ارغون گهراڻو|ارغون]] ۽ [[ترخان گهراڻو|ترخان]] حڪمرانن سنڌ جي مختلف حصن تي اقتدار قائم ڪيو هو. ڏکڻ سنڌ ۾ ٺٽو هڪ اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هو.
اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت اتر سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جڏهن ته ڏکڻ سنڌ ۾ ترخان حڪمران [[مرزا جاني بيگ]] جو اثر قائم رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses
 |journal=Pakistan Perspectives
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== بکر ۽ اتر سنڌ ===

[[بکر قلعو]] سنڌو درياهه جي وچ واري اهم دفاعي ۽ انتظامي ماڳن مان هڪ هو.
بکر تي اقتدار رکڻ سان اتر سنڌ جي درياهي آمدرفت، فوجي چرپر ۽ واپاري رستن جي نگرانيءَ ۾ سهولت ملندي هئي.
اڪبر جي دور ۾ بکر ۽ ان سان لاڳاپيل اتر سنڌ جا علائقا مغل سياسي نظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويا.
بکر بعد ۾ مغل سلطنت جي سنڌي علائقن ۾ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مرزا جاني بيگ جي حڪومت ===

{{Main|مرزا جاني بيگ}}

[[مرزا جاني بيگ]] سنڌ جي ترخان حڪمران گهراڻي سان تعلق رکندو هو. سندس حڪومت جو مرڪز [[ٺٽو]] هو.
مرزا جاني بيگ پنهنجي حڪومت دوران مقامي سردارن، قبيلائي قوتن ۽ درياهي فوجي وسيلن جي مدد سان سنڌ جي ڏاکڻي علائقي ۾ پنهنجو اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.
ٺٽي ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا واپار، زراعت ۽ درياهي آمدرفت جي لحاظ کان اهم هئا.
مغل حڪومت لاءِ ڏکڻ سنڌ تي اقتدار قائم ڪرڻ جا سبب رڳو سياسي نه هئا، پر ان سان درياهي رستن، واپاري مرڪزن ۽ سامونڊي رابطن تي اثر وڌائڻ جا موقعا پڻ لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== عبدالرحيم خان خانان جي فوجي مهم ===

{{Main|عبدالرحيم خان خانان}}

اڪبر ڏکڻ سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ لاءِ [[عبدالرحيم خان خانان]] جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مهم منظم ڪئي.
خان خانان مغل درٻار جو اهم امير، فوجي اڳواڻ ۽ عالم هو.
هن سنڌ ۾ مرزا جاني بيگ خلاف فوجي ڪارروايون شروع ڪيون. جاني بيگ پنهنجي حڪومت جي بچاءَ لاءِ مقامي فوجي قوتن ۽ درياهي وسيلن کي استعمال ڪيو.
سنڌ جي درياهي جاگرافيءَ سبب جنگين ۾ ٻيڙين، درياهي لنگهن، رسد ۽ فوجي چرپر کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي جنگي اهميت ===

[[سيوهڻ]] سنڌ جي وچولي حصي ۾ هڪ اهم تاريخي ۽ فوجي مرڪز هو.
سيوهڻ جي قلعي ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سنڌو درياهه جي آمدرفت ۽ اتر کان ڏکڻ سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي لحاظ کان اهم هئا.
مرزا جاني بيگ ۽ مغل فوج وچ ۾ جنگين دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل علائقن کي خاص اهميت حاصل رهي.
مقامي مزاحمت ۽ درياهي جنگي حالتن سبب مغل فوج کي سنڌ ۾ پنهنجي پيشقدميءَ لاءِ ڊگهي فوجي مهم هلائڻي پئي.
1591ع ۾ جنگي ڪارروايون شدت اختيار ڪري ويون ۽ مرزا جاني بيگ جي فوجن کي مغل فوج جي دٻاءَ کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مرزا جاني بيگ جي شڪست ۽ صلح ===

مغل فوج جي وڌيڪ وسيلن، فوجي تنظيم ۽ ڊگهي مهم سبب مرزا جاني بيگ جي حڪومت تي دٻاءُ وڌندو ويو.
1592ع ۾ مرزا جاني بيگ عبدالرحيم خان خانان سان صلح ڪري مغل اقتدار جي بالادستي قبول ڪئي.
انهيءَ واقعي سان ڏکڻ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام سان ڳنڍجي وئي، جيتوڻيڪ مقامي ترخان حڪمرانن ۽ سردارن جو ڪردار مڪمل طور ختم نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;
مرزا جاني بيگ جي مغل اقتدار کي قبول ڪرڻ سنڌ جي تاريخ جو اهم واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کان پوءِ ٺٽو ۽ ان سان لاڳاپيل علائقا مغل شهنشاهي انتظام سان وڌيڪ سڌي طرح وابسته ٿيا.

=== سنڌ جي انتظامي حيثيت ===

مغل دور ۾ سنڌ جا مختلف حصا انتظامي ۽ فوجي لحاظ کان اهم هئا.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] اهم علائقائي مرڪزن طور اڀريا.
مغل انتظام ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جي صوبائي وابستگي ۽ انتظامي حيثيت وقت سان بدلجندي رهي. انهيءَ ڪري سڄي مغل دور لاءِ سنڌ کي هڪ ئي مستقل انتظامي صوبي طور بيان ڪرڻ مناسب نه آهي.
مغل عملدارن کي مقامي زميندارن، قبيلن، درياهي آبادين ۽ علائقائي سردارن سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکڻا پوندا هئا.
انهن لاڳاپن ۾ تعاون، محصول جي وصولي، سياسي ٺاهه ۽ ڪڏهن فوجي مزاحمت پڻ شامل هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۽ سنڌ جي مقامي تاريخ ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

'''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''' مغل دور جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي، جنهن جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] هو.
هيءُ ڪتاب شاهجهان جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي حالتن بابت قيمتي معلومات فراهم ڪري ٿو.
ان ۾ سنڌ جي مختلف علائقن، مقامي قبيلن، زميندارن، مغل عملدارن ۽ فوجي مسئلن بابت تفصيل موجود آهن.
ڪتاب مان ظاهر ٿئي ٿو ته مغل سلطنت جو مرڪزي اقتدار سنڌ جي مقامي حالتن سان هميشه سڌي ۽ آسان نموني لاڳو نه ٿيندو هو، پر انتظامي اختيار قائم رکڻ لاءِ مقامي سردارن ۽ فوجي قوتن سان مسلسل معاملا ڪرڻا پوندا هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌ جي مغل دور جا اهم مرڪز ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c3d3;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:white;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''سنڌ ۾ مغل دور جا اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز'''
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | مرڪز
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي حيثيت
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | اهميت
|-
| [[بکر]]
| فوجي ۽ انتظامي مرڪز
| اتر سنڌ ۽ سنڌو درياهه جي اهم لنگهن تي نگراني
|-
| [[سيوهڻ]]
| قلعو ۽ علائقائي انتظامي مرڪز
| وچ سنڌ جي رستن ۽ درياهي علائقن تي اثر
|-
| [[ٺٽو]]
| سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز
| ڏکڻ سنڌ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپا
|-
| [[نصرپور]]
| تاريخي شهري ۽ مقامي مرڪز
| زراعت، هنر ۽ علائقائي آبادي
|-
| [[لاڙڪاڻو]] ۽ ڀرپاسي
| اتر سنڌ جا آباد علائقا
| زراعت، مقامي سرداري لاڳاپا ۽ درياهي معيشت
|}

=== سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت جا اثر ===

سنڌ جي مغل سلطنت سان وابستگيءَ جا سياسي، انتظامي، معاشي ۽ ثقافتي اثر پيا.
مغل انتظامي روايتن سان لاڳاپيل فارسي ٻوليءَ جي استعمال کي سرڪاري لکتن ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ وڌيڪ اهميت ملي.
ٺٽي ۽ ٻين شهرن ۾ واپار، علمي سرگرمين ۽ فن تعمير جون مقامي روايتون جاري رهيون.
مغل دور جي سنڌ کي سمجهڻ لاءِ رڳو شاهي درٻار جي تاريخ ڪافي نه آهي، پر مقامي تاريخن، زميني محصول جي رڪارڊ، قبيلائي لاڳاپن ۽ درياهي معيشت جو مطالعو پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ سنڌ ===

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

جهانگير جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي نظام سان ڳنڍيل رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم علائقائي مرڪز هئا.
سنڌ ۾ مغل اقتدار جي عملي صورت مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه هئي.
مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، درياهي آبادين ۽ مغل عملدارن وچ ۾ تعاون ۽ تڪرار ٻنهي قسمن جا لاڳاپا موجود هئا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زرعي پيداوار، زميني محصول، سنڌو درياهه جا رستا ۽ ڏکڻ سنڌ جا واپاري مرڪز شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽو ۽ واپاري سرگرميون ===

[[ٺٽو]] جهانگير جي دور ۾ ڏکڻ سنڌ جو اهم شهري ۽ واپاري مرڪز رهيو.
شهر جي اقتصادي زندگي سنڌو درياهه، سامونڊي واپار، دستڪاري ۽ علائقائي منڊين سان لاڳاپيل هئي.
فارسي ٻوليءَ جو استعمال سرڪاري انتظام ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ اهم رهيو، جڏهن ته مقامي سماج ۾ سنڌي ۽ ٻيون ٻوليون استعمال ٿينديون رهيون.
ٺٽي جي علمي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ مغل دور هڪ اهم مرحلو هو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مغل انتظام ۽ مقامي سردار ===

سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن کي مقامي سردارن ۽ قبيلن سان لاڳاپا قائم رکڻا پوندا هئا.
انهن لاڳاپن ۾ زميني محصول، فوجي مدد، رستن جي حفاظت ۽ علائقائي انتظام جا معاملا شامل هئا.
مقامي مزاحمت، عملدارن جي اختيارن ۽ انتظامي مسئلن بابت معلومات لاءِ ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' هڪ اهم ماخذ آهي.
هي ڪتاب جهانگير کان پوءِ شاهجهان جي دور ۾ مرتب ٿيو، تنهنڪري ان جي بيانن کي جهانگير جي هر واقعي جو سڌو معاصر ثبوت سمجهڻ بدران لاڳاپيل زماني ۽ تاريخي پسمنظر مطابق استعمال ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== شاهجهان جو دور (1628ع–1658ع) ==

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.
[[نورجهان]] جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر آخرڪار شهزادو خرم غالب آيو.
خرم 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== فن تعمير ===

شاهجهان جي دور ۾ مغل فن تعمير کي خاص ترقي ملي.
هن پنهنجي زال [[ممتاز محل]] جي ياد ۾ آگري ۾ [[تاج محل]] تعمير ڪرايو.
[[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]]، [[جامع مسجد، دهلي]]، [[شاليمار باغ، لاهور]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] سندس دور جون اهم تعميراتي يادگارون آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جانشينيءَ جي جنگ ===

1657ع ۾ شاهجهان جي بيماريءَ کان پوءِ سندس پٽن [[دارا شڪوه]]، [[اورنگزيب]]، [[شاهه شجاع]] ۽ [[مراد بخش]] وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي.
اورنگزيب ۽ مراد بخش شروعات ۾ گڏجي دارا شڪوه جي فوجن خلاف جنگ ڪئي.
1658ع ۾ اورنگزيب اقتدار حاصل ڪيو ۽ شاهجهان کي آگري جي قلعي ۾ نظربند ڪيو.
شاهجهان 1666ع ۾ نظربنديءَ دوران وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب عالمگير جو دور (1658ع–1707ع) ==

{{Main|اورنگزيب}}

[[اورنگزيب عالمگير]] مغل سلطنت جي ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪندڙ شهنشاهن مان هڪ هو.
سندس دور ۾ سلطنت جون حدون دکن تائين وڌيون، پر مسلسل فوجي مهمن، مالي خرچن ۽ علائقائي مزاحمت سبب مغل حڪومت کي وڏا مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;&gt;{{cite book
 |last=Sarkar
 |first=Jadunath
 |title=History of Aurangzib
 |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دارا شڪوه جو انجام ===

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ جانشينيءَ جو اهم دعويدار هو.
هو اسلامي تصوف ۽ هندستاني فلسفي جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو.
جانشينيءَ جي جنگ ۾ شڪست کان پوءِ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ 1659ع ۾ اورنگزيب جي حڪم تي قتل ڪيو ويو.
دارا شڪوه جي قتل سان لاڳاپيل ڪجهه عوامي قصا، جهڙوڪ سندس سر کي عيد جي تحفي طور شاهجهان ڏانهن موڪلڻ، مختلف تاريخي روايتن ۾ ملن ٿا، پر انهن جي تفصيلن کي تنقيدي تحقيق کان سواءِ قطعي حقيقت طور پيش نه ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صوفي سرمد ===

[[سرمد ڪاشاني]] هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو، جنهن جو تعلق ٺٽي، لاهور ۽ دهليءَ سان رهيو.
تاريخي روايتن موجب هن پنهنجي سفرن دوران سنڌ ۾ پڻ وقت گذاريو.
سرمد جا دارا شڪوه سان لاڳاپا هئا ۽ اورنگزيب جي دور ۾ کيس مذهبي الزامن هيٺ موت جي سزا ڏني وئي.
سرمد جي اصليت، مذهبي تبديليءَ ۽ ذاتي لاڳاپن بابت مختلف روايتون ملن ٿيون، جن کي الڳ الڳ ماخذن سان پرکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;&gt;{{cite book
 |last=Schimmel
 |first=Annemarie
 |title=Mystical Dimensions of Islam
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=1975
 |isbn=9780807812716
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهبي ۽ انتظامي پاليسي ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني.
سندس دور ۾ ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' جي تدوين ڪئي وئي.
1679ع ۾ غير مسلم رعيت تي جزيي جي محصول کي ٻيهر لاڳو ڪيو ويو.
اورنگزيب جي مذهبي پاليسين بابت تاريخ نويسيءَ ۾ مختلف تشريحون موجود آهن.
ڪجهه محقق سندس پاليسين کي مذهبي سختيءَ سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته ٻيا سياسي ضرورتن، علائقائي حالتن ۽ انتظامي عملن جي پيچيدگين تي زور ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Truschke
 |first=Audrey
 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King
 |publisher=Stanford University Press
 |year=2017
 |isbn=9781503602595
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دکن جون جنگيون ===

اورنگزيب جي دور ۾ [[بيجاپور سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت]] مغل اقتدار ۾ شامل ٿيون.
تنهن هوندي به [[مراٺا|مراٺن]] سان ڊگهي جنگين مغل فوج ۽ خزاني تي وڏو دٻاءُ وڌو.
دکن ۾ مسلسل فوجي مهمن سبب سلطنت جي ٻين علائقن ۾ انتظامي مسئلا پڻ وڌيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== اورنگزيب جي وفات ===

اورنگزيب 1707ع ۾ احمدنگر جي ڀرپاسي وفات ڪئي.
سندس وفات ڪنهن جنگ جي ميدان ۾ قتل ٿيڻ سبب نه ٿي هئي.
هن کي [[خلدآباد]] ۾ دفنايو ويو.
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت ۾ جانشينيءَ جون جنگيون ۽ علائقائي سياسي بحران وڌيا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو زوال ==

=== جانشينيءَ جون جنگيون ===

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ اقتدار لاءِ جنگ شروع ٿي.
[[بهادر شاهه پهريون]] شهنشاهه بڻيو، پر سندس دور ۾ مغل سلطنت اڳين صديءَ واري مرڪزي طاقت برقرار نه رکي سگهي.
ايندڙ ڏهاڪن ۾ ڪيترائي مغل شهنشاهه مختصر عرصي لاءِ تخت نشين ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== علائقائي حڪومتن جو عروج ===

ارڙهين صديءَ ۾ بنگال، اودهه، حيدرآباد ۽ ٻين علائقن جا صوبائي حڪمران وڌيڪ خودمختيار ٿي ويا.
مراٺن، سکن ۽ ٻين سياسي قوتن جي طاقت وڌڻ سان مغل شهنشاهه جي حقيقي اقتدار جون حدون گهٽجنديون ويون.
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي ڪاهه مغل سلطنت جي سياسي ۽ مالي حيثيت کي سخت نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو عروج ===

ارڙهين صديءَ ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] هندستان ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائي.
1757ع جي [[پلاسي جي جنگ]] ۽ 1764ع جي [[بڪسر جي جنگ]] ڪمپنيءَ جي اقتدار جي واڌ ۾ اهم ثابت ٿيون.
1803ع ۾ برطانوي فوج دهليءَ تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ مغل شهنشاهه جي سياسي حيثيت وڏي حد تائين علامتي رهجي وئي.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو خاتمو (1857ع–1858ع) ==

{{Main|1857ع جي هندستاني بغاوت}}

1857ع ۾ هندستان جي مختلف علائقن ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ خلاف وڏي بغاوت شروع ٿي.
باغي فوجين دهليءَ ۾ آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي علامتي اڳواڻ طور تسليم ڪيو.
برطانوي فوج سيپٽمبر 1857ع ۾ دهليءَ تي ٻيهر قبضو ڪيو.
بهادر شاهه ظفر گرفتار ٿيو ۽ کيس مقدمي کان پوءِ رنگون جلاوطن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;
1858ع ۾ برطانوي حڪومت ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي هندستاني اقتدار کي ختم ڪري سڌي تاج برطانيه جي حڪومت قائم ڪئي.
انهيءَ تبديليءَ سان مغل سلطنت جو رسمي خاتمو ٿيو.
بهادر شاهه ظفر 1862ع ۾ رنگون ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جي اهم حڪمرانن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جا اهم شهنشاهه ۽ حڪمرانيءَ جا دور'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | حڪمران
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | اهم واقعا
|-
| [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| 1526ع–1530ع
| مغل سلطنت جو بنياد
|-
| [[همايون]]
| 1530ع–1540ع؛ 1555ع–1556ع
| جلاوطني ۽ اقتدار جي بحالي
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fff0d9;text-align:center;&quot; | '''1540ع–1555ع: سوري گهراڻي جو اقتدار'''
|-
| [[اڪبر]]
| 1556ع–1605ع
| سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي سڌارا
|-
| [[جهانگير]]
| 1605ع–1627ع
| درٻاري ثقافت ۽ سياسي تسلسل
|-
| [[شاهجهان]]
| 1628ع–1658ع
| مغل فن تعمير جو عروج
|-
| [[اورنگزيب]]
| 1658ع–1707ع
| علائقائي توسيع ۽ دکن جون جنگيون
|-
| [[بهادر شاهه پهريون]]
| 1707ع–1712ع
| جانشينيءَ جي بحران کان پوءِ حڪومت
|-
| [[محمد شاهه]]
| 1719ع–1748ع
| نادر شاهه جي ڪاهه ۽ مرڪزي اقتدار جي ڪمزوري
|-
| [[شاهه عالم ٻيو]]
| 1759ع–1806ع
| ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو وڌندڙ اثر
|-
| [[اڪبر شاهه ٻيو]]
| 1806ع–1837ع
| علامتي شاهي اقتدار
|-
| [[بهادر شاهه ظفر]]
| 1837ع–1857ع
| آخري مغل شهنشاهه
|}

== مغل سلطنت جو ثقافتي ورثو ==

مغل سلطنت ڏکڻ ايشيا جي سياست، ادب، مصوري، فن تعمير، باغباني، واپار ۽ انتظامي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.
فارسي درٻاري ۽ انتظامي ٻولي رهي، جڏهن ته هندستاني ۽ مختلف علائقائي ٻولين جي ادبي روايتن پڻ ترقي ڪئي.
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو.
[[تاج محل]]، [[همايون جو مقبرو]]، [[لال قلعو، دهلي]]، [[لاهور قلعو]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] مغل فن تعمير جي اهم يادگارن مان آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
سنڌ ۾ مغل دور جي تاريخ سياسي، انتظامي ۽ ثقافتي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي.
[[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[بکر]] مغل دور ۾ اهم علائقائي مرڪز رهيا، جڏهن ته ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جهڙا ماخذ ان دور جي مقامي سماج، حڪمرانيءَ ۽ مزاحمت بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |last=Richards |first=John F. |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=9780521566032}}
* {{cite book |last=Asher |first=Catherine B. |title=Architecture of Mughal India |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=9780521267281}}
* {{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=2 |publisher=Har-Anand Publications |year=2005}}
* {{cite book |last=Truschke |first=Audrey |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |publisher=Stanford University Press |year=2017}}
* {{cite book |last=Dalrymple |first=William |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857 |publisher=Bloomsbury |year=2006}}
* {{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975}}
* {{cite book |author=Yusuf Mirak |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani |language=fa}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_dynasty وڪيميڊيا ڪامنز تي مغل گهراڻي جون تصويرون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_emperors مغل شهنشاهن جون تصويرون]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل حڪمرانيءَ بابت تحقيقي مضمون]
* [https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/RevisedCurricula/Documents/2012-2013/pakistan%20studies%202012-13.pdf هائير ايجوڪيشن ڪميشن پاڪستان: مغل تاريخ جا علمي ماخذ]

[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:مغل گهراڻو]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:1526ع ۾ قائم ٿيل رياستون]]
[[زمرو:1857ع ۾ ختم ٿيل رياستون]]</text>
      <sha1>h8394b2j6v9fpqn066gjqfmonsvns8m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424430</id>
      <parentid>424425</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:26:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40233" sha1="0gyul403co2o99okv6jutoievd5l7m0" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = اوائلي جديد دور
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[اورنگزيب]] جي وفات
| date_event3 = 1707ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي بادشاهت
| title_leader = شهنشاهه
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[فتح پور سيڪري]]، [[لاهور]] ۽ [[دهلي]] مختلف دورن ۾
| common_languages = فارسي (درباري ۽ انتظامي)، چغتائي ترڪي، هندستاني ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = اسلام (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = روپيو، دام ۽ ٻيا سڪا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'') ڏکڻ ايشيا جي هڪ تاريخي سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هي سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جيتوڻيڪ 1540ع کان 1555ع تائين هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. ارڙهين صديءَ ۾ مغل شهنشاهن جي حقيقي سياسي طاقت گهٽجندي وئي ۽ ڪيترائي علائقا عملي طور خودمختيار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي هندستاني حڪومت ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪمراني شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

بابر وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] فرغانه جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو.
بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ [[فرغانه]] ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪاميءَ کان پوءِ هن 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
هندستان ۾ [[ابراهيم لوڌي]] جي حڪومت دوران ڪيترن افغان سردارن سان سياسي اختلاف پيدا ٿيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا.
انهن رابطَن بابر لاءِ هندستان تي حملي جا موقعا پيدا ڪيا، پر سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.

21 اپريل 1526ع تي بابر پاڻي پت جي پهرين جنگ ۾ ابراهيم لوڌيءَ کي شڪست ڏني. جنگ ۾ ابراهيم لوڌي مارجي ويو ۽ بابر دهلي ۽ آگري تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1527ع ۾ بابر [[خانوا جي جنگ]] ۾ [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ واري اتحاد کي شڪست ڏني. 1528ع ۾ چنديري ۽ 1529ع ۾ گهاگهرا جي مهمن ذريعي هن پنهنجي نئين حڪومت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.
1530ع ۾ بابر آگري ۾ وفات ڪئي ۽ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

=== همايون جي ابتدائي حڪومت ===

[[همايون]] 1530ع ۾ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.
انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو فريد خان هو.
فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

1539ع ۾ [[چوَسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.
1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي.
انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي هندستان ڇڏڻو پيو ۽ شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي.
سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.
هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.
هن قديم واپاري رستن جي مرمت ۽ توسيع پڻ ڪرائي. انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ [[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] پڻ شامل هو.
هي رستو شير شاهه کان گهڻو اڳ مختلف صورتن ۾ موجود هو؛ تنهنڪري ان کي مڪمل طور سندس نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.
همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.
1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.
15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.
همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.
فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.
سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] 1554ع تائين حڪومت ڪئي.
اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا.
همايون انهن حالتن مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو. سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني.
انهيءَ فتح سان دهليءَ ۾ مغل حڪومت ٻيهر بحال ٿي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
همايون 1556ع ۾ دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر}}

[[جلال الدين محمد اڪبر]] 1556ع ۾ ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو.
سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ طور ڪم ڪيو.
1556ع ۾ [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]] ۾ مغل فوج [[هيمو]] کي شڪست ڏني، جنهن سان دهليءَ ۾ مغل اقتدار مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جون حدون وڏي پيماني تي وڌيون.
هن مالوا، گجرات، بنگال، ڪشمير، سنڌ ۽ دکن جي ڪجهه علائقن ۾ مغل اقتدار قائم ڪيو.
راجپوت رياستن سان سندس لاڳاپن ۾ فوجي مهمن سان گڏ سفارتڪاري ۽ شاهي شاديون پڻ شامل هيون.
ڪجهه راجپوت حڪمران مغل انتظام ۾ اهم عهدن تي پهتا، جڏهن ته ميوار جهڙن علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== انتظامي سڌارا ===

اڪبر جي حڪومت ۾ مغل انتظامي ڍانچي کي وڌيڪ منظم ڪيو ويو.
هن [[منصبداري نظام]] کي ترقي ڏني، جنهن ۾ فوجي ۽ انتظامي عهديدارن جي درجي بندي ڪئي ويندي هئي.
[[راجا ٽوڊر مل]] سان لاڳاپيل مالياتي سڌارن ۾ زمين جي ماپ، پيداوار جي اندازي ۽ محصول جي تعين کي اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهبي پاليسي ===

اڪبر پنهنجي حڪومت ۾ مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن غير مسلم رعيت تي لاڳو ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا ۽ درٻار ۾ مسلمانن، هندن، جينن، عيسائين ۽ زرتشتين سان مذهبي بحث مباحثا ڪيا.
اڪبر جي فڪر سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' هڪ محدود درٻاري روحاني ۽ اخلاقي سلسلو هو.
ان کي سموري سلطنت تي لاڳو ٿيل نئون سيڪيولر رياستي مذهب قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 1605ع ۾ وفات ڪئي ۽ کيس [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس جانشين پٽ [[جهانگير]] ٿيو.

== سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي سياسي حالت ===
سورهين صديءَ ۾ [[سنڌ]] جي سياسي صورتحال مختلف علائقائي حڪمران خاندانن، مقامي سردارن ۽ پاڙيسري طاقتن جي اثر هيٺ هئي.
اتر سنڌ جي [[بکر]] واري علائقي ۽ ڏکڻ سنڌ جي [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي جون سياسي حالتون هڪجهڙيون نه هيون.
[[ارغون گهراڻو|ارغون]] ۽ [[ترخان گهراڻو|ترخان]] حڪمرانن سنڌ جي مختلف حصن تي اقتدار قائم ڪيو هو. ڏکڻ سنڌ ۾ ٺٽو هڪ اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هو.
اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت اتر سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جڏهن ته ڏکڻ سنڌ ۾ ترخان حڪمران [[مرزا جاني بيگ]] جو اثر قائم رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses
 |journal=Pakistan Perspectives
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== بکر ۽ اتر سنڌ ===

[[بکر قلعو]] سنڌو درياهه جي وچ واري اهم دفاعي ۽ انتظامي ماڳن مان هڪ هو.
بکر تي اقتدار رکڻ سان اتر سنڌ جي درياهي آمدرفت، فوجي چرپر ۽ واپاري رستن جي نگرانيءَ ۾ سهولت ملندي هئي.
اڪبر جي دور ۾ بکر ۽ ان سان لاڳاپيل اتر سنڌ جا علائقا مغل سياسي نظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويا.
بکر بعد ۾ مغل سلطنت جي سنڌي علائقن ۾ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مرزا جاني بيگ جي حڪومت ===

{{Main|مرزا جاني بيگ}}

[[مرزا جاني بيگ]] سنڌ جي ترخان حڪمران گهراڻي سان تعلق رکندو هو. سندس حڪومت جو مرڪز [[ٺٽو]] هو.
مرزا جاني بيگ پنهنجي حڪومت دوران مقامي سردارن، قبيلائي قوتن ۽ درياهي فوجي وسيلن جي مدد سان سنڌ جي ڏاکڻي علائقي ۾ پنهنجو اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.
ٺٽي ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا واپار، زراعت ۽ درياهي آمدرفت جي لحاظ کان اهم هئا.
مغل حڪومت لاءِ ڏکڻ سنڌ تي اقتدار قائم ڪرڻ جا سبب رڳو سياسي نه هئا، پر ان سان درياهي رستن، واپاري مرڪزن ۽ سامونڊي رابطن تي اثر وڌائڻ جا موقعا پڻ لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== عبدالرحيم خان خانان جي فوجي مهم ===

{{Main|عبدالرحيم خان خانان}}

اڪبر ڏکڻ سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ لاءِ [[عبدالرحيم خان خانان]] جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مهم منظم ڪئي.
خان خانان مغل درٻار جو اهم امير، فوجي اڳواڻ ۽ عالم هو.
هن سنڌ ۾ مرزا جاني بيگ خلاف فوجي ڪارروايون شروع ڪيون. جاني بيگ پنهنجي حڪومت جي بچاءَ لاءِ مقامي فوجي قوتن ۽ درياهي وسيلن کي استعمال ڪيو.
سنڌ جي درياهي جاگرافيءَ سبب جنگين ۾ ٻيڙين، درياهي لنگهن، رسد ۽ فوجي چرپر کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي جنگي اهميت ===

[[سيوهڻ]] سنڌ جي وچولي حصي ۾ هڪ اهم تاريخي ۽ فوجي مرڪز هو.
سيوهڻ جي قلعي ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سنڌو درياهه جي آمدرفت ۽ اتر کان ڏکڻ سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي لحاظ کان اهم هئا.
مرزا جاني بيگ ۽ مغل فوج وچ ۾ جنگين دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل علائقن کي خاص اهميت حاصل رهي.
مقامي مزاحمت ۽ درياهي جنگي حالتن سبب مغل فوج کي سنڌ ۾ پنهنجي پيشقدميءَ لاءِ ڊگهي فوجي مهم هلائڻي پئي.
1591ع ۾ جنگي ڪارروايون شدت اختيار ڪري ويون ۽ مرزا جاني بيگ جي فوجن کي مغل فوج جي دٻاءَ کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مرزا جاني بيگ جي شڪست ۽ صلح ===

مغل فوج جي وڌيڪ وسيلن، فوجي تنظيم ۽ ڊگهي مهم سبب مرزا جاني بيگ جي حڪومت تي دٻاءُ وڌندو ويو.
1592ع ۾ مرزا جاني بيگ عبدالرحيم خان خانان سان صلح ڪري مغل اقتدار جي بالادستي قبول ڪئي.
انهيءَ واقعي سان ڏکڻ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام سان ڳنڍجي وئي، جيتوڻيڪ مقامي ترخان حڪمرانن ۽ سردارن جو ڪردار مڪمل طور ختم نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;
مرزا جاني بيگ جي مغل اقتدار کي قبول ڪرڻ سنڌ جي تاريخ جو اهم واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کان پوءِ ٺٽو ۽ ان سان لاڳاپيل علائقا مغل شهنشاهي انتظام سان وڌيڪ سڌي طرح وابسته ٿيا.

=== سنڌ جي انتظامي حيثيت ===

مغل دور ۾ سنڌ جا مختلف حصا انتظامي ۽ فوجي لحاظ کان اهم هئا.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] اهم علائقائي مرڪزن طور اڀريا.
مغل انتظام ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جي صوبائي وابستگي ۽ انتظامي حيثيت وقت سان بدلجندي رهي. انهيءَ ڪري سڄي مغل دور لاءِ سنڌ کي هڪ ئي مستقل انتظامي صوبي طور بيان ڪرڻ مناسب نه آهي.
مغل عملدارن کي مقامي زميندارن، قبيلن، درياهي آبادين ۽ علائقائي سردارن سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکڻا پوندا هئا.
انهن لاڳاپن ۾ تعاون، محصول جي وصولي، سياسي ٺاهه ۽ ڪڏهن فوجي مزاحمت پڻ شامل هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۽ سنڌ جي مقامي تاريخ ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

'''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''' مغل دور جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي، جنهن جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] هو.
هيءُ ڪتاب شاهجهان جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي حالتن بابت قيمتي معلومات فراهم ڪري ٿو.
ان ۾ سنڌ جي مختلف علائقن، مقامي قبيلن، زميندارن، مغل عملدارن ۽ فوجي مسئلن بابت تفصيل موجود آهن.
ڪتاب مان ظاهر ٿئي ٿو ته مغل سلطنت جو مرڪزي اقتدار سنڌ جي مقامي حالتن سان هميشه سڌي ۽ آسان نموني لاڳو نه ٿيندو هو، پر انتظامي اختيار قائم رکڻ لاءِ مقامي سردارن ۽ فوجي قوتن سان مسلسل معاملا ڪرڻا پوندا هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌ جي مغل دور جا اهم مرڪز ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c3d3;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:white;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''سنڌ ۾ مغل دور جا اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز'''
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | مرڪز
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي حيثيت
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | اهميت
|-
| [[بکر]]
| فوجي ۽ انتظامي مرڪز
| اتر سنڌ ۽ سنڌو درياهه جي اهم لنگهن تي نگراني
|-
| [[سيوهڻ]]
| قلعو ۽ علائقائي انتظامي مرڪز
| وچ سنڌ جي رستن ۽ درياهي علائقن تي اثر
|-
| [[ٺٽو]]
| سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز
| ڏکڻ سنڌ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپا
|-
| [[نصرپور]]
| تاريخي شهري ۽ مقامي مرڪز
| زراعت، هنر ۽ علائقائي آبادي
|-
| [[لاڙڪاڻو]] ۽ ڀرپاسي
| اتر سنڌ جا آباد علائقا
| زراعت، مقامي سرداري لاڳاپا ۽ درياهي معيشت
|}

=== سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت جا اثر ===

سنڌ جي مغل سلطنت سان وابستگيءَ جا سياسي، انتظامي، معاشي ۽ ثقافتي اثر پيا.
مغل انتظامي روايتن سان لاڳاپيل فارسي ٻوليءَ جي استعمال کي سرڪاري لکتن ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ وڌيڪ اهميت ملي.
ٺٽي ۽ ٻين شهرن ۾ واپار، علمي سرگرمين ۽ فن تعمير جون مقامي روايتون جاري رهيون.
مغل دور جي سنڌ کي سمجهڻ لاءِ رڳو شاهي درٻار جي تاريخ ڪافي نه آهي، پر مقامي تاريخن، زميني محصول جي رڪارڊ، قبيلائي لاڳاپن ۽ درياهي معيشت جو مطالعو پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ سنڌ ===

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

جهانگير جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي نظام سان ڳنڍيل رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم علائقائي مرڪز هئا.
سنڌ ۾ مغل اقتدار جي عملي صورت مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه هئي.
مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، درياهي آبادين ۽ مغل عملدارن وچ ۾ تعاون ۽ تڪرار ٻنهي قسمن جا لاڳاپا موجود هئا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زرعي پيداوار، زميني محصول، سنڌو درياهه جا رستا ۽ ڏکڻ سنڌ جا واپاري مرڪز شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽو ۽ واپاري سرگرميون ===

[[ٺٽو]] جهانگير جي دور ۾ ڏکڻ سنڌ جو اهم شهري ۽ واپاري مرڪز رهيو.
شهر جي اقتصادي زندگي سنڌو درياهه، سامونڊي واپار، دستڪاري ۽ علائقائي منڊين سان لاڳاپيل هئي.
فارسي ٻوليءَ جو استعمال سرڪاري انتظام ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ اهم رهيو، جڏهن ته مقامي سماج ۾ سنڌي ۽ ٻيون ٻوليون استعمال ٿينديون رهيون.
ٺٽي جي علمي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ مغل دور هڪ اهم مرحلو هو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مغل انتظام ۽ مقامي سردار ===

سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن کي مقامي سردارن ۽ قبيلن سان لاڳاپا قائم رکڻا پوندا هئا.
انهن لاڳاپن ۾ زميني محصول، فوجي مدد، رستن جي حفاظت ۽ علائقائي انتظام جا معاملا شامل هئا.
مقامي مزاحمت، عملدارن جي اختيارن ۽ انتظامي مسئلن بابت معلومات لاءِ ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' هڪ اهم ماخذ آهي.
هي ڪتاب جهانگير کان پوءِ شاهجهان جي دور ۾ مرتب ٿيو، تنهنڪري ان جي بيانن کي جهانگير جي هر واقعي جو سڌو معاصر ثبوت سمجهڻ بدران لاڳاپيل زماني ۽ تاريخي پسمنظر مطابق استعمال ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== شاهجهان جو دور (1628ع–1658ع) ==

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.
[[نورجهان]] جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر آخرڪار شهزادو خرم غالب آيو.
خرم 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== فن تعمير ===

شاهجهان جي دور ۾ مغل فن تعمير کي خاص ترقي ملي.
هن پنهنجي زال [[ممتاز محل]] جي ياد ۾ آگري ۾ [[تاج محل]] تعمير ڪرايو.
[[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]]، [[جامع مسجد، دهلي]]، [[شاليمار باغ، لاهور]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] سندس دور جون اهم تعميراتي يادگارون آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جانشينيءَ جي جنگ ===

1657ع ۾ شاهجهان جي بيماريءَ کان پوءِ سندس پٽن [[دارا شڪوه]]، [[اورنگزيب]]، [[شاهه شجاع]] ۽ [[مراد بخش]] وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي.
اورنگزيب ۽ مراد بخش شروعات ۾ گڏجي دارا شڪوه جي فوجن خلاف جنگ ڪئي.
1658ع ۾ اورنگزيب اقتدار حاصل ڪيو ۽ شاهجهان کي آگري جي قلعي ۾ نظربند ڪيو.
شاهجهان 1666ع ۾ نظربنديءَ دوران وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب عالمگير جو دور (1658ع–1707ع) ==

{{Main|اورنگزيب}}

[[اورنگزيب عالمگير]] مغل سلطنت جي ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪندڙ شهنشاهن مان هڪ هو.
سندس دور ۾ سلطنت جون حدون دکن تائين وڌيون، پر مسلسل فوجي مهمن، مالي خرچن ۽ علائقائي مزاحمت سبب مغل حڪومت کي وڏا مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;&gt;{{cite book
 |last=Sarkar
 |first=Jadunath
 |title=History of Aurangzib
 |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دارا شڪوه جو انجام ===

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ جانشينيءَ جو اهم دعويدار هو.
هو اسلامي تصوف ۽ هندستاني فلسفي جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو.
جانشينيءَ جي جنگ ۾ شڪست کان پوءِ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ 1659ع ۾ اورنگزيب جي حڪم تي قتل ڪيو ويو.
دارا شڪوه جي قتل سان لاڳاپيل ڪجهه عوامي قصا، جهڙوڪ سندس سر کي عيد جي تحفي طور شاهجهان ڏانهن موڪلڻ، مختلف تاريخي روايتن ۾ ملن ٿا، پر انهن جي تفصيلن کي تنقيدي تحقيق کان سواءِ قطعي حقيقت طور پيش نه ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صوفي سرمد ===

[[سرمد ڪاشاني]] هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو، جنهن جو تعلق ٺٽي، لاهور ۽ دهليءَ سان رهيو.
تاريخي روايتن موجب هن پنهنجي سفرن دوران سنڌ ۾ پڻ وقت گذاريو.
سرمد جا دارا شڪوه سان لاڳاپا هئا ۽ اورنگزيب جي دور ۾ کيس مذهبي الزامن هيٺ موت جي سزا ڏني وئي.
سرمد جي اصليت، مذهبي تبديليءَ ۽ ذاتي لاڳاپن بابت مختلف روايتون ملن ٿيون، جن کي الڳ الڳ ماخذن سان پرکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;&gt;{{cite book
 |last=Schimmel
 |first=Annemarie
 |title=Mystical Dimensions of Islam
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=1975
 |isbn=9780807812716
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهبي ۽ انتظامي پاليسي ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني.
سندس دور ۾ ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' جي تدوين ڪئي وئي.
1679ع ۾ غير مسلم رعيت تي جزيي جي محصول کي ٻيهر لاڳو ڪيو ويو.
اورنگزيب جي مذهبي پاليسين بابت تاريخ نويسيءَ ۾ مختلف تشريحون موجود آهن.
ڪجهه محقق سندس پاليسين کي مذهبي سختيءَ سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته ٻيا سياسي ضرورتن، علائقائي حالتن ۽ انتظامي عملن جي پيچيدگين تي زور ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Truschke
 |first=Audrey
 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King
 |publisher=Stanford University Press
 |year=2017
 |isbn=9781503602595
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دکن جون جنگيون ===

اورنگزيب جي دور ۾ [[بيجاپور سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت]] مغل اقتدار ۾ شامل ٿيون.
تنهن هوندي به [[مراٺا|مراٺن]] سان ڊگهي جنگين مغل فوج ۽ خزاني تي وڏو دٻاءُ وڌو.
دکن ۾ مسلسل فوجي مهمن سبب سلطنت جي ٻين علائقن ۾ انتظامي مسئلا پڻ وڌيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== اورنگزيب جي وفات ===

اورنگزيب 1707ع ۾ احمدنگر جي ڀرپاسي وفات ڪئي.
سندس وفات ڪنهن جنگ جي ميدان ۾ قتل ٿيڻ سبب نه ٿي هئي.
هن کي [[خلدآباد]] ۾ دفنايو ويو.
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت ۾ جانشينيءَ جون جنگيون ۽ علائقائي سياسي بحران وڌيا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو زوال ==

=== جانشينيءَ جون جنگيون ===

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ اقتدار لاءِ جنگ شروع ٿي.
[[بهادر شاهه پهريون]] شهنشاهه بڻيو، پر سندس دور ۾ مغل سلطنت اڳين صديءَ واري مرڪزي طاقت برقرار نه رکي سگهي.
ايندڙ ڏهاڪن ۾ ڪيترائي مغل شهنشاهه مختصر عرصي لاءِ تخت نشين ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== علائقائي حڪومتن جو عروج ===

ارڙهين صديءَ ۾ بنگال، اودهه، حيدرآباد ۽ ٻين علائقن جا صوبائي حڪمران وڌيڪ خودمختيار ٿي ويا.
مراٺن، سکن ۽ ٻين سياسي قوتن جي طاقت وڌڻ سان مغل شهنشاهه جي حقيقي اقتدار جون حدون گهٽجنديون ويون.
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي ڪاهه مغل سلطنت جي سياسي ۽ مالي حيثيت کي سخت نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو عروج ===

ارڙهين صديءَ ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] هندستان ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائي.
1757ع جي [[پلاسي جي جنگ]] ۽ 1764ع جي [[بڪسر جي جنگ]] ڪمپنيءَ جي اقتدار جي واڌ ۾ اهم ثابت ٿيون.
1803ع ۾ برطانوي فوج دهليءَ تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ مغل شهنشاهه جي سياسي حيثيت وڏي حد تائين علامتي رهجي وئي.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو خاتمو (1857ع–1858ع) ==

{{Main|1857ع جي هندستاني بغاوت}}

1857ع ۾ هندستان جي مختلف علائقن ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ خلاف وڏي بغاوت شروع ٿي.
باغي فوجين دهليءَ ۾ آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي علامتي اڳواڻ طور تسليم ڪيو.
برطانوي فوج سيپٽمبر 1857ع ۾ دهليءَ تي ٻيهر قبضو ڪيو.
بهادر شاهه ظفر گرفتار ٿيو ۽ کيس مقدمي کان پوءِ رنگون جلاوطن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;
1858ع ۾ برطانوي حڪومت ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي هندستاني اقتدار کي ختم ڪري سڌي تاج برطانيه جي حڪومت قائم ڪئي.
انهيءَ تبديليءَ سان مغل سلطنت جو رسمي خاتمو ٿيو.
بهادر شاهه ظفر 1862ع ۾ رنگون ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جي اهم حڪمرانن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جا اهم شهنشاهه ۽ حڪمرانيءَ جا دور'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | حڪمران
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | اهم واقعا
|-
| [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| 1526ع–1530ع
| مغل سلطنت جو بنياد
|-
| [[همايون]]
| 1530ع–1540ع؛ 1555ع–1556ع
| جلاوطني ۽ اقتدار جي بحالي
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fff0d9;text-align:center;&quot; | '''1540ع–1555ع: سوري گهراڻي جو اقتدار'''
|-
| [[اڪبر]]
| 1556ع–1605ع
| سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي سڌارا
|-
| [[جهانگير]]
| 1605ع–1627ع
| درٻاري ثقافت ۽ سياسي تسلسل
|-
| [[شاهجهان]]
| 1628ع–1658ع
| مغل فن تعمير جو عروج
|-
| [[اورنگزيب]]
| 1658ع–1707ع
| علائقائي توسيع ۽ دکن جون جنگيون
|-
| [[بهادر شاهه پهريون]]
| 1707ع–1712ع
| جانشينيءَ جي بحران کان پوءِ حڪومت
|-
| [[محمد شاهه]]
| 1719ع–1748ع
| نادر شاهه جي ڪاهه ۽ مرڪزي اقتدار جي ڪمزوري
|-
| [[شاهه عالم ٻيو]]
| 1759ع–1806ع
| ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو وڌندڙ اثر
|-
| [[اڪبر شاهه ٻيو]]
| 1806ع–1837ع
| علامتي شاهي اقتدار
|-
| [[بهادر شاهه ظفر]]
| 1837ع–1857ع
| آخري مغل شهنشاهه
|}

== مغل سلطنت جو ثقافتي ورثو ==

مغل سلطنت ڏکڻ ايشيا جي سياست، ادب، مصوري، فن تعمير، باغباني، واپار ۽ انتظامي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.
فارسي درٻاري ۽ انتظامي ٻولي رهي، جڏهن ته هندستاني ۽ مختلف علائقائي ٻولين جي ادبي روايتن پڻ ترقي ڪئي.
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو.
[[تاج محل]]، [[همايون جو مقبرو]]، [[لال قلعو، دهلي]]، [[لاهور قلعو]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] مغل فن تعمير جي اهم يادگارن مان آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
سنڌ ۾ مغل دور جي تاريخ سياسي، انتظامي ۽ ثقافتي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي.
[[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[بکر]] مغل دور ۾ اهم علائقائي مرڪز رهيا، جڏهن ته ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جهڙا ماخذ ان دور جي مقامي سماج، حڪمرانيءَ ۽ مزاحمت بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |last=Richards |first=John F. |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=9780521566032}}
* {{cite book |last=Asher |first=Catherine B. |title=Architecture of Mughal India |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=9780521267281}}
* {{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=2 |publisher=Har-Anand Publications |year=2005}}
* {{cite book |last=Truschke |first=Audrey |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |publisher=Stanford University Press |year=2017}}
* {{cite book |last=Dalrymple |first=William |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857 |publisher=Bloomsbury |year=2006}}
* {{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975}}
* {{cite book |author=Yusuf Mirak |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani |language=fa}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_dynasty وڪيميڊيا ڪامنز تي مغل گهراڻي جون تصويرون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_emperors مغل شهنشاهن جون تصويرون]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل حڪمرانيءَ بابت تحقيقي مضمون]
* [https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/RevisedCurricula/Documents/2012-2013/pakistan%20studies%202012-13.pdf هائير ايجوڪيشن ڪميشن پاڪستان: مغل تاريخ جا علمي ماخذ]

[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:مغل گهراڻو]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:1526ع ۾ قائم ٿيل رياستون]]
[[زمرو:1857ع ۾ ختم ٿيل رياستون]]</text>
      <sha1>0gyul403co2o99okv6jutoievd5l7m0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424432</id>
      <parentid>424430</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:38:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43996" sha1="a6221mvjzxvq5c8uuqfutc9zujvx2p9" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = اوائلي جديد دور
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[اورنگزيب]] جي وفات
| date_event3 = 1707ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي بادشاهت
| title_leader = شهنشاهه
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[فتح پور سيڪري]]، [[لاهور]] ۽ [[دهلي]] مختلف دورن ۾
| common_languages = فارسي (درباري ۽ انتظامي)، چغتائي ترڪي، هندستاني ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = اسلام (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = روپيو، دام ۽ ٻيا سڪا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'') ڏکڻ ايشيا جي هڪ تاريخي سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هي سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جيتوڻيڪ 1540ع کان 1555ع تائين هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. ارڙهين صديءَ ۾ مغل شهنشاهن جي حقيقي سياسي طاقت گهٽجندي وئي ۽ ڪيترائي علائقا عملي طور خودمختيار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي هندستاني حڪومت ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪمراني شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

بابر وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] فرغانه جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو.
بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ [[فرغانه]] ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪاميءَ کان پوءِ هن 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
هندستان ۾ [[ابراهيم لوڌي]] جي حڪومت دوران ڪيترن افغان سردارن سان سياسي اختلاف پيدا ٿيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا.
انهن رابطَن بابر لاءِ هندستان تي حملي جا موقعا پيدا ڪيا، پر سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.

21 اپريل 1526ع تي بابر پاڻي پت جي پهرين جنگ ۾ ابراهيم لوڌيءَ کي شڪست ڏني. جنگ ۾ ابراهيم لوڌي مارجي ويو ۽ بابر دهلي ۽ آگري تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1527ع ۾ بابر [[خانوا جي جنگ]] ۾ [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ واري اتحاد کي شڪست ڏني. 1528ع ۾ چنديري ۽ 1529ع ۾ گهاگهرا جي مهمن ذريعي هن پنهنجي نئين حڪومت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.
1530ع ۾ بابر آگري ۾ وفات ڪئي ۽ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

=== همايون جي ابتدائي حڪومت ===

[[همايون]] 1530ع ۾ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.
انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو فريد خان هو.
فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

1539ع ۾ [[چوَسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.
1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي.
انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي هندستان ڇڏڻو پيو ۽ شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي.
سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.
هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.
هن قديم واپاري رستن جي مرمت ۽ توسيع پڻ ڪرائي. انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ [[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] پڻ شامل هو.
هي رستو شير شاهه کان گهڻو اڳ مختلف صورتن ۾ موجود هو؛ تنهنڪري ان کي مڪمل طور سندس نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.
همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.
1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.
15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.
همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.
فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.
سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] 1554ع تائين حڪومت ڪئي.
اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا.
همايون انهن حالتن مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو. سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني.
انهيءَ فتح سان دهليءَ ۾ مغل حڪومت ٻيهر بحال ٿي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
همايون 1556ع ۾ دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر}}

[[جلال الدين محمد اڪبر]] 1556ع ۾ ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو.
سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ طور ڪم ڪيو.
1556ع ۾ [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]] ۾ مغل فوج [[هيمو]] کي شڪست ڏني، جنهن سان دهليءَ ۾ مغل اقتدار مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جون حدون وڏي پيماني تي وڌيون.
هن مالوا، گجرات، بنگال، ڪشمير، سنڌ ۽ دکن جي ڪجهه علائقن ۾ مغل اقتدار قائم ڪيو.
راجپوت رياستن سان سندس لاڳاپن ۾ فوجي مهمن سان گڏ سفارتڪاري ۽ شاهي شاديون پڻ شامل هيون.
ڪجهه راجپوت حڪمران مغل انتظام ۾ اهم عهدن تي پهتا، جڏهن ته ميوار جهڙن علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== انتظامي سڌارا ===

اڪبر جي حڪومت ۾ مغل انتظامي ڍانچي کي وڌيڪ منظم ڪيو ويو.
هن [[منصبداري نظام]] کي ترقي ڏني، جنهن ۾ فوجي ۽ انتظامي عهديدارن جي درجي بندي ڪئي ويندي هئي.
[[راجا ٽوڊر مل]] سان لاڳاپيل مالياتي سڌارن ۾ زمين جي ماپ، پيداوار جي اندازي ۽ محصول جي تعين کي اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهبي پاليسي ===

اڪبر پنهنجي حڪومت ۾ مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن غير مسلم رعيت تي لاڳو ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا ۽ درٻار ۾ مسلمانن، هندن، جينن، عيسائين ۽ زرتشتين سان مذهبي بحث مباحثا ڪيا.
اڪبر جي فڪر سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' هڪ محدود درٻاري روحاني ۽ اخلاقي سلسلو هو.
ان کي سموري سلطنت تي لاڳو ٿيل نئون سيڪيولر رياستي مذهب قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 1605ع ۾ وفات ڪئي ۽ کيس [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس جانشين پٽ [[جهانگير]] ٿيو.

== سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي سياسي حالت ===
سورهين صديءَ ۾ [[سنڌ]] جي سياسي صورتحال مختلف علائقائي حڪمران خاندانن، مقامي سردارن ۽ پاڙيسري طاقتن جي اثر هيٺ هئي.
اتر سنڌ جي [[بکر]] واري علائقي ۽ ڏکڻ سنڌ جي [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي جون سياسي حالتون هڪجهڙيون نه هيون.
[[ارغون گهراڻو|ارغون]] ۽ [[ترخان گهراڻو|ترخان]] حڪمرانن سنڌ جي مختلف حصن تي اقتدار قائم ڪيو هو. ڏکڻ سنڌ ۾ ٺٽو هڪ اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هو.
اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت اتر سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جڏهن ته ڏکڻ سنڌ ۾ ترخان حڪمران [[مرزا جاني بيگ]] جو اثر قائم رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses
 |journal=Pakistan Perspectives
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== بکر ۽ اتر سنڌ ===

[[بکر قلعو]] سنڌو درياهه جي وچ واري اهم دفاعي ۽ انتظامي ماڳن مان هڪ هو.
بکر تي اقتدار رکڻ سان اتر سنڌ جي درياهي آمدرفت، فوجي چرپر ۽ واپاري رستن جي نگرانيءَ ۾ سهولت ملندي هئي.
اڪبر جي دور ۾ بکر ۽ ان سان لاڳاپيل اتر سنڌ جا علائقا مغل سياسي نظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويا.
بکر بعد ۾ مغل سلطنت جي سنڌي علائقن ۾ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مرزا جاني بيگ جي حڪومت ===

{{Main|مرزا جاني بيگ}}

[[مرزا جاني بيگ]] سنڌ جي ترخان حڪمران گهراڻي سان تعلق رکندو هو. سندس حڪومت جو مرڪز [[ٺٽو]] هو.
مرزا جاني بيگ پنهنجي حڪومت دوران مقامي سردارن، قبيلائي قوتن ۽ درياهي فوجي وسيلن جي مدد سان سنڌ جي ڏاکڻي علائقي ۾ پنهنجو اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.
ٺٽي ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا واپار، زراعت ۽ درياهي آمدرفت جي لحاظ کان اهم هئا.
مغل حڪومت لاءِ ڏکڻ سنڌ تي اقتدار قائم ڪرڻ جا سبب رڳو سياسي نه هئا، پر ان سان درياهي رستن، واپاري مرڪزن ۽ سامونڊي رابطن تي اثر وڌائڻ جا موقعا پڻ لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== عبدالرحيم خان خانان جي فوجي مهم ===

{{Main|عبدالرحيم خان خانان}}

اڪبر ڏکڻ سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ لاءِ [[عبدالرحيم خان خانان]] جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مهم منظم ڪئي.
خان خانان مغل درٻار جو اهم امير، فوجي اڳواڻ ۽ عالم هو.
هن سنڌ ۾ مرزا جاني بيگ خلاف فوجي ڪارروايون شروع ڪيون. جاني بيگ پنهنجي حڪومت جي بچاءَ لاءِ مقامي فوجي قوتن ۽ درياهي وسيلن کي استعمال ڪيو.
سنڌ جي درياهي جاگرافيءَ سبب جنگين ۾ ٻيڙين، درياهي لنگهن، رسد ۽ فوجي چرپر کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي جنگي اهميت ===

[[سيوهڻ]] سنڌ جي وچولي حصي ۾ هڪ اهم تاريخي ۽ فوجي مرڪز هو.
سيوهڻ جي قلعي ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سنڌو درياهه جي آمدرفت ۽ اتر کان ڏکڻ سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي لحاظ کان اهم هئا.
مرزا جاني بيگ ۽ مغل فوج وچ ۾ جنگين دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل علائقن کي خاص اهميت حاصل رهي.
مقامي مزاحمت ۽ درياهي جنگي حالتن سبب مغل فوج کي سنڌ ۾ پنهنجي پيشقدميءَ لاءِ ڊگهي فوجي مهم هلائڻي پئي.
1591ع ۾ جنگي ڪارروايون شدت اختيار ڪري ويون ۽ مرزا جاني بيگ جي فوجن کي مغل فوج جي دٻاءَ کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مرزا جاني بيگ جي شڪست ۽ صلح ===

مغل فوج جي وڌيڪ وسيلن، فوجي تنظيم ۽ ڊگهي مهم سبب مرزا جاني بيگ جي حڪومت تي دٻاءُ وڌندو ويو.
1592ع ۾ مرزا جاني بيگ عبدالرحيم خان خانان سان صلح ڪري مغل اقتدار جي بالادستي قبول ڪئي.
انهيءَ واقعي سان ڏکڻ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام سان ڳنڍجي وئي، جيتوڻيڪ مقامي ترخان حڪمرانن ۽ سردارن جو ڪردار مڪمل طور ختم نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;
مرزا جاني بيگ جي مغل اقتدار کي قبول ڪرڻ سنڌ جي تاريخ جو اهم واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کان پوءِ ٺٽو ۽ ان سان لاڳاپيل علائقا مغل شهنشاهي انتظام سان وڌيڪ سڌي طرح وابسته ٿيا.

=== سنڌ جي انتظامي حيثيت ===

مغل دور ۾ سنڌ جا مختلف حصا انتظامي ۽ فوجي لحاظ کان اهم هئا.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] اهم علائقائي مرڪزن طور اڀريا.
مغل انتظام ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جي صوبائي وابستگي ۽ انتظامي حيثيت وقت سان بدلجندي رهي. انهيءَ ڪري سڄي مغل دور لاءِ سنڌ کي هڪ ئي مستقل انتظامي صوبي طور بيان ڪرڻ مناسب نه آهي.
مغل عملدارن کي مقامي زميندارن، قبيلن، درياهي آبادين ۽ علائقائي سردارن سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکڻا پوندا هئا.
انهن لاڳاپن ۾ تعاون، محصول جي وصولي، سياسي ٺاهه ۽ ڪڏهن فوجي مزاحمت پڻ شامل هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۽ سنڌ جي مقامي تاريخ ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

'''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''' مغل دور جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي، جنهن جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] هو.
هيءُ ڪتاب شاهجهان جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي حالتن بابت قيمتي معلومات فراهم ڪري ٿو.
ان ۾ سنڌ جي مختلف علائقن، مقامي قبيلن، زميندارن، مغل عملدارن ۽ فوجي مسئلن بابت تفصيل موجود آهن.
ڪتاب مان ظاهر ٿئي ٿو ته مغل سلطنت جو مرڪزي اقتدار سنڌ جي مقامي حالتن سان هميشه سڌي ۽ آسان نموني لاڳو نه ٿيندو هو، پر انتظامي اختيار قائم رکڻ لاءِ مقامي سردارن ۽ فوجي قوتن سان مسلسل معاملا ڪرڻا پوندا هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌ جي مغل دور جا اهم مرڪز ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c3d3;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:white;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''سنڌ ۾ مغل دور جا اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز'''
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | مرڪز
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي حيثيت
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | اهميت
|-
| [[بکر]]
| فوجي ۽ انتظامي مرڪز
| اتر سنڌ ۽ سنڌو درياهه جي اهم لنگهن تي نگراني
|-
| [[سيوهڻ]]
| قلعو ۽ علائقائي انتظامي مرڪز
| وچ سنڌ جي رستن ۽ درياهي علائقن تي اثر
|-
| [[ٺٽو]]
| سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز
| ڏکڻ سنڌ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپا
|-
| [[نصرپور]]
| تاريخي شهري ۽ مقامي مرڪز
| زراعت، هنر ۽ علائقائي آبادي
|-
| [[لاڙڪاڻو]] ۽ ڀرپاسي
| اتر سنڌ جا آباد علائقا
| زراعت، مقامي سرداري لاڳاپا ۽ درياهي معيشت
|}

=== سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت جا اثر ===

سنڌ جي مغل سلطنت سان وابستگيءَ جا سياسي، انتظامي، معاشي ۽ ثقافتي اثر پيا.
مغل انتظامي روايتن سان لاڳاپيل فارسي ٻوليءَ جي استعمال کي سرڪاري لکتن ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ وڌيڪ اهميت ملي.
ٺٽي ۽ ٻين شهرن ۾ واپار، علمي سرگرمين ۽ فن تعمير جون مقامي روايتون جاري رهيون.
مغل دور جي سنڌ کي سمجهڻ لاءِ رڳو شاهي درٻار جي تاريخ ڪافي نه آهي، پر مقامي تاريخن، زميني محصول جي رڪارڊ، قبيلائي لاڳاپن ۽ درياهي معيشت جو مطالعو پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ سنڌ ===

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

جهانگير جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي نظام سان ڳنڍيل رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم علائقائي مرڪز هئا.
سنڌ ۾ مغل اقتدار جي عملي صورت مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه هئي.
مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، درياهي آبادين ۽ مغل عملدارن وچ ۾ تعاون ۽ تڪرار ٻنهي قسمن جا لاڳاپا موجود هئا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زرعي پيداوار، زميني محصول، سنڌو درياهه جا رستا ۽ ڏکڻ سنڌ جا واپاري مرڪز شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽو ۽ واپاري سرگرميون ===

[[ٺٽو]] جهانگير جي دور ۾ ڏکڻ سنڌ جو اهم شهري ۽ واپاري مرڪز رهيو.
شهر جي اقتصادي زندگي سنڌو درياهه، سامونڊي واپار، دستڪاري ۽ علائقائي منڊين سان لاڳاپيل هئي.
فارسي ٻوليءَ جو استعمال سرڪاري انتظام ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ اهم رهيو، جڏهن ته مقامي سماج ۾ سنڌي ۽ ٻيون ٻوليون استعمال ٿينديون رهيون.
ٺٽي جي علمي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ مغل دور هڪ اهم مرحلو هو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مغل انتظام ۽ مقامي سردار ===

سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن کي مقامي سردارن ۽ قبيلن سان لاڳاپا قائم رکڻا پوندا هئا.
انهن لاڳاپن ۾ زميني محصول، فوجي مدد، رستن جي حفاظت ۽ علائقائي انتظام جا معاملا شامل هئا.
مقامي مزاحمت، عملدارن جي اختيارن ۽ انتظامي مسئلن بابت معلومات لاءِ ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' هڪ اهم ماخذ آهي.
هي ڪتاب جهانگير کان پوءِ شاهجهان جي دور ۾ مرتب ٿيو، تنهنڪري ان جي بيانن کي جهانگير جي هر واقعي جو سڌو معاصر ثبوت سمجهڻ بدران لاڳاپيل زماني ۽ تاريخي پسمنظر مطابق استعمال ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== شاهجهان جو دور (1628ع–1658ع) ==

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.
[[نورجهان]] جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر آخرڪار شهزادو خرم غالب آيو.
خرم 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== فن تعمير ===

شاهجهان جي دور ۾ مغل فن تعمير کي خاص ترقي ملي.
هن پنهنجي زال [[ممتاز محل]] جي ياد ۾ آگري ۾ [[تاج محل]] تعمير ڪرايو.
[[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]]، [[جامع مسجد، دهلي]]، [[شاليمار باغ، لاهور]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] سندس دور جون اهم تعميراتي يادگارون آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ سنڌ ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حيثيت ===

شاهجهان جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي انتظامي نظام جو حصو رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هئا.
سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن، مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن ۽ شهرن جي بااثر خاندانن وچ ۾ لاڳاپا مختلف صورتن ۾ قائم رهيا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زميني محصول، سنڌو درياهه جي آمدرفت، واپاري رستا ۽ سامونڊي واپار شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽي جي شاهجهان مسجد ===

{{Main|شاهجهان مسجد، ٺٽو}}

[[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] سنڌ جي تاريخي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] ۾ واقع مغل دور جي هڪ اهم مسجد آهي.
مسجد جي تعمير شاهجهان جي حڪم سان سترهين صديءَ جي وچ ڌاري ٿي.
عام طور مسجد جي تعمير جو عرصو 1644ع کان 1647ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه تعميراتي ۽ آرائشي ڪم ان کان پوءِ به جاري رهيا.
مسجد پنهنجي سرن جي تعمير، نيري ۽ فيروزي ڪاشيءَ، محرابن، گنبذن ۽ هندسي آرائش سبب مشهور آهي.
شاهجهان مسجد جي تعميراتي انداز ۾ سنڌ جي مقامي تعميراتي روايتن سان گڏ فارسي ۽ وچ ايشيائي اثر پڻ نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
هي مسجد سنڌ ۾ مغل دور جي مذهبي، ثقافتي ۽ تعميراتي ورثي جو اهم اهڃاڻ آهي.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي مغل دور بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي.
ان جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] هو، جنهن سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حالتن بابت تفصيلي بيان ڏنو.
ڪتاب جي تصنيف 1044هه، يعني 1634ع–1635ع ڌاري مڪمل ٿي.
هي ڪتاب خاص طور سنڌ ۾ مغل عملدارن جي انتظامي طريقن، مقامي قبيلن، زميندارن، فوجي مسئلن ۽ علائقائي مزاحمت بابت معلومات فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' کي پڙهندي اهو به ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي ته مصنف پاڻ مغل انتظامي ماحول سان لاڳاپيل هو، تنهنڪري سندس بيانن ۾ حڪومتي نقطه نظر جو اثر موجود ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌ ۾ واپار ۽ شهري زندگي ===

شاهجهان جي دور ۾ ٺٽو سنڌ جو هڪ اهم واپاري ۽ دستڪاري مرڪز رهيو.
سنڌو درياهه ۽ ان جي شاخن وسيلي سامان جي آمدرفت سنڌ جي اقتصادي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي هئي.
سنڌ جي واپاري سرگرمين جا لاڳاپا هندستان جي ٻين علائقن، سامونڊي بندرگاهن ۽ ٻاهرين منڊين سان هئا.
مغل دور جي سنڌي شهري زندگيءَ ۾ مقامي دستڪاري، ڪپڙي جي صنعت، واپار ۽ مذهبي ادارن کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== جانشينيءَ جي جنگ ===

1657ع ۾ شاهجهان جي بيماريءَ کان پوءِ سندس پٽن [[دارا شڪوه]]، [[اورنگزيب]]، [[شاهه شجاع]] ۽ [[مراد بخش]] وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي.
اورنگزيب ۽ مراد بخش شروعات ۾ گڏجي دارا شڪوه جي فوجن خلاف جنگ ڪئي.
1658ع ۾ اورنگزيب اقتدار حاصل ڪيو ۽ شاهجهان کي آگري جي قلعي ۾ نظربند ڪيو.
شاهجهان 1666ع ۾ نظربنديءَ دوران وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب عالمگير جو دور (1658ع–1707ع) ==

{{Main|اورنگزيب}}

[[اورنگزيب عالمگير]] مغل سلطنت جي ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪندڙ شهنشاهن مان هڪ هو.
سندس دور ۾ سلطنت جون حدون دکن تائين وڌيون، پر مسلسل فوجي مهمن، مالي خرچن ۽ علائقائي مزاحمت سبب مغل حڪومت کي وڏا مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;&gt;{{cite book
 |last=Sarkar
 |first=Jadunath
 |title=History of Aurangzib
 |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دارا شڪوه جو انجام ===

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ جانشينيءَ جو اهم دعويدار هو.
هو اسلامي تصوف ۽ هندستاني فلسفي جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو.
جانشينيءَ جي جنگ ۾ شڪست کان پوءِ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ 1659ع ۾ اورنگزيب جي حڪم تي قتل ڪيو ويو.
دارا شڪوه جي قتل سان لاڳاپيل ڪجهه عوامي قصا، جهڙوڪ سندس سر کي عيد جي تحفي طور شاهجهان ڏانهن موڪلڻ، مختلف تاريخي روايتن ۾ ملن ٿا، پر انهن جي تفصيلن کي تنقيدي تحقيق کان سواءِ قطعي حقيقت طور پيش نه ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صوفي سرمد ===

[[سرمد ڪاشاني]] هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو، جنهن جو تعلق ٺٽي، لاهور ۽ دهليءَ سان رهيو.
تاريخي روايتن موجب هن پنهنجي سفرن دوران سنڌ ۾ پڻ وقت گذاريو.
سرمد جا دارا شڪوه سان لاڳاپا هئا ۽ اورنگزيب جي دور ۾ کيس مذهبي الزامن هيٺ موت جي سزا ڏني وئي.
سرمد جي اصليت، مذهبي تبديليءَ ۽ ذاتي لاڳاپن بابت مختلف روايتون ملن ٿيون، جن کي الڳ الڳ ماخذن سان پرکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;&gt;{{cite book
 |last=Schimmel
 |first=Annemarie
 |title=Mystical Dimensions of Islam
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=1975
 |isbn=9780807812716
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهبي ۽ انتظامي پاليسي ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني.
سندس دور ۾ ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' جي تدوين ڪئي وئي.
1679ع ۾ غير مسلم رعيت تي جزيي جي محصول کي ٻيهر لاڳو ڪيو ويو.
اورنگزيب جي مذهبي پاليسين بابت تاريخ نويسيءَ ۾ مختلف تشريحون موجود آهن.
ڪجهه محقق سندس پاليسين کي مذهبي سختيءَ سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته ٻيا سياسي ضرورتن، علائقائي حالتن ۽ انتظامي عملن جي پيچيدگين تي زور ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Truschke
 |first=Audrey
 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King
 |publisher=Stanford University Press
 |year=2017
 |isbn=9781503602595
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دکن جون جنگيون ===

اورنگزيب جي دور ۾ [[بيجاپور سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت]] مغل اقتدار ۾ شامل ٿيون.
تنهن هوندي به [[مراٺا|مراٺن]] سان ڊگهي جنگين مغل فوج ۽ خزاني تي وڏو دٻاءُ وڌو.
دکن ۾ مسلسل فوجي مهمن سبب سلطنت جي ٻين علائقن ۾ انتظامي مسئلا پڻ وڌيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== اورنگزيب جي وفات ===

اورنگزيب 1707ع ۾ احمدنگر جي ڀرپاسي وفات ڪئي.
سندس وفات ڪنهن جنگ جي ميدان ۾ قتل ٿيڻ سبب نه ٿي هئي.
هن کي [[خلدآباد]] ۾ دفنايو ويو.
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت ۾ جانشينيءَ جون جنگيون ۽ علائقائي سياسي بحران وڌيا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو زوال ==

=== جانشينيءَ جون جنگيون ===

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ اقتدار لاءِ جنگ شروع ٿي.
[[بهادر شاهه پهريون]] شهنشاهه بڻيو، پر سندس دور ۾ مغل سلطنت اڳين صديءَ واري مرڪزي طاقت برقرار نه رکي سگهي.
ايندڙ ڏهاڪن ۾ ڪيترائي مغل شهنشاهه مختصر عرصي لاءِ تخت نشين ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== علائقائي حڪومتن جو عروج ===

ارڙهين صديءَ ۾ بنگال، اودهه، حيدرآباد ۽ ٻين علائقن جا صوبائي حڪمران وڌيڪ خودمختيار ٿي ويا.
مراٺن، سکن ۽ ٻين سياسي قوتن جي طاقت وڌڻ سان مغل شهنشاهه جي حقيقي اقتدار جون حدون گهٽجنديون ويون.
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي ڪاهه مغل سلطنت جي سياسي ۽ مالي حيثيت کي سخت نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو عروج ===

ارڙهين صديءَ ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] هندستان ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائي.
1757ع جي [[پلاسي جي جنگ]] ۽ 1764ع جي [[بڪسر جي جنگ]] ڪمپنيءَ جي اقتدار جي واڌ ۾ اهم ثابت ٿيون.
1803ع ۾ برطانوي فوج دهليءَ تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ مغل شهنشاهه جي سياسي حيثيت وڏي حد تائين علامتي رهجي وئي.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو خاتمو (1857ع–1858ع) ==

{{Main|1857ع جي هندستاني بغاوت}}

1857ع ۾ هندستان جي مختلف علائقن ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ خلاف وڏي بغاوت شروع ٿي.
باغي فوجين دهليءَ ۾ آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي علامتي اڳواڻ طور تسليم ڪيو.
برطانوي فوج سيپٽمبر 1857ع ۾ دهليءَ تي ٻيهر قبضو ڪيو.
بهادر شاهه ظفر گرفتار ٿيو ۽ کيس مقدمي کان پوءِ رنگون جلاوطن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;
1858ع ۾ برطانوي حڪومت ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي هندستاني اقتدار کي ختم ڪري سڌي تاج برطانيه جي حڪومت قائم ڪئي.
انهيءَ تبديليءَ سان مغل سلطنت جو رسمي خاتمو ٿيو.
بهادر شاهه ظفر 1862ع ۾ رنگون ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جي اهم حڪمرانن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جا اهم شهنشاهه ۽ حڪمرانيءَ جا دور'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | حڪمران
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | اهم واقعا
|-
| [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| 1526ع–1530ع
| مغل سلطنت جو بنياد
|-
| [[همايون]]
| 1530ع–1540ع؛ 1555ع–1556ع
| جلاوطني ۽ اقتدار جي بحالي
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fff0d9;text-align:center;&quot; | '''1540ع–1555ع: سوري گهراڻي جو اقتدار'''
|-
| [[اڪبر]]
| 1556ع–1605ع
| سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي سڌارا
|-
| [[جهانگير]]
| 1605ع–1627ع
| درٻاري ثقافت ۽ سياسي تسلسل
|-
| [[شاهجهان]]
| 1628ع–1658ع
| مغل فن تعمير جو عروج
|-
| [[اورنگزيب]]
| 1658ع–1707ع
| علائقائي توسيع ۽ دکن جون جنگيون
|-
| [[بهادر شاهه پهريون]]
| 1707ع–1712ع
| جانشينيءَ جي بحران کان پوءِ حڪومت
|-
| [[محمد شاهه]]
| 1719ع–1748ع
| نادر شاهه جي ڪاهه ۽ مرڪزي اقتدار جي ڪمزوري
|-
| [[شاهه عالم ٻيو]]
| 1759ع–1806ع
| ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو وڌندڙ اثر
|-
| [[اڪبر شاهه ٻيو]]
| 1806ع–1837ع
| علامتي شاهي اقتدار
|-
| [[بهادر شاهه ظفر]]
| 1837ع–1857ع
| آخري مغل شهنشاهه
|}

== مغل سلطنت جو ثقافتي ورثو ==

مغل سلطنت ڏکڻ ايشيا جي سياست، ادب، مصوري، فن تعمير، باغباني، واپار ۽ انتظامي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.
فارسي درٻاري ۽ انتظامي ٻولي رهي، جڏهن ته هندستاني ۽ مختلف علائقائي ٻولين جي ادبي روايتن پڻ ترقي ڪئي.
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو.
[[تاج محل]]، [[همايون جو مقبرو]]، [[لال قلعو، دهلي]]، [[لاهور قلعو]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] مغل فن تعمير جي اهم يادگارن مان آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
سنڌ ۾ مغل دور جي تاريخ سياسي، انتظامي ۽ ثقافتي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي.
[[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[بکر]] مغل دور ۾ اهم علائقائي مرڪز رهيا، جڏهن ته ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جهڙا ماخذ ان دور جي مقامي سماج، حڪمرانيءَ ۽ مزاحمت بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |last=Richards |first=John F. |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=9780521566032}}
* {{cite book |last=Asher |first=Catherine B. |title=Architecture of Mughal India |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=9780521267281}}
* {{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=2 |publisher=Har-Anand Publications |year=2005}}
* {{cite book |last=Truschke |first=Audrey |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |publisher=Stanford University Press |year=2017}}
* {{cite book |last=Dalrymple |first=William |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857 |publisher=Bloomsbury |year=2006}}
* {{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975}}
* {{cite book |author=Yusuf Mirak |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani |language=fa}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_dynasty وڪيميڊيا ڪامنز تي مغل گهراڻي جون تصويرون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_emperors مغل شهنشاهن جون تصويرون]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل حڪمرانيءَ بابت تحقيقي مضمون]
* [https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/RevisedCurricula/Documents/2012-2013/pakistan%20studies%202012-13.pdf هائير ايجوڪيشن ڪميشن پاڪستان: مغل تاريخ جا علمي ماخذ]

[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:مغل گهراڻو]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:1526ع ۾ قائم ٿيل رياستون]]
[[زمرو:1857ع ۾ ختم ٿيل رياستون]]</text>
      <sha1>a6221mvjzxvq5c8uuqfutc9zujvx2p9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424433</id>
      <parentid>424432</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:39:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42703" sha1="6s1tubq2aah20ji8jvhfhbpvynslzfc" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = اوائلي جديد دور
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[اورنگزيب]] جي وفات
| date_event3 = 1707ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي بادشاهت
| title_leader = شهنشاهه
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[فتح پور سيڪري]]، [[لاهور]] ۽ [[دهلي]] مختلف دورن ۾
| common_languages = فارسي (درباري ۽ انتظامي)، چغتائي ترڪي، هندستاني ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = اسلام (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = روپيو، دام ۽ ٻيا سڪا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'') ڏکڻ ايشيا جي هڪ تاريخي سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هي سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جيتوڻيڪ 1540ع کان 1555ع تائين هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. ارڙهين صديءَ ۾ مغل شهنشاهن جي حقيقي سياسي طاقت گهٽجندي وئي ۽ ڪيترائي علائقا عملي طور خودمختيار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي هندستاني حڪومت ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪمراني شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

بابر وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] فرغانه جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو.
بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ [[فرغانه]] ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪاميءَ کان پوءِ هن 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
هندستان ۾ [[ابراهيم لوڌي]] جي حڪومت دوران ڪيترن افغان سردارن سان سياسي اختلاف پيدا ٿيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا.
انهن رابطَن بابر لاءِ هندستان تي حملي جا موقعا پيدا ڪيا، پر سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.

21 اپريل 1526ع تي بابر پاڻي پت جي پهرين جنگ ۾ ابراهيم لوڌيءَ کي شڪست ڏني. جنگ ۾ ابراهيم لوڌي مارجي ويو ۽ بابر دهلي ۽ آگري تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1527ع ۾ بابر [[خانوا جي جنگ]] ۾ [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ واري اتحاد کي شڪست ڏني. 1528ع ۾ چنديري ۽ 1529ع ۾ گهاگهرا جي مهمن ذريعي هن پنهنجي نئين حڪومت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.
1530ع ۾ بابر آگري ۾ وفات ڪئي ۽ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

=== همايون جي ابتدائي حڪومت ===

[[همايون]] 1530ع ۾ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.
انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو فريد خان هو.
فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

1539ع ۾ [[چوَسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.
1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي.
انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي هندستان ڇڏڻو پيو ۽ شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي.
سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.
هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.
هن قديم واپاري رستن جي مرمت ۽ توسيع پڻ ڪرائي. انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ [[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] پڻ شامل هو.
هي رستو شير شاهه کان گهڻو اڳ مختلف صورتن ۾ موجود هو؛ تنهنڪري ان کي مڪمل طور سندس نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.
همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.
1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.
15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.
همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.
فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.
سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] 1554ع تائين حڪومت ڪئي.
اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا.
همايون انهن حالتن مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو. سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني.
انهيءَ فتح سان دهليءَ ۾ مغل حڪومت ٻيهر بحال ٿي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
همايون 1556ع ۾ دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر}}

[[جلال الدين محمد اڪبر]] 1556ع ۾ ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو.
سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ طور ڪم ڪيو.
1556ع ۾ [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]] ۾ مغل فوج [[هيمو]] کي شڪست ڏني، جنهن سان دهليءَ ۾ مغل اقتدار مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جون حدون وڏي پيماني تي وڌيون.
هن مالوا، گجرات، بنگال، ڪشمير، سنڌ ۽ دکن جي ڪجهه علائقن ۾ مغل اقتدار قائم ڪيو.
راجپوت رياستن سان سندس لاڳاپن ۾ فوجي مهمن سان گڏ سفارتڪاري ۽ شاهي شاديون پڻ شامل هيون.
ڪجهه راجپوت حڪمران مغل انتظام ۾ اهم عهدن تي پهتا، جڏهن ته ميوار جهڙن علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== انتظامي سڌارا ===

اڪبر جي حڪومت ۾ مغل انتظامي ڍانچي کي وڌيڪ منظم ڪيو ويو.
هن [[منصبداري نظام]] کي ترقي ڏني، جنهن ۾ فوجي ۽ انتظامي عهديدارن جي درجي بندي ڪئي ويندي هئي.
[[راجا ٽوڊر مل]] سان لاڳاپيل مالياتي سڌارن ۾ زمين جي ماپ، پيداوار جي اندازي ۽ محصول جي تعين کي اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهبي پاليسي ===

اڪبر پنهنجي حڪومت ۾ مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن غير مسلم رعيت تي لاڳو ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا ۽ درٻار ۾ مسلمانن، هندن، جينن، عيسائين ۽ زرتشتين سان مذهبي بحث مباحثا ڪيا.
اڪبر جي فڪر سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' هڪ محدود درٻاري روحاني ۽ اخلاقي سلسلو هو.
ان کي سموري سلطنت تي لاڳو ٿيل نئون سيڪيولر رياستي مذهب قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 1605ع ۾ وفات ڪئي ۽ کيس [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس جانشين پٽ [[جهانگير]] ٿيو.

== سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي سياسي حالت ===
سورهين صديءَ ۾ [[سنڌ]] جي سياسي صورتحال مختلف علائقائي حڪمران خاندانن، مقامي سردارن ۽ پاڙيسري طاقتن جي اثر هيٺ هئي.
اتر سنڌ جي [[بکر]] واري علائقي ۽ ڏکڻ سنڌ جي [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي جون سياسي حالتون هڪجهڙيون نه هيون.
[[ارغون گهراڻو|ارغون]] ۽ [[ترخان گهراڻو|ترخان]] حڪمرانن سنڌ جي مختلف حصن تي اقتدار قائم ڪيو هو. ڏکڻ سنڌ ۾ ٺٽو هڪ اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هو.
اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت اتر سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جڏهن ته ڏکڻ سنڌ ۾ ترخان حڪمران [[مرزا جاني بيگ]] جو اثر قائم رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses
 |journal=Pakistan Perspectives
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== بکر ۽ اتر سنڌ ===

[[بکر قلعو]] سنڌو درياهه جي وچ واري اهم دفاعي ۽ انتظامي ماڳن مان هڪ هو.
بکر تي اقتدار رکڻ سان اتر سنڌ جي درياهي آمدرفت، فوجي چرپر ۽ واپاري رستن جي نگرانيءَ ۾ سهولت ملندي هئي.
اڪبر جي دور ۾ بکر ۽ ان سان لاڳاپيل اتر سنڌ جا علائقا مغل سياسي نظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويا.
بکر بعد ۾ مغل سلطنت جي سنڌي علائقن ۾ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مرزا جاني بيگ جي حڪومت ===

{{Main|مرزا جاني بيگ}}

[[مرزا جاني بيگ]] سنڌ جي ترخان حڪمران گهراڻي سان تعلق رکندو هو. سندس حڪومت جو مرڪز [[ٺٽو]] هو.
مرزا جاني بيگ پنهنجي حڪومت دوران مقامي سردارن، قبيلائي قوتن ۽ درياهي فوجي وسيلن جي مدد سان سنڌ جي ڏاکڻي علائقي ۾ پنهنجو اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.
ٺٽي ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا واپار، زراعت ۽ درياهي آمدرفت جي لحاظ کان اهم هئا.
مغل حڪومت لاءِ ڏکڻ سنڌ تي اقتدار قائم ڪرڻ جا سبب رڳو سياسي نه هئا، پر ان سان درياهي رستن، واپاري مرڪزن ۽ سامونڊي رابطن تي اثر وڌائڻ جا موقعا پڻ لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== عبدالرحيم خان خانان جي فوجي مهم ===

{{Main|عبدالرحيم خان خانان}}

اڪبر ڏکڻ سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ لاءِ [[عبدالرحيم خان خانان]] جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مهم منظم ڪئي.
خان خانان مغل درٻار جو اهم امير، فوجي اڳواڻ ۽ عالم هو.
هن سنڌ ۾ مرزا جاني بيگ خلاف فوجي ڪارروايون شروع ڪيون. جاني بيگ پنهنجي حڪومت جي بچاءَ لاءِ مقامي فوجي قوتن ۽ درياهي وسيلن کي استعمال ڪيو.
سنڌ جي درياهي جاگرافيءَ سبب جنگين ۾ ٻيڙين، درياهي لنگهن، رسد ۽ فوجي چرپر کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي جنگي اهميت ===

[[سيوهڻ]] سنڌ جي وچولي حصي ۾ هڪ اهم تاريخي ۽ فوجي مرڪز هو.
سيوهڻ جي قلعي ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سنڌو درياهه جي آمدرفت ۽ اتر کان ڏکڻ سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي لحاظ کان اهم هئا.
مرزا جاني بيگ ۽ مغل فوج وچ ۾ جنگين دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل علائقن کي خاص اهميت حاصل رهي.
مقامي مزاحمت ۽ درياهي جنگي حالتن سبب مغل فوج کي سنڌ ۾ پنهنجي پيشقدميءَ لاءِ ڊگهي فوجي مهم هلائڻي پئي.
1591ع ۾ جنگي ڪارروايون شدت اختيار ڪري ويون ۽ مرزا جاني بيگ جي فوجن کي مغل فوج جي دٻاءَ کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مرزا جاني بيگ جي شڪست ۽ صلح ===

مغل فوج جي وڌيڪ وسيلن، فوجي تنظيم ۽ ڊگهي مهم سبب مرزا جاني بيگ جي حڪومت تي دٻاءُ وڌندو ويو.
1592ع ۾ مرزا جاني بيگ عبدالرحيم خان خانان سان صلح ڪري مغل اقتدار جي بالادستي قبول ڪئي.
انهيءَ واقعي سان ڏکڻ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام سان ڳنڍجي وئي، جيتوڻيڪ مقامي ترخان حڪمرانن ۽ سردارن جو ڪردار مڪمل طور ختم نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;
مرزا جاني بيگ جي مغل اقتدار کي قبول ڪرڻ سنڌ جي تاريخ جو اهم واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کان پوءِ ٺٽو ۽ ان سان لاڳاپيل علائقا مغل شهنشاهي انتظام سان وڌيڪ سڌي طرح وابسته ٿيا.

=== سنڌ جي انتظامي حيثيت ===

مغل دور ۾ سنڌ جا مختلف حصا انتظامي ۽ فوجي لحاظ کان اهم هئا.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] اهم علائقائي مرڪزن طور اڀريا.
مغل انتظام ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جي صوبائي وابستگي ۽ انتظامي حيثيت وقت سان بدلجندي رهي. انهيءَ ڪري سڄي مغل دور لاءِ سنڌ کي هڪ ئي مستقل انتظامي صوبي طور بيان ڪرڻ مناسب نه آهي.
مغل عملدارن کي مقامي زميندارن، قبيلن، درياهي آبادين ۽ علائقائي سردارن سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکڻا پوندا هئا.
انهن لاڳاپن ۾ تعاون، محصول جي وصولي، سياسي ٺاهه ۽ ڪڏهن فوجي مزاحمت پڻ شامل هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۽ سنڌ جي مقامي تاريخ ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

'''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''' مغل دور جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي، جنهن جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] هو.
هيءُ ڪتاب شاهجهان جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي حالتن بابت قيمتي معلومات فراهم ڪري ٿو.
ان ۾ سنڌ جي مختلف علائقن، مقامي قبيلن، زميندارن، مغل عملدارن ۽ فوجي مسئلن بابت تفصيل موجود آهن.
ڪتاب مان ظاهر ٿئي ٿو ته مغل سلطنت جو مرڪزي اقتدار سنڌ جي مقامي حالتن سان هميشه سڌي ۽ آسان نموني لاڳو نه ٿيندو هو، پر انتظامي اختيار قائم رکڻ لاءِ مقامي سردارن ۽ فوجي قوتن سان مسلسل معاملا ڪرڻا پوندا هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌ جي مغل دور جا اهم مرڪز ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c3d3;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:white;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''سنڌ ۾ مغل دور جا اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز'''
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | مرڪز
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي حيثيت
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | اهميت
|-
| [[بکر]]
| فوجي ۽ انتظامي مرڪز
| اتر سنڌ ۽ سنڌو درياهه جي اهم لنگهن تي نگراني
|-
| [[سيوهڻ]]
| قلعو ۽ علائقائي انتظامي مرڪز
| وچ سنڌ جي رستن ۽ درياهي علائقن تي اثر
|-
| [[ٺٽو]]
| سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز
| ڏکڻ سنڌ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپا
|-
| [[نصرپور]]
| تاريخي شهري ۽ مقامي مرڪز
| زراعت، هنر ۽ علائقائي آبادي
|-
| [[لاڙڪاڻو]] ۽ ڀرپاسي
| اتر سنڌ جا آباد علائقا
| زراعت، مقامي سرداري لاڳاپا ۽ درياهي معيشت
|}

=== سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت جا اثر ===

سنڌ جي مغل سلطنت سان وابستگيءَ جا سياسي، انتظامي، معاشي ۽ ثقافتي اثر پيا.
مغل انتظامي روايتن سان لاڳاپيل فارسي ٻوليءَ جي استعمال کي سرڪاري لکتن ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ وڌيڪ اهميت ملي.
ٺٽي ۽ ٻين شهرن ۾ واپار، علمي سرگرمين ۽ فن تعمير جون مقامي روايتون جاري رهيون.
مغل دور جي سنڌ کي سمجهڻ لاءِ رڳو شاهي درٻار جي تاريخ ڪافي نه آهي، پر مقامي تاريخن، زميني محصول جي رڪارڊ، قبيلائي لاڳاپن ۽ درياهي معيشت جو مطالعو پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ سنڌ ===

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

جهانگير جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي نظام سان ڳنڍيل رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم علائقائي مرڪز هئا.
سنڌ ۾ مغل اقتدار جي عملي صورت مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه هئي.
مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، درياهي آبادين ۽ مغل عملدارن وچ ۾ تعاون ۽ تڪرار ٻنهي قسمن جا لاڳاپا موجود هئا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زرعي پيداوار، زميني محصول، سنڌو درياهه جا رستا ۽ ڏکڻ سنڌ جا واپاري مرڪز شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽو ۽ واپاري سرگرميون ===

[[ٺٽو]] جهانگير جي دور ۾ ڏکڻ سنڌ جو اهم شهري ۽ واپاري مرڪز رهيو.
شهر جي اقتصادي زندگي سنڌو درياهه، سامونڊي واپار، دستڪاري ۽ علائقائي منڊين سان لاڳاپيل هئي.
فارسي ٻوليءَ جو استعمال سرڪاري انتظام ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ اهم رهيو، جڏهن ته مقامي سماج ۾ سنڌي ۽ ٻيون ٻوليون استعمال ٿينديون رهيون.
ٺٽي جي علمي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ مغل دور هڪ اهم مرحلو هو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مغل انتظام ۽ مقامي سردار ===

سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن کي مقامي سردارن ۽ قبيلن سان لاڳاپا قائم رکڻا پوندا هئا.
انهن لاڳاپن ۾ زميني محصول، فوجي مدد، رستن جي حفاظت ۽ علائقائي انتظام جا معاملا شامل هئا.
مقامي مزاحمت، عملدارن جي اختيارن ۽ انتظامي مسئلن بابت معلومات لاءِ ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' هڪ اهم ماخذ آهي.
هي ڪتاب جهانگير کان پوءِ شاهجهان جي دور ۾ مرتب ٿيو، تنهنڪري ان جي بيانن کي جهانگير جي هر واقعي جو سڌو معاصر ثبوت سمجهڻ بدران لاڳاپيل زماني ۽ تاريخي پسمنظر مطابق استعمال ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== شاهجهان جو دور (1628ع–1658ع) ==

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.
[[نورجهان]] جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر آخرڪار شهزادو خرم غالب آيو.
خرم 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== فن تعمير ===

شاهجهان جي دور ۾ مغل فن تعمير کي خاص ترقي ملي.
هن پنهنجي زال [[ممتاز محل]] جي ياد ۾ آگري ۾ [[تاج محل]] تعمير ڪرايو.
[[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]]، [[جامع مسجد، دهلي]]، [[شاليمار باغ، لاهور]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] سندس دور جون اهم تعميراتي يادگارون آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ سنڌ ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حيثيت ===

شاهجهان جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي انتظامي نظام جو حصو رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هئا.
سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن، مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن ۽ شهرن جي بااثر خاندانن وچ ۾ لاڳاپا مختلف صورتن ۾ قائم رهيا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زميني محصول، سنڌو درياهه جي آمدرفت، واپاري رستا ۽ سامونڊي واپار شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽي جي شاهجهان مسجد ===

{{Main|شاهجهان مسجد، ٺٽو}}

[[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] سنڌ جي تاريخي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] ۾ واقع مغل دور جي هڪ اهم مسجد آهي.
مسجد جي تعمير شاهجهان جي حڪم سان سترهين صديءَ جي وچ ڌاري ٿي.
عام طور مسجد جي تعمير جو عرصو 1644ع کان 1647ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه تعميراتي ۽ آرائشي ڪم ان کان پوءِ به جاري رهيا.
مسجد پنهنجي سرن جي تعمير، نيري ۽ فيروزي ڪاشيءَ، محرابن، گنبذن ۽ هندسي آرائش سبب مشهور آهي.
شاهجهان مسجد جي تعميراتي انداز ۾ سنڌ جي مقامي تعميراتي روايتن سان گڏ فارسي ۽ وچ ايشيائي اثر پڻ نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
هي مسجد سنڌ ۾ مغل دور جي مذهبي، ثقافتي ۽ تعميراتي ورثي جو اهم اهڃاڻ آهي.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي مغل دور بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي.
ان جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] هو، جنهن سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حالتن بابت تفصيلي بيان ڏنو.
ڪتاب جي تصنيف 1044هه، يعني 1634ع–1635ع ڌاري مڪمل ٿي.
هي ڪتاب خاص طور سنڌ ۾ مغل عملدارن جي انتظامي طريقن، مقامي قبيلن، زميندارن، فوجي مسئلن ۽ علائقائي مزاحمت بابت معلومات فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' کي پڙهندي اهو به ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي ته مصنف پاڻ مغل انتظامي ماحول سان لاڳاپيل هو، تنهنڪري سندس بيانن ۾ حڪومتي نقطه نظر جو اثر موجود ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌ ۾ واپار ۽ شهري زندگي ===

شاهجهان جي دور ۾ ٺٽو سنڌ جو هڪ اهم واپاري ۽ دستڪاري مرڪز رهيو.
سنڌو درياهه ۽ ان جي شاخن وسيلي سامان جي آمدرفت سنڌ جي اقتصادي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي هئي.
سنڌ جي واپاري سرگرمين جا لاڳاپا هندستان جي ٻين علائقن، سامونڊي بندرگاهن ۽ ٻاهرين منڊين سان هئا.
مغل دور جي سنڌي شهري زندگيءَ ۾ مقامي دستڪاري، ڪپڙي جي صنعت، واپار ۽ مذهبي ادارن کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== جانشينيءَ جي جنگ ===

1657ع ۾ شاهجهان جي بيماريءَ کان پوءِ سندس پٽن [[دارا شڪوه]]، [[اورنگزيب]]، [[شاهه شجاع]] ۽ [[مراد بخش]] وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي.
اورنگزيب ۽ مراد بخش شروعات ۾ گڏجي دارا شڪوه جي فوجن خلاف جنگ ڪئي.
1658ع ۾ اورنگزيب اقتدار حاصل ڪيو ۽ شاهجهان کي آگري جي قلعي ۾ نظربند ڪيو.
شاهجهان 1666ع ۾ نظربنديءَ دوران وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب عالمگير جو دور (1658ع–1707ع) ==

{{Main|اورنگزيب}}

[[اورنگزيب عالمگير]] مغل سلطنت جي ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪندڙ شهنشاهن مان هڪ هو.
سندس دور ۾ سلطنت جون حدون دکن تائين وڌيون، پر مسلسل فوجي مهمن، مالي خرچن ۽ علائقائي مزاحمت سبب مغل حڪومت کي وڏا مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;&gt;{{cite book
 |last=Sarkar
 |first=Jadunath
 |title=History of Aurangzib
 |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دارا شڪوه جو انجام ===

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ جانشينيءَ جو اهم دعويدار هو.
هو اسلامي تصوف ۽ هندستاني فلسفي جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو.
جانشينيءَ جي جنگ ۾ شڪست کان پوءِ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ 1659ع ۾ اورنگزيب جي حڪم تي قتل ڪيو ويو.
دارا شڪوه جي قتل سان لاڳاپيل ڪجهه عوامي قصا، جهڙوڪ سندس سر کي عيد جي تحفي طور شاهجهان ڏانهن موڪلڻ، مختلف تاريخي روايتن ۾ ملن ٿا، پر انهن جي تفصيلن کي تنقيدي تحقيق کان سواءِ قطعي حقيقت طور پيش نه ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صوفي سرمد ===

[[سرمد ڪاشاني]] هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو، جنهن جو تعلق ٺٽي، لاهور ۽ دهليءَ سان رهيو.
تاريخي روايتن موجب هن پنهنجي سفرن دوران سنڌ ۾ پڻ وقت گذاريو.
سرمد جا دارا شڪوه سان لاڳاپا هئا ۽ اورنگزيب جي دور ۾ کيس مذهبي الزامن هيٺ موت جي سزا ڏني وئي.
سرمد جي اصليت، مذهبي تبديليءَ ۽ ذاتي لاڳاپن بابت مختلف روايتون ملن ٿيون، جن کي الڳ الڳ ماخذن سان پرکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;&gt;{{cite book
 |last=Schimmel
 |first=Annemarie
 |title=Mystical Dimensions of Islam
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=1975
 |isbn=9780807812716
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهبي ۽ انتظامي پاليسي ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني.
سندس دور ۾ ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' جي تدوين ڪئي وئي.
1679ع ۾ غير مسلم رعيت تي جزيي جي محصول کي ٻيهر لاڳو ڪيو ويو.
اورنگزيب جي مذهبي پاليسين بابت تاريخ نويسيءَ ۾ مختلف تشريحون موجود آهن.
ڪجهه محقق سندس پاليسين کي مذهبي سختيءَ سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته ٻيا سياسي ضرورتن، علائقائي حالتن ۽ انتظامي عملن جي پيچيدگين تي زور ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Truschke
 |first=Audrey
 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King
 |publisher=Stanford University Press
 |year=2017
 |isbn=9781503602595
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دکن جون جنگيون ===

اورنگزيب جي دور ۾ [[بيجاپور سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت]] مغل اقتدار ۾ شامل ٿيون.
تنهن هوندي به [[مراٺا|مراٺن]] سان ڊگهي جنگين مغل فوج ۽ خزاني تي وڏو دٻاءُ وڌو.
دکن ۾ مسلسل فوجي مهمن سبب سلطنت جي ٻين علائقن ۾ انتظامي مسئلا پڻ وڌيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== اورنگزيب جي وفات ===

اورنگزيب 1707ع ۾ احمدنگر جي ڀرپاسي وفات ڪئي.
سندس وفات ڪنهن جنگ جي ميدان ۾ قتل ٿيڻ سبب نه ٿي هئي.
هن کي [[خلدآباد]] ۾ دفنايو ويو.
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت ۾ جانشينيءَ جون جنگيون ۽ علائقائي سياسي بحران وڌيا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو زوال ==

=== جانشينيءَ جون جنگيون ===

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ اقتدار لاءِ جنگ شروع ٿي.
[[بهادر شاهه پهريون]] شهنشاهه بڻيو، پر سندس دور ۾ مغل سلطنت اڳين صديءَ واري مرڪزي طاقت برقرار نه رکي سگهي.
ايندڙ ڏهاڪن ۾ ڪيترائي مغل شهنشاهه مختصر عرصي لاءِ تخت نشين ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== علائقائي حڪومتن جو عروج ===

ارڙهين صديءَ ۾ بنگال، اودهه، حيدرآباد ۽ ٻين علائقن جا صوبائي حڪمران وڌيڪ خودمختيار ٿي ويا.
مراٺن، سکن ۽ ٻين سياسي قوتن جي طاقت وڌڻ سان مغل شهنشاهه جي حقيقي اقتدار جون حدون گهٽجنديون ويون.
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي ڪاهه مغل سلطنت جي سياسي ۽ مالي حيثيت کي سخت نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو عروج ===

ارڙهين صديءَ ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] هندستان ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائي.
1757ع جي [[پلاسي جي جنگ]] ۽ 1764ع جي [[بڪسر جي جنگ]] ڪمپنيءَ جي اقتدار جي واڌ ۾ اهم ثابت ٿيون.
1803ع ۾ برطانوي فوج دهليءَ تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ مغل شهنشاهه جي سياسي حيثيت وڏي حد تائين علامتي رهجي وئي.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو خاتمو (1857ع–1858ع) ==

{{Main|1857ع جي هندستاني بغاوت}}

1857ع ۾ هندستان جي مختلف علائقن ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ خلاف وڏي بغاوت شروع ٿي.
باغي فوجين دهليءَ ۾ آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي علامتي اڳواڻ طور تسليم ڪيو.
برطانوي فوج سيپٽمبر 1857ع ۾ دهليءَ تي ٻيهر قبضو ڪيو.
بهادر شاهه ظفر گرفتار ٿيو ۽ کيس مقدمي کان پوءِ رنگون جلاوطن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;
1858ع ۾ برطانوي حڪومت ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي هندستاني اقتدار کي ختم ڪري سڌي تاج برطانيه جي حڪومت قائم ڪئي.
انهيءَ تبديليءَ سان مغل سلطنت جو رسمي خاتمو ٿيو.
بهادر شاهه ظفر 1862ع ۾ رنگون ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جي اهم حڪمرانن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جا اهم شهنشاهه ۽ حڪمرانيءَ جا دور'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | حڪمران
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | اهم واقعا
|-
| [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| 1526ع–1530ع
| مغل سلطنت جو بنياد
|-
| [[همايون]]
| 1530ع–1540ع؛ 1555ع–1556ع
| جلاوطني ۽ اقتدار جي بحالي
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fff0d9;text-align:center;&quot; | '''1540ع–1555ع: سوري گهراڻي جو اقتدار'''
|-
| [[اڪبر]]
| 1556ع–1605ع
| سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي سڌارا
|-
| [[جهانگير]]
| 1605ع–1627ع
| درٻاري ثقافت ۽ سياسي تسلسل
|-
| [[شاهجهان]]
| 1628ع–1658ع
| مغل فن تعمير جو عروج
|-
| [[اورنگزيب]]
| 1658ع–1707ع
| علائقائي توسيع ۽ دکن جون جنگيون
|-
| [[بهادر شاهه پهريون]]
| 1707ع–1712ع
| جانشينيءَ جي بحران کان پوءِ حڪومت
|-
| [[محمد شاهه]]
| 1719ع–1748ع
| نادر شاهه جي ڪاهه ۽ مرڪزي اقتدار جي ڪمزوري
|-
| [[شاهه عالم ٻيو]]
| 1759ع–1806ع
| ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو وڌندڙ اثر
|-
| [[اڪبر شاهه ٻيو]]
| 1806ع–1837ع
| علامتي شاهي اقتدار
|-
| [[بهادر شاهه ظفر]]
| 1837ع–1857ع
| آخري مغل شهنشاهه
|}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |last=Richards |first=John F. |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=9780521566032}}
* {{cite book |last=Asher |first=Catherine B. |title=Architecture of Mughal India |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=9780521267281}}
* {{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=2 |publisher=Har-Anand Publications |year=2005}}
* {{cite book |last=Truschke |first=Audrey |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |publisher=Stanford University Press |year=2017}}
* {{cite book |last=Dalrymple |first=William |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857 |publisher=Bloomsbury |year=2006}}
* {{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975}}
* {{cite book |author=Yusuf Mirak |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani |language=fa}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_dynasty وڪيميڊيا ڪامنز تي مغل گهراڻي جون تصويرون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_emperors مغل شهنشاهن جون تصويرون]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل حڪمرانيءَ بابت تحقيقي مضمون]
* [https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/RevisedCurricula/Documents/2012-2013/pakistan%20studies%202012-13.pdf هائير ايجوڪيشن ڪميشن پاڪستان: مغل تاريخ جا علمي ماخذ]

[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:مغل گهراڻو]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:1526ع ۾ قائم ٿيل رياستون]]
[[زمرو:1857ع ۾ ختم ٿيل رياستون]]</text>
      <sha1>6s1tubq2aah20ji8jvhfhbpvynslzfc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424435</id>
      <parentid>424433</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:48:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46616" sha1="2wvvnsedtd0p7z78veowlxz5lzle37b" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = اوائلي جديد دور
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[اورنگزيب]] جي وفات
| date_event3 = 1707ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي بادشاهت
| title_leader = شهنشاهه
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[فتح پور سيڪري]]، [[لاهور]] ۽ [[دهلي]] مختلف دورن ۾
| common_languages = فارسي (درباري ۽ انتظامي)، چغتائي ترڪي، هندستاني ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = اسلام (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = روپيو، دام ۽ ٻيا سڪا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'') ڏکڻ ايشيا جي هڪ تاريخي سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هي سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جيتوڻيڪ 1540ع کان 1555ع تائين هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. ارڙهين صديءَ ۾ مغل شهنشاهن جي حقيقي سياسي طاقت گهٽجندي وئي ۽ ڪيترائي علائقا عملي طور خودمختيار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي هندستاني حڪومت ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪمراني شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

بابر وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] فرغانه جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو.
بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ [[فرغانه]] ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪاميءَ کان پوءِ هن 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
هندستان ۾ [[ابراهيم لوڌي]] جي حڪومت دوران ڪيترن افغان سردارن سان سياسي اختلاف پيدا ٿيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا.
انهن رابطَن بابر لاءِ هندستان تي حملي جا موقعا پيدا ڪيا، پر سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.

21 اپريل 1526ع تي بابر پاڻي پت جي پهرين جنگ ۾ ابراهيم لوڌيءَ کي شڪست ڏني. جنگ ۾ ابراهيم لوڌي مارجي ويو ۽ بابر دهلي ۽ آگري تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1527ع ۾ بابر [[خانوا جي جنگ]] ۾ [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ واري اتحاد کي شڪست ڏني. 1528ع ۾ چنديري ۽ 1529ع ۾ گهاگهرا جي مهمن ذريعي هن پنهنجي نئين حڪومت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.
1530ع ۾ بابر آگري ۾ وفات ڪئي ۽ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

=== همايون جي ابتدائي حڪومت ===

[[همايون]] 1530ع ۾ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.
انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو فريد خان هو.
فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

1539ع ۾ [[چوَسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.
1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي.
انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي هندستان ڇڏڻو پيو ۽ شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي.
سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.
هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.
هن قديم واپاري رستن جي مرمت ۽ توسيع پڻ ڪرائي. انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ [[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] پڻ شامل هو.
هي رستو شير شاهه کان گهڻو اڳ مختلف صورتن ۾ موجود هو؛ تنهنڪري ان کي مڪمل طور سندس نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.
همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.
1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.
15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.
همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.
فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.
سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] 1554ع تائين حڪومت ڪئي.
اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا.
همايون انهن حالتن مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو. سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني.
انهيءَ فتح سان دهليءَ ۾ مغل حڪومت ٻيهر بحال ٿي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
همايون 1556ع ۾ دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر}}

[[جلال الدين محمد اڪبر]] 1556ع ۾ ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو.
سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ طور ڪم ڪيو.
1556ع ۾ [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]] ۾ مغل فوج [[هيمو]] کي شڪست ڏني، جنهن سان دهليءَ ۾ مغل اقتدار مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جون حدون وڏي پيماني تي وڌيون.
هن مالوا، گجرات، بنگال، ڪشمير، سنڌ ۽ دکن جي ڪجهه علائقن ۾ مغل اقتدار قائم ڪيو.
راجپوت رياستن سان سندس لاڳاپن ۾ فوجي مهمن سان گڏ سفارتڪاري ۽ شاهي شاديون پڻ شامل هيون.
ڪجهه راجپوت حڪمران مغل انتظام ۾ اهم عهدن تي پهتا، جڏهن ته ميوار جهڙن علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== انتظامي سڌارا ===

اڪبر جي حڪومت ۾ مغل انتظامي ڍانچي کي وڌيڪ منظم ڪيو ويو.
هن [[منصبداري نظام]] کي ترقي ڏني، جنهن ۾ فوجي ۽ انتظامي عهديدارن جي درجي بندي ڪئي ويندي هئي.
[[راجا ٽوڊر مل]] سان لاڳاپيل مالياتي سڌارن ۾ زمين جي ماپ، پيداوار جي اندازي ۽ محصول جي تعين کي اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهبي پاليسي ===

اڪبر پنهنجي حڪومت ۾ مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن غير مسلم رعيت تي لاڳو ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا ۽ درٻار ۾ مسلمانن، هندن، جينن، عيسائين ۽ زرتشتين سان مذهبي بحث مباحثا ڪيا.
اڪبر جي فڪر سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' هڪ محدود درٻاري روحاني ۽ اخلاقي سلسلو هو.
ان کي سموري سلطنت تي لاڳو ٿيل نئون سيڪيولر رياستي مذهب قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 1605ع ۾ وفات ڪئي ۽ کيس [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس جانشين پٽ [[جهانگير]] ٿيو.

== سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي سياسي حالت ===
سورهين صديءَ ۾ [[سنڌ]] جي سياسي صورتحال مختلف علائقائي حڪمران خاندانن، مقامي سردارن ۽ پاڙيسري طاقتن جي اثر هيٺ هئي.
اتر سنڌ جي [[بکر]] واري علائقي ۽ ڏکڻ سنڌ جي [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي جون سياسي حالتون هڪجهڙيون نه هيون.
[[ارغون گهراڻو|ارغون]] ۽ [[ترخان گهراڻو|ترخان]] حڪمرانن سنڌ جي مختلف حصن تي اقتدار قائم ڪيو هو. ڏکڻ سنڌ ۾ ٺٽو هڪ اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هو.
اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت اتر سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جڏهن ته ڏکڻ سنڌ ۾ ترخان حڪمران [[مرزا جاني بيگ]] جو اثر قائم رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses
 |journal=Pakistan Perspectives
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== بکر ۽ اتر سنڌ ===

[[بکر قلعو]] سنڌو درياهه جي وچ واري اهم دفاعي ۽ انتظامي ماڳن مان هڪ هو.
بکر تي اقتدار رکڻ سان اتر سنڌ جي درياهي آمدرفت، فوجي چرپر ۽ واپاري رستن جي نگرانيءَ ۾ سهولت ملندي هئي.
اڪبر جي دور ۾ بکر ۽ ان سان لاڳاپيل اتر سنڌ جا علائقا مغل سياسي نظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويا.
بکر بعد ۾ مغل سلطنت جي سنڌي علائقن ۾ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مرزا جاني بيگ جي حڪومت ===

{{Main|مرزا جاني بيگ}}

[[مرزا جاني بيگ]] سنڌ جي ترخان حڪمران گهراڻي سان تعلق رکندو هو. سندس حڪومت جو مرڪز [[ٺٽو]] هو.
مرزا جاني بيگ پنهنجي حڪومت دوران مقامي سردارن، قبيلائي قوتن ۽ درياهي فوجي وسيلن جي مدد سان سنڌ جي ڏاکڻي علائقي ۾ پنهنجو اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.
ٺٽي ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا واپار، زراعت ۽ درياهي آمدرفت جي لحاظ کان اهم هئا.
مغل حڪومت لاءِ ڏکڻ سنڌ تي اقتدار قائم ڪرڻ جا سبب رڳو سياسي نه هئا، پر ان سان درياهي رستن، واپاري مرڪزن ۽ سامونڊي رابطن تي اثر وڌائڻ جا موقعا پڻ لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== عبدالرحيم خان خانان جي فوجي مهم ===

{{Main|عبدالرحيم خان خانان}}

اڪبر ڏکڻ سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ لاءِ [[عبدالرحيم خان خانان]] جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مهم منظم ڪئي.
خان خانان مغل درٻار جو اهم امير، فوجي اڳواڻ ۽ عالم هو.
هن سنڌ ۾ مرزا جاني بيگ خلاف فوجي ڪارروايون شروع ڪيون. جاني بيگ پنهنجي حڪومت جي بچاءَ لاءِ مقامي فوجي قوتن ۽ درياهي وسيلن کي استعمال ڪيو.
سنڌ جي درياهي جاگرافيءَ سبب جنگين ۾ ٻيڙين، درياهي لنگهن، رسد ۽ فوجي چرپر کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي جنگي اهميت ===

[[سيوهڻ]] سنڌ جي وچولي حصي ۾ هڪ اهم تاريخي ۽ فوجي مرڪز هو.
سيوهڻ جي قلعي ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سنڌو درياهه جي آمدرفت ۽ اتر کان ڏکڻ سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي لحاظ کان اهم هئا.
مرزا جاني بيگ ۽ مغل فوج وچ ۾ جنگين دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل علائقن کي خاص اهميت حاصل رهي.
مقامي مزاحمت ۽ درياهي جنگي حالتن سبب مغل فوج کي سنڌ ۾ پنهنجي پيشقدميءَ لاءِ ڊگهي فوجي مهم هلائڻي پئي.
1591ع ۾ جنگي ڪارروايون شدت اختيار ڪري ويون ۽ مرزا جاني بيگ جي فوجن کي مغل فوج جي دٻاءَ کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مرزا جاني بيگ جي شڪست ۽ صلح ===

مغل فوج جي وڌيڪ وسيلن، فوجي تنظيم ۽ ڊگهي مهم سبب مرزا جاني بيگ جي حڪومت تي دٻاءُ وڌندو ويو.
1592ع ۾ مرزا جاني بيگ عبدالرحيم خان خانان سان صلح ڪري مغل اقتدار جي بالادستي قبول ڪئي.
انهيءَ واقعي سان ڏکڻ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام سان ڳنڍجي وئي، جيتوڻيڪ مقامي ترخان حڪمرانن ۽ سردارن جو ڪردار مڪمل طور ختم نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;
مرزا جاني بيگ جي مغل اقتدار کي قبول ڪرڻ سنڌ جي تاريخ جو اهم واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کان پوءِ ٺٽو ۽ ان سان لاڳاپيل علائقا مغل شهنشاهي انتظام سان وڌيڪ سڌي طرح وابسته ٿيا.

=== سنڌ جي انتظامي حيثيت ===

مغل دور ۾ سنڌ جا مختلف حصا انتظامي ۽ فوجي لحاظ کان اهم هئا.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] اهم علائقائي مرڪزن طور اڀريا.
مغل انتظام ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جي صوبائي وابستگي ۽ انتظامي حيثيت وقت سان بدلجندي رهي. انهيءَ ڪري سڄي مغل دور لاءِ سنڌ کي هڪ ئي مستقل انتظامي صوبي طور بيان ڪرڻ مناسب نه آهي.
مغل عملدارن کي مقامي زميندارن، قبيلن، درياهي آبادين ۽ علائقائي سردارن سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکڻا پوندا هئا.
انهن لاڳاپن ۾ تعاون، محصول جي وصولي، سياسي ٺاهه ۽ ڪڏهن فوجي مزاحمت پڻ شامل هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۽ سنڌ جي مقامي تاريخ ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

'''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''' مغل دور جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي، جنهن جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] هو.
هيءُ ڪتاب شاهجهان جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي حالتن بابت قيمتي معلومات فراهم ڪري ٿو.
ان ۾ سنڌ جي مختلف علائقن، مقامي قبيلن، زميندارن، مغل عملدارن ۽ فوجي مسئلن بابت تفصيل موجود آهن.
ڪتاب مان ظاهر ٿئي ٿو ته مغل سلطنت جو مرڪزي اقتدار سنڌ جي مقامي حالتن سان هميشه سڌي ۽ آسان نموني لاڳو نه ٿيندو هو، پر انتظامي اختيار قائم رکڻ لاءِ مقامي سردارن ۽ فوجي قوتن سان مسلسل معاملا ڪرڻا پوندا هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌ جي مغل دور جا اهم مرڪز ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c3d3;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:white;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''سنڌ ۾ مغل دور جا اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز'''
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | مرڪز
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي حيثيت
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | اهميت
|-
| [[بکر]]
| فوجي ۽ انتظامي مرڪز
| اتر سنڌ ۽ سنڌو درياهه جي اهم لنگهن تي نگراني
|-
| [[سيوهڻ]]
| قلعو ۽ علائقائي انتظامي مرڪز
| وچ سنڌ جي رستن ۽ درياهي علائقن تي اثر
|-
| [[ٺٽو]]
| سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز
| ڏکڻ سنڌ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپا
|-
| [[نصرپور]]
| تاريخي شهري ۽ مقامي مرڪز
| زراعت، هنر ۽ علائقائي آبادي
|-
| [[لاڙڪاڻو]] ۽ ڀرپاسي
| اتر سنڌ جا آباد علائقا
| زراعت، مقامي سرداري لاڳاپا ۽ درياهي معيشت
|}

=== سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت جا اثر ===

سنڌ جي مغل سلطنت سان وابستگيءَ جا سياسي، انتظامي، معاشي ۽ ثقافتي اثر پيا.
مغل انتظامي روايتن سان لاڳاپيل فارسي ٻوليءَ جي استعمال کي سرڪاري لکتن ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ وڌيڪ اهميت ملي.
ٺٽي ۽ ٻين شهرن ۾ واپار، علمي سرگرمين ۽ فن تعمير جون مقامي روايتون جاري رهيون.
مغل دور جي سنڌ کي سمجهڻ لاءِ رڳو شاهي درٻار جي تاريخ ڪافي نه آهي، پر مقامي تاريخن، زميني محصول جي رڪارڊ، قبيلائي لاڳاپن ۽ درياهي معيشت جو مطالعو پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ سنڌ ===

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

جهانگير جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي نظام سان ڳنڍيل رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم علائقائي مرڪز هئا.
سنڌ ۾ مغل اقتدار جي عملي صورت مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه هئي.
مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، درياهي آبادين ۽ مغل عملدارن وچ ۾ تعاون ۽ تڪرار ٻنهي قسمن جا لاڳاپا موجود هئا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زرعي پيداوار، زميني محصول، سنڌو درياهه جا رستا ۽ ڏکڻ سنڌ جا واپاري مرڪز شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽو ۽ واپاري سرگرميون ===

[[ٺٽو]] جهانگير جي دور ۾ ڏکڻ سنڌ جو اهم شهري ۽ واپاري مرڪز رهيو.
شهر جي اقتصادي زندگي سنڌو درياهه، سامونڊي واپار، دستڪاري ۽ علائقائي منڊين سان لاڳاپيل هئي.
فارسي ٻوليءَ جو استعمال سرڪاري انتظام ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ اهم رهيو، جڏهن ته مقامي سماج ۾ سنڌي ۽ ٻيون ٻوليون استعمال ٿينديون رهيون.
ٺٽي جي علمي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ مغل دور هڪ اهم مرحلو هو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مغل انتظام ۽ مقامي سردار ===

سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن کي مقامي سردارن ۽ قبيلن سان لاڳاپا قائم رکڻا پوندا هئا.
انهن لاڳاپن ۾ زميني محصول، فوجي مدد، رستن جي حفاظت ۽ علائقائي انتظام جا معاملا شامل هئا.
مقامي مزاحمت، عملدارن جي اختيارن ۽ انتظامي مسئلن بابت معلومات لاءِ ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' هڪ اهم ماخذ آهي.
هي ڪتاب جهانگير کان پوءِ شاهجهان جي دور ۾ مرتب ٿيو، تنهنڪري ان جي بيانن کي جهانگير جي هر واقعي جو سڌو معاصر ثبوت سمجهڻ بدران لاڳاپيل زماني ۽ تاريخي پسمنظر مطابق استعمال ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== شاهجهان جو دور (1628ع–1658ع) ==

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.
[[نورجهان]] جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر آخرڪار شهزادو خرم غالب آيو.
خرم 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== فن تعمير ===

شاهجهان جي دور ۾ مغل فن تعمير کي خاص ترقي ملي.
هن پنهنجي زال [[ممتاز محل]] جي ياد ۾ آگري ۾ [[تاج محل]] تعمير ڪرايو.
[[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]]، [[جامع مسجد، دهلي]]، [[شاليمار باغ، لاهور]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] سندس دور جون اهم تعميراتي يادگارون آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ سنڌ ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حيثيت ===

شاهجهان جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي انتظامي نظام جو حصو رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هئا.
سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن، مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن ۽ شهرن جي بااثر خاندانن وچ ۾ لاڳاپا مختلف صورتن ۾ قائم رهيا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زميني محصول، سنڌو درياهه جي آمدرفت، واپاري رستا ۽ سامونڊي واپار شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽي جي شاهجهان مسجد ===

{{Main|شاهجهان مسجد، ٺٽو}}

[[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] سنڌ جي تاريخي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] ۾ واقع مغل دور جي هڪ اهم مسجد آهي.
مسجد جي تعمير شاهجهان جي حڪم سان سترهين صديءَ جي وچ ڌاري ٿي.
عام طور مسجد جي تعمير جو عرصو 1644ع کان 1647ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه تعميراتي ۽ آرائشي ڪم ان کان پوءِ به جاري رهيا.
مسجد پنهنجي سرن جي تعمير، نيري ۽ فيروزي ڪاشيءَ، محرابن، گنبذن ۽ هندسي آرائش سبب مشهور آهي.
شاهجهان مسجد جي تعميراتي انداز ۾ سنڌ جي مقامي تعميراتي روايتن سان گڏ فارسي ۽ وچ ايشيائي اثر پڻ نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
هي مسجد سنڌ ۾ مغل دور جي مذهبي، ثقافتي ۽ تعميراتي ورثي جو اهم اهڃاڻ آهي.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي مغل دور بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي.
ان جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] هو، جنهن سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حالتن بابت تفصيلي بيان ڏنو.
ڪتاب جي تصنيف 1044هه، يعني 1634ع–1635ع ڌاري مڪمل ٿي.
هي ڪتاب خاص طور سنڌ ۾ مغل عملدارن جي انتظامي طريقن، مقامي قبيلن، زميندارن، فوجي مسئلن ۽ علائقائي مزاحمت بابت معلومات فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' کي پڙهندي اهو به ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي ته مصنف پاڻ مغل انتظامي ماحول سان لاڳاپيل هو، تنهنڪري سندس بيانن ۾ حڪومتي نقطه نظر جو اثر موجود ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌ ۾ واپار ۽ شهري زندگي ===

شاهجهان جي دور ۾ ٺٽو سنڌ جو هڪ اهم واپاري ۽ دستڪاري مرڪز رهيو.
سنڌو درياهه ۽ ان جي شاخن وسيلي سامان جي آمدرفت سنڌ جي اقتصادي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي هئي.
سنڌ جي واپاري سرگرمين جا لاڳاپا هندستان جي ٻين علائقن، سامونڊي بندرگاهن ۽ ٻاهرين منڊين سان هئا.
مغل دور جي سنڌي شهري زندگيءَ ۾ مقامي دستڪاري، ڪپڙي جي صنعت، واپار ۽ مذهبي ادارن کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== جانشينيءَ جي جنگ ===

1657ع ۾ شاهجهان جي بيماريءَ کان پوءِ سندس پٽن [[دارا شڪوه]]، [[اورنگزيب]]، [[شاهه شجاع]] ۽ [[مراد بخش]] وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي.
اورنگزيب ۽ مراد بخش شروعات ۾ گڏجي دارا شڪوه جي فوجن خلاف جنگ ڪئي.
1658ع ۾ اورنگزيب اقتدار حاصل ڪيو ۽ شاهجهان کي آگري جي قلعي ۾ نظربند ڪيو.
شاهجهان 1666ع ۾ نظربنديءَ دوران وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب عالمگير جو دور (1658ع–1707ع) ==

{{Main|اورنگزيب}}

[[اورنگزيب عالمگير]] مغل سلطنت جي ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪندڙ شهنشاهن مان هڪ هو.
سندس دور ۾ سلطنت جون حدون دکن تائين وڌيون، پر مسلسل فوجي مهمن، مالي خرچن ۽ علائقائي مزاحمت سبب مغل حڪومت کي وڏا مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;&gt;{{cite book
 |last=Sarkar
 |first=Jadunath
 |title=History of Aurangzib
 |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دارا شڪوه جو انجام ===

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ جانشينيءَ جو اهم دعويدار هو.
هو اسلامي تصوف ۽ هندستاني فلسفي جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو.
جانشينيءَ جي جنگ ۾ شڪست کان پوءِ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ 1659ع ۾ اورنگزيب جي حڪم تي قتل ڪيو ويو.
دارا شڪوه جي قتل سان لاڳاپيل ڪجهه عوامي قصا، جهڙوڪ سندس سر کي عيد جي تحفي طور شاهجهان ڏانهن موڪلڻ، مختلف تاريخي روايتن ۾ ملن ٿا، پر انهن جي تفصيلن کي تنقيدي تحقيق کان سواءِ قطعي حقيقت طور پيش نه ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صوفي سرمد ===

[[سرمد ڪاشاني]] هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو، جنهن جو تعلق ٺٽي، لاهور ۽ دهليءَ سان رهيو.
تاريخي روايتن موجب هن پنهنجي سفرن دوران سنڌ ۾ پڻ وقت گذاريو.
سرمد جا دارا شڪوه سان لاڳاپا هئا ۽ اورنگزيب جي دور ۾ کيس مذهبي الزامن هيٺ موت جي سزا ڏني وئي.
سرمد جي اصليت، مذهبي تبديليءَ ۽ ذاتي لاڳاپن بابت مختلف روايتون ملن ٿيون، جن کي الڳ الڳ ماخذن سان پرکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;&gt;{{cite book
 |last=Schimmel
 |first=Annemarie
 |title=Mystical Dimensions of Islam
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=1975
 |isbn=9780807812716
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهبي ۽ انتظامي پاليسي ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني.
سندس دور ۾ ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' جي تدوين ڪئي وئي.
1679ع ۾ غير مسلم رعيت تي جزيي جي محصول کي ٻيهر لاڳو ڪيو ويو.
اورنگزيب جي مذهبي پاليسين بابت تاريخ نويسيءَ ۾ مختلف تشريحون موجود آهن.
ڪجهه محقق سندس پاليسين کي مذهبي سختيءَ سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته ٻيا سياسي ضرورتن، علائقائي حالتن ۽ انتظامي عملن جي پيچيدگين تي زور ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Truschke
 |first=Audrey
 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King
 |publisher=Stanford University Press
 |year=2017
 |isbn=9781503602595
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== اورنگزيب جي دور ۾ سنڌ ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي انتظامي حيثيت ===

اورنگزيب جي حڪومت دوران [[سنڌ]] مغل سلطنت جي سياسي ۽ محصولي نظام سان ڳنڍيل رهي.
سنڌ جا اهم مرڪز [[بکر]]، [[سيوهڻ]]، [[ٺٽو]] ۽ ٻيا شهر هئا.
مغل دور ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست مختلف مرحلن مان گذري ۽ ڪجهه علائقن جا لاڳاپا ملتان جي صوبائي انتظام سان پڻ رهيا.
سنڌ ۾ مغل حڪمرانيءَ جي نوعيت کي سمجهڻ لاءِ هر دور جي صوبائي ۽ سرڪاري حدن کي الڳ ڏسڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ٺٽو ۽ سامونڊي واپار ===

[[ٺٽو]] سترهين صديءَ ۾ سنڌ جو اهم واپاري، شهري ۽ دستڪاري مرڪز رهيو.
سنڌو درياهه ۽ ان جي شاخن وسيلي واپاري سامان جي آمدرفت ٿيندي هئي.
ٺٽي ۽ سنڌ جي سامونڊي بندرگاهن جا لاڳاپا هندستان جي ٻين علائقن ۽ هندي وڏي سمنڊ جي واپاري دنيا سان هئا.
مغل دور جي سنڌي معيشت ۾ ڪپڙي جي پيداوار، زرعي پيداوار، واپار ۽ مقامي دستڪاري اهم ڪردار ادا ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== سيوهڻ ۽ زرعي محصول ===

[[سيوهڻ]] سنڌ جي اهم تاريخي ۽ انتظامي مرڪزن مان هڪ هو.
مغل دور ۾ سيوهڻ جي مختلف زرعي علائقن ۾ زمين جي نوعيت ۽ آبپاشيءَ جي حالتن مطابق محصول وصول ڪرڻ جا طريقا استعمال ٿيندا هئا.
ڪجهه علائقن ۾ ''ضبط'' ۽ ٻين ۾ فصل جي حصيداريءَ تي ٻڌل ''بٽائي'' جهڙا طريقا رائج هئا.
ٺٽي جي علائقي ۾ پڻ فصل جي پيداوار مان رياستي حصو وصول ڪرڻ جا طريقا استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhRevenueStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=The Political Economic Origins and Development
 |journal=Pakistan Journal of Applied Economics
 |volume=32
 |issue=2
 |pages=227–243
 |year=2022
 |url=https://www.aerc.edu.pk/wp-content/uploads/2023/01/Research-Notes-AQDAS-AFZAL-VII.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌ ۾ مقامي سردارن ۽ مغل عملدارن جا لاڳاپا ===

سنڌ جي مغل دور جي تاريخ ۾ مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ لاڳاپا اهم رهيا.
انهن لاڳاپن ۾ ڪڏهن تعاون ۽ ڪڏهن فوجي مزاحمت پيدا ٿيندي هئي.
مغل حڪومت کي محصول وصول ڪرڻ، واپاري رستن جي حفاظت ۽ علائقائي انتظام برقرار رکڻ لاءِ مقامي قوتن سان معاملا ڪرڻا پوندا هئا.
''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي سترهين صديءَ جي سياسي ۽ سماجي حالتن بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي، جيتوڻيڪ اهو اورنگزيب جي حڪومت کان اڳ لکيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌ ۾ مغل اقتدار جي ڪمزوريءَ جا ابتدائي آثار ===

سترھين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ مغل سلطنت جي مرڪزي سياسي مسئلن جو اثر سنڌ تي پڻ پوڻ لڳو.
مقامي سردارن ۽ زميندارن جي طاقت، محصولي اختلاف ۽ صوبائي عملدارن جي انتظامي مسئلن مغل اقتدار لاءِ ڏکيائيون پيدا ڪيون.
بعد ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙا گهراڻي]] جي سياسي طاقت وڌڻ سان سنڌ ۾ مغل حڪومت جي عملي حيثيت تبديل ٿيندي وئي.
بهرحال، سنڌ ۾ مغل اقتدار جو زوال هڪ ڊگهو تاريخي عمل هو، جنهن کي صرف اورنگزيب جي حڪومت جي ڪنهن هڪ واقعي سان منسوب ڪرڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== اورنگزيب جي وفات ===

اورنگزيب 1707ع ۾ احمدنگر جي ڀرپاسي وفات ڪئي.
سندس وفات ڪنهن جنگ جي ميدان ۾ قتل ٿيڻ سبب نه ٿي هئي.
هن کي [[خلدآباد]] ۾ دفنايو ويو.
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت ۾ جانشينيءَ جون جنگيون ۽ علائقائي سياسي بحران وڌيا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو زوال ==

=== جانشينيءَ جون جنگيون ===

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ اقتدار لاءِ جنگ شروع ٿي.
[[بهادر شاهه پهريون]] شهنشاهه بڻيو، پر سندس دور ۾ مغل سلطنت اڳين صديءَ واري مرڪزي طاقت برقرار نه رکي سگهي.
ايندڙ ڏهاڪن ۾ ڪيترائي مغل شهنشاهه مختصر عرصي لاءِ تخت نشين ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== علائقائي حڪومتن جو عروج ===

ارڙهين صديءَ ۾ بنگال، اودهه، حيدرآباد ۽ ٻين علائقن جا صوبائي حڪمران وڌيڪ خودمختيار ٿي ويا.
مراٺن، سکن ۽ ٻين سياسي قوتن جي طاقت وڌڻ سان مغل شهنشاهه جي حقيقي اقتدار جون حدون گهٽجنديون ويون.
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي ڪاهه مغل سلطنت جي سياسي ۽ مالي حيثيت کي سخت نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو عروج ===

ارڙهين صديءَ ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] هندستان ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائي.
1757ع جي [[پلاسي جي جنگ]] ۽ 1764ع جي [[بڪسر جي جنگ]] ڪمپنيءَ جي اقتدار جي واڌ ۾ اهم ثابت ٿيون.
1803ع ۾ برطانوي فوج دهليءَ تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ مغل شهنشاهه جي سياسي حيثيت وڏي حد تائين علامتي رهجي وئي.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو خاتمو (1857ع–1858ع) ==

{{Main|1857ع جي هندستاني بغاوت}}

1857ع ۾ هندستان جي مختلف علائقن ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ خلاف وڏي بغاوت شروع ٿي.
باغي فوجين دهليءَ ۾ آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي علامتي اڳواڻ طور تسليم ڪيو.
برطانوي فوج سيپٽمبر 1857ع ۾ دهليءَ تي ٻيهر قبضو ڪيو.
بهادر شاهه ظفر گرفتار ٿيو ۽ کيس مقدمي کان پوءِ رنگون جلاوطن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;
1858ع ۾ برطانوي حڪومت ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي هندستاني اقتدار کي ختم ڪري سڌي تاج برطانيه جي حڪومت قائم ڪئي.
انهيءَ تبديليءَ سان مغل سلطنت جو رسمي خاتمو ٿيو.
بهادر شاهه ظفر 1862ع ۾ رنگون ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جي اهم حڪمرانن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جا اهم شهنشاهه ۽ حڪمرانيءَ جا دور'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | حڪمران
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | اهم واقعا
|-
| [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| 1526ع–1530ع
| مغل سلطنت جو بنياد
|-
| [[همايون]]
| 1530ع–1540ع؛ 1555ع–1556ع
| جلاوطني ۽ اقتدار جي بحالي
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fff0d9;text-align:center;&quot; | '''1540ع–1555ع: سوري گهراڻي جو اقتدار'''
|-
| [[اڪبر]]
| 1556ع–1605ع
| سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي سڌارا
|-
| [[جهانگير]]
| 1605ع–1627ع
| درٻاري ثقافت ۽ سياسي تسلسل
|-
| [[شاهجهان]]
| 1628ع–1658ع
| مغل فن تعمير جو عروج
|-
| [[اورنگزيب]]
| 1658ع–1707ع
| علائقائي توسيع ۽ دکن جون جنگيون
|-
| [[بهادر شاهه پهريون]]
| 1707ع–1712ع
| جانشينيءَ جي بحران کان پوءِ حڪومت
|-
| [[محمد شاهه]]
| 1719ع–1748ع
| نادر شاهه جي ڪاهه ۽ مرڪزي اقتدار جي ڪمزوري
|-
| [[شاهه عالم ٻيو]]
| 1759ع–1806ع
| ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو وڌندڙ اثر
|-
| [[اڪبر شاهه ٻيو]]
| 1806ع–1837ع
| علامتي شاهي اقتدار
|-
| [[بهادر شاهه ظفر]]
| 1837ع–1857ع
| آخري مغل شهنشاهه
|}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |last=Richards |first=John F. |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=9780521566032}}
* {{cite book |last=Asher |first=Catherine B. |title=Architecture of Mughal India |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=9780521267281}}
* {{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=2 |publisher=Har-Anand Publications |year=2005}}
* {{cite book |last=Truschke |first=Audrey |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |publisher=Stanford University Press |year=2017}}
* {{cite book |last=Dalrymple |first=William |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857 |publisher=Bloomsbury |year=2006}}
* {{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975}}
* {{cite book |author=Yusuf Mirak |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani |language=fa}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_dynasty وڪيميڊيا ڪامنز تي مغل گهراڻي جون تصويرون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_emperors مغل شهنشاهن جون تصويرون]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل حڪمرانيءَ بابت تحقيقي مضمون]
* [https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/RevisedCurricula/Documents/2012-2013/pakistan%20studies%202012-13.pdf هائير ايجوڪيشن ڪميشن پاڪستان: مغل تاريخ جا علمي ماخذ]

[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:مغل گهراڻو]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:1526ع ۾ قائم ٿيل رياستون]]
[[زمرو:1857ع ۾ ختم ٿيل رياستون]]</text>
      <sha1>2wvvnsedtd0p7z78veowlxz5lzle37b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424441</id>
      <parentid>424435</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:00:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50323" sha1="13mn6oq9sx0g5jtq9wy8efg7o5a3upz" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = اوائلي جديد دور
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[اورنگزيب]] جي وفات
| date_event3 = 1707ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي بادشاهت
| title_leader = شهنشاهه
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[فتح پور سيڪري]]، [[لاهور]] ۽ [[دهلي]] مختلف دورن ۾
| common_languages = فارسي (درباري ۽ انتظامي)، چغتائي ترڪي، هندستاني ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = اسلام (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = روپيو، دام ۽ ٻيا سڪا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'') ڏکڻ ايشيا جي هڪ تاريخي سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هي سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جيتوڻيڪ 1540ع کان 1555ع تائين هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. ارڙهين صديءَ ۾ مغل شهنشاهن جي حقيقي سياسي طاقت گهٽجندي وئي ۽ ڪيترائي علائقا عملي طور خودمختيار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي هندستاني حڪومت ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪمراني شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

بابر وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] فرغانه جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو.
بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ [[فرغانه]] ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪاميءَ کان پوءِ هن 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
هندستان ۾ [[ابراهيم لوڌي]] جي حڪومت دوران ڪيترن افغان سردارن سان سياسي اختلاف پيدا ٿيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا.
انهن رابطَن بابر لاءِ هندستان تي حملي جا موقعا پيدا ڪيا، پر سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.

21 اپريل 1526ع تي بابر پاڻي پت جي پهرين جنگ ۾ ابراهيم لوڌيءَ کي شڪست ڏني. جنگ ۾ ابراهيم لوڌي مارجي ويو ۽ بابر دهلي ۽ آگري تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1527ع ۾ بابر [[خانوا جي جنگ]] ۾ [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ واري اتحاد کي شڪست ڏني. 1528ع ۾ چنديري ۽ 1529ع ۾ گهاگهرا جي مهمن ذريعي هن پنهنجي نئين حڪومت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.
1530ع ۾ بابر آگري ۾ وفات ڪئي ۽ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

=== همايون جي ابتدائي حڪومت ===

[[همايون]] 1530ع ۾ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.
انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو فريد خان هو.
فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

1539ع ۾ [[چوَسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.
1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي.
انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي هندستان ڇڏڻو پيو ۽ شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي.
سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.
هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.
هن قديم واپاري رستن جي مرمت ۽ توسيع پڻ ڪرائي. انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ [[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] پڻ شامل هو.
هي رستو شير شاهه کان گهڻو اڳ مختلف صورتن ۾ موجود هو؛ تنهنڪري ان کي مڪمل طور سندس نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.
همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.
1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.
15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.
همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.
فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.
سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] 1554ع تائين حڪومت ڪئي.
اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا.
همايون انهن حالتن مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو. سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني.
انهيءَ فتح سان دهليءَ ۾ مغل حڪومت ٻيهر بحال ٿي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
همايون 1556ع ۾ دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر}}

[[جلال الدين محمد اڪبر]] 1556ع ۾ ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو.
سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ طور ڪم ڪيو.
1556ع ۾ [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]] ۾ مغل فوج [[هيمو]] کي شڪست ڏني، جنهن سان دهليءَ ۾ مغل اقتدار مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جون حدون وڏي پيماني تي وڌيون.
هن مالوا، گجرات، بنگال، ڪشمير، سنڌ ۽ دکن جي ڪجهه علائقن ۾ مغل اقتدار قائم ڪيو.
راجپوت رياستن سان سندس لاڳاپن ۾ فوجي مهمن سان گڏ سفارتڪاري ۽ شاهي شاديون پڻ شامل هيون.
ڪجهه راجپوت حڪمران مغل انتظام ۾ اهم عهدن تي پهتا، جڏهن ته ميوار جهڙن علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== انتظامي سڌارا ===

اڪبر جي حڪومت ۾ مغل انتظامي ڍانچي کي وڌيڪ منظم ڪيو ويو.
هن [[منصبداري نظام]] کي ترقي ڏني، جنهن ۾ فوجي ۽ انتظامي عهديدارن جي درجي بندي ڪئي ويندي هئي.
[[راجا ٽوڊر مل]] سان لاڳاپيل مالياتي سڌارن ۾ زمين جي ماپ، پيداوار جي اندازي ۽ محصول جي تعين کي اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهبي پاليسي ===

اڪبر پنهنجي حڪومت ۾ مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن غير مسلم رعيت تي لاڳو ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا ۽ درٻار ۾ مسلمانن، هندن، جينن، عيسائين ۽ زرتشتين سان مذهبي بحث مباحثا ڪيا.
اڪبر جي فڪر سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' هڪ محدود درٻاري روحاني ۽ اخلاقي سلسلو هو.
ان کي سموري سلطنت تي لاڳو ٿيل نئون سيڪيولر رياستي مذهب قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 1605ع ۾ وفات ڪئي ۽ کيس [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس جانشين پٽ [[جهانگير]] ٿيو.

== سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي سياسي حالت ===
سورهين صديءَ ۾ [[سنڌ]] جي سياسي صورتحال مختلف علائقائي حڪمران خاندانن، مقامي سردارن ۽ پاڙيسري طاقتن جي اثر هيٺ هئي.
اتر سنڌ جي [[بکر]] واري علائقي ۽ ڏکڻ سنڌ جي [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي جون سياسي حالتون هڪجهڙيون نه هيون.
[[ارغون گهراڻو|ارغون]] ۽ [[ترخان گهراڻو|ترخان]] حڪمرانن سنڌ جي مختلف حصن تي اقتدار قائم ڪيو هو. ڏکڻ سنڌ ۾ ٺٽو هڪ اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هو.
اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت اتر سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جڏهن ته ڏکڻ سنڌ ۾ ترخان حڪمران [[مرزا جاني بيگ]] جو اثر قائم رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses
 |journal=Pakistan Perspectives
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== بکر ۽ اتر سنڌ ===

[[بکر قلعو]] سنڌو درياهه جي وچ واري اهم دفاعي ۽ انتظامي ماڳن مان هڪ هو.
بکر تي اقتدار رکڻ سان اتر سنڌ جي درياهي آمدرفت، فوجي چرپر ۽ واپاري رستن جي نگرانيءَ ۾ سهولت ملندي هئي.
اڪبر جي دور ۾ بکر ۽ ان سان لاڳاپيل اتر سنڌ جا علائقا مغل سياسي نظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويا.
بکر بعد ۾ مغل سلطنت جي سنڌي علائقن ۾ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مرزا جاني بيگ جي حڪومت ===

{{Main|مرزا جاني بيگ}}

[[مرزا جاني بيگ]] سنڌ جي ترخان حڪمران گهراڻي سان تعلق رکندو هو. سندس حڪومت جو مرڪز [[ٺٽو]] هو.
مرزا جاني بيگ پنهنجي حڪومت دوران مقامي سردارن، قبيلائي قوتن ۽ درياهي فوجي وسيلن جي مدد سان سنڌ جي ڏاکڻي علائقي ۾ پنهنجو اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.
ٺٽي ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا واپار، زراعت ۽ درياهي آمدرفت جي لحاظ کان اهم هئا.
مغل حڪومت لاءِ ڏکڻ سنڌ تي اقتدار قائم ڪرڻ جا سبب رڳو سياسي نه هئا، پر ان سان درياهي رستن، واپاري مرڪزن ۽ سامونڊي رابطن تي اثر وڌائڻ جا موقعا پڻ لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== عبدالرحيم خان خانان جي فوجي مهم ===

{{Main|عبدالرحيم خان خانان}}

اڪبر ڏکڻ سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ لاءِ [[عبدالرحيم خان خانان]] جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مهم منظم ڪئي.
خان خانان مغل درٻار جو اهم امير، فوجي اڳواڻ ۽ عالم هو.
هن سنڌ ۾ مرزا جاني بيگ خلاف فوجي ڪارروايون شروع ڪيون. جاني بيگ پنهنجي حڪومت جي بچاءَ لاءِ مقامي فوجي قوتن ۽ درياهي وسيلن کي استعمال ڪيو.
سنڌ جي درياهي جاگرافيءَ سبب جنگين ۾ ٻيڙين، درياهي لنگهن، رسد ۽ فوجي چرپر کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي جنگي اهميت ===

[[سيوهڻ]] سنڌ جي وچولي حصي ۾ هڪ اهم تاريخي ۽ فوجي مرڪز هو.
سيوهڻ جي قلعي ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سنڌو درياهه جي آمدرفت ۽ اتر کان ڏکڻ سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي لحاظ کان اهم هئا.
مرزا جاني بيگ ۽ مغل فوج وچ ۾ جنگين دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل علائقن کي خاص اهميت حاصل رهي.
مقامي مزاحمت ۽ درياهي جنگي حالتن سبب مغل فوج کي سنڌ ۾ پنهنجي پيشقدميءَ لاءِ ڊگهي فوجي مهم هلائڻي پئي.
1591ع ۾ جنگي ڪارروايون شدت اختيار ڪري ويون ۽ مرزا جاني بيگ جي فوجن کي مغل فوج جي دٻاءَ کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مرزا جاني بيگ جي شڪست ۽ صلح ===

مغل فوج جي وڌيڪ وسيلن، فوجي تنظيم ۽ ڊگهي مهم سبب مرزا جاني بيگ جي حڪومت تي دٻاءُ وڌندو ويو.
1592ع ۾ مرزا جاني بيگ عبدالرحيم خان خانان سان صلح ڪري مغل اقتدار جي بالادستي قبول ڪئي.
انهيءَ واقعي سان ڏکڻ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام سان ڳنڍجي وئي، جيتوڻيڪ مقامي ترخان حڪمرانن ۽ سردارن جو ڪردار مڪمل طور ختم نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;
مرزا جاني بيگ جي مغل اقتدار کي قبول ڪرڻ سنڌ جي تاريخ جو اهم واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کان پوءِ ٺٽو ۽ ان سان لاڳاپيل علائقا مغل شهنشاهي انتظام سان وڌيڪ سڌي طرح وابسته ٿيا.

=== سنڌ جي انتظامي حيثيت ===

مغل دور ۾ سنڌ جا مختلف حصا انتظامي ۽ فوجي لحاظ کان اهم هئا.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] اهم علائقائي مرڪزن طور اڀريا.
مغل انتظام ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جي صوبائي وابستگي ۽ انتظامي حيثيت وقت سان بدلجندي رهي. انهيءَ ڪري سڄي مغل دور لاءِ سنڌ کي هڪ ئي مستقل انتظامي صوبي طور بيان ڪرڻ مناسب نه آهي.
مغل عملدارن کي مقامي زميندارن، قبيلن، درياهي آبادين ۽ علائقائي سردارن سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکڻا پوندا هئا.
انهن لاڳاپن ۾ تعاون، محصول جي وصولي، سياسي ٺاهه ۽ ڪڏهن فوجي مزاحمت پڻ شامل هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۽ سنڌ جي مقامي تاريخ ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

'''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''' مغل دور جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي، جنهن جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] هو.
هيءُ ڪتاب شاهجهان جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي حالتن بابت قيمتي معلومات فراهم ڪري ٿو.
ان ۾ سنڌ جي مختلف علائقن، مقامي قبيلن، زميندارن، مغل عملدارن ۽ فوجي مسئلن بابت تفصيل موجود آهن.
ڪتاب مان ظاهر ٿئي ٿو ته مغل سلطنت جو مرڪزي اقتدار سنڌ جي مقامي حالتن سان هميشه سڌي ۽ آسان نموني لاڳو نه ٿيندو هو، پر انتظامي اختيار قائم رکڻ لاءِ مقامي سردارن ۽ فوجي قوتن سان مسلسل معاملا ڪرڻا پوندا هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌ جي مغل دور جا اهم مرڪز ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c3d3;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:white;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''سنڌ ۾ مغل دور جا اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز'''
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | مرڪز
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي حيثيت
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | اهميت
|-
| [[بکر]]
| فوجي ۽ انتظامي مرڪز
| اتر سنڌ ۽ سنڌو درياهه جي اهم لنگهن تي نگراني
|-
| [[سيوهڻ]]
| قلعو ۽ علائقائي انتظامي مرڪز
| وچ سنڌ جي رستن ۽ درياهي علائقن تي اثر
|-
| [[ٺٽو]]
| سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز
| ڏکڻ سنڌ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپا
|-
| [[نصرپور]]
| تاريخي شهري ۽ مقامي مرڪز
| زراعت، هنر ۽ علائقائي آبادي
|-
| [[لاڙڪاڻو]] ۽ ڀرپاسي
| اتر سنڌ جا آباد علائقا
| زراعت، مقامي سرداري لاڳاپا ۽ درياهي معيشت
|}

=== سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت جا اثر ===

سنڌ جي مغل سلطنت سان وابستگيءَ جا سياسي، انتظامي، معاشي ۽ ثقافتي اثر پيا.
مغل انتظامي روايتن سان لاڳاپيل فارسي ٻوليءَ جي استعمال کي سرڪاري لکتن ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ وڌيڪ اهميت ملي.
ٺٽي ۽ ٻين شهرن ۾ واپار، علمي سرگرمين ۽ فن تعمير جون مقامي روايتون جاري رهيون.
مغل دور جي سنڌ کي سمجهڻ لاءِ رڳو شاهي درٻار جي تاريخ ڪافي نه آهي، پر مقامي تاريخن، زميني محصول جي رڪارڊ، قبيلائي لاڳاپن ۽ درياهي معيشت جو مطالعو پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ سنڌ ===

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

جهانگير جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي نظام سان ڳنڍيل رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم علائقائي مرڪز هئا.
سنڌ ۾ مغل اقتدار جي عملي صورت مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه هئي.
مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، درياهي آبادين ۽ مغل عملدارن وچ ۾ تعاون ۽ تڪرار ٻنهي قسمن جا لاڳاپا موجود هئا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زرعي پيداوار، زميني محصول، سنڌو درياهه جا رستا ۽ ڏکڻ سنڌ جا واپاري مرڪز شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽو ۽ واپاري سرگرميون ===

[[ٺٽو]] جهانگير جي دور ۾ ڏکڻ سنڌ جو اهم شهري ۽ واپاري مرڪز رهيو.
شهر جي اقتصادي زندگي سنڌو درياهه، سامونڊي واپار، دستڪاري ۽ علائقائي منڊين سان لاڳاپيل هئي.
فارسي ٻوليءَ جو استعمال سرڪاري انتظام ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ اهم رهيو، جڏهن ته مقامي سماج ۾ سنڌي ۽ ٻيون ٻوليون استعمال ٿينديون رهيون.
ٺٽي جي علمي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ مغل دور هڪ اهم مرحلو هو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مغل انتظام ۽ مقامي سردار ===

سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن کي مقامي سردارن ۽ قبيلن سان لاڳاپا قائم رکڻا پوندا هئا.
انهن لاڳاپن ۾ زميني محصول، فوجي مدد، رستن جي حفاظت ۽ علائقائي انتظام جا معاملا شامل هئا.
مقامي مزاحمت، عملدارن جي اختيارن ۽ انتظامي مسئلن بابت معلومات لاءِ ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' هڪ اهم ماخذ آهي.
هي ڪتاب جهانگير کان پوءِ شاهجهان جي دور ۾ مرتب ٿيو، تنهنڪري ان جي بيانن کي جهانگير جي هر واقعي جو سڌو معاصر ثبوت سمجهڻ بدران لاڳاپيل زماني ۽ تاريخي پسمنظر مطابق استعمال ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== شاهجهان جو دور (1628ع–1658ع) ==

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.
[[نورجهان]] جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر آخرڪار شهزادو خرم غالب آيو.
خرم 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== فن تعمير ===

شاهجهان جي دور ۾ مغل فن تعمير کي خاص ترقي ملي.
هن پنهنجي زال [[ممتاز محل]] جي ياد ۾ آگري ۾ [[تاج محل]] تعمير ڪرايو.
[[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]]، [[جامع مسجد، دهلي]]، [[شاليمار باغ، لاهور]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] سندس دور جون اهم تعميراتي يادگارون آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ سنڌ ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حيثيت ===

شاهجهان جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي انتظامي نظام جو حصو رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هئا.
سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن، مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن ۽ شهرن جي بااثر خاندانن وچ ۾ لاڳاپا مختلف صورتن ۾ قائم رهيا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زميني محصول، سنڌو درياهه جي آمدرفت، واپاري رستا ۽ سامونڊي واپار شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽي جي شاهجهان مسجد ===

{{Main|شاهجهان مسجد، ٺٽو}}

[[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] سنڌ جي تاريخي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] ۾ واقع مغل دور جي هڪ اهم مسجد آهي.
مسجد جي تعمير شاهجهان جي حڪم سان سترهين صديءَ جي وچ ڌاري ٿي.
عام طور مسجد جي تعمير جو عرصو 1644ع کان 1647ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه تعميراتي ۽ آرائشي ڪم ان کان پوءِ به جاري رهيا.
مسجد پنهنجي سرن جي تعمير، نيري ۽ فيروزي ڪاشيءَ، محرابن، گنبذن ۽ هندسي آرائش سبب مشهور آهي.
شاهجهان مسجد جي تعميراتي انداز ۾ سنڌ جي مقامي تعميراتي روايتن سان گڏ فارسي ۽ وچ ايشيائي اثر پڻ نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
هي مسجد سنڌ ۾ مغل دور جي مذهبي، ثقافتي ۽ تعميراتي ورثي جو اهم اهڃاڻ آهي.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي مغل دور بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي.
ان جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] هو، جنهن سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حالتن بابت تفصيلي بيان ڏنو.
ڪتاب جي تصنيف 1044هه، يعني 1634ع–1635ع ڌاري مڪمل ٿي.
هي ڪتاب خاص طور سنڌ ۾ مغل عملدارن جي انتظامي طريقن، مقامي قبيلن، زميندارن، فوجي مسئلن ۽ علائقائي مزاحمت بابت معلومات فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' کي پڙهندي اهو به ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي ته مصنف پاڻ مغل انتظامي ماحول سان لاڳاپيل هو، تنهنڪري سندس بيانن ۾ حڪومتي نقطه نظر جو اثر موجود ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌ ۾ واپار ۽ شهري زندگي ===

شاهجهان جي دور ۾ ٺٽو سنڌ جو هڪ اهم واپاري ۽ دستڪاري مرڪز رهيو.
سنڌو درياهه ۽ ان جي شاخن وسيلي سامان جي آمدرفت سنڌ جي اقتصادي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي هئي.
سنڌ جي واپاري سرگرمين جا لاڳاپا هندستان جي ٻين علائقن، سامونڊي بندرگاهن ۽ ٻاهرين منڊين سان هئا.
مغل دور جي سنڌي شهري زندگيءَ ۾ مقامي دستڪاري، ڪپڙي جي صنعت، واپار ۽ مذهبي ادارن کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== جانشينيءَ جي جنگ ===

1657ع ۾ شاهجهان جي بيماريءَ کان پوءِ سندس پٽن [[دارا شڪوه]]، [[اورنگزيب]]، [[شاهه شجاع]] ۽ [[مراد بخش]] وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي.
اورنگزيب ۽ مراد بخش شروعات ۾ گڏجي دارا شڪوه جي فوجن خلاف جنگ ڪئي.
1658ع ۾ اورنگزيب اقتدار حاصل ڪيو ۽ شاهجهان کي آگري جي قلعي ۾ نظربند ڪيو.
شاهجهان 1666ع ۾ نظربنديءَ دوران وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب عالمگير جو دور (1658ع–1707ع) ==

{{Main|اورنگزيب}}

[[اورنگزيب عالمگير]] مغل سلطنت جي ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪندڙ شهنشاهن مان هڪ هو.
سندس دور ۾ سلطنت جون حدون دکن تائين وڌيون، پر مسلسل فوجي مهمن، مالي خرچن ۽ علائقائي مزاحمت سبب مغل حڪومت کي وڏا مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;&gt;{{cite book
 |last=Sarkar
 |first=Jadunath
 |title=History of Aurangzib
 |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دارا شڪوه جو انجام ===

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ جانشينيءَ جو اهم دعويدار هو.
هو اسلامي تصوف ۽ هندستاني فلسفي جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو.
جانشينيءَ جي جنگ ۾ شڪست کان پوءِ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ 1659ع ۾ اورنگزيب جي حڪم تي قتل ڪيو ويو.
دارا شڪوه جي قتل سان لاڳاپيل ڪجهه عوامي قصا، جهڙوڪ سندس سر کي عيد جي تحفي طور شاهجهان ڏانهن موڪلڻ، مختلف تاريخي روايتن ۾ ملن ٿا، پر انهن جي تفصيلن کي تنقيدي تحقيق کان سواءِ قطعي حقيقت طور پيش نه ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صوفي سرمد ===

[[سرمد ڪاشاني]] هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو، جنهن جو تعلق ٺٽي، لاهور ۽ دهليءَ سان رهيو.
تاريخي روايتن موجب هن پنهنجي سفرن دوران سنڌ ۾ پڻ وقت گذاريو.
سرمد جا دارا شڪوه سان لاڳاپا هئا ۽ اورنگزيب جي دور ۾ کيس مذهبي الزامن هيٺ موت جي سزا ڏني وئي.
سرمد جي اصليت، مذهبي تبديليءَ ۽ ذاتي لاڳاپن بابت مختلف روايتون ملن ٿيون، جن کي الڳ الڳ ماخذن سان پرکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;&gt;{{cite book
 |last=Schimmel
 |first=Annemarie
 |title=Mystical Dimensions of Islam
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=1975
 |isbn=9780807812716
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهبي ۽ انتظامي پاليسي ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني.
سندس دور ۾ ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' جي تدوين ڪئي وئي.
1679ع ۾ غير مسلم رعيت تي جزيي جي محصول کي ٻيهر لاڳو ڪيو ويو.
اورنگزيب جي مذهبي پاليسين بابت تاريخ نويسيءَ ۾ مختلف تشريحون موجود آهن.
ڪجهه محقق سندس پاليسين کي مذهبي سختيءَ سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته ٻيا سياسي ضرورتن، علائقائي حالتن ۽ انتظامي عملن جي پيچيدگين تي زور ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Truschke
 |first=Audrey
 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King
 |publisher=Stanford University Press
 |year=2017
 |isbn=9781503602595
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== اورنگزيب جي دور ۾ سنڌ ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي انتظامي حيثيت ===

اورنگزيب جي حڪومت دوران [[سنڌ]] مغل سلطنت جي سياسي ۽ محصولي نظام سان ڳنڍيل رهي.
سنڌ جا اهم مرڪز [[بکر]]، [[سيوهڻ]]، [[ٺٽو]] ۽ ٻيا شهر هئا.
مغل دور ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست مختلف مرحلن مان گذري ۽ ڪجهه علائقن جا لاڳاپا ملتان جي صوبائي انتظام سان پڻ رهيا.
سنڌ ۾ مغل حڪمرانيءَ جي نوعيت کي سمجهڻ لاءِ هر دور جي صوبائي ۽ سرڪاري حدن کي الڳ ڏسڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ٺٽو ۽ سامونڊي واپار ===

[[ٺٽو]] سترهين صديءَ ۾ سنڌ جو اهم واپاري، شهري ۽ دستڪاري مرڪز رهيو.
سنڌو درياهه ۽ ان جي شاخن وسيلي واپاري سامان جي آمدرفت ٿيندي هئي.
ٺٽي ۽ سنڌ جي سامونڊي بندرگاهن جا لاڳاپا هندستان جي ٻين علائقن ۽ هندي وڏي سمنڊ جي واپاري دنيا سان هئا.
مغل دور جي سنڌي معيشت ۾ ڪپڙي جي پيداوار، زرعي پيداوار، واپار ۽ مقامي دستڪاري اهم ڪردار ادا ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== سيوهڻ ۽ زرعي محصول ===

[[سيوهڻ]] سنڌ جي اهم تاريخي ۽ انتظامي مرڪزن مان هڪ هو.
مغل دور ۾ سيوهڻ جي مختلف زرعي علائقن ۾ زمين جي نوعيت ۽ آبپاشيءَ جي حالتن مطابق محصول وصول ڪرڻ جا طريقا استعمال ٿيندا هئا.
ڪجهه علائقن ۾ ''ضبط'' ۽ ٻين ۾ فصل جي حصيداريءَ تي ٻڌل ''بٽائي'' جهڙا طريقا رائج هئا.
ٺٽي جي علائقي ۾ پڻ فصل جي پيداوار مان رياستي حصو وصول ڪرڻ جا طريقا استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhRevenueStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=The Political Economic Origins and Development
 |journal=Pakistan Journal of Applied Economics
 |volume=32
 |issue=2
 |pages=227–243
 |year=2022
 |url=https://www.aerc.edu.pk/wp-content/uploads/2023/01/Research-Notes-AQDAS-AFZAL-VII.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌ ۾ مقامي سردارن ۽ مغل عملدارن جا لاڳاپا ===

سنڌ جي مغل دور جي تاريخ ۾ مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ لاڳاپا اهم رهيا.
انهن لاڳاپن ۾ ڪڏهن تعاون ۽ ڪڏهن فوجي مزاحمت پيدا ٿيندي هئي.
مغل حڪومت کي محصول وصول ڪرڻ، واپاري رستن جي حفاظت ۽ علائقائي انتظام برقرار رکڻ لاءِ مقامي قوتن سان معاملا ڪرڻا پوندا هئا.
''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي سترهين صديءَ جي سياسي ۽ سماجي حالتن بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي، جيتوڻيڪ اهو اورنگزيب جي حڪومت کان اڳ لکيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌ ۾ مغل اقتدار جي ڪمزوريءَ جا ابتدائي آثار ===

سترھين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ مغل سلطنت جي مرڪزي سياسي مسئلن جو اثر سنڌ تي پڻ پوڻ لڳو.
مقامي سردارن ۽ زميندارن جي طاقت، محصولي اختلاف ۽ صوبائي عملدارن جي انتظامي مسئلن مغل اقتدار لاءِ ڏکيائيون پيدا ڪيون.
بعد ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙا گهراڻي]] جي سياسي طاقت وڌڻ سان سنڌ ۾ مغل حڪومت جي عملي حيثيت تبديل ٿيندي وئي.
بهرحال، سنڌ ۾ مغل اقتدار جو زوال هڪ ڊگهو تاريخي عمل هو، جنهن کي صرف اورنگزيب جي حڪومت جي ڪنهن هڪ واقعي سان منسوب ڪرڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== اورنگزيب جي وفات ===

اورنگزيب 1707ع ۾ احمدنگر جي ڀرپاسي وفات ڪئي.
سندس وفات ڪنهن جنگ جي ميدان ۾ قتل ٿيڻ سبب نه ٿي هئي.
هن کي [[خلدآباد]] ۾ دفنايو ويو.
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت ۾ جانشينيءَ جون جنگيون ۽ علائقائي سياسي بحران وڌيا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو زوال ==

=== جانشينيءَ جون جنگيون ===

1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ اقتدار لاءِ جنگ شروع ٿي.
[[بهادر شاهه پهريون]] شهنشاهه بڻيو، پر سندس دور ۾ مغل سلطنت اڳين صديءَ واري مرڪزي طاقت برقرار نه رکي سگهي.
ايندڙ ڏهاڪن ۾ ڪيترائي مغل شهنشاهه مختصر عرصي لاءِ تخت نشين ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== علائقائي حڪومتن جو عروج ===

ارڙهين صديءَ ۾ بنگال، اودهه، حيدرآباد ۽ ٻين علائقن جا صوبائي حڪمران وڌيڪ خودمختيار ٿي ويا.
مراٺن، سکن ۽ ٻين سياسي قوتن جي طاقت وڌڻ سان مغل شهنشاهه جي حقيقي اقتدار جون حدون گهٽجنديون ويون.
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي ڪاهه مغل سلطنت جي سياسي ۽ مالي حيثيت کي سخت نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو عروج ===

ارڙهين صديءَ ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] هندستان ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائي.
1757ع جي [[پلاسي جي جنگ]] ۽ 1764ع جي [[بڪسر جي جنگ]] ڪمپنيءَ جي اقتدار جي واڌ ۾ اهم ثابت ٿيون.
1803ع ۾ برطانوي فوج دهليءَ تي قبضو ڪيو، جنهن کان پوءِ مغل شهنشاهه جي سياسي حيثيت وڏي حد تائين علامتي رهجي وئي.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو خاتمو (1857ع–1858ع) ==

{{Main|1857ع جي هندستاني بغاوت}}

1857ع ۾ هندستان جي مختلف علائقن ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ خلاف وڏي بغاوت شروع ٿي.
باغي فوجين دهليءَ ۾ آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي علامتي اڳواڻ طور تسليم ڪيو.
برطانوي فوج سيپٽمبر 1857ع ۾ دهليءَ تي ٻيهر قبضو ڪيو.
بهادر شاهه ظفر گرفتار ٿيو ۽ کيس مقدمي کان پوءِ رنگون جلاوطن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;
1858ع ۾ برطانوي حڪومت ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي هندستاني اقتدار کي ختم ڪري سڌي تاج برطانيه جي حڪومت قائم ڪئي.
انهيءَ تبديليءَ سان مغل سلطنت جو رسمي خاتمو ٿيو.
بهادر شاهه ظفر 1862ع ۾ رنگون ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جي اهم حڪمرانن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جا اهم شهنشاهه ۽ حڪمرانيءَ جا دور'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | حڪمران
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | اهم واقعا
|-
| [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| 1526ع–1530ع
| مغل سلطنت جو بنياد
|-
| [[همايون]]
| 1530ع–1540ع؛ 1555ع–1556ع
| جلاوطني ۽ اقتدار جي بحالي
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fff0d9;text-align:center;&quot; | '''1540ع–1555ع: سوري گهراڻي جو اقتدار'''
|-
| [[اڪبر]]
| 1556ع–1605ع
| سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي سڌارا
|-
| [[جهانگير]]
| 1605ع–1627ع
| درٻاري ثقافت ۽ سياسي تسلسل
|-
| [[شاهجهان]]
| 1628ع–1658ع
| مغل فن تعمير جو عروج
|-
| [[اورنگزيب]]
| 1658ع–1707ع
| علائقائي توسيع ۽ دکن جون جنگيون
|-
| [[بهادر شاهه پهريون]]
| 1707ع–1712ع
| جانشينيءَ جي بحران کان پوءِ حڪومت
|-
| [[محمد شاهه]]
| 1719ع–1748ع
| نادر شاهه جي ڪاهه ۽ مرڪزي اقتدار جي ڪمزوري
|-
| [[شاهه عالم ٻيو]]
| 1759ع–1806ع
| ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو وڌندڙ اثر
|-
| [[اڪبر شاهه ٻيو]]
| 1806ع–1837ع
| علامتي شاهي اقتدار
|-
| [[بهادر شاهه ظفر]]
| 1837ع–1857ع
| آخري مغل شهنشاهه
|}
== سنڌ تي مغل سلطنت جا اثر ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

سنڌ مغل سلطنت جي سياسي، انتظامي، معاشي ۽ ثقافتي تاريخ جو اهم حصو رهي.
سورهين صديءَ جي آخر ۾ سنڌ جا مختلف علائقا مغل اقتدار ۾ شامل ٿيا.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هئا.
سنڌ جي مغل دور کي سمجهڻ لاءِ فارسي تاريخي ماخذن، مقامي روايتن، آثار قديمه ۽ جديد تاريخي تحقيق کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== سنڌ جو انتظامي نظام ===

مغل دور ۾ سنڌ جا مختلف علائقا سرڪارن ۽ پرڳڻن ۾ ورهايل هئا.
مغل عملدارن جي ذميوارين ۾ محصول وصول ڪرڻ، امن امان برقرار رکڻ ۽ شاهي فرمانن تي عمل ڪرائڻ شامل هو.
مقامي سردارن، زميندارن ۽ قبيلن سان مغل حڪومت جا لاڳاپا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙا نه هئا.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي انتظامي مسئلن ۽ مقامي مزاحمت بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌ ۾ فارسي ٻوليءَ جو اثر ===

مغل دور ۾ فارسي ٻولي سرڪاري دستاويزن، تاريخ نويسيءَ ۽ علمي سرگرمين ۾ استعمال ٿيندي هئي.
سنڌ ۾ فارسيءَ جي استعمال مقامي ادبي ۽ علمي روايتن سان رابطا پيدا ڪيا.
سنڌي ٻوليءَ جي پنهنجي ادبي ۽ سماجي روايت پڻ جاري رهي.
فارسي ۽ سنڌي ٻولين وچ ۾ لفظن، اصطلاحن ۽ ادبي موضوعن جي ڏي وٺ ڊگهي تاريخي عمل جو حصو هئي.

=== ٺٽي جو علمي ۽ ثقافتي مقام ===

[[ٺٽو]] مغل دور ۾ سنڌ جي اهم علمي، مذهبي ۽ واپاري مرڪزن مان هو.
شهر ۾ مذهبي عالمن، صوفين، ڪاريگرن ۽ واپارين جون سرگرميون موجود هيون.
ٺٽي جي تاريخي قبرستانن، مسجدن ۽ ٻين عمارتن ۾ مختلف دورن جا تعميراتي اثر نظر اچن ٿا.
[[مڪلي]] جو تاريخي قبرستان سنڌ جي سماجي، سياسي ۽ ثقافتي تاريخ جو اهم ماخذ آهي.

=== شاهجهان مسجد ===

{{Main|شاهجهان مسجد، ٺٽو}}

[[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] سنڌ ۾ مغل دور جي فن تعمير جي اهم يادگارن مان آهي.
مسجد پنهنجي سرن جي تعمير، ڪاشيءَ جي آرائش، محرابن ۽ گنبذن سبب مشهور آهي.
هيءَ عمارت سنڌ جي مقامي تعميراتي روايتن ۽ مغل دور جي فن تعمير جي رابطن کي ظاهر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== سنڌ ۾ مغل اقتدار جو زوال ===

ارڙهين صديءَ ۾ مغل سلطنت جي مرڪزي ڪمزوريءَ سان سنڌ ۾ مقامي سياسي قوتن جي حيثيت وڌي.
[[ڪلهوڙا گهراڻو]] سنڌ جي اهم حڪمران قوت طور اڀريو.
سنڌ ۾ مغل اقتدار جو خاتمو هڪ ڊگهو سياسي عمل هو، جنهن ۾ مقامي خودمختياري، ايران ۽ افغانستان جي اثرن ۽ مغل شهنشاهت جي ڪمزوريءَ جو ڪردار رهيو.
بعد ۾ [[ٽالپر گهراڻو]] سنڌ ۾ اقتدار حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |last=Richards |first=John F. |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=9780521566032}}
* {{cite book |last=Asher |first=Catherine B. |title=Architecture of Mughal India |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=9780521267281}}
* {{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=2 |publisher=Har-Anand Publications |year=2005}}
* {{cite book |last=Truschke |first=Audrey |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |publisher=Stanford University Press |year=2017}}
* {{cite book |last=Dalrymple |first=William |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857 |publisher=Bloomsbury |year=2006}}
* {{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975}}
* {{cite book |author=Yusuf Mirak |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani |language=fa}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_dynasty وڪيميڊيا ڪامنز تي مغل گهراڻي جون تصويرون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_emperors مغل شهنشاهن جون تصويرون]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل حڪمرانيءَ بابت تحقيقي مضمون]
* [https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/RevisedCurricula/Documents/2012-2013/pakistan%20studies%202012-13.pdf هائير ايجوڪيشن ڪميشن پاڪستان: مغل تاريخ جا علمي ماخذ]

[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:مغل گهراڻو]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:1526ع ۾ قائم ٿيل رياستون]]
[[زمرو:1857ع ۾ ختم ٿيل رياستون]]</text>
      <sha1>13mn6oq9sx0g5jtq9wy8efg7o5a3upz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424442</id>
      <parentid>424441</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51720" sha1="c153epfp6l4q0tmiqhjuz5u8aq1jeyk" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = اوائلي جديد دور
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[اورنگزيب]] جي وفات
| date_event3 = 1707ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي بادشاهت
| title_leader = شهنشاهه
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[فتح پور سيڪري]]، [[لاهور]] ۽ [[دهلي]] مختلف دورن ۾
| common_languages = فارسي (درباري ۽ انتظامي)، چغتائي ترڪي، هندستاني ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = اسلام (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = روپيو، دام ۽ ٻيا سڪا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'') ڏکڻ ايشيا جي هڪ تاريخي سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هي سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جيتوڻيڪ 1540ع کان 1555ع تائين هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. ارڙهين صديءَ ۾ مغل شهنشاهن جي حقيقي سياسي طاقت گهٽجندي وئي ۽ ڪيترائي علائقا عملي طور خودمختيار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي هندستاني حڪومت ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪمراني شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

بابر وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] فرغانه جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو.
بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ [[فرغانه]] ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪاميءَ کان پوءِ هن 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
هندستان ۾ [[ابراهيم لوڌي]] جي حڪومت دوران ڪيترن افغان سردارن سان سياسي اختلاف پيدا ٿيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا.
انهن رابطَن بابر لاءِ هندستان تي حملي جا موقعا پيدا ڪيا، پر سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.

21 اپريل 1526ع تي بابر پاڻي پت جي پهرين جنگ ۾ ابراهيم لوڌيءَ کي شڪست ڏني. جنگ ۾ ابراهيم لوڌي مارجي ويو ۽ بابر دهلي ۽ آگري تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1527ع ۾ بابر [[خانوا جي جنگ]] ۾ [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ واري اتحاد کي شڪست ڏني. 1528ع ۾ چنديري ۽ 1529ع ۾ گهاگهرا جي مهمن ذريعي هن پنهنجي نئين حڪومت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.
1530ع ۾ بابر آگري ۾ وفات ڪئي ۽ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

=== همايون جي ابتدائي حڪومت ===

[[همايون]] 1530ع ۾ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.
انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو فريد خان هو.
فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

1539ع ۾ [[چوَسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.
1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي.
انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي هندستان ڇڏڻو پيو ۽ شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي.
سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.
هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.
هن قديم واپاري رستن جي مرمت ۽ توسيع پڻ ڪرائي. انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ [[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] پڻ شامل هو.
هي رستو شير شاهه کان گهڻو اڳ مختلف صورتن ۾ موجود هو؛ تنهنڪري ان کي مڪمل طور سندس نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.
همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.
1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.
15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.
همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.
فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.
سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] 1554ع تائين حڪومت ڪئي.
اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا.
همايون انهن حالتن مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو. سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني.
انهيءَ فتح سان دهليءَ ۾ مغل حڪومت ٻيهر بحال ٿي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
همايون 1556ع ۾ دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر}}

[[جلال الدين محمد اڪبر]] 1556ع ۾ ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو.
سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ طور ڪم ڪيو.
1556ع ۾ [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]] ۾ مغل فوج [[هيمو]] کي شڪست ڏني، جنهن سان دهليءَ ۾ مغل اقتدار مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جون حدون وڏي پيماني تي وڌيون.
هن مالوا، گجرات، بنگال، ڪشمير، سنڌ ۽ دکن جي ڪجهه علائقن ۾ مغل اقتدار قائم ڪيو.
راجپوت رياستن سان سندس لاڳاپن ۾ فوجي مهمن سان گڏ سفارتڪاري ۽ شاهي شاديون پڻ شامل هيون.
ڪجهه راجپوت حڪمران مغل انتظام ۾ اهم عهدن تي پهتا، جڏهن ته ميوار جهڙن علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== انتظامي سڌارا ===

اڪبر جي حڪومت ۾ مغل انتظامي ڍانچي کي وڌيڪ منظم ڪيو ويو.
هن [[منصبداري نظام]] کي ترقي ڏني، جنهن ۾ فوجي ۽ انتظامي عهديدارن جي درجي بندي ڪئي ويندي هئي.
[[راجا ٽوڊر مل]] سان لاڳاپيل مالياتي سڌارن ۾ زمين جي ماپ، پيداوار جي اندازي ۽ محصول جي تعين کي اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهبي پاليسي ===

اڪبر پنهنجي حڪومت ۾ مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن غير مسلم رعيت تي لاڳو ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا ۽ درٻار ۾ مسلمانن، هندن، جينن، عيسائين ۽ زرتشتين سان مذهبي بحث مباحثا ڪيا.
اڪبر جي فڪر سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' هڪ محدود درٻاري روحاني ۽ اخلاقي سلسلو هو.
ان کي سموري سلطنت تي لاڳو ٿيل نئون سيڪيولر رياستي مذهب قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 1605ع ۾ وفات ڪئي ۽ کيس [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس جانشين پٽ [[جهانگير]] ٿيو.

== سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي سياسي حالت ===
سورهين صديءَ ۾ [[سنڌ]] جي سياسي صورتحال مختلف علائقائي حڪمران خاندانن، مقامي سردارن ۽ پاڙيسري طاقتن جي اثر هيٺ هئي.
اتر سنڌ جي [[بکر]] واري علائقي ۽ ڏکڻ سنڌ جي [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي جون سياسي حالتون هڪجهڙيون نه هيون.
[[ارغون گهراڻو|ارغون]] ۽ [[ترخان گهراڻو|ترخان]] حڪمرانن سنڌ جي مختلف حصن تي اقتدار قائم ڪيو هو. ڏکڻ سنڌ ۾ ٺٽو هڪ اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هو.
اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت اتر سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جڏهن ته ڏکڻ سنڌ ۾ ترخان حڪمران [[مرزا جاني بيگ]] جو اثر قائم رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses
 |journal=Pakistan Perspectives
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== بکر ۽ اتر سنڌ ===

[[بکر قلعو]] سنڌو درياهه جي وچ واري اهم دفاعي ۽ انتظامي ماڳن مان هڪ هو.
بکر تي اقتدار رکڻ سان اتر سنڌ جي درياهي آمدرفت، فوجي چرپر ۽ واپاري رستن جي نگرانيءَ ۾ سهولت ملندي هئي.
اڪبر جي دور ۾ بکر ۽ ان سان لاڳاپيل اتر سنڌ جا علائقا مغل سياسي نظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويا.
بکر بعد ۾ مغل سلطنت جي سنڌي علائقن ۾ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مرزا جاني بيگ جي حڪومت ===

{{Main|مرزا جاني بيگ}}

[[مرزا جاني بيگ]] سنڌ جي ترخان حڪمران گهراڻي سان تعلق رکندو هو. سندس حڪومت جو مرڪز [[ٺٽو]] هو.
مرزا جاني بيگ پنهنجي حڪومت دوران مقامي سردارن، قبيلائي قوتن ۽ درياهي فوجي وسيلن جي مدد سان سنڌ جي ڏاکڻي علائقي ۾ پنهنجو اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.
ٺٽي ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا واپار، زراعت ۽ درياهي آمدرفت جي لحاظ کان اهم هئا.
مغل حڪومت لاءِ ڏکڻ سنڌ تي اقتدار قائم ڪرڻ جا سبب رڳو سياسي نه هئا، پر ان سان درياهي رستن، واپاري مرڪزن ۽ سامونڊي رابطن تي اثر وڌائڻ جا موقعا پڻ لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== عبدالرحيم خان خانان جي فوجي مهم ===

{{Main|عبدالرحيم خان خانان}}

اڪبر ڏکڻ سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ لاءِ [[عبدالرحيم خان خانان]] جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مهم منظم ڪئي.
خان خانان مغل درٻار جو اهم امير، فوجي اڳواڻ ۽ عالم هو.
هن سنڌ ۾ مرزا جاني بيگ خلاف فوجي ڪارروايون شروع ڪيون. جاني بيگ پنهنجي حڪومت جي بچاءَ لاءِ مقامي فوجي قوتن ۽ درياهي وسيلن کي استعمال ڪيو.
سنڌ جي درياهي جاگرافيءَ سبب جنگين ۾ ٻيڙين، درياهي لنگهن، رسد ۽ فوجي چرپر کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي جنگي اهميت ===

[[سيوهڻ]] سنڌ جي وچولي حصي ۾ هڪ اهم تاريخي ۽ فوجي مرڪز هو.
سيوهڻ جي قلعي ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سنڌو درياهه جي آمدرفت ۽ اتر کان ڏکڻ سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي لحاظ کان اهم هئا.
مرزا جاني بيگ ۽ مغل فوج وچ ۾ جنگين دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل علائقن کي خاص اهميت حاصل رهي.
مقامي مزاحمت ۽ درياهي جنگي حالتن سبب مغل فوج کي سنڌ ۾ پنهنجي پيشقدميءَ لاءِ ڊگهي فوجي مهم هلائڻي پئي.
1591ع ۾ جنگي ڪارروايون شدت اختيار ڪري ويون ۽ مرزا جاني بيگ جي فوجن کي مغل فوج جي دٻاءَ کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مرزا جاني بيگ جي شڪست ۽ صلح ===

مغل فوج جي وڌيڪ وسيلن، فوجي تنظيم ۽ ڊگهي مهم سبب مرزا جاني بيگ جي حڪومت تي دٻاءُ وڌندو ويو.
1592ع ۾ مرزا جاني بيگ عبدالرحيم خان خانان سان صلح ڪري مغل اقتدار جي بالادستي قبول ڪئي.
انهيءَ واقعي سان ڏکڻ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام سان ڳنڍجي وئي، جيتوڻيڪ مقامي ترخان حڪمرانن ۽ سردارن جو ڪردار مڪمل طور ختم نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;
مرزا جاني بيگ جي مغل اقتدار کي قبول ڪرڻ سنڌ جي تاريخ جو اهم واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کان پوءِ ٺٽو ۽ ان سان لاڳاپيل علائقا مغل شهنشاهي انتظام سان وڌيڪ سڌي طرح وابسته ٿيا.

=== سنڌ جي انتظامي حيثيت ===

مغل دور ۾ سنڌ جا مختلف حصا انتظامي ۽ فوجي لحاظ کان اهم هئا.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] اهم علائقائي مرڪزن طور اڀريا.
مغل انتظام ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جي صوبائي وابستگي ۽ انتظامي حيثيت وقت سان بدلجندي رهي. انهيءَ ڪري سڄي مغل دور لاءِ سنڌ کي هڪ ئي مستقل انتظامي صوبي طور بيان ڪرڻ مناسب نه آهي.
مغل عملدارن کي مقامي زميندارن، قبيلن، درياهي آبادين ۽ علائقائي سردارن سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکڻا پوندا هئا.
انهن لاڳاپن ۾ تعاون، محصول جي وصولي، سياسي ٺاهه ۽ ڪڏهن فوجي مزاحمت پڻ شامل هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۽ سنڌ جي مقامي تاريخ ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

'''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''' مغل دور جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي، جنهن جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] هو.
هيءُ ڪتاب شاهجهان جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي حالتن بابت قيمتي معلومات فراهم ڪري ٿو.
ان ۾ سنڌ جي مختلف علائقن، مقامي قبيلن، زميندارن، مغل عملدارن ۽ فوجي مسئلن بابت تفصيل موجود آهن.
ڪتاب مان ظاهر ٿئي ٿو ته مغل سلطنت جو مرڪزي اقتدار سنڌ جي مقامي حالتن سان هميشه سڌي ۽ آسان نموني لاڳو نه ٿيندو هو، پر انتظامي اختيار قائم رکڻ لاءِ مقامي سردارن ۽ فوجي قوتن سان مسلسل معاملا ڪرڻا پوندا هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌ جي مغل دور جا اهم مرڪز ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c3d3;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:white;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''سنڌ ۾ مغل دور جا اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز'''
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | مرڪز
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي حيثيت
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | اهميت
|-
| [[بکر]]
| فوجي ۽ انتظامي مرڪز
| اتر سنڌ ۽ سنڌو درياهه جي اهم لنگهن تي نگراني
|-
| [[سيوهڻ]]
| قلعو ۽ علائقائي انتظامي مرڪز
| وچ سنڌ جي رستن ۽ درياهي علائقن تي اثر
|-
| [[ٺٽو]]
| سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز
| ڏکڻ سنڌ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپا
|-
| [[نصرپور]]
| تاريخي شهري ۽ مقامي مرڪز
| زراعت، هنر ۽ علائقائي آبادي
|-
| [[لاڙڪاڻو]] ۽ ڀرپاسي
| اتر سنڌ جا آباد علائقا
| زراعت، مقامي سرداري لاڳاپا ۽ درياهي معيشت
|}

=== سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت جا اثر ===

سنڌ جي مغل سلطنت سان وابستگيءَ جا سياسي، انتظامي، معاشي ۽ ثقافتي اثر پيا.
مغل انتظامي روايتن سان لاڳاپيل فارسي ٻوليءَ جي استعمال کي سرڪاري لکتن ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ وڌيڪ اهميت ملي.
ٺٽي ۽ ٻين شهرن ۾ واپار، علمي سرگرمين ۽ فن تعمير جون مقامي روايتون جاري رهيون.
مغل دور جي سنڌ کي سمجهڻ لاءِ رڳو شاهي درٻار جي تاريخ ڪافي نه آهي، پر مقامي تاريخن، زميني محصول جي رڪارڊ، قبيلائي لاڳاپن ۽ درياهي معيشت جو مطالعو پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ سنڌ ===

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

جهانگير جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي نظام سان ڳنڍيل رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم علائقائي مرڪز هئا.
سنڌ ۾ مغل اقتدار جي عملي صورت مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه هئي.
مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، درياهي آبادين ۽ مغل عملدارن وچ ۾ تعاون ۽ تڪرار ٻنهي قسمن جا لاڳاپا موجود هئا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زرعي پيداوار، زميني محصول، سنڌو درياهه جا رستا ۽ ڏکڻ سنڌ جا واپاري مرڪز شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽو ۽ واپاري سرگرميون ===

[[ٺٽو]] جهانگير جي دور ۾ ڏکڻ سنڌ جو اهم شهري ۽ واپاري مرڪز رهيو.
شهر جي اقتصادي زندگي سنڌو درياهه، سامونڊي واپار، دستڪاري ۽ علائقائي منڊين سان لاڳاپيل هئي.
فارسي ٻوليءَ جو استعمال سرڪاري انتظام ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ اهم رهيو، جڏهن ته مقامي سماج ۾ سنڌي ۽ ٻيون ٻوليون استعمال ٿينديون رهيون.
ٺٽي جي علمي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ مغل دور هڪ اهم مرحلو هو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مغل انتظام ۽ مقامي سردار ===

سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن کي مقامي سردارن ۽ قبيلن سان لاڳاپا قائم رکڻا پوندا هئا.
انهن لاڳاپن ۾ زميني محصول، فوجي مدد، رستن جي حفاظت ۽ علائقائي انتظام جا معاملا شامل هئا.
مقامي مزاحمت، عملدارن جي اختيارن ۽ انتظامي مسئلن بابت معلومات لاءِ ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' هڪ اهم ماخذ آهي.
هي ڪتاب جهانگير کان پوءِ شاهجهان جي دور ۾ مرتب ٿيو، تنهنڪري ان جي بيانن کي جهانگير جي هر واقعي جو سڌو معاصر ثبوت سمجهڻ بدران لاڳاپيل زماني ۽ تاريخي پسمنظر مطابق استعمال ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== شاهجهان جو دور (1628ع–1658ع) ==

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.
[[نورجهان]] جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر آخرڪار شهزادو خرم غالب آيو.
خرم 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== فن تعمير ===

شاهجهان جي دور ۾ مغل فن تعمير کي خاص ترقي ملي.
هن پنهنجي زال [[ممتاز محل]] جي ياد ۾ آگري ۾ [[تاج محل]] تعمير ڪرايو.
[[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]]، [[جامع مسجد، دهلي]]، [[شاليمار باغ، لاهور]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] سندس دور جون اهم تعميراتي يادگارون آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ سنڌ ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حيثيت ===

شاهجهان جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي انتظامي نظام جو حصو رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هئا.
سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن، مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن ۽ شهرن جي بااثر خاندانن وچ ۾ لاڳاپا مختلف صورتن ۾ قائم رهيا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زميني محصول، سنڌو درياهه جي آمدرفت، واپاري رستا ۽ سامونڊي واپار شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽي جي شاهجهان مسجد ===

{{Main|شاهجهان مسجد، ٺٽو}}

[[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] سنڌ جي تاريخي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] ۾ واقع مغل دور جي هڪ اهم مسجد آهي.
مسجد جي تعمير شاهجهان جي حڪم سان سترهين صديءَ جي وچ ڌاري ٿي.
عام طور مسجد جي تعمير جو عرصو 1644ع کان 1647ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه تعميراتي ۽ آرائشي ڪم ان کان پوءِ به جاري رهيا.
مسجد پنهنجي سرن جي تعمير، نيري ۽ فيروزي ڪاشيءَ، محرابن، گنبذن ۽ هندسي آرائش سبب مشهور آهي.
شاهجهان مسجد جي تعميراتي انداز ۾ سنڌ جي مقامي تعميراتي روايتن سان گڏ فارسي ۽ وچ ايشيائي اثر پڻ نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
هي مسجد سنڌ ۾ مغل دور جي مذهبي، ثقافتي ۽ تعميراتي ورثي جو اهم اهڃاڻ آهي.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي مغل دور بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي.
ان جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] هو، جنهن سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حالتن بابت تفصيلي بيان ڏنو.
ڪتاب جي تصنيف 1044هه، يعني 1634ع–1635ع ڌاري مڪمل ٿي.
هي ڪتاب خاص طور سنڌ ۾ مغل عملدارن جي انتظامي طريقن، مقامي قبيلن، زميندارن، فوجي مسئلن ۽ علائقائي مزاحمت بابت معلومات فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' کي پڙهندي اهو به ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي ته مصنف پاڻ مغل انتظامي ماحول سان لاڳاپيل هو، تنهنڪري سندس بيانن ۾ حڪومتي نقطه نظر جو اثر موجود ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌ ۾ واپار ۽ شهري زندگي ===

شاهجهان جي دور ۾ ٺٽو سنڌ جو هڪ اهم واپاري ۽ دستڪاري مرڪز رهيو.
سنڌو درياهه ۽ ان جي شاخن وسيلي سامان جي آمدرفت سنڌ جي اقتصادي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي هئي.
سنڌ جي واپاري سرگرمين جا لاڳاپا هندستان جي ٻين علائقن، سامونڊي بندرگاهن ۽ ٻاهرين منڊين سان هئا.
مغل دور جي سنڌي شهري زندگيءَ ۾ مقامي دستڪاري، ڪپڙي جي صنعت، واپار ۽ مذهبي ادارن کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== جانشينيءَ جي جنگ ===

1657ع ۾ شاهجهان جي بيماريءَ کان پوءِ سندس پٽن [[دارا شڪوه]]، [[اورنگزيب]]، [[شاهه شجاع]] ۽ [[مراد بخش]] وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي.
اورنگزيب ۽ مراد بخش شروعات ۾ گڏجي دارا شڪوه جي فوجن خلاف جنگ ڪئي.
1658ع ۾ اورنگزيب اقتدار حاصل ڪيو ۽ شاهجهان کي آگري جي قلعي ۾ نظربند ڪيو.
شاهجهان 1666ع ۾ نظربنديءَ دوران وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب عالمگير جو دور (1658ع–1707ع) ==

{{Main|اورنگزيب}}

[[اورنگزيب عالمگير]] مغل سلطنت جي ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪندڙ شهنشاهن مان هڪ هو.
سندس دور ۾ سلطنت جون حدون دکن تائين وڌيون، پر مسلسل فوجي مهمن، مالي خرچن ۽ علائقائي مزاحمت سبب مغل حڪومت کي وڏا مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;&gt;{{cite book
 |last=Sarkar
 |first=Jadunath
 |title=History of Aurangzib
 |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دارا شڪوه جو انجام ===

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ جانشينيءَ جو اهم دعويدار هو.
هو اسلامي تصوف ۽ هندستاني فلسفي جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو.
جانشينيءَ جي جنگ ۾ شڪست کان پوءِ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ 1659ع ۾ اورنگزيب جي حڪم تي قتل ڪيو ويو.
دارا شڪوه جي قتل سان لاڳاپيل ڪجهه عوامي قصا، جهڙوڪ سندس سر کي عيد جي تحفي طور شاهجهان ڏانهن موڪلڻ، مختلف تاريخي روايتن ۾ ملن ٿا، پر انهن جي تفصيلن کي تنقيدي تحقيق کان سواءِ قطعي حقيقت طور پيش نه ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صوفي سرمد ===

[[سرمد ڪاشاني]] هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو، جنهن جو تعلق ٺٽي، لاهور ۽ دهليءَ سان رهيو.
تاريخي روايتن موجب هن پنهنجي سفرن دوران سنڌ ۾ پڻ وقت گذاريو.
سرمد جا دارا شڪوه سان لاڳاپا هئا ۽ اورنگزيب جي دور ۾ کيس مذهبي الزامن هيٺ موت جي سزا ڏني وئي.
سرمد جي اصليت، مذهبي تبديليءَ ۽ ذاتي لاڳاپن بابت مختلف روايتون ملن ٿيون، جن کي الڳ الڳ ماخذن سان پرکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;&gt;{{cite book
 |last=Schimmel
 |first=Annemarie
 |title=Mystical Dimensions of Islam
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=1975
 |isbn=9780807812716
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهبي ۽ انتظامي پاليسي ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني.
سندس دور ۾ ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' جي تدوين ڪئي وئي.
1679ع ۾ غير مسلم رعيت تي جزيي جي محصول کي ٻيهر لاڳو ڪيو ويو.
اورنگزيب جي مذهبي پاليسين بابت تاريخ نويسيءَ ۾ مختلف تشريحون موجود آهن.
ڪجهه محقق سندس پاليسين کي مذهبي سختيءَ سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته ٻيا سياسي ضرورتن، علائقائي حالتن ۽ انتظامي عملن جي پيچيدگين تي زور ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Truschke
 |first=Audrey
 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King
 |publisher=Stanford University Press
 |year=2017
 |isbn=9781503602595
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== اورنگزيب جي دور ۾ سنڌ ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي انتظامي حيثيت ===

اورنگزيب جي حڪومت دوران [[سنڌ]] مغل سلطنت جي سياسي ۽ محصولي نظام سان ڳنڍيل رهي.
سنڌ جا اهم مرڪز [[بکر]]، [[سيوهڻ]]، [[ٺٽو]] ۽ ٻيا شهر هئا.
مغل دور ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست مختلف مرحلن مان گذري ۽ ڪجهه علائقن جا لاڳاپا ملتان جي صوبائي انتظام سان پڻ رهيا.
سنڌ ۾ مغل حڪمرانيءَ جي نوعيت کي سمجهڻ لاءِ هر دور جي صوبائي ۽ سرڪاري حدن کي الڳ ڏسڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ٺٽو ۽ سامونڊي واپار ===

[[ٺٽو]] سترهين صديءَ ۾ سنڌ جو اهم واپاري، شهري ۽ دستڪاري مرڪز رهيو.
سنڌو درياهه ۽ ان جي شاخن وسيلي واپاري سامان جي آمدرفت ٿيندي هئي.
ٺٽي ۽ سنڌ جي سامونڊي بندرگاهن جا لاڳاپا هندستان جي ٻين علائقن ۽ هندي وڏي سمنڊ جي واپاري دنيا سان هئا.
مغل دور جي سنڌي معيشت ۾ ڪپڙي جي پيداوار، زرعي پيداوار، واپار ۽ مقامي دستڪاري اهم ڪردار ادا ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== سيوهڻ ۽ زرعي محصول ===

[[سيوهڻ]] سنڌ جي اهم تاريخي ۽ انتظامي مرڪزن مان هڪ هو.
مغل دور ۾ سيوهڻ جي مختلف زرعي علائقن ۾ زمين جي نوعيت ۽ آبپاشيءَ جي حالتن مطابق محصول وصول ڪرڻ جا طريقا استعمال ٿيندا هئا.
ڪجهه علائقن ۾ ''ضبط'' ۽ ٻين ۾ فصل جي حصيداريءَ تي ٻڌل ''بٽائي'' جهڙا طريقا رائج هئا.
ٺٽي جي علائقي ۾ پڻ فصل جي پيداوار مان رياستي حصو وصول ڪرڻ جا طريقا استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhRevenueStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=The Political Economic Origins and Development
 |journal=Pakistan Journal of Applied Economics
 |volume=32
 |issue=2
 |pages=227–243
 |year=2022
 |url=https://www.aerc.edu.pk/wp-content/uploads/2023/01/Research-Notes-AQDAS-AFZAL-VII.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌ ۾ مقامي سردارن ۽ مغل عملدارن جا لاڳاپا ===

سنڌ جي مغل دور جي تاريخ ۾ مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ لاڳاپا اهم رهيا.
انهن لاڳاپن ۾ ڪڏهن تعاون ۽ ڪڏهن فوجي مزاحمت پيدا ٿيندي هئي.
مغل حڪومت کي محصول وصول ڪرڻ، واپاري رستن جي حفاظت ۽ علائقائي انتظام برقرار رکڻ لاءِ مقامي قوتن سان معاملا ڪرڻا پوندا هئا.
''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي سترهين صديءَ جي سياسي ۽ سماجي حالتن بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي، جيتوڻيڪ اهو اورنگزيب جي حڪومت کان اڳ لکيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌ ۾ مغل اقتدار جي ڪمزوريءَ جا ابتدائي آثار ===

سترھين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ مغل سلطنت جي مرڪزي سياسي مسئلن جو اثر سنڌ تي پڻ پوڻ لڳو.
مقامي سردارن ۽ زميندارن جي طاقت، محصولي اختلاف ۽ صوبائي عملدارن جي انتظامي مسئلن مغل اقتدار لاءِ ڏکيائيون پيدا ڪيون.
بعد ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙا گهراڻي]] جي سياسي طاقت وڌڻ سان سنڌ ۾ مغل حڪومت جي عملي حيثيت تبديل ٿيندي وئي.
بهرحال، سنڌ ۾ مغل اقتدار جو زوال هڪ ڊگهو تاريخي عمل هو، جنهن کي صرف اورنگزيب جي حڪومت جي ڪنهن هڪ واقعي سان منسوب ڪرڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== اورنگزيب جي وفات ===

اورنگزيب 1707ع ۾ احمدنگر جي ڀرپاسي وفات ڪئي.
سندس وفات ڪنهن جنگ جي ميدان ۾ قتل ٿيڻ سبب نه ٿي هئي.
هن کي [[خلدآباد]] ۾ دفنايو ويو.
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت ۾ جانشينيءَ جون جنگيون ۽ علائقائي سياسي بحران وڌيا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

== سنڌ ۾ مغل اقتدار جو زوال ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور|ڪلهوڙا گهراڻو}}

=== سنڌ جي سياسي صورتحال ===

ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال تي مغل سلطنت جي مرڪزي ڪمزوريءَ جو اثر پيو.
سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن ۽ مذهبي خاندانن جي سياسي حيثيت وڌڻ لڳي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] تاريخي انتظامي ۽ واپاري مرڪز رهيا، پر انهن علائقن ۾ مغل حڪومت جي عملي طاقت وقت سان تبديل ٿيندي وئي.
انهيءَ دور ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو]] سنڌ جي هڪ اهم سياسي قوت طور اڀريو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== ميان يار محمد ڪلهوڙو ===

{{Main|ميان يار محمد ڪلهوڙو}}

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار کي مضبوط ڪرڻ وارن اهم حڪمرانن مان هو.
هن اتر ۽ وچ سنڌ ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائي.
ڪلهوڙا خاندان جي اقتدار جو بنياد مقامي مذهبي اثر، قبيلائي حمايت ۽ علائقائي سياسي اتحاد هئا.
ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن مغل شهنشاهت سان رسمي لاڳاپا رکندي پنهنجي عملي خودمختياري وڌائي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== ميان نور محمد ڪلهوڙو ===

{{Main|ميان نور محمد ڪلهوڙو}}

[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] ڪلهوڙا گهراڻي جو اهم حڪمران هو.
سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ ڪلهوڙن جي سياسي طاقت وڌيڪ مضبوط ٿي.
ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جي سياست تي ايران ۽ افغانستان جي طاقتور حڪمرانن جو پڻ اثر پيو.
1739ع ۾ نادر شاهه جي هندستان تي ڪاهه کان پوءِ سنڌ جي سياسي حيثيت ۾ تبديليون آيون.
بعد ۾ دراني سلطنت جي قيام سان سنڌ جي حڪمرانن جا افغانستان سان سياسي ۽ خراجي لاڳاپا قائم ٿيا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== سنڌ ۾ مغل اقتدار جو خاتمو ===

سنڌ ۾ مغل اقتدار جو خاتمو ڪنهن هڪ ڏينهن يا هڪ جنگ سان نه ٿيو.
اهو عمل مقامي ڪلهوڙا اقتدار جي وڌڻ، مغل شهنشاهت جي مرڪزي ڪمزوريءَ ۽ ايران ۽ افغانستان جي علائقائي اثرن سبب مختلف مرحلن ۾ مڪمل ٿيو.
ارڙهين صديءَ جي وچ تائين سنڌ تي مغل شهنشاهن جو سڌو انتظامي ڪنٽرول وڏي حد تائين ختم ٿي چڪو هو.
بعد ۾ [[ٽالپر گهراڻو]] ڪلهوڙن کان اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.
1843ع ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سنڌ تي قبضو ڪيو، جيڪو مغل سلطنت جي خاتمي کان اڳ سنڌ جي الڳ سياسي تاريخ جو واقعو هو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو خاتمو (1857ع–1858ع) ==

{{Main|1857ع جي هندستاني بغاوت}}

1857ع ۾ هندستان جي مختلف علائقن ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ خلاف وڏي بغاوت شروع ٿي.
باغي فوجين دهليءَ ۾ آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي علامتي اڳواڻ طور تسليم ڪيو.
برطانوي فوج سيپٽمبر 1857ع ۾ دهليءَ تي ٻيهر قبضو ڪيو.
بهادر شاهه ظفر گرفتار ٿيو ۽ کيس مقدمي کان پوءِ رنگون جلاوطن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;
1858ع ۾ برطانوي حڪومت ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي هندستاني اقتدار کي ختم ڪري سڌي تاج برطانيه جي حڪومت قائم ڪئي.
انهيءَ تبديليءَ سان مغل سلطنت جو رسمي خاتمو ٿيو.
بهادر شاهه ظفر 1862ع ۾ رنگون ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جي اهم حڪمرانن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جا اهم شهنشاهه ۽ حڪمرانيءَ جا دور'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | حڪمران
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | اهم واقعا
|-
| [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| 1526ع–1530ع
| مغل سلطنت جو بنياد
|-
| [[همايون]]
| 1530ع–1540ع؛ 1555ع–1556ع
| جلاوطني ۽ اقتدار جي بحالي
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fff0d9;text-align:center;&quot; | '''1540ع–1555ع: سوري گهراڻي جو اقتدار'''
|-
| [[اڪبر]]
| 1556ع–1605ع
| سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي سڌارا
|-
| [[جهانگير]]
| 1605ع–1627ع
| درٻاري ثقافت ۽ سياسي تسلسل
|-
| [[شاهجهان]]
| 1628ع–1658ع
| مغل فن تعمير جو عروج
|-
| [[اورنگزيب]]
| 1658ع–1707ع
| علائقائي توسيع ۽ دکن جون جنگيون
|-
| [[بهادر شاهه پهريون]]
| 1707ع–1712ع
| جانشينيءَ جي بحران کان پوءِ حڪومت
|-
| [[محمد شاهه]]
| 1719ع–1748ع
| نادر شاهه جي ڪاهه ۽ مرڪزي اقتدار جي ڪمزوري
|-
| [[شاهه عالم ٻيو]]
| 1759ع–1806ع
| ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو وڌندڙ اثر
|-
| [[اڪبر شاهه ٻيو]]
| 1806ع–1837ع
| علامتي شاهي اقتدار
|-
| [[بهادر شاهه ظفر]]
| 1837ع–1857ع
| آخري مغل شهنشاهه
|}
== سنڌ تي مغل سلطنت جا اثر ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

سنڌ مغل سلطنت جي سياسي، انتظامي، معاشي ۽ ثقافتي تاريخ جو اهم حصو رهي.
سورهين صديءَ جي آخر ۾ سنڌ جا مختلف علائقا مغل اقتدار ۾ شامل ٿيا.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هئا.
سنڌ جي مغل دور کي سمجهڻ لاءِ فارسي تاريخي ماخذن، مقامي روايتن، آثار قديمه ۽ جديد تاريخي تحقيق کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== سنڌ جو انتظامي نظام ===

مغل دور ۾ سنڌ جا مختلف علائقا سرڪارن ۽ پرڳڻن ۾ ورهايل هئا.
مغل عملدارن جي ذميوارين ۾ محصول وصول ڪرڻ، امن امان برقرار رکڻ ۽ شاهي فرمانن تي عمل ڪرائڻ شامل هو.
مقامي سردارن، زميندارن ۽ قبيلن سان مغل حڪومت جا لاڳاپا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙا نه هئا.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي انتظامي مسئلن ۽ مقامي مزاحمت بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌ ۾ فارسي ٻوليءَ جو اثر ===

مغل دور ۾ فارسي ٻولي سرڪاري دستاويزن، تاريخ نويسيءَ ۽ علمي سرگرمين ۾ استعمال ٿيندي هئي.
سنڌ ۾ فارسيءَ جي استعمال مقامي ادبي ۽ علمي روايتن سان رابطا پيدا ڪيا.
سنڌي ٻوليءَ جي پنهنجي ادبي ۽ سماجي روايت پڻ جاري رهي.
فارسي ۽ سنڌي ٻولين وچ ۾ لفظن، اصطلاحن ۽ ادبي موضوعن جي ڏي وٺ ڊگهي تاريخي عمل جو حصو هئي.

=== ٺٽي جو علمي ۽ ثقافتي مقام ===

[[ٺٽو]] مغل دور ۾ سنڌ جي اهم علمي، مذهبي ۽ واپاري مرڪزن مان هو.
شهر ۾ مذهبي عالمن، صوفين، ڪاريگرن ۽ واپارين جون سرگرميون موجود هيون.
ٺٽي جي تاريخي قبرستانن، مسجدن ۽ ٻين عمارتن ۾ مختلف دورن جا تعميراتي اثر نظر اچن ٿا.
[[مڪلي]] جو تاريخي قبرستان سنڌ جي سماجي، سياسي ۽ ثقافتي تاريخ جو اهم ماخذ آهي.

=== شاهجهان مسجد ===

{{Main|شاهجهان مسجد، ٺٽو}}

[[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] سنڌ ۾ مغل دور جي فن تعمير جي اهم يادگارن مان آهي.
مسجد پنهنجي سرن جي تعمير، ڪاشيءَ جي آرائش، محرابن ۽ گنبذن سبب مشهور آهي.
هيءَ عمارت سنڌ جي مقامي تعميراتي روايتن ۽ مغل دور جي فن تعمير جي رابطن کي ظاهر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== سنڌ ۾ مغل اقتدار جو زوال ===

ارڙهين صديءَ ۾ مغل سلطنت جي مرڪزي ڪمزوريءَ سان سنڌ ۾ مقامي سياسي قوتن جي حيثيت وڌي.
[[ڪلهوڙا گهراڻو]] سنڌ جي اهم حڪمران قوت طور اڀريو.
سنڌ ۾ مغل اقتدار جو خاتمو هڪ ڊگهو سياسي عمل هو، جنهن ۾ مقامي خودمختياري، ايران ۽ افغانستان جي اثرن ۽ مغل شهنشاهت جي ڪمزوريءَ جو ڪردار رهيو.
بعد ۾ [[ٽالپر گهراڻو]] سنڌ ۾ اقتدار حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |last=Richards |first=John F. |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=9780521566032}}
* {{cite book |last=Asher |first=Catherine B. |title=Architecture of Mughal India |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=9780521267281}}
* {{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=2 |publisher=Har-Anand Publications |year=2005}}
* {{cite book |last=Truschke |first=Audrey |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |publisher=Stanford University Press |year=2017}}
* {{cite book |last=Dalrymple |first=William |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857 |publisher=Bloomsbury |year=2006}}
* {{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975}}
* {{cite book |author=Yusuf Mirak |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani |language=fa}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_dynasty وڪيميڊيا ڪامنز تي مغل گهراڻي جون تصويرون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_emperors مغل شهنشاهن جون تصويرون]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل حڪمرانيءَ بابت تحقيقي مضمون]
* [https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/RevisedCurricula/Documents/2012-2013/pakistan%20studies%202012-13.pdf هائير ايجوڪيشن ڪميشن پاڪستان: مغل تاريخ جا علمي ماخذ]

[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:مغل گهراڻو]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:1526ع ۾ قائم ٿيل رياستون]]
[[زمرو:1857ع ۾ ختم ٿيل رياستون]]</text>
      <sha1>c153epfp6l4q0tmiqhjuz5u8aq1jeyk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424444</id>
      <parentid>424442</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:13:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[مغلن جي سلطنت]] کي [[مغل سلطنت ۽ سنڌ]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>424442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51720" sha1="c153epfp6l4q0tmiqhjuz5u8aq1jeyk" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = اوائلي جديد دور
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[اورنگزيب]] جي وفات
| date_event3 = 1707ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي بادشاهت
| title_leader = شهنشاهه
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[فتح پور سيڪري]]، [[لاهور]] ۽ [[دهلي]] مختلف دورن ۾
| common_languages = فارسي (درباري ۽ انتظامي)، چغتائي ترڪي، هندستاني ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = اسلام (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = روپيو، دام ۽ ٻيا سڪا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'') ڏکڻ ايشيا جي هڪ تاريخي سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هي سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[هندستان]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جيتوڻيڪ 1540ع کان 1555ع تائين هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. ارڙهين صديءَ ۾ مغل شهنشاهن جي حقيقي سياسي طاقت گهٽجندي وئي ۽ ڪيترائي علائقا عملي طور خودمختيار ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي هندستاني حڪومت ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪمراني شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

بابر وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] فرغانه جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو.
بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ [[فرغانه]] ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪاميءَ کان پوءِ هن 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |isbn=9781108470070
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
هندستان ۾ [[ابراهيم لوڌي]] جي حڪومت دوران ڪيترن افغان سردارن سان سياسي اختلاف پيدا ٿيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا.
انهن رابطَن بابر لاءِ هندستان تي حملي جا موقعا پيدا ڪيا، پر سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.

21 اپريل 1526ع تي بابر پاڻي پت جي پهرين جنگ ۾ ابراهيم لوڌيءَ کي شڪست ڏني. جنگ ۾ ابراهيم لوڌي مارجي ويو ۽ بابر دهلي ۽ آگري تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1527ع ۾ بابر [[خانوا جي جنگ]] ۾ [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ واري اتحاد کي شڪست ڏني. 1528ع ۾ چنديري ۽ 1529ع ۾ گهاگهرا جي مهمن ذريعي هن پنهنجي نئين حڪومت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.
1530ع ۾ بابر آگري ۾ وفات ڪئي ۽ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

=== همايون جي ابتدائي حڪومت ===

[[همايون]] 1530ع ۾ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.
انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو فريد خان هو.
فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

1539ع ۾ [[چوَسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.
1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي.
انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي هندستان ڇڏڻو پيو ۽ شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي.
سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.
هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.
هن قديم واپاري رستن جي مرمت ۽ توسيع پڻ ڪرائي. انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ [[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] پڻ شامل هو.
هي رستو شير شاهه کان گهڻو اڳ مختلف صورتن ۾ موجود هو؛ تنهنڪري ان کي مڪمل طور سندس نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.
همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.
1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.
15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.
همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.
فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.
سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] 1554ع تائين حڪومت ڪئي.
اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا.
همايون انهن حالتن مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو. سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني.
انهيءَ فتح سان دهليءَ ۾ مغل حڪومت ٻيهر بحال ٿي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
همايون 1556ع ۾ دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر}}

[[جلال الدين محمد اڪبر]] 1556ع ۾ ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو.
سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ طور ڪم ڪيو.
1556ع ۾ [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]] ۾ مغل فوج [[هيمو]] کي شڪست ڏني، جنهن سان دهليءَ ۾ مغل اقتدار مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جون حدون وڏي پيماني تي وڌيون.
هن مالوا، گجرات، بنگال، ڪشمير، سنڌ ۽ دکن جي ڪجهه علائقن ۾ مغل اقتدار قائم ڪيو.
راجپوت رياستن سان سندس لاڳاپن ۾ فوجي مهمن سان گڏ سفارتڪاري ۽ شاهي شاديون پڻ شامل هيون.
ڪجهه راجپوت حڪمران مغل انتظام ۾ اهم عهدن تي پهتا، جڏهن ته ميوار جهڙن علائقن ۾ مزاحمت جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== انتظامي سڌارا ===

اڪبر جي حڪومت ۾ مغل انتظامي ڍانچي کي وڌيڪ منظم ڪيو ويو.
هن [[منصبداري نظام]] کي ترقي ڏني، جنهن ۾ فوجي ۽ انتظامي عهديدارن جي درجي بندي ڪئي ويندي هئي.
[[راجا ٽوڊر مل]] سان لاڳاپيل مالياتي سڌارن ۾ زمين جي ماپ، پيداوار جي اندازي ۽ محصول جي تعين کي اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |last=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهبي پاليسي ===

اڪبر پنهنجي حڪومت ۾ مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن غير مسلم رعيت تي لاڳو ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا ۽ درٻار ۾ مسلمانن، هندن، جينن، عيسائين ۽ زرتشتين سان مذهبي بحث مباحثا ڪيا.
اڪبر جي فڪر سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' هڪ محدود درٻاري روحاني ۽ اخلاقي سلسلو هو.
ان کي سموري سلطنت تي لاڳو ٿيل نئون سيڪيولر رياستي مذهب قرار ڏيڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 1605ع ۾ وفات ڪئي ۽ کيس [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس جانشين پٽ [[جهانگير]] ٿيو.

== سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي سياسي حالت ===
سورهين صديءَ ۾ [[سنڌ]] جي سياسي صورتحال مختلف علائقائي حڪمران خاندانن، مقامي سردارن ۽ پاڙيسري طاقتن جي اثر هيٺ هئي.
اتر سنڌ جي [[بکر]] واري علائقي ۽ ڏکڻ سنڌ جي [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي جون سياسي حالتون هڪجهڙيون نه هيون.
[[ارغون گهراڻو|ارغون]] ۽ [[ترخان گهراڻو|ترخان]] حڪمرانن سنڌ جي مختلف حصن تي اقتدار قائم ڪيو هو. ڏکڻ سنڌ ۾ ٺٽو هڪ اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هو.
اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت اتر سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جڏهن ته ڏکڻ سنڌ ۾ ترخان حڪمران [[مرزا جاني بيگ]] جو اثر قائم رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses
 |journal=Pakistan Perspectives
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== بکر ۽ اتر سنڌ ===

[[بکر قلعو]] سنڌو درياهه جي وچ واري اهم دفاعي ۽ انتظامي ماڳن مان هڪ هو.
بکر تي اقتدار رکڻ سان اتر سنڌ جي درياهي آمدرفت، فوجي چرپر ۽ واپاري رستن جي نگرانيءَ ۾ سهولت ملندي هئي.
اڪبر جي دور ۾ بکر ۽ ان سان لاڳاپيل اتر سنڌ جا علائقا مغل سياسي نظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويا.
بکر بعد ۾ مغل سلطنت جي سنڌي علائقن ۾ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مرزا جاني بيگ جي حڪومت ===

{{Main|مرزا جاني بيگ}}

[[مرزا جاني بيگ]] سنڌ جي ترخان حڪمران گهراڻي سان تعلق رکندو هو. سندس حڪومت جو مرڪز [[ٺٽو]] هو.
مرزا جاني بيگ پنهنجي حڪومت دوران مقامي سردارن، قبيلائي قوتن ۽ درياهي فوجي وسيلن جي مدد سان سنڌ جي ڏاکڻي علائقي ۾ پنهنجو اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.
ٺٽي ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا واپار، زراعت ۽ درياهي آمدرفت جي لحاظ کان اهم هئا.
مغل حڪومت لاءِ ڏکڻ سنڌ تي اقتدار قائم ڪرڻ جا سبب رڳو سياسي نه هئا، پر ان سان درياهي رستن، واپاري مرڪزن ۽ سامونڊي رابطن تي اثر وڌائڻ جا موقعا پڻ لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== عبدالرحيم خان خانان جي فوجي مهم ===

{{Main|عبدالرحيم خان خانان}}

اڪبر ڏکڻ سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ لاءِ [[عبدالرحيم خان خانان]] جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مهم منظم ڪئي.
خان خانان مغل درٻار جو اهم امير، فوجي اڳواڻ ۽ عالم هو.
هن سنڌ ۾ مرزا جاني بيگ خلاف فوجي ڪارروايون شروع ڪيون. جاني بيگ پنهنجي حڪومت جي بچاءَ لاءِ مقامي فوجي قوتن ۽ درياهي وسيلن کي استعمال ڪيو.
سنڌ جي درياهي جاگرافيءَ سبب جنگين ۾ ٻيڙين، درياهي لنگهن، رسد ۽ فوجي چرپر کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي جنگي اهميت ===

[[سيوهڻ]] سنڌ جي وچولي حصي ۾ هڪ اهم تاريخي ۽ فوجي مرڪز هو.
سيوهڻ جي قلعي ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سنڌو درياهه جي آمدرفت ۽ اتر کان ڏکڻ سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي لحاظ کان اهم هئا.
مرزا جاني بيگ ۽ مغل فوج وچ ۾ جنگين دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل علائقن کي خاص اهميت حاصل رهي.
مقامي مزاحمت ۽ درياهي جنگي حالتن سبب مغل فوج کي سنڌ ۾ پنهنجي پيشقدميءَ لاءِ ڊگهي فوجي مهم هلائڻي پئي.
1591ع ۾ جنگي ڪارروايون شدت اختيار ڪري ويون ۽ مرزا جاني بيگ جي فوجن کي مغل فوج جي دٻاءَ کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مرزا جاني بيگ جي شڪست ۽ صلح ===

مغل فوج جي وڌيڪ وسيلن، فوجي تنظيم ۽ ڊگهي مهم سبب مرزا جاني بيگ جي حڪومت تي دٻاءُ وڌندو ويو.
1592ع ۾ مرزا جاني بيگ عبدالرحيم خان خانان سان صلح ڪري مغل اقتدار جي بالادستي قبول ڪئي.
انهيءَ واقعي سان ڏکڻ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام سان ڳنڍجي وئي، جيتوڻيڪ مقامي ترخان حڪمرانن ۽ سردارن جو ڪردار مڪمل طور ختم نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;
مرزا جاني بيگ جي مغل اقتدار کي قبول ڪرڻ سنڌ جي تاريخ جو اهم واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کان پوءِ ٺٽو ۽ ان سان لاڳاپيل علائقا مغل شهنشاهي انتظام سان وڌيڪ سڌي طرح وابسته ٿيا.

=== سنڌ جي انتظامي حيثيت ===

مغل دور ۾ سنڌ جا مختلف حصا انتظامي ۽ فوجي لحاظ کان اهم هئا.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] اهم علائقائي مرڪزن طور اڀريا.
مغل انتظام ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جي صوبائي وابستگي ۽ انتظامي حيثيت وقت سان بدلجندي رهي. انهيءَ ڪري سڄي مغل دور لاءِ سنڌ کي هڪ ئي مستقل انتظامي صوبي طور بيان ڪرڻ مناسب نه آهي.
مغل عملدارن کي مقامي زميندارن، قبيلن، درياهي آبادين ۽ علائقائي سردارن سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکڻا پوندا هئا.
انهن لاڳاپن ۾ تعاون، محصول جي وصولي، سياسي ٺاهه ۽ ڪڏهن فوجي مزاحمت پڻ شامل هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۽ سنڌ جي مقامي تاريخ ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

'''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''' مغل دور جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي، جنهن جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] هو.
هيءُ ڪتاب شاهجهان جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي حالتن بابت قيمتي معلومات فراهم ڪري ٿو.
ان ۾ سنڌ جي مختلف علائقن، مقامي قبيلن، زميندارن، مغل عملدارن ۽ فوجي مسئلن بابت تفصيل موجود آهن.
ڪتاب مان ظاهر ٿئي ٿو ته مغل سلطنت جو مرڪزي اقتدار سنڌ جي مقامي حالتن سان هميشه سڌي ۽ آسان نموني لاڳو نه ٿيندو هو، پر انتظامي اختيار قائم رکڻ لاءِ مقامي سردارن ۽ فوجي قوتن سان مسلسل معاملا ڪرڻا پوندا هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌ جي مغل دور جا اهم مرڪز ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c3d3;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:white;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''سنڌ ۾ مغل دور جا اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز'''
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | مرڪز
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي حيثيت
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | اهميت
|-
| [[بکر]]
| فوجي ۽ انتظامي مرڪز
| اتر سنڌ ۽ سنڌو درياهه جي اهم لنگهن تي نگراني
|-
| [[سيوهڻ]]
| قلعو ۽ علائقائي انتظامي مرڪز
| وچ سنڌ جي رستن ۽ درياهي علائقن تي اثر
|-
| [[ٺٽو]]
| سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز
| ڏکڻ سنڌ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپا
|-
| [[نصرپور]]
| تاريخي شهري ۽ مقامي مرڪز
| زراعت، هنر ۽ علائقائي آبادي
|-
| [[لاڙڪاڻو]] ۽ ڀرپاسي
| اتر سنڌ جا آباد علائقا
| زراعت، مقامي سرداري لاڳاپا ۽ درياهي معيشت
|}

=== سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت جا اثر ===

سنڌ جي مغل سلطنت سان وابستگيءَ جا سياسي، انتظامي، معاشي ۽ ثقافتي اثر پيا.
مغل انتظامي روايتن سان لاڳاپيل فارسي ٻوليءَ جي استعمال کي سرڪاري لکتن ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ وڌيڪ اهميت ملي.
ٺٽي ۽ ٻين شهرن ۾ واپار، علمي سرگرمين ۽ فن تعمير جون مقامي روايتون جاري رهيون.
مغل دور جي سنڌ کي سمجهڻ لاءِ رڳو شاهي درٻار جي تاريخ ڪافي نه آهي، پر مقامي تاريخن، زميني محصول جي رڪارڊ، قبيلائي لاڳاپن ۽ درياهي معيشت جو مطالعو پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ سنڌ ===

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

جهانگير جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي نظام سان ڳنڍيل رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم علائقائي مرڪز هئا.
سنڌ ۾ مغل اقتدار جي عملي صورت مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه هئي.
مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، درياهي آبادين ۽ مغل عملدارن وچ ۾ تعاون ۽ تڪرار ٻنهي قسمن جا لاڳاپا موجود هئا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زرعي پيداوار، زميني محصول، سنڌو درياهه جا رستا ۽ ڏکڻ سنڌ جا واپاري مرڪز شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽو ۽ واپاري سرگرميون ===

[[ٺٽو]] جهانگير جي دور ۾ ڏکڻ سنڌ جو اهم شهري ۽ واپاري مرڪز رهيو.
شهر جي اقتصادي زندگي سنڌو درياهه، سامونڊي واپار، دستڪاري ۽ علائقائي منڊين سان لاڳاپيل هئي.
فارسي ٻوليءَ جو استعمال سرڪاري انتظام ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ اهم رهيو، جڏهن ته مقامي سماج ۾ سنڌي ۽ ٻيون ٻوليون استعمال ٿينديون رهيون.
ٺٽي جي علمي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ مغل دور هڪ اهم مرحلو هو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مغل انتظام ۽ مقامي سردار ===

سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن کي مقامي سردارن ۽ قبيلن سان لاڳاپا قائم رکڻا پوندا هئا.
انهن لاڳاپن ۾ زميني محصول، فوجي مدد، رستن جي حفاظت ۽ علائقائي انتظام جا معاملا شامل هئا.
مقامي مزاحمت، عملدارن جي اختيارن ۽ انتظامي مسئلن بابت معلومات لاءِ ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' هڪ اهم ماخذ آهي.
هي ڪتاب جهانگير کان پوءِ شاهجهان جي دور ۾ مرتب ٿيو، تنهنڪري ان جي بيانن کي جهانگير جي هر واقعي جو سڌو معاصر ثبوت سمجهڻ بدران لاڳاپيل زماني ۽ تاريخي پسمنظر مطابق استعمال ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

== شاهجهان جو دور (1628ع–1658ع) ==

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.
[[نورجهان]] جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر آخرڪار شهزادو خرم غالب آيو.
خرم 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== فن تعمير ===

شاهجهان جي دور ۾ مغل فن تعمير کي خاص ترقي ملي.
هن پنهنجي زال [[ممتاز محل]] جي ياد ۾ آگري ۾ [[تاج محل]] تعمير ڪرايو.
[[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]]، [[جامع مسجد، دهلي]]، [[شاليمار باغ، لاهور]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] سندس دور جون اهم تعميراتي يادگارون آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ سنڌ ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حيثيت ===

شاهجهان جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي انتظامي نظام جو حصو رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هئا.
سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن، مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن ۽ شهرن جي بااثر خاندانن وچ ۾ لاڳاپا مختلف صورتن ۾ قائم رهيا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زميني محصول، سنڌو درياهه جي آمدرفت، واپاري رستا ۽ سامونڊي واپار شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽي جي شاهجهان مسجد ===

{{Main|شاهجهان مسجد، ٺٽو}}

[[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] سنڌ جي تاريخي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] ۾ واقع مغل دور جي هڪ اهم مسجد آهي.
مسجد جي تعمير شاهجهان جي حڪم سان سترهين صديءَ جي وچ ڌاري ٿي.
عام طور مسجد جي تعمير جو عرصو 1644ع کان 1647ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه تعميراتي ۽ آرائشي ڪم ان کان پوءِ به جاري رهيا.
مسجد پنهنجي سرن جي تعمير، نيري ۽ فيروزي ڪاشيءَ، محرابن، گنبذن ۽ هندسي آرائش سبب مشهور آهي.
شاهجهان مسجد جي تعميراتي انداز ۾ سنڌ جي مقامي تعميراتي روايتن سان گڏ فارسي ۽ وچ ايشيائي اثر پڻ نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
هي مسجد سنڌ ۾ مغل دور جي مذهبي، ثقافتي ۽ تعميراتي ورثي جو اهم اهڃاڻ آهي.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي مغل دور بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي.
ان جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] هو، جنهن سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حالتن بابت تفصيلي بيان ڏنو.
ڪتاب جي تصنيف 1044هه، يعني 1634ع–1635ع ڌاري مڪمل ٿي.
هي ڪتاب خاص طور سنڌ ۾ مغل عملدارن جي انتظامي طريقن، مقامي قبيلن، زميندارن، فوجي مسئلن ۽ علائقائي مزاحمت بابت معلومات فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' کي پڙهندي اهو به ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي ته مصنف پاڻ مغل انتظامي ماحول سان لاڳاپيل هو، تنهنڪري سندس بيانن ۾ حڪومتي نقطه نظر جو اثر موجود ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌ ۾ واپار ۽ شهري زندگي ===

شاهجهان جي دور ۾ ٺٽو سنڌ جو هڪ اهم واپاري ۽ دستڪاري مرڪز رهيو.
سنڌو درياهه ۽ ان جي شاخن وسيلي سامان جي آمدرفت سنڌ جي اقتصادي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي هئي.
سنڌ جي واپاري سرگرمين جا لاڳاپا هندستان جي ٻين علائقن، سامونڊي بندرگاهن ۽ ٻاهرين منڊين سان هئا.
مغل دور جي سنڌي شهري زندگيءَ ۾ مقامي دستڪاري، ڪپڙي جي صنعت، واپار ۽ مذهبي ادارن کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== جانشينيءَ جي جنگ ===

1657ع ۾ شاهجهان جي بيماريءَ کان پوءِ سندس پٽن [[دارا شڪوه]]، [[اورنگزيب]]، [[شاهه شجاع]] ۽ [[مراد بخش]] وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي.
اورنگزيب ۽ مراد بخش شروعات ۾ گڏجي دارا شڪوه جي فوجن خلاف جنگ ڪئي.
1658ع ۾ اورنگزيب اقتدار حاصل ڪيو ۽ شاهجهان کي آگري جي قلعي ۾ نظربند ڪيو.
شاهجهان 1666ع ۾ نظربنديءَ دوران وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب عالمگير جو دور (1658ع–1707ع) ==

{{Main|اورنگزيب}}

[[اورنگزيب عالمگير]] مغل سلطنت جي ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪندڙ شهنشاهن مان هڪ هو.
سندس دور ۾ سلطنت جون حدون دکن تائين وڌيون، پر مسلسل فوجي مهمن، مالي خرچن ۽ علائقائي مزاحمت سبب مغل حڪومت کي وڏا مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;&gt;{{cite book
 |last=Sarkar
 |first=Jadunath
 |title=History of Aurangzib
 |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دارا شڪوه جو انجام ===

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ جانشينيءَ جو اهم دعويدار هو.
هو اسلامي تصوف ۽ هندستاني فلسفي جي مطالعي ۾ دلچسپي رکندو هو.
جانشينيءَ جي جنگ ۾ شڪست کان پوءِ کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ 1659ع ۾ اورنگزيب جي حڪم تي قتل ڪيو ويو.
دارا شڪوه جي قتل سان لاڳاپيل ڪجهه عوامي قصا، جهڙوڪ سندس سر کي عيد جي تحفي طور شاهجهان ڏانهن موڪلڻ، مختلف تاريخي روايتن ۾ ملن ٿا، پر انهن جي تفصيلن کي تنقيدي تحقيق کان سواءِ قطعي حقيقت طور پيش نه ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صوفي سرمد ===

[[سرمد ڪاشاني]] هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو، جنهن جو تعلق ٺٽي، لاهور ۽ دهليءَ سان رهيو.
تاريخي روايتن موجب هن پنهنجي سفرن دوران سنڌ ۾ پڻ وقت گذاريو.
سرمد جا دارا شڪوه سان لاڳاپا هئا ۽ اورنگزيب جي دور ۾ کيس مذهبي الزامن هيٺ موت جي سزا ڏني وئي.
سرمد جي اصليت، مذهبي تبديليءَ ۽ ذاتي لاڳاپن بابت مختلف روايتون ملن ٿيون، جن کي الڳ الڳ ماخذن سان پرکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;&gt;{{cite book
 |last=Schimmel
 |first=Annemarie
 |title=Mystical Dimensions of Islam
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=1975
 |isbn=9780807812716
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مذهبي ۽ انتظامي پاليسي ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني.
سندس دور ۾ ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' جي تدوين ڪئي وئي.
1679ع ۾ غير مسلم رعيت تي جزيي جي محصول کي ٻيهر لاڳو ڪيو ويو.
اورنگزيب جي مذهبي پاليسين بابت تاريخ نويسيءَ ۾ مختلف تشريحون موجود آهن.
ڪجهه محقق سندس پاليسين کي مذهبي سختيءَ سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته ٻيا سياسي ضرورتن، علائقائي حالتن ۽ انتظامي عملن جي پيچيدگين تي زور ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Truschke
 |first=Audrey
 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King
 |publisher=Stanford University Press
 |year=2017
 |isbn=9781503602595
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== اورنگزيب جي دور ۾ سنڌ ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي انتظامي حيثيت ===

اورنگزيب جي حڪومت دوران [[سنڌ]] مغل سلطنت جي سياسي ۽ محصولي نظام سان ڳنڍيل رهي.
سنڌ جا اهم مرڪز [[بکر]]، [[سيوهڻ]]، [[ٺٽو]] ۽ ٻيا شهر هئا.
مغل دور ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست مختلف مرحلن مان گذري ۽ ڪجهه علائقن جا لاڳاپا ملتان جي صوبائي انتظام سان پڻ رهيا.
سنڌ ۾ مغل حڪمرانيءَ جي نوعيت کي سمجهڻ لاءِ هر دور جي صوبائي ۽ سرڪاري حدن کي الڳ ڏسڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ٺٽو ۽ سامونڊي واپار ===

[[ٺٽو]] سترهين صديءَ ۾ سنڌ جو اهم واپاري، شهري ۽ دستڪاري مرڪز رهيو.
سنڌو درياهه ۽ ان جي شاخن وسيلي واپاري سامان جي آمدرفت ٿيندي هئي.
ٺٽي ۽ سنڌ جي سامونڊي بندرگاهن جا لاڳاپا هندستان جي ٻين علائقن ۽ هندي وڏي سمنڊ جي واپاري دنيا سان هئا.
مغل دور جي سنڌي معيشت ۾ ڪپڙي جي پيداوار، زرعي پيداوار، واپار ۽ مقامي دستڪاري اهم ڪردار ادا ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== سيوهڻ ۽ زرعي محصول ===

[[سيوهڻ]] سنڌ جي اهم تاريخي ۽ انتظامي مرڪزن مان هڪ هو.
مغل دور ۾ سيوهڻ جي مختلف زرعي علائقن ۾ زمين جي نوعيت ۽ آبپاشيءَ جي حالتن مطابق محصول وصول ڪرڻ جا طريقا استعمال ٿيندا هئا.
ڪجهه علائقن ۾ ''ضبط'' ۽ ٻين ۾ فصل جي حصيداريءَ تي ٻڌل ''بٽائي'' جهڙا طريقا رائج هئا.
ٺٽي جي علائقي ۾ پڻ فصل جي پيداوار مان رياستي حصو وصول ڪرڻ جا طريقا استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhRevenueStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=The Political Economic Origins and Development
 |journal=Pakistan Journal of Applied Economics
 |volume=32
 |issue=2
 |pages=227–243
 |year=2022
 |url=https://www.aerc.edu.pk/wp-content/uploads/2023/01/Research-Notes-AQDAS-AFZAL-VII.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌ ۾ مقامي سردارن ۽ مغل عملدارن جا لاڳاپا ===

سنڌ جي مغل دور جي تاريخ ۾ مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ لاڳاپا اهم رهيا.
انهن لاڳاپن ۾ ڪڏهن تعاون ۽ ڪڏهن فوجي مزاحمت پيدا ٿيندي هئي.
مغل حڪومت کي محصول وصول ڪرڻ، واپاري رستن جي حفاظت ۽ علائقائي انتظام برقرار رکڻ لاءِ مقامي قوتن سان معاملا ڪرڻا پوندا هئا.
''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي سترهين صديءَ جي سياسي ۽ سماجي حالتن بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي، جيتوڻيڪ اهو اورنگزيب جي حڪومت کان اڳ لکيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌ ۾ مغل اقتدار جي ڪمزوريءَ جا ابتدائي آثار ===

سترھين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ مغل سلطنت جي مرڪزي سياسي مسئلن جو اثر سنڌ تي پڻ پوڻ لڳو.
مقامي سردارن ۽ زميندارن جي طاقت، محصولي اختلاف ۽ صوبائي عملدارن جي انتظامي مسئلن مغل اقتدار لاءِ ڏکيائيون پيدا ڪيون.
بعد ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙا گهراڻي]] جي سياسي طاقت وڌڻ سان سنڌ ۾ مغل حڪومت جي عملي حيثيت تبديل ٿيندي وئي.
بهرحال، سنڌ ۾ مغل اقتدار جو زوال هڪ ڊگهو تاريخي عمل هو، جنهن کي صرف اورنگزيب جي حڪومت جي ڪنهن هڪ واقعي سان منسوب ڪرڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== اورنگزيب جي وفات ===

اورنگزيب 1707ع ۾ احمدنگر جي ڀرپاسي وفات ڪئي.
سندس وفات ڪنهن جنگ جي ميدان ۾ قتل ٿيڻ سبب نه ٿي هئي.
هن کي [[خلدآباد]] ۾ دفنايو ويو.
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت ۾ جانشينيءَ جون جنگيون ۽ علائقائي سياسي بحران وڌيا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

== سنڌ ۾ مغل اقتدار جو زوال ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور|ڪلهوڙا گهراڻو}}

=== سنڌ جي سياسي صورتحال ===

ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال تي مغل سلطنت جي مرڪزي ڪمزوريءَ جو اثر پيو.
سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن ۽ مذهبي خاندانن جي سياسي حيثيت وڌڻ لڳي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] تاريخي انتظامي ۽ واپاري مرڪز رهيا، پر انهن علائقن ۾ مغل حڪومت جي عملي طاقت وقت سان تبديل ٿيندي وئي.
انهيءَ دور ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو]] سنڌ جي هڪ اهم سياسي قوت طور اڀريو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== ميان يار محمد ڪلهوڙو ===

{{Main|ميان يار محمد ڪلهوڙو}}

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار کي مضبوط ڪرڻ وارن اهم حڪمرانن مان هو.
هن اتر ۽ وچ سنڌ ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائي.
ڪلهوڙا خاندان جي اقتدار جو بنياد مقامي مذهبي اثر، قبيلائي حمايت ۽ علائقائي سياسي اتحاد هئا.
ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن مغل شهنشاهت سان رسمي لاڳاپا رکندي پنهنجي عملي خودمختياري وڌائي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== ميان نور محمد ڪلهوڙو ===

{{Main|ميان نور محمد ڪلهوڙو}}

[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] ڪلهوڙا گهراڻي جو اهم حڪمران هو.
سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ ڪلهوڙن جي سياسي طاقت وڌيڪ مضبوط ٿي.
ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جي سياست تي ايران ۽ افغانستان جي طاقتور حڪمرانن جو پڻ اثر پيو.
1739ع ۾ نادر شاهه جي هندستان تي ڪاهه کان پوءِ سنڌ جي سياسي حيثيت ۾ تبديليون آيون.
بعد ۾ دراني سلطنت جي قيام سان سنڌ جي حڪمرانن جا افغانستان سان سياسي ۽ خراجي لاڳاپا قائم ٿيا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== سنڌ ۾ مغل اقتدار جو خاتمو ===

سنڌ ۾ مغل اقتدار جو خاتمو ڪنهن هڪ ڏينهن يا هڪ جنگ سان نه ٿيو.
اهو عمل مقامي ڪلهوڙا اقتدار جي وڌڻ، مغل شهنشاهت جي مرڪزي ڪمزوريءَ ۽ ايران ۽ افغانستان جي علائقائي اثرن سبب مختلف مرحلن ۾ مڪمل ٿيو.
ارڙهين صديءَ جي وچ تائين سنڌ تي مغل شهنشاهن جو سڌو انتظامي ڪنٽرول وڏي حد تائين ختم ٿي چڪو هو.
بعد ۾ [[ٽالپر گهراڻو]] ڪلهوڙن کان اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.
1843ع ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سنڌ تي قبضو ڪيو، جيڪو مغل سلطنت جي خاتمي کان اڳ سنڌ جي الڳ سياسي تاريخ جو واقعو هو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو خاتمو (1857ع–1858ع) ==

{{Main|1857ع جي هندستاني بغاوت}}

1857ع ۾ هندستان جي مختلف علائقن ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ خلاف وڏي بغاوت شروع ٿي.
باغي فوجين دهليءَ ۾ آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي علامتي اڳواڻ طور تسليم ڪيو.
برطانوي فوج سيپٽمبر 1857ع ۾ دهليءَ تي ٻيهر قبضو ڪيو.
بهادر شاهه ظفر گرفتار ٿيو ۽ کيس مقدمي کان پوءِ رنگون جلاوطن ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;
1858ع ۾ برطانوي حڪومت ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي هندستاني اقتدار کي ختم ڪري سڌي تاج برطانيه جي حڪومت قائم ڪئي.
انهيءَ تبديليءَ سان مغل سلطنت جو رسمي خاتمو ٿيو.
بهادر شاهه ظفر 1862ع ۾ رنگون ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جي اهم حڪمرانن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جا اهم شهنشاهه ۽ حڪمرانيءَ جا دور'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | حڪمران
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | دور
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | اهم واقعا
|-
| [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| 1526ع–1530ع
| مغل سلطنت جو بنياد
|-
| [[همايون]]
| 1530ع–1540ع؛ 1555ع–1556ع
| جلاوطني ۽ اقتدار جي بحالي
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#fff0d9;text-align:center;&quot; | '''1540ع–1555ع: سوري گهراڻي جو اقتدار'''
|-
| [[اڪبر]]
| 1556ع–1605ع
| سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي سڌارا
|-
| [[جهانگير]]
| 1605ع–1627ع
| درٻاري ثقافت ۽ سياسي تسلسل
|-
| [[شاهجهان]]
| 1628ع–1658ع
| مغل فن تعمير جو عروج
|-
| [[اورنگزيب]]
| 1658ع–1707ع
| علائقائي توسيع ۽ دکن جون جنگيون
|-
| [[بهادر شاهه پهريون]]
| 1707ع–1712ع
| جانشينيءَ جي بحران کان پوءِ حڪومت
|-
| [[محمد شاهه]]
| 1719ع–1748ع
| نادر شاهه جي ڪاهه ۽ مرڪزي اقتدار جي ڪمزوري
|-
| [[شاهه عالم ٻيو]]
| 1759ع–1806ع
| ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو وڌندڙ اثر
|-
| [[اڪبر شاهه ٻيو]]
| 1806ع–1837ع
| علامتي شاهي اقتدار
|-
| [[بهادر شاهه ظفر]]
| 1837ع–1857ع
| آخري مغل شهنشاهه
|}
== سنڌ تي مغل سلطنت جا اثر ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

سنڌ مغل سلطنت جي سياسي، انتظامي، معاشي ۽ ثقافتي تاريخ جو اهم حصو رهي.
سورهين صديءَ جي آخر ۾ سنڌ جا مختلف علائقا مغل اقتدار ۾ شامل ٿيا.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هئا.
سنڌ جي مغل دور کي سمجهڻ لاءِ فارسي تاريخي ماخذن، مقامي روايتن، آثار قديمه ۽ جديد تاريخي تحقيق کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== سنڌ جو انتظامي نظام ===

مغل دور ۾ سنڌ جا مختلف علائقا سرڪارن ۽ پرڳڻن ۾ ورهايل هئا.
مغل عملدارن جي ذميوارين ۾ محصول وصول ڪرڻ، امن امان برقرار رکڻ ۽ شاهي فرمانن تي عمل ڪرائڻ شامل هو.
مقامي سردارن، زميندارن ۽ قبيلن سان مغل حڪومت جا لاڳاپا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙا نه هئا.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي انتظامي مسئلن ۽ مقامي مزاحمت بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌ ۾ فارسي ٻوليءَ جو اثر ===

مغل دور ۾ فارسي ٻولي سرڪاري دستاويزن، تاريخ نويسيءَ ۽ علمي سرگرمين ۾ استعمال ٿيندي هئي.
سنڌ ۾ فارسيءَ جي استعمال مقامي ادبي ۽ علمي روايتن سان رابطا پيدا ڪيا.
سنڌي ٻوليءَ جي پنهنجي ادبي ۽ سماجي روايت پڻ جاري رهي.
فارسي ۽ سنڌي ٻولين وچ ۾ لفظن، اصطلاحن ۽ ادبي موضوعن جي ڏي وٺ ڊگهي تاريخي عمل جو حصو هئي.

=== ٺٽي جو علمي ۽ ثقافتي مقام ===

[[ٺٽو]] مغل دور ۾ سنڌ جي اهم علمي، مذهبي ۽ واپاري مرڪزن مان هو.
شهر ۾ مذهبي عالمن، صوفين، ڪاريگرن ۽ واپارين جون سرگرميون موجود هيون.
ٺٽي جي تاريخي قبرستانن، مسجدن ۽ ٻين عمارتن ۾ مختلف دورن جا تعميراتي اثر نظر اچن ٿا.
[[مڪلي]] جو تاريخي قبرستان سنڌ جي سماجي، سياسي ۽ ثقافتي تاريخ جو اهم ماخذ آهي.

=== شاهجهان مسجد ===

{{Main|شاهجهان مسجد، ٺٽو}}

[[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] سنڌ ۾ مغل دور جي فن تعمير جي اهم يادگارن مان آهي.
مسجد پنهنجي سرن جي تعمير، ڪاشيءَ جي آرائش، محرابن ۽ گنبذن سبب مشهور آهي.
هيءَ عمارت سنڌ جي مقامي تعميراتي روايتن ۽ مغل دور جي فن تعمير جي رابطن کي ظاهر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== سنڌ ۾ مغل اقتدار جو زوال ===

ارڙهين صديءَ ۾ مغل سلطنت جي مرڪزي ڪمزوريءَ سان سنڌ ۾ مقامي سياسي قوتن جي حيثيت وڌي.
[[ڪلهوڙا گهراڻو]] سنڌ جي اهم حڪمران قوت طور اڀريو.
سنڌ ۾ مغل اقتدار جو خاتمو هڪ ڊگهو سياسي عمل هو، جنهن ۾ مقامي خودمختياري، ايران ۽ افغانستان جي اثرن ۽ مغل شهنشاهت جي ڪمزوريءَ جو ڪردار رهيو.
بعد ۾ [[ٽالپر گهراڻو]] سنڌ ۾ اقتدار حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book |last=Richards |first=John F. |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=9780521566032}}
* {{cite book |last=Asher |first=Catherine B. |title=Architecture of Mughal India |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=9780521267281}}
* {{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=2 |publisher=Har-Anand Publications |year=2005}}
* {{cite book |last=Truschke |first=Audrey |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |publisher=Stanford University Press |year=2017}}
* {{cite book |last=Dalrymple |first=William |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857 |publisher=Bloomsbury |year=2006}}
* {{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975}}
* {{cite book |author=Yusuf Mirak |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani |language=fa}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_dynasty وڪيميڊيا ڪامنز تي مغل گهراڻي جون تصويرون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_emperors مغل شهنشاهن جون تصويرون]
* [https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374 سنڌ ۾ مغل حڪمرانيءَ بابت تحقيقي مضمون]
* [https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/RevisedCurricula/Documents/2012-2013/pakistan%20studies%202012-13.pdf هائير ايجوڪيشن ڪميشن پاڪستان: مغل تاريخ جا علمي ماخذ]

[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:مغل گهراڻو]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:پاڪستان جي تاريخ]]
[[زمرو:1526ع ۾ قائم ٿيل رياستون]]
[[زمرو:1857ع ۾ ختم ٿيل رياستون]]</text>
      <sha1>c153epfp6l4q0tmiqhjuz5u8aq1jeyk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424447</id>
      <parentid>424444</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31283" sha1="j1kama4eoe1mg4tnq228d36npemv68p" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل شهنشاهت ۽ سنڌ جا سياسي، فوجي، انتظامي، معاشي ۽ ثقافتي لاڳاپا، سورهين کان ارڙهين صديءَ تائين}}

{{Infobox historical event
| event = مغل سلطنت ۽ سنڌ
| image = Shah Jahan Mosque, Thatta.JPG
| caption = ٺٽي جي شاهجهان مسجد، سنڌ ۾ مغل دور جي تعميراتي ورثي جو هڪ اهم مثال
| date = 1526ع–1739ع (وسيع تاريخي پسمنظر)
| location = [[سنڌ]]، [[مغل سلطنت]]
| result = سنڌ جي مختلف حصن جي مغل سلطنت ۾ شموليت؛ بعد ۾ ڪلهوڙن جي خودمختياري
}}

'''مغل سلطنت ۽ سنڌ''' ڏکڻ ايشيا جي تاريخ جو اهو موضوع آهي، جنهن ۾ [[مغل سلطنت]] ۽ [[سنڌ]] وچ ۾ سورهين کان ارڙهين صديءَ تائين قائم سياسي، فوجي، انتظامي، معاشي، مذهبي، علمي ۽ ثقافتي لاڳاپن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. مغل شهنشاهت سان سنڌ جا لاڳاپا سڌي فوجي فتح کان اڳ شروع ٿيا. [[همايون]] پنهنجي جلاوطنيءَ دوران سنڌ ۾ رهيو ۽ 1542ع ۾ [[عمرڪوٽ]] ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم]] پيدا ٿيو. اڪبر جي حڪومت ۾ سنڌ جي ڏاکڻي حصي جي ترخان حڪمران [[مرزا جاني بيگ]] خلاف فوجي مهم هلائي وئي ۽ 1591ع–1592ع ۾ ٺٽي واري حڪومت مغل بالادستي قبول ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book |last=Richards |first=John F. |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=9780521566032 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Naz2020&quot;&gt;{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-iShahjahani |journal=Pakistan Perspectives |volume=24 |issue=2 |year=2019 |url=https://journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/view/367 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|thumb|left|300px|[[مڪلي]] جو تاريخي قبرستان، جنهن ۾ سما، ارغون، ترخان ۽ مغل دورن سان لاڳاپيل تعميراتي يادگارون موجود آهن.]]

مغل دور ۾ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز رهيا. سنڌو درياهه جا رستا، زرخيز زرعي علائقا، ٺٽي جي ڪپڙي جي صنعت ۽ سامونڊي بندرگاهه مغل حڪومت لاءِ معاشي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم هئا. ساڳئي وقت مقامي زميندارن، قبيلن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ محصول، سياسي اختيار ۽ علائقائي انتظام بابت اختلاف ۽ مزاحمت جا واقعا پڻ ٿيندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Zaidi1989&quot;&gt;{{cite journal |last=Zaidi |first=Sunita |title=The Mughal State and tribes in seventeenth century Sind |journal=The Indian Economic &amp; Social History Review |volume=26 |issue=3 |pages=343–362 |year=1989 |doi=10.1177/001946468902600304 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Subrahmanyam1991&quot;&gt;{{cite journal |last=Subrahmanyam |first=Sanjay |title=The Portuguese, Thatta and the External Trade of Sind, 1515–1635 |year=1991 |url=https://www.icm.gov.mo/rc/viewer/20013/959 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جي اقتدار وڌڻ سان سنڌ ۾ مغل حڪومت جو سڌو انتظامي اثر گهٽجڻ لڳو. جيتوڻيڪ ڪلهوڙا حڪمران عملي طور وڌيڪ خودمختيار ٿيا، پر مغل شهنشاهت سان سندن رسمي خراجي لاڳاپا 1739ع تائين جاري رهيا. انهيءَ سال [[نادر شاهه]] جي ڪاهه کان پوءِ سنڌ جي سياسي وابستگيءَ ۾ نئين تبديلي آئي.&lt;ref name=&quot;Verma2016&quot;&gt;{{cite thesis |last=Verma |first=Esha |title=Sindh in Transition: From Mughal Rule to British Annexation, Early Eighteenth Century to 1843 |type=PhD thesis |publisher=Victoria University of Wellington |year=2016 |url=https://openaccess.wgtn.ac.nz/articles/thesis/Sindh_in_Transition_From_Mughal_Rule_to_British_Annexation_Early_Eighteenth_Century_to_1843/17143394 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== سنڌ ۽ اتر هندستان جون سياسي قوتون ===

مغل سلطنت جي قيام کان اڳ سنڌ ۾ [[سما گهراڻو|سما گهراڻي]]، [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] ۽ پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخان گهراڻي]] جي حڪومت رهي. سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سما حڪمرانن جو اقتدار ڪمزور ٿيو ۽ [[شاهه بيگ ارغون]] سنڌ تي حملو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي. سندس جانشين [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال تي وچ ايشيائي، افغان، ايراني ۽ هندستاني قوتن جا اثر موجود رهيا.&lt;ref name=&quot;Masumi&quot;&gt;{{cite book |author=Mir Muhammad Masum |title=Tarikh-i Sind, also known as Tarikh-i Masumi |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ElliotDowson1867&quot;&gt;{{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ سنڌ جي مختلف حصن ۾ سياسي اختلاف وڌيا. [[مرزا عيسيٰ ترخان اول]] ڏکڻ سنڌ ۾ پنهنجي حڪومت قائم ڪئي، جڏهن ته اتر سنڌ جي بکر واري علائقي جي سياسي حيثيت الڳ رهي. انهيءَ ڪري سورهين صديءَ جي سنڌ کي هڪ ئي حڪمران جي مڪمل ۽ مستقل اختيار هيٺ سمجهڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Tahiri&quot;&gt;{{cite book |author=Mir Tahir Muhammad Nisyani |title=Tarikh-i Tahiri |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TarkhanNama&quot;&gt;{{cite book |title=Tarkhan Nama |language=fa}}&lt;/ref&gt;

=== بابر ۽ سنڌ ===

[[ظهيرالدين محمد بابر]] 1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] کان پوءِ اتر هندستان ۾ مغل سلطنت جو بنياد وڌو. بابر جي دور ۾ سنڌ سندس نئين قائم ٿيل هندستاني سلطنت جي سڌي انتظامي قبضي ۾ نه آئي. تنهنڪري 1526ع کي سنڌ ۾ مغل حڪومت جي شروعات سمجهڻ تاريخي طور درست نه آهي. سنڌ سان مغل گهراڻي جا وڌيڪ واضح سياسي لاڳاپا همايون جي دور ۾ سامهون آيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book |last=Dale |first=Stephen F. |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530 |publisher=Cambridge University Press |year=2018 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== همايون ۽ سنڌ (1540ع–1543ع) ==

{{Main|همايون}}

=== همايون جي شڪست ۽ سنڌ ڏانهن اچڻ ===

[[همايون]] کي 1539ع ۾ [[چوسا جي جنگ]] ۽ 1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]] ۾ [[شير شاهه سوري]] شڪست ڏني. مغل اقتدار وڃائڻ کان پوءِ همايون پنجاب ۽ ٻين علائقن مان گذرندي سنڌ ڏانهن آيو. سنڌ ۾ سندس موجودگي مغل گهراڻي ۽ سنڌ جي تاريخ جو اهم گڏيل مرحلو آهي.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book |author=Gulbadan Begum |translator-last=Beveridge |translator-first=Annette Susannah |title=The History of Humayun (Humayun-nama) |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |year=1902 |language=en}}&lt;/ref&gt;

همايون سنڌ ۾ سياسي پناهه، فوجي مدد ۽ پنهنجي اقتدار جي بحاليءَ لاءِ وسيلا حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس سفر ۽ رهائش دوران مقامي حڪمرانن سان ڳالهين، فوجي تڪرارن ۽ رسد جي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. سنڌ جي جاگرافي، درياهي لنگهن ۽ مقامي سياسي اختلافن سندس منصوبن تي اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;Masumi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;

=== شاهه حسن ارغون سان لاڳاپا ===

همايون جي سنڌ ۾ موجودگيءَ دوران [[شاهه حسن ارغون]] سنڌ جي اهم حڪمرانن مان هو. همايون ۽ شاهه حسن وچ ۾ سياسي ڳالهين ۽ اختلافن جو ذڪر سنڌ جي فارسي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. همايون کي گهربل فوجي مدد ۽ مستقل پناهه حاصل ڪرڻ ۾ ڏکيائي پيش آئي.

انهن واقعن کي صرف مذهبي يا ذاتي اختلافن جو نتيجو سمجهڻ مناسب نه آهي؛ سنڌ جي حڪمرانن جي پنهنجي سياسي بقا، فوجي وسيلن ۽ پاڙيسري قوتن سان لاڳاپن کي پڻ نظر ۾ رکڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Masumi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;

=== عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش ===

{{Main|اڪبر|عمرڪوٽ قلعو}}

1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني. 15 آڪٽوبر 1542ع تي همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي عمرڪوٽ ۾ پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ [[اڪبر اعظم]] جي نالي سان مغل سلطنت جو مشهور شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ ۽ مغل گهراڻي جي تاريخ ۾ هڪ نمايان واقعو آهي. هي واقعو انهيءَ ڳالهه جو مثال پڻ آهي ته ان دور جا سياسي لاڳاپا مذهبي سڃاڻپ کان علاوه مقامي اتحاد، مهمان نوازي ۽ حڪمرانن جي عملي ضرورتن سان پڻ جڙيل هئا.

=== همايون جي سنڌ مان روانگي ===

سنڌ ۾ مستقل فوجي بنياد قائم ڪرڻ ۾ ناڪاميءَ کان پوءِ همايون پنهنجي سياسي جدوجهد جاري رکي. هو پوءِ [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] کان مدد حاصل ڪيائين. 1555ع ۾ همايون اتر هندستان ۾ مغل اقتدار بحال ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== آزاد ترخان حڪومت ۽ مغل سلطنت ==

=== ترخان حڪمرانن جي سياسي حيثيت ===

سورهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ٺٽي جي ترخان حڪمرانن پنهنجي علائقائي اقتدار کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. سندن حڪومت جي بنيادي قوت ڏکڻ سنڌ جي زميندارن، مقامي فوجي وسيلن، سنڌو درياهه جي رستن ۽ ٺٽي جي واپاري آمدنيءَ سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;Tahiri&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Subrahmanyam1991&quot;/&gt;

ترخان حڪمرانن جي حڪومت کي اڪبر جي فتح کان اڳ مغل سلطنت جو عام صوبائي انتظام قرار ڏيڻ درست نه آهي. مغل سلطنت ۽ ٺٽي جي حڪومت وچ ۾ سياسي لاڳاپا هئا، پر ڏکڻ سنڌ تي سڌي مغل بالادستي 1591ع–1592ع جي فوجي مهم کان پوءِ قائم ٿي.

=== مرزا جاني بيگ ===

{{Main|مرزا جاني بيگ}}

[[مرزا جاني بيگ]] ٺٽي جي ترخان حڪمران گهراڻي جو اهم حڪمران هو. هن پنهنجي حڪومت دوران ڏکڻ سنڌ جي سياسي خودمختياري برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس اختيار ۾ مقامي فوجي دستا، درياهي ٻيڙيون ۽ علائقائي حمايت شامل هئي.

اڪبر جي سلطنت جي توسيع سان سنڌ جي آزاد ترخان حڪومت تي دٻاءُ وڌيو. مغل شهنشاهه لاءِ سنڌ جو علائقو فوجي ۽ سياسي اهميت کان علاوه سنڌو درياهه جي آمدرفت ۽ سامونڊي واپار سبب پڻ اهم هو.&lt;ref name=&quot;Masumi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Naz2020&quot;/&gt;

== اڪبر جي سنڌ تي فوجي مهم (1591ع–1592ع) ==

{{Main|عبدالرحيم خان خانان|مرزا جاني بيگ}}

=== مهم جا سبب ===

[[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ مغل سلطنت اتر ۽ اولهه هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي وسيع ڪيو. سنڌ جي ڏاکڻي حصي ۾ ترخان حڪومت جو برقرار رهڻ مغل سلطنت جي علائقائي حڪمت عمليءَ لاءِ هڪ اهم مسئلو هو.

ٺٽي تي اقتدار سان سنڌو درياهه جي هيٺئين حصي، سامونڊي واپار ۽ اولهه ڏانهن ويندڙ رستن تي سياسي اثر وڌائي سگهجي پيو. مغل سلطنت جي سنڌ ڏانهن توسيع کي سياسي بالادستي، فوجي سلامتي ۽ معاشي مفادن جي گڏيل پسمنظر ۾ ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Subrahmanyam1991&quot;/&gt;

=== عبدالرحيم خان خانان جي مقرري ===

اڪبر [[عبدالرحيم خان خانان]] کي سنڌ خلاف فوجي مهم جي اڳواڻي سونپي. خان خانان مغل درٻار جو بااثر امير، فوجي اڳواڻ ۽ شاعر هو. سندس فوج سنڌ ۾ داخل ٿي ۽ مرزا جاني بيگ جي قوتن خلاف ڪارروايون شروع ڪيون.&lt;ref name=&quot;Masumi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Naz2020&quot;/&gt;

=== سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي فوجي اهميت ===

[[سيوهڻ]] وچ سنڌ جو اهم تاريخي قلعو ۽ درياهي رستن جي نگرانيءَ جو مرڪز هو. سنڌو درياهه جي وهڪري، ٻيڙين ۽ لنگهن فوجي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

مرزا جاني بيگ مغل فوج جي پيشقدميءَ کي روڪڻ لاءِ پنهنجي درياهي ۽ زميني وسيلن کي استعمال ڪيو. مغل فوج کي رسد، پاڻيءَ جي رستن ۽ مقامي مزاحمت جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.

سنڌ جي فتح بابت تفصيلي بيان ''تاريخ معصومي'' ۽ بعد وارن سنڌي تاريخي ماخذن ۾ موجود آهن، پر جنگين جي جزوي تفصيلن کي مختلف روايتن سان ڀيٽي پڙهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Masumi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ElliotDowson1867&quot;/&gt;

=== جاني بيگ جي شڪست ۽ صلح ===

1591ع–1592ع جي مهم دوران مرزا جاني بيگ جي قوتن کي شڪست آئي. آخرڪار هن مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ ڏکڻ سنڌ مغل سياسي نظام سان ڳنڍجي وئي.

جاني بيگ جي شڪست کان پوءِ ترخان خاندان جو سياسي ڪردار هڪدم ختم نه ٿيو. مغل حڪومت مقامي حڪمران خاندانن ۽ سردارن کي مختلف عهدن ۽ انتظامي انتظامن ذريعي پنهنجي نظام ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Masumi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Naz2020&quot;/&gt;

=== فتح جا نتيجا ===

هن فوجي مهم کان پوءِ ٺٽو مغل سلطنت جو اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز بڻيو. سنڌ جي مختلف علائقن تي مغل اقتدار جو درجو ۽ انتظامي وابستگي وقت سان بدلجندي رهي.

سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت کي هڪجهڙي ۽ مڪمل مرڪزي ڪنٽرول جي قيام سان برابر نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ مقامي قبيلائي قوتن، زميندارن ۽ علائقائي سردارن جي سياسي حيثيت برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;Zaidi1989&quot;/&gt;

== مغل دور ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست ==

=== صوبائي ۽ علائقائي انتظام ===

مغل سلطنت ۾ صوبن کي '''صوبا'''، انهن جي هيٺين وڏن انتظامي علائقن کي '''سرڪار''' ۽ ننڍن علائقن کي '''پرڳڻا''' چيو ويندو هو.

سنڌ ۾ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] مختلف وقتن تي اهم انتظامي مرڪز رهيا. انهن جي صوبائي وابستگي ۽ عملي حدون سڄي مغل دور ۾ هڪجهڙيون نه رهيون.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book |author=Abu'l-Fazl |title=Ain-i-Akbari |translator-last1=Blochmann |translator-first1=H. |translator-last2=Jarrett |translator-first2=H. S. |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Naz2020&quot;/&gt;

=== اهم انتظامي عهدا ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ebbd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#205779;color:white;padding:11px;&quot; | '''مغل دور ۾ سنڌ جي انتظام سان لاڳاپيل عهدا'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | عهدو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ذميواري
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | مقامي اهميت
|-
| '''صوبيدار / ناظم'''
| صوبائي حڪومت ۽ فوجي انتظام
| شاهي اقتدار جي نمائندگي
|-
| '''ديوان'''
| آمدني ۽ محصولي حساب ڪتاب
| زميني محصول ۽ سرڪاري خزانو
|-
| '''فوجدار'''
| فوجي نگراني ۽ امن امان
| مزاحمت ۽ علائقائي تڪرارن سان مقابلو
|-
| '''عامل'''
| مقامي محصول ۽ انتظام
| پرڳڻن ۾ آمدنيءَ جي وصولي
|-
| '''قانونگو'''
| محصولي رڪارڊ ۽ مقامي معلومات
| زمين ۽ محصول جي حساب ۾ مدد
|-
| '''جاگيردار'''
| مقرر علائقي مان محصولي حق
| شاهي خدمت جي بدلي آمدني
|-
| '''زميندار'''
| مقامي زميني ۽ سماجي اثر
| محصول، آبادڪاري ۽ مقامي طاقت سان لاڳاپا
|}

مغل حڪومت جي عملي ڪاميابيءَ جو دارومدار مقامي قوتن سان ٺاهه، محصول جي وصولي ۽ فوجي طاقت جي استعمال تي پڻ هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Zaidi1989&quot;/&gt;

=== بکر سرڪار ===

[[بکر]] سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع پنهنجي قلعي ۽ حڪمت عمليءَ واري هنڌ سبب اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز هو. بکر جي نگرانيءَ سان اتر سنڌ جي درياهي آمدرفت ۽ اهم لنگهن تي اثر قائم رکڻ ممڪن هو.

مغل دور ۾ بکر سان لاڳاپيل علائقن جي محصولي ۽ فوجي انتظام ۾ مقامي سردارن ۽ شاهي عملدارن جي وچ ۾ لاڳاپا اهم رهيا.&lt;ref name=&quot;Masumi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Naz2020&quot;/&gt;

=== سيوهڻ سرڪار ===

[[سيوهڻ]] مغل دور جي سنڌ جي اهم سرڪارن مان هڪ هئي. ان جي انتظام ۾ مختلف پرڳڻا، زرعي زمينون، ڳوٺ ۽ قبيلائي آباديون شامل هيون.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ ۽ ان جي ڀرپاسي جي مقامي سياسي حالتن، محصولي مسئلن ۽ قبيلن بابت تفصيل موجود آهن.

هن تاريخي ماخذ ۾ [[بوبڪ]]، [[ڳاها]]، [[سن]] ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل روايتون سنڌ جي مقامي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهن. انهن جي انتظامي حدن ۽ نالن جي مختلف نسخن مطابق جاچ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Mazhar1962&quot;&gt;{{cite book |author=Yusuf Mirak |editor-last=Rashidi |editor-first=Husamuddin |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani: Dar Bayan-i Ahwal-i Wilayat-i Sind az Bhakkar ta Thatta |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1962 |language=fa}}&lt;/ref&gt;

=== ٺٽو سرڪار ===

[[ٺٽو]] ڏکڻ سنڌ جو وڏو انتظامي، شهري ۽ واپاري مرڪز هو. ٺٽي سان سنڌو درياهه جي ڊيلٽا، زرعي علائقن، دستڪاريءَ ۽ سامونڊي واپار جا لاڳاپا هئا.

مغل دور ۾ ٺٽي جي اهميت صرف صوبائي انتظام تائين محدود نه هئي؛ اهو شهر هندي وڏي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪ سان پڻ ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Subrahmanyam1991&quot;/&gt;

== مغل عملدار ۽ مقامي قبيلن جا لاڳاپا ==

=== مقامي خودمختياري ۽ مزاحمت ===

مغل حڪومت سنڌ ۾ هر هنڌ هڪجهڙو انتظامي ڪنٽرول قائم نه ڪري سگهي. ڪيترن علائقن ۾ قبيلائي سردارن، زميندارن ۽ ڳوٺاڻين برادرين وٽ پنهنجي سياسي ۽ سماجي طاقت موجود هئي.

سنيتا زيدي جي تحقيق مطابق سترهين صديءَ جي سنڌ ۾ قبيلن جي تنظيم ۽ مرڪزي حڪومت سان سندن لاڳاپن ۾ نمايان فرق هو. ڪجهه برادريون مغل عملدارن سان تعاون ڪنديون هيون، جڏهن ته ٻين سان محصول ۽ سياسي اختيار بابت تڪرار ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Zaidi1989&quot;/&gt;

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ قبيلن جو ذڪر ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي مقامي قبيلن، مغل عملدارن ۽ زميندارن جي لاڳاپن بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي.

ان ۾ سيوهڻ جي علائقن ۾ محصول جي وصولي، مقامي اتحاد، فوجي ڪاررواين ۽ انتظامي مسئلن جو بيان ملي ٿو.

هن ڪتاب جي روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مقامي سماج مغل حڪومت جو غيرفعال حصو نه هو، پر پنهنجي مفادن، زمينن ۽ سياسي اختيارن لاءِ مختلف طريقن سان عمل ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Mazhar1962&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Zaidi1989&quot;/&gt;

=== انتظامي بدعنواني ۽ شڪايتون ===

يوسف ميرڪ جي بيانن ۾ مغل عملدارن جي ڪارڪردگي، مقامي تڪرارن ۽ محصولي انتظام بابت تنقيدي مواد موجود آهي.

انهن بيانن کي مغل دور جي سنڌ جي انتظامي مسئلن بابت اهم شاهد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر مصنف جي پنهنجي سياسي ۽ سماجي حيثيت کي پڻ نظر ۾ رکڻ گهرجي.

مغل عملدارن جي هر ڪارروائيءَ کي هڪجهڙي ظلم يا هر مقامي مزاحمت کي هڪ ئي منظم قومي تحريڪ جو حصو قرار ڏيڻ تاريخي طور محتاط روش نه آهي.&lt;ref name=&quot;Naz2023&quot;&gt;{{cite book |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Origin and Development of Historiography (1591–1737 CE) |publisher=Oxford University Press |year=2023 |isbn=9780190701284 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== سنڌ جي معاشي حالت ۽ مغل پاليسيون ==

=== زراعت ۽ زميني محصول ===

مغل دور ۾ سنڌ جي معيشت جو بنيادي حصو زراعت سان لاڳاپيل هو. سنڌو درياهه جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ جي حالتن موجب زرعي آبادڪاريءَ ۾ تبديليون اينديون رهنديون هيون.

مغل حڪومت زميني محصول مان آمدني حاصل ڪندي هئي. محصول جي وصوليءَ لاءِ نقد ادائيگي، پيداوار جي حصيداري ۽ ٻين مقامي طريقن جو استعمال مختلف علائقن ۾ ٿيندو هو.

سنڌ جي هر پرڳڻي ۾ محصول جي هڪجهڙي شرح يا هڪجهڙو نظام لاڳو هجڻ جو مفروضو درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Zaidi1989&quot;/&gt;

=== جاگيرداري ۽ مقامي معيشت ===

مغل منصبدارن کي ڪڏهن سنڌ جي مختلف علائقن مان محصولي آمدنيءَ جا حق جاگير طور ڏنا ويندا هئا.

جاگيردارن ۽ مقامي زميندارن وچ ۾ محصولي حقن ۽ وصوليءَ بابت اختلاف پيدا ٿي سگهندا هئا. اهڙا اختلاف زرعي آبادين ۽ مقامي سماجي لاڳاپن تي اثرانداز ٿيندا هئا.

سنڌ ۾ جاگيرداري نظام جي عملي صورت کي مقامي قبيلائي تنظيم ۽ درياهي زرعي معيشت کان الڳ سمجهي نٿو سگهجي.&lt;ref name=&quot;Zaidi1989&quot;/&gt;

=== ٺٽي جي ڪپڙي جي صنعت ===

سورهين ۽ سترهين صديءَ ۾ ٺٽو ڪپڙي جي پيداوار ۽ واپار جو اهم مرڪز هو. سنڌ جي مختلف علائقن مان ڪپهه ۽ ٻيو خام مال ٺٽي جي دستڪاريءَ سان لاڳاپيل هو.

سنجي سبرهمڻيم جي تحقيق مطابق ٺٽي ۽ لاڙي بندر جو واپار فارسي نار، گجرات ۽ هندي وڏي سمنڊ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Subrahmanyam1991&quot;/&gt;

=== لاڙي بندر ۽ سامونڊي واپار ===

{{Main|لاڙي بندر}}

[[لاڙي بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا سان لاڳاپيل اهم تاريخي بندرگاهه هو. ان وسيلي ٺٽي جي واپاري سرگرمين جا لاڳاپا سامونڊي رستن سان قائم رهندا هئا.

واپار ۾ ڪپڙو ۽ ٻيون مقامي پيداوارون اهم هيون. سامونڊي رستن وسيلي سنڌ جو رابطو فارسي نار، گجرات ۽ ٻين بندرگاهن سان هو.

درياهي وهڪرن جي تبديلي ۽ بندرگاهن جي رسائيءَ ۾ مشڪلاتن ٺٽي جي سامونڊي واپار تي ڊگهي عرصي ۾ اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;Subrahmanyam1991&quot;/&gt;

=== پورچوگيزن سان لاڳاپا ===

سورهين صديءَ ۾ پورچوگيز واپاري ۽ فوجي قوتون هندي وڏي سمنڊ جي واپاري سياست ۾ اهم بڻجي ويون.

ٺٽي ۽ سنڌ جي بندرگاهن سان سندن واپاري لاڳاپا موجود هئا، پر اهي لاڳاپا هميشه پرامن نه رهيا.

1550ع واري ڏهاڪي ۾ ٺٽي تي پورچوگيز حملي ۽ ڦرلٽ جا واقعا تاريخي ماخذن ۾ بيان ٿيل آهن. اهي واقعا ڏکڻ سنڌ تي سڌي مغل اقتدار قائم ٿيڻ کان اڳ جا هئا، تنهنڪري انهن کي مغل حڪومت جي ڪنهن فوجي حڪم سان ڳنڍڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;Subrahmanyam1991&quot;/&gt;

=== ڊچ ۽ انگريز واپارين جون سرگرميون ===

سترھين صديءَ ۾ يورپي واپاري ڪمپنين سنڌ جي واپار ۾ دلچسپي ورتي.

ڊچ ۽ انگريز واپارين ٺٽي ۽ سنڌ جي بندرگاهن سان تجارتي رابطا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهن سرگرمين جي ڪاميابيءَ تي مقامي حڪومت، سامونڊي رستن، قيمتن ۽ درياهي رسائيءَ جو اثر پوندو هو.

ٺٽي ۾ انگريزن جي واپاري ڪارخانن، يعني واپاري ڪوٺين، ۽ ڊچ واپارين جي سرگرمين جو ذڪر يورپي واپاري رڪارڊن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Subrahmanyam1991&quot;/&gt;

=== درياهي وهڪرن ۾ تبديلي ۽ واپار ===

سترھين صديءَ جي وچ کان ٺٽي جي ٻاهرين واپار کي درياهي وهڪرن ۾ تبديلي ۽ بندرگاهن جي رسائيءَ بابت مسئلا پيش اچڻ لڳا.

انهن حالتن ۾ ٻين بندرگاهن جي اهميت وڌڻ لڳي. مغل دور ۾ اورنگا بندر جي ترقيءَ سان لاڳاپيل ڪوششن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.

ٺٽي جي معاشي زوال کي صرف هڪ حڪمران جي پاليسيءَ سان منسوب ڪرڻ بدران درياهي جاگرافي، سامونڊي واپار ۽ علائقائي سياسي تبديلين جي گڏيل نتيجي طور ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Subrahmanyam1991&quot;/&gt;

== مغل دور ۾ سنڌ جي مذهبي زندگي ==

=== مذهبي برادريون ===

مغل دور جي سنڌ ۾ مسلمانن سان گڏ هندو ۽ ٻيون مذهبي برادريون رهنديون هيون.

سنڌ جي مذهبي زندگيءَ ۾ صوفي خانقاهن، مسجدن، مدرسن، مندرن ۽ مقامي مذهبي روايتن کي اهميت حاصل هئي.

مغل شهنشاهن جون مذهبي پاليسيون مختلف دورن ۾ تبديل ٿينديون رهيون، جڏهن ته سنڌ جي مقامي مذهبي زندگيءَ ۾ پنهنجون سماجي ۽ تاريخي خصوصيتون برقرار رهيون.&lt;ref name=&quot;Naz2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;&gt;{{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975 |isbn=9780807812716 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== اڪبر جي مذهبي پاليسي ۽ سنڌ ===

اڪبر جي دور ۾ غير مسلم رعيت سان لاڳاپيل ڪجهه محصول ختم ڪيا ويا ۽ مختلف مذهبي روايتن جي عالمن سان درٻاري بحث مباحثا ڪرايا ويا.

سنڌ ۾ اڪبر جي پاليسين جو اثر مقامي انتظام ۽ شاهي اقتدار جي ذريعي پهچي سگهيو، پر سنڌ جي هر ڳوٺ يا مذهبي اداري ۾ انهن پاليسين جي هڪجهڙي عملداريءَ جو ثبوت موجود نه آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== صوفي سلسلا ===

سنڌ ۾ صوفي روايتن جي تاريخ مغل حڪومت کان گهڻي پراڻي آهي.

مغل دور ۾ صوفي بزرگن، خانقاهن ۽ مذهبي عالمن جو سماجي ۽ علمي ڪردار جاري رهيو. انهن ادارن جا مقامي حڪمرانن، زميندارن ۽ عوام سان مختلف لاڳاپا هئا.

ڪجهه صوفي خاندانن وٽ مذهبي اثر سان گڏ زمين، عطائن ۽ سياسي حمايت جا وسيلا پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Naz2023&quot;/&gt;

=== سرمد ڪاشاني ۽ سنڌ ===

{{Main|سرمد ڪاشاني}}

[[سرمد ڪاشاني]] سترهين صديءَ جو صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو، جنهن جي زندگيءَ بابت روايتن ۾ سنڌ، خاص طور ٺٽي، جو ذڪر ملي ٿو.

سرمد بعد ۾ دهليءَ جي علمي ۽ روحاني ماحول سان لاڳاپيل ٿيو ۽ [[دارا شڪوه]] سان سندس رابطن جو ذڪر تاريخي روايتن ۾ موجود آهي.

اورنگزيب جي حڪومت دوران سرمد کي موت جي سزا ڏني وئي. سندس زندگيءَ جي ڪجهه تفصيلن بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن، تنهنڪري انهن کي يقيني واقعن بدران تاريخي روايتن طور بيان ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

=== اورنگزيب جي مذهبي پاليسي ===

[[اورنگزيب]] جي دور ۾ اسلامي قانوني روايتن کي شاهي پاليسيءَ ۾ وڌيڪ اهميت ملي ۽ 1679ع ۾ جزيي ک</text>
      <sha1>j1kama4eoe1mg4tnq228d36npemv68p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424448</id>
      <parentid>424447</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:24:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50663" sha1="8bi6bde88y7iy7uulj7oauqcf2uw7jv" xml:space="preserve">
{{Short description|مغل شهنشاهت ۽ سنڌ جا سياسي، فوجي، انتظامي، معاشي ۽ ثقافتي لاڳاپا، سورهين کان ارڙهين صديءَ تائين}}

{{Infobox historical event
| event = مغل سلطنت ۽ سنڌ
| image = Shah Jahan Mosque, Thatta.JPG
| caption = ٺٽي جي شاهجهان مسجد، سنڌ ۾ مغل دور جي تعميراتي ورثي جو هڪ اهم مثال
| date = 1526ع–1739ع (وسيع تاريخي پسمنظر)
| location = [[سنڌ]]، [[مغل سلطنت]]
| result = سنڌ جي مختلف حصن جي مغل سلطنت ۾ شموليت؛ بعد ۾ ڪلهوڙن جي خودمختياري
}}

'''مغل سلطنت ۽ سنڌ''' ڏکڻ ايشيا جي تاريخ جو اهو موضوع آهي، جنهن ۾ [[مغل سلطنت]] ۽ [[سنڌ]] وچ ۾ سورهين کان ارڙهين صديءَ تائين قائم سياسي، فوجي، انتظامي، معاشي، مذهبي، علمي ۽ ثقافتي لاڳاپن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. مغل شهنشاهت سان سنڌ جا لاڳاپا سڌي فوجي فتح کان اڳ شروع ٿيا. [[همايون]] پنهنجي جلاوطنيءَ دوران سنڌ ۾ رهيو ۽ 1542ع ۾ [[عمرڪوٽ]] ۾ سندس پٽ [[اڪبر اعظم]] پيدا ٿيو. اڪبر جي حڪومت ۾ سنڌ جي ڏاکڻي حصي جي ترخان حڪمران [[مرزا جاني بيگ]] خلاف فوجي مهم هلائي وئي ۽ 1591ع–1592ع ۾ ٺٽي واري حڪومت مغل بالادستي قبول ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book |last=Richards |first=John F. |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=9780521566032 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Naz2020&quot;&gt;{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-iShahjahani |journal=Pakistan Perspectives |volume=24 |issue=2 |year=2019 |url=https://journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/view/367 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Makli Necropolis near Thatta province of sindh pakistan.jpg|thumb|left|300px|[[مڪلي]] جو تاريخي قبرستان، جنهن ۾ سما، ارغون، ترخان ۽ مغل دورن سان لاڳاپيل تعميراتي يادگارون موجود آهن.]]

مغل دور ۾ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز رهيا. سنڌو درياهه جا رستا، زرخيز زرعي علائقا، ٺٽي جي ڪپڙي جي صنعت ۽ سامونڊي بندرگاهه مغل حڪومت لاءِ معاشي ۽ حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان اهم هئا. ساڳئي وقت مقامي زميندارن، قبيلن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ محصول، سياسي اختيار ۽ علائقائي انتظام بابت اختلاف ۽ مزاحمت جا واقعا پڻ ٿيندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Zaidi1989&quot;&gt;{{cite journal |last=Zaidi |first=Sunita |title=The Mughal State and tribes in seventeenth century Sind |journal=The Indian Economic &amp; Social History Review |volume=26 |issue=3 |pages=343–362 |year=1989 |doi=10.1177/001946468902600304 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Subrahmanyam1991&quot;&gt;{{cite journal |last=Subrahmanyam |first=Sanjay |title=The Portuguese, Thatta and the External Trade of Sind, 1515–1635 |year=1991 |url=https://www.icm.gov.mo/rc/viewer/20013/959 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جي اقتدار وڌڻ سان سنڌ ۾ مغل حڪومت جو سڌو انتظامي اثر گهٽجڻ لڳو. جيتوڻيڪ ڪلهوڙا حڪمران عملي طور وڌيڪ خودمختيار ٿيا، پر مغل شهنشاهت سان سندن رسمي خراجي لاڳاپا 1739ع تائين جاري رهيا. انهيءَ سال [[نادر شاهه]] جي ڪاهه کان پوءِ سنڌ جي سياسي وابستگيءَ ۾ نئين تبديلي آئي.&lt;ref name=&quot;Verma2016&quot;&gt;{{cite thesis |last=Verma |first=Esha |title=Sindh in Transition: From Mughal Rule to British Annexation, Early Eighteenth Century to 1843 |type=PhD thesis |publisher=Victoria University of Wellington |year=2016 |url=https://openaccess.wgtn.ac.nz/articles/thesis/Sindh_in_Transition_From_Mughal_Rule_to_British_Annexation_Early_Eighteenth_Century_to_1843/17143394 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== سنڌ ۽ اتر هندستان جون سياسي قوتون ===

مغل سلطنت جي قيام کان اڳ سنڌ ۾ [[سما گهراڻو|سما گهراڻي]]، [[ارغون گهراڻو|ارغون گهراڻي]] ۽ پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخان گهراڻي]] جي حڪومت رهي. سورهين صديءَ جي شروعات ۾ سما حڪمرانن جو اقتدار ڪمزور ٿيو ۽ [[شاهه بيگ ارغون]] سنڌ تي حملو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي. سندس جانشين [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال تي وچ ايشيائي، افغان، ايراني ۽ هندستاني قوتن جا اثر موجود رهيا.&lt;ref name=&quot;Masumi&quot;&gt;{{cite book |author=Mir Muhammad Masum |title=Tarikh-i Sind, also known as Tarikh-i Masumi |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ElliotDowson1867&quot;&gt;{{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period |volume=1 |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1867 |language=en}}&lt;/ref&gt;

شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ سنڌ جي مختلف حصن ۾ سياسي اختلاف وڌيا. [[مرزا عيسيٰ ترخان اول]] ڏکڻ سنڌ ۾ پنهنجي حڪومت قائم ڪئي، جڏهن ته اتر سنڌ جي بکر واري علائقي جي سياسي حيثيت الڳ رهي. انهيءَ ڪري سورهين صديءَ جي سنڌ کي هڪ ئي حڪمران جي مڪمل ۽ مستقل اختيار هيٺ سمجهڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Tahiri&quot;&gt;{{cite book |author=Mir Tahir Muhammad Nisyani |title=Tarikh-i Tahiri |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TarkhanNama&quot;&gt;{{cite book |title=Tarkhan Nama |language=fa}}&lt;/ref&gt;

=== بابر ۽ سنڌ ===

[[ظهيرالدين محمد بابر]] 1526ع ۾ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] کان پوءِ اتر هندستان ۾ مغل سلطنت جو بنياد وڌو. بابر جي دور ۾ سنڌ سندس نئين قائم ٿيل هندستاني سلطنت جي سڌي انتظامي قبضي ۾ نه آئي. تنهنڪري 1526ع کي سنڌ ۾ مغل حڪومت جي شروعات سمجهڻ تاريخي طور درست نه آهي. سنڌ سان مغل گهراڻي جا وڌيڪ واضح سياسي لاڳاپا همايون جي دور ۾ سامهون آيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book |last=Dale |first=Stephen F. |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530 |publisher=Cambridge University Press |year=2018 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== همايون ۽ سنڌ (1540ع–1543ع) ==

{{Main|همايون}}

=== همايون جي شڪست ۽ سنڌ ڏانهن اچڻ ===

[[همايون]] کي 1539ع ۾ [[چوسا جي جنگ]] ۽ 1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]] ۾ [[شير شاهه سوري]] شڪست ڏني. مغل اقتدار وڃائڻ کان پوءِ همايون پنجاب ۽ ٻين علائقن مان گذرندي سنڌ ڏانهن آيو. سنڌ ۾ سندس موجودگي مغل گهراڻي ۽ سنڌ جي تاريخ جو اهم گڏيل مرحلو آهي.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book |author=Gulbadan Begum |translator-last=Beveridge |translator-first=Annette Susannah |title=The History of Humayun (Humayun-nama) |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |year=1902 |language=en}}&lt;/ref&gt;

همايون سنڌ ۾ سياسي پناهه، فوجي مدد ۽ پنهنجي اقتدار جي بحاليءَ لاءِ وسيلا حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس سفر ۽ رهائش دوران مقامي حڪمرانن سان ڳالهين، فوجي تڪرارن ۽ رسد جي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. سنڌ جي جاگرافي، درياهي لنگهن ۽ مقامي سياسي اختلافن سندس منصوبن تي اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;Masumi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;

=== شاهه حسن ارغون سان لاڳاپا ===

همايون جي سنڌ ۾ موجودگيءَ دوران [[شاهه حسن ارغون]] سنڌ جي اهم حڪمرانن مان هو. همايون ۽ شاهه حسن وچ ۾ سياسي ڳالهين ۽ اختلافن جو ذڪر سنڌ جي فارسي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. همايون کي گهربل فوجي مدد ۽ مستقل پناهه حاصل ڪرڻ ۾ ڏکيائي پيش آئي.

انهن واقعن کي صرف مذهبي يا ذاتي اختلافن جو نتيجو سمجهڻ مناسب نه آهي؛ سنڌ جي حڪمرانن جي پنهنجي سياسي بقا، فوجي وسيلن ۽ پاڙيسري قوتن سان لاڳاپن کي پڻ نظر ۾ رکڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Masumi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;

=== عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش ===

{{Main|اڪبر|عمرڪوٽ قلعو}}

1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني. 15 آڪٽوبر 1542ع تي همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي عمرڪوٽ ۾ پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ [[اڪبر اعظم]] جي نالي سان مغل سلطنت جو مشهور شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ ۽ مغل گهراڻي جي تاريخ ۾ هڪ نمايان واقعو آهي. هي واقعو انهيءَ ڳالهه جو مثال پڻ آهي ته ان دور جا سياسي لاڳاپا مذهبي سڃاڻپ کان علاوه مقامي اتحاد، مهمان نوازي ۽ حڪمرانن جي عملي ضرورتن سان پڻ جڙيل هئا.

=== همايون جي سنڌ مان روانگي ===

سنڌ ۾ مستقل فوجي بنياد قائم ڪرڻ ۾ ناڪاميءَ کان پوءِ همايون پنهنجي سياسي جدوجهد جاري رکي. هو پوءِ [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] کان مدد حاصل ڪيائين. 1555ع ۾ همايون اتر هندستان ۾ مغل اقتدار بحال ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== آزاد ترخان حڪومت ۽ مغل سلطنت ==

=== ترخان حڪمرانن جي سياسي حيثيت ===

سورهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ٺٽي جي ترخان حڪمرانن پنهنجي علائقائي اقتدار کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. سندن حڪومت جي بنيادي قوت ڏکڻ سنڌ جي زميندارن، مقامي فوجي وسيلن، سنڌو درياهه جي رستن ۽ ٺٽي جي واپاري آمدنيءَ سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;Tahiri&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Subrahmanyam1991&quot;/&gt;

ترخان حڪمرانن جي حڪومت کي اڪبر جي فتح کان اڳ مغل سلطنت جو عام صوبائي انتظام قرار ڏيڻ درست نه آهي. مغل سلطنت ۽ ٺٽي جي حڪومت وچ ۾ سياسي لاڳاپا هئا، پر ڏکڻ سنڌ تي سڌي مغل بالادستي 1591ع–1592ع جي فوجي مهم کان پوءِ قائم ٿي.

=== مرزا جاني بيگ ===

{{Main|مرزا جاني بيگ}}

[[مرزا جاني بيگ]] ٺٽي جي ترخان حڪمران گهراڻي جو اهم حڪمران هو. هن پنهنجي حڪومت دوران ڏکڻ سنڌ جي سياسي خودمختياري برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس اختيار ۾ مقامي فوجي دستا، درياهي ٻيڙيون ۽ علائقائي حمايت شامل هئي.

اڪبر جي سلطنت جي توسيع سان سنڌ جي آزاد ترخان حڪومت تي دٻاءُ وڌيو. مغل شهنشاهه لاءِ سنڌ جو علائقو فوجي ۽ سياسي اهميت کان علاوه سنڌو درياهه جي آمدرفت ۽ سامونڊي واپار سبب پڻ اهم هو.&lt;ref name=&quot;Masumi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Naz2020&quot;/&gt;

== اڪبر جي سنڌ تي فوجي مهم (1591ع–1592ع) ==

{{Main|عبدالرحيم خان خانان|مرزا جاني بيگ}}

=== مهم جا سبب ===

[[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ مغل سلطنت اتر ۽ اولهه هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي وسيع ڪيو. سنڌ جي ڏاکڻي حصي ۾ ترخان حڪومت جو برقرار رهڻ مغل سلطنت جي علائقائي حڪمت عمليءَ لاءِ هڪ اهم مسئلو هو.

ٺٽي تي اقتدار سان سنڌو درياهه جي هيٺئين حصي، سامونڊي واپار ۽ اولهه ڏانهن ويندڙ رستن تي سياسي اثر وڌائي سگهجي پيو. مغل سلطنت جي سنڌ ڏانهن توسيع کي سياسي بالادستي، فوجي سلامتي ۽ معاشي مفادن جي گڏيل پسمنظر ۾ ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Subrahmanyam1991&quot;/&gt;

=== عبدالرحيم خان خانان جي مقرري ===

اڪبر [[عبدالرحيم خان خانان]] کي سنڌ خلاف فوجي مهم جي اڳواڻي سونپي. خان خانان مغل درٻار جو بااثر امير، فوجي اڳواڻ ۽ شاعر هو. سندس فوج سنڌ ۾ داخل ٿي ۽ مرزا جاني بيگ جي قوتن خلاف ڪارروايون شروع ڪيون.&lt;ref name=&quot;Masumi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Naz2020&quot;/&gt;

=== سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي فوجي اهميت ===

[[سيوهڻ]] وچ سنڌ جو اهم تاريخي قلعو ۽ درياهي رستن جي نگرانيءَ جو مرڪز هو. سنڌو درياهه جي وهڪري، ٻيڙين ۽ لنگهن فوجي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

مرزا جاني بيگ مغل فوج جي پيشقدميءَ کي روڪڻ لاءِ پنهنجي درياهي ۽ زميني وسيلن کي استعمال ڪيو. مغل فوج کي رسد، پاڻيءَ جي رستن ۽ مقامي مزاحمت جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.

سنڌ جي فتح بابت تفصيلي بيان ''تاريخ معصومي'' ۽ بعد وارن سنڌي تاريخي ماخذن ۾ موجود آهن، پر جنگين جي جزوي تفصيلن کي مختلف روايتن سان ڀيٽي پڙهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Masumi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ElliotDowson1867&quot;/&gt;

=== جاني بيگ جي شڪست ۽ صلح ===

1591ع–1592ع جي مهم دوران مرزا جاني بيگ جي قوتن کي شڪست آئي. آخرڪار هن مغل بالادستي قبول ڪئي ۽ ڏکڻ سنڌ مغل سياسي نظام سان ڳنڍجي وئي.

جاني بيگ جي شڪست کان پوءِ ترخان خاندان جو سياسي ڪردار هڪدم ختم نه ٿيو. مغل حڪومت مقامي حڪمران خاندانن ۽ سردارن کي مختلف عهدن ۽ انتظامي انتظامن ذريعي پنهنجي نظام ۾ شامل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Masumi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Naz2020&quot;/&gt;

=== فتح جا نتيجا ===

هن فوجي مهم کان پوءِ ٺٽو مغل سلطنت جو اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز بڻيو. سنڌ جي مختلف علائقن تي مغل اقتدار جو درجو ۽ انتظامي وابستگي وقت سان بدلجندي رهي.

سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت کي هڪجهڙي ۽ مڪمل مرڪزي ڪنٽرول جي قيام سان برابر نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ مقامي قبيلائي قوتن، زميندارن ۽ علائقائي سردارن جي سياسي حيثيت برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;Zaidi1989&quot;/&gt;

== مغل دور ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست ==

=== صوبائي ۽ علائقائي انتظام ===

مغل سلطنت ۾ صوبن کي '''صوبا'''، انهن جي هيٺين وڏن انتظامي علائقن کي '''سرڪار''' ۽ ننڍن علائقن کي '''پرڳڻا''' چيو ويندو هو.

سنڌ ۾ [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] مختلف وقتن تي اهم انتظامي مرڪز رهيا. انهن جي صوبائي وابستگي ۽ عملي حدون سڄي مغل دور ۾ هڪجهڙيون نه رهيون.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book |author=Abu'l-Fazl |title=Ain-i-Akbari |translator-last1=Blochmann |translator-first1=H. |translator-last2=Jarrett |translator-first2=H. S. |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Naz2020&quot;/&gt;

=== اهم انتظامي عهدا ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ebbd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#205779;color:white;padding:11px;&quot; | '''مغل دور ۾ سنڌ جي انتظام سان لاڳاپيل عهدا'''
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | عهدو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ذميواري
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | مقامي اهميت
|-
| '''صوبيدار / ناظم'''
| صوبائي حڪومت ۽ فوجي انتظام
| شاهي اقتدار جي نمائندگي
|-
| '''ديوان'''
| آمدني ۽ محصولي حساب ڪتاب
| زميني محصول ۽ سرڪاري خزانو
|-
| '''فوجدار'''
| فوجي نگراني ۽ امن امان
| مزاحمت ۽ علائقائي تڪرارن سان مقابلو
|-
| '''عامل'''
| مقامي محصول ۽ انتظام
| پرڳڻن ۾ آمدنيءَ جي وصولي
|-
| '''قانونگو'''
| محصولي رڪارڊ ۽ مقامي معلومات
| زمين ۽ محصول جي حساب ۾ مدد
|-
| '''جاگيردار'''
| مقرر علائقي مان محصولي حق
| شاهي خدمت جي بدلي آمدني
|-
| '''زميندار'''
| مقامي زميني ۽ سماجي اثر
| محصول، آبادڪاري ۽ مقامي طاقت سان لاڳاپا
|}

مغل حڪومت جي عملي ڪاميابيءَ جو دارومدار مقامي قوتن سان ٺاهه، محصول جي وصولي ۽ فوجي طاقت جي استعمال تي پڻ هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Zaidi1989&quot;/&gt;

=== بکر سرڪار ===

[[بکر]] سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع پنهنجي قلعي ۽ حڪمت عمليءَ واري هنڌ سبب اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز هو. بکر جي نگرانيءَ سان اتر سنڌ جي درياهي آمدرفت ۽ اهم لنگهن تي اثر قائم رکڻ ممڪن هو.

مغل دور ۾ بکر سان لاڳاپيل علائقن جي محصولي ۽ فوجي انتظام ۾ مقامي سردارن ۽ شاهي عملدارن جي وچ ۾ لاڳاپا اهم رهيا.&lt;ref name=&quot;Masumi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Naz2020&quot;/&gt;

=== سيوهڻ سرڪار ===

[[سيوهڻ]] مغل دور جي سنڌ جي اهم سرڪارن مان هڪ هئي. ان جي انتظام ۾ مختلف پرڳڻا، زرعي زمينون، ڳوٺ ۽ قبيلائي آباديون شامل هيون.

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ ۽ ان جي ڀرپاسي جي مقامي سياسي حالتن، محصولي مسئلن ۽ قبيلن بابت تفصيل موجود آهن.

هن تاريخي ماخذ ۾ [[بوبڪ]]، [[ڳاها]]، [[سن]] ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل روايتون سنڌ جي مقامي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهن. انهن جي انتظامي حدن ۽ نالن جي مختلف نسخن مطابق جاچ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Mazhar1962&quot;&gt;{{cite book |author=Yusuf Mirak |editor-last=Rashidi |editor-first=Husamuddin |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani: Dar Bayan-i Ahwal-i Wilayat-i Sind az Bhakkar ta Thatta |publisher=Sindhi Adabi Board |year=1962 |language=fa}}&lt;/ref&gt;

=== ٺٽو سرڪار ===

[[ٺٽو]] ڏکڻ سنڌ جو وڏو انتظامي، شهري ۽ واپاري مرڪز هو. ٺٽي سان سنڌو درياهه جي ڊيلٽا، زرعي علائقن، دستڪاريءَ ۽ سامونڊي واپار جا لاڳاپا هئا.

مغل دور ۾ ٺٽي جي اهميت صرف صوبائي انتظام تائين محدود نه هئي؛ اهو شهر هندي وڏي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪ سان پڻ ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Subrahmanyam1991&quot;/&gt;

== مغل عملدار ۽ مقامي قبيلن جا لاڳاپا ==

=== مقامي خودمختياري ۽ مزاحمت ===

مغل حڪومت سنڌ ۾ هر هنڌ هڪجهڙو انتظامي ڪنٽرول قائم نه ڪري سگهي. ڪيترن علائقن ۾ قبيلائي سردارن، زميندارن ۽ ڳوٺاڻين برادرين وٽ پنهنجي سياسي ۽ سماجي طاقت موجود هئي.

سنيتا زيدي جي تحقيق مطابق سترهين صديءَ جي سنڌ ۾ قبيلن جي تنظيم ۽ مرڪزي حڪومت سان سندن لاڳاپن ۾ نمايان فرق هو. ڪجهه برادريون مغل عملدارن سان تعاون ڪنديون هيون، جڏهن ته ٻين سان محصول ۽ سياسي اختيار بابت تڪرار ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Zaidi1989&quot;/&gt;

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ قبيلن جو ذڪر ===

''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي مقامي قبيلن، مغل عملدارن ۽ زميندارن جي لاڳاپن بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي.

ان ۾ سيوهڻ جي علائقن ۾ محصول جي وصولي، مقامي اتحاد، فوجي ڪاررواين ۽ انتظامي مسئلن جو بيان ملي ٿو.

هن ڪتاب جي روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مقامي سماج مغل حڪومت جو غيرفعال حصو نه هو، پر پنهنجي مفادن، زمينن ۽ سياسي اختيارن لاءِ مختلف طريقن سان عمل ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Mazhar1962&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Zaidi1989&quot;/&gt;

=== انتظامي بدعنواني ۽ شڪايتون ===

يوسف ميرڪ جي بيانن ۾ مغل عملدارن جي ڪارڪردگي، مقامي تڪرارن ۽ محصولي انتظام بابت تنقيدي مواد موجود آهي.

انهن بيانن کي مغل دور جي سنڌ جي انتظامي مسئلن بابت اهم شاهد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر مصنف جي پنهنجي سياسي ۽ سماجي حيثيت کي پڻ نظر ۾ رکڻ گهرجي.

مغل عملدارن جي هر ڪارروائيءَ کي هڪجهڙي ظلم يا هر مقامي مزاحمت کي هڪ ئي منظم قومي تحريڪ جو حصو قرار ڏيڻ تاريخي طور محتاط روش نه آهي.&lt;ref name=&quot;Naz2023&quot;&gt;{{cite book |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Origin and Development of Historiography (1591–1737 CE) |publisher=Oxford University Press |year=2023 |isbn=9780190701284 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== سنڌ جي معاشي حالت ۽ مغل پاليسيون ==

=== زراعت ۽ زميني محصول ===

مغل دور ۾ سنڌ جي معيشت جو بنيادي حصو زراعت سان لاڳاپيل هو. سنڌو درياهه جي وهڪري ۽ آبپاشيءَ جي حالتن موجب زرعي آبادڪاريءَ ۾ تبديليون اينديون رهنديون هيون.

مغل حڪومت زميني محصول مان آمدني حاصل ڪندي هئي. محصول جي وصوليءَ لاءِ نقد ادائيگي، پيداوار جي حصيداري ۽ ٻين مقامي طريقن جو استعمال مختلف علائقن ۾ ٿيندو هو.

سنڌ جي هر پرڳڻي ۾ محصول جي هڪجهڙي شرح يا هڪجهڙو نظام لاڳو هجڻ جو مفروضو درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Zaidi1989&quot;/&gt;

=== جاگيرداري ۽ مقامي معيشت ===

مغل منصبدارن کي ڪڏهن سنڌ جي مختلف علائقن مان محصولي آمدنيءَ جا حق جاگير طور ڏنا ويندا هئا.

جاگيردارن ۽ مقامي زميندارن وچ ۾ محصولي حقن ۽ وصوليءَ بابت اختلاف پيدا ٿي سگهندا هئا. اهڙا اختلاف زرعي آبادين ۽ مقامي سماجي لاڳاپن تي اثرانداز ٿيندا هئا.

سنڌ ۾ جاگيرداري نظام جي عملي صورت کي مقامي قبيلائي تنظيم ۽ درياهي زرعي معيشت کان الڳ سمجهي نٿو سگهجي.&lt;ref name=&quot;Zaidi1989&quot;/&gt;

=== ٺٽي جي ڪپڙي جي صنعت ===

سورهين ۽ سترهين صديءَ ۾ ٺٽو ڪپڙي جي پيداوار ۽ واپار جو اهم مرڪز هو. سنڌ جي مختلف علائقن مان ڪپهه ۽ ٻيو خام مال ٺٽي جي دستڪاريءَ سان لاڳاپيل هو.

سنجي سبرهمڻيم جي تحقيق مطابق ٺٽي ۽ لاڙي بندر جو واپار فارسي نار، گجرات ۽ هندي وڏي سمنڊ جي ٻين علائقن سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Subrahmanyam1991&quot;/&gt;

=== لاڙي بندر ۽ سامونڊي واپار ===

{{Main|لاڙي بندر}}

[[لاڙي بندر]] سنڌو درياهه جي ڊيلٽا سان لاڳاپيل اهم تاريخي بندرگاهه هو. ان وسيلي ٺٽي جي واپاري سرگرمين جا لاڳاپا سامونڊي رستن سان قائم رهندا هئا.

واپار ۾ ڪپڙو ۽ ٻيون مقامي پيداوارون اهم هيون. سامونڊي رستن وسيلي سنڌ جو رابطو فارسي نار، گجرات ۽ ٻين بندرگاهن سان هو.

درياهي وهڪرن جي تبديلي ۽ بندرگاهن جي رسائيءَ ۾ مشڪلاتن ٺٽي جي سامونڊي واپار تي ڊگهي عرصي ۾ اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;Subrahmanyam1991&quot;/&gt;

=== پورچوگيزن سان لاڳاپا ===

سورهين صديءَ ۾ پورچوگيز واپاري ۽ فوجي قوتون هندي وڏي سمنڊ جي واپاري سياست ۾ اهم بڻجي ويون.

ٺٽي ۽ سنڌ جي بندرگاهن سان سندن واپاري لاڳاپا موجود هئا، پر اهي لاڳاپا هميشه پرامن نه رهيا.

1550ع واري ڏهاڪي ۾ ٺٽي تي پورچوگيز حملي ۽ ڦرلٽ جا واقعا تاريخي ماخذن ۾ بيان ٿيل آهن. اهي واقعا ڏکڻ سنڌ تي سڌي مغل اقتدار قائم ٿيڻ کان اڳ جا هئا، تنهنڪري انهن کي مغل حڪومت جي ڪنهن فوجي حڪم سان ڳنڍڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;Subrahmanyam1991&quot;/&gt;

=== ڊچ ۽ انگريز واپارين جون سرگرميون ===

سترھين صديءَ ۾ يورپي واپاري ڪمپنين سنڌ جي واپار ۾ دلچسپي ورتي.

ڊچ ۽ انگريز واپارين ٺٽي ۽ سنڌ جي بندرگاهن سان تجارتي رابطا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهن سرگرمين جي ڪاميابيءَ تي مقامي حڪومت، سامونڊي رستن، قيمتن ۽ درياهي رسائيءَ جو اثر پوندو هو.

ٺٽي ۾ انگريزن جي واپاري ڪارخانن، يعني واپاري ڪوٺين، ۽ ڊچ واپارين جي سرگرمين جو ذڪر يورپي واپاري رڪارڊن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Subrahmanyam1991&quot;/&gt;

=== درياهي وهڪرن ۾ تبديلي ۽ واپار ===

سترھين صديءَ جي وچ کان ٺٽي جي ٻاهرين واپار کي درياهي وهڪرن ۾ تبديلي ۽ بندرگاهن جي رسائيءَ بابت مسئلا پيش اچڻ لڳا.

انهن حالتن ۾ ٻين بندرگاهن جي اهميت وڌڻ لڳي. مغل دور ۾ اورنگا بندر جي ترقيءَ سان لاڳاپيل ڪوششن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.

ٺٽي جي معاشي زوال کي صرف هڪ حڪمران جي پاليسيءَ سان منسوب ڪرڻ بدران درياهي جاگرافي، سامونڊي واپار ۽ علائقائي سياسي تبديلين جي گڏيل نتيجي طور ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Subrahmanyam1991&quot;/&gt;

== مغل دور ۾ سنڌ جي مذهبي زندگي ==

=== مذهبي برادريون ===

مغل دور جي سنڌ ۾ مسلمانن سان گڏ هندو ۽ ٻيون مذهبي برادريون رهنديون هيون.

سنڌ جي مذهبي زندگيءَ ۾ صوفي خانقاهن، مسجدن، مدرسن، مندرن ۽ مقامي مذهبي روايتن کي اهميت حاصل هئي.

مغل شهنشاهن جون مذهبي پاليسيون مختلف دورن ۾ تبديل ٿينديون رهيون، جڏهن ته سنڌ جي مقامي مذهبي زندگيءَ ۾ پنهنجون سماجي ۽ تاريخي خصوصيتون برقرار رهيون.&lt;ref name=&quot;Naz2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;&gt;{{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975 |isbn=9780807812716 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== اڪبر جي مذهبي پاليسي ۽ سنڌ ===

اڪبر جي دور ۾ غير مسلم رعيت سان لاڳاپيل ڪجهه محصول ختم ڪيا ويا ۽ مختلف مذهبي روايتن جي عالمن سان درٻاري بحث مباحثا ڪرايا ويا.

سنڌ ۾ اڪبر جي پاليسين جو اثر مقامي انتظام ۽ شاهي اقتدار جي ذريعي پهچي سگهيو، پر سنڌ جي هر ڳوٺ يا مذهبي اداري ۾ انهن پاليسين جي هڪجهڙي عملداريءَ جو ثبوت موجود نه آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== صوفي سلسلا ===

سنڌ ۾ صوفي روايتن جي تاريخ مغل حڪومت کان گهڻي پراڻي آهي.

مغل دور ۾ صوفي بزرگن، خانقاهن ۽ مذهبي عالمن جو سماجي ۽ علمي ڪردار جاري رهيو. انهن ادارن جا مقامي حڪمرانن، زميندارن ۽ عوام سان مختلف لاڳاپا هئا.

ڪجهه صوفي خاندانن وٽ مذهبي اثر سان گڏ زمين، عطائن ۽ سياسي حمايت جا وسيلا پڻ موجود هئا.&lt;ref name=&quot;Naz2023&quot;/&gt;

=== سرمد ڪاشاني ۽ سنڌ ===

{{Main|سرمد ڪاشاني}}

[[سرمد ڪاشاني]] سترهين صديءَ جو صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو، جنهن جي زندگيءَ بابت روايتن ۾ سنڌ، خاص طور ٺٽي، جو ذڪر ملي ٿو.

سرمد بعد ۾ دهليءَ جي علمي ۽ روحاني ماحول سان لاڳاپيل ٿيو ۽ [[دارا شڪوه]] سان سندس رابطن جو ذڪر تاريخي روايتن ۾ موجود آهي.

اورنگزيب جي حڪومت دوران سرمد کي موت جي سزا ڏني وئي. سندس زندگيءَ جي ڪجهه تفصيلن بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن، تنهنڪري انهن کي يقيني واقعن بدران تاريخي روايتن طور بيان ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

=== اورنگزيب جي مذهبي پاليسي ===

[[اورنگزيب]] جي دور ۾ اسلامي قانوني روايتن کي شاهي پاليسيءَ ۾ وڌيڪ اهميت ملي ۽ 1679ع ۾ جزيي کي ٻيهر لاڳو ڪيو ويو.

انهيءَ پاليسيءَ جو سنڌ جي مختلف مذهبي برادرين تي عملي اثر طئي ڪرڻ لاءِ مقامي محصولي ۽ انتظامي رڪارڊ گهربل آهن.

اورنگزيب جي دور ۾ سنڌ جي مذهبي زندگيءَ بابت نتيجا ڪڍندي شاهي فرمانن، مقامي عملدارن جي ڪاررواين ۽ سماجي روايتن کي الڳ الڳ ڏسڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;&gt;{{cite book |last=Truschke |first=Audrey |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |publisher=Stanford University Press |year=2017 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعليم، علم ۽ تاريخ نويسي ==

=== ٺٽو هڪ علمي مرڪز ===

[[ٺٽو]] مغل دور کان اڳ ئي علمي ۽ مذهبي سرگرمين جو اهم مرڪز هو. مغل حڪومت دوران پڻ شهر ۾ عالمن، صوفين، شاعرن ۽ تاريخ نويسن جون سرگرميون جاري رهيون.

تعليم جو انتظام جديد سرڪاري اسڪولي نظام جهڙو نه هو. علمي تربيت گهڻو ڪري مدرسن، استادن، مذهبي ادارن، خاندانن ۽ سرپرستيءَ جي مقامي نظامن سان لاڳاپيل هئي.

سنڌ ۾ مغل دور جي تعليمي تاريخ بابت شاهي پاليسين کان وڌيڪ مقامي علمي ادارن ۽ مصنفن جا ڪم اهم شاهد آهن.&lt;ref name=&quot;Naz2023&quot;/&gt;

=== فارسي ٻولي ۽ سرڪاري لکت ===

مغل سلطنت ۾ فارسي درٻاري ۽ انتظامي ٻولي هئي. سنڌ ۾ پڻ فارسي تاريخ نويسي، سرڪاري خط و ڪتابت ۽ علمي تصنيفن ۾ استعمال ٿيندي هئي.

سنڌي ٻولي عوامي ۽ مقامي سماجي زندگيءَ ۾ موجود رهي. فارسيءَ جي سرڪاري اهميت مان اهو نتيجو ڪڍڻ درست نه آهي ته سنڌي ٻوليءَ جو استعمال ختم ٿي ويو هو.

سنڌ ۾ فارسي تاريخ نويسيءَ جي ترقي مغل دور جي اهم علمي خصوصيتن مان هئي.&lt;ref name=&quot;Naz2023&quot;/&gt;

=== تاريخ معصومي ===

{{Main|تاريخ معصومي}}

''[[تاريخ معصومي]]'' يا ''تاريخ سنڌ'' [[مير محمد معصوم بکري]] جي فارسي تاريخي تصنيف آهي.

هن ڪتاب ۾ سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور کان وٺي ارغونن، ترخانن ۽ اڪبر جي سنڌ تي فوجي مهم تائين مختلف واقعن جو بيان موجود آهي.

مير محمد معصوم مغل انتظامي ماحول سان لاڳاپيل هو. انهيءَ ڪري سندس ڪتاب ۾ سنڌ جي مقامي تاريخ سان گڏ مغل درٻار جي سياسي نقطه نظر جو اثر پڻ ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Masumi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ElliotDowson1867&quot;/&gt;

=== تاريخ طاهري ===

''[[تاريخ طاهري]]'' مير طاهر محمد نسياني جي فارسي تصنيف آهي، جيڪا سنڌ جي تاريخ، حڪمران خاندانن ۽ مقامي حالتن بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿي.

هن ڪتاب جو تقابلي مطالعو ''تاريخ معصومي'' ۽ ٻين فارسي ماخذن سان ڪرڻ سنڌ جي سياسي تاريخ کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Tahiri&quot;/&gt;

=== بيگلارنامه ۽ ترخان نامه ===

''[[بيگلارنامه]]'' ۽ ''[[ترخان نامه]]'' سنڌ جي ارغون ۽ ترخان دورن سان لاڳاپيل اهم تاريخي ماخذ آهن.

انهن ۾ حڪمران خاندانن، سياسي لاڳاپن ۽ علائقائي واقعن بابت معلومات موجود آهي.

انهن ڪتابن کي مغل فتح کان اڳ سنڌ جي سياسي حالتن ۽ مغل حڪومت سان ٿيندڙ تبديلين جي مطالعي ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;ElliotDowson1867&quot;/&gt;

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' [[يوسف ميرڪ]] جي فارسي تصنيف آهي، جيڪا 1044هه/1634ع–1635ع ڌاري لکجي مڪمل ٿي.

هي ڪتاب خاص طور سنڌ جي مغل انتظام، مقامي قبيلن، زميندارن، محصولي مسئلن ۽ فوجي ڪاررواين بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.

ڪتاب جو فارسي متن پير [[حسام الدين راشدي]] جي تصحيح ۽ حاشين سان سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ شايع ڪيو.&lt;ref name=&quot;Mazhar1962&quot;/&gt;

=== تحفة الڪرام ===

{{Main|تحفة الڪرام}}

''[[تحفة الڪرام]]'' [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي تاريخي ۽ سوانحي تصنيف آهي.

ان ۾ سنڌ جي حڪمرانن، عالمن، صوفين، شاعرن ۽ تاريخي شخصيتن بابت معلومات موجود آهي.

هي ڪتاب مغل دور کان پوءِ مرتب ٿيو، تنهنڪري ان کي مغل دور جي واقعن بابت بعد وارو تاريخي ماخذ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;TuhfatKiram&quot;&gt;{{cite book |last=Qani |first=Mir Ali Sher |title=Tuhfat-ul-Kiram |language=fa}}&lt;/ref&gt;

== سنڌ ۾ مغل دور جو فن تعمير ==

=== تعميراتي روايتون ===

سنڌ جي مغل دور جي تعميراتي تاريخ ۾ مقامي سنڌي، فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني اثرن جو ميلاپ نظر اچي ٿو.

سرن جي تعمير، ڪاشيءَ جي آرائش، پٿر جي نقاشي، خطاطي، گنبذن ۽ محرابن کي مختلف عمارتن ۾ استعمال ڪيو ويو.

مغل دور ۾ تعمير ٿيل هر عمارت لازمي طور شهنشاهه جي ذاتي حڪم سان نه ٺهي هئي؛ ڪيترين عمارتن جا سرپرست صوبائي عملدار، امير، زميندار ۽ مذهبي شخصيتون هيون.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book |last=Asher |first=Catherine B. |title=Architecture of Mughal India |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=9780521267281 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ٺٽي جي شاهجهان مسجد ===

{{Main|شاهجهان مسجد، ٺٽو}}

[[فائل:Shah Jahan Mosque, Thatta.JPG|thumb|300px|ٺٽي جي شاهجهان مسجد، جيڪا سترهين صديءَ ۾ مغل شاهي سرپرستيءَ هيٺ تعمير ٿي.]]

[[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] ٺٽي جي اهم تاريخي مسجدن مان هڪ آهي. ان جي تعمير [[شاهجهان]] جي دور ۾ سترهين صديءَ جي وچ ڌاري ٿي.

مسجد جي تعمير عام طور 1644ع کان 1647ع واري عرصي سان لاڳاپيل ڄاڻائي ويندي آهي، جڏهن ته آرائش ۽ تعمير جي ڪجهه مرحلن بابت ماخذن ۾ مختلف تاريخون ملن ٿيون.

مسجد پنهنجي سرن جي تعمير، ڪاشيءَ جي رنگين ڪم، محرابن، گنبذن ۽ هندسي آرائش سبب مشهور آهي.

هيءَ عمارت سنڌ جي مقامي تعميراتي روايتن ۽ مغل دور جي شاهي سرپرستيءَ جي گڏيل اثرن جو اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== مڪليءَ جو تاريخي قبرستان ===

{{Main|مڪلي قبرستان}}

[[مڪلي]] سنڌ جي اهم تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي، جنهن ۾ مختلف دورن جي حڪمرانن، اميرن، عالمن، صوفين ۽ ٻين شخصيتن جون قبرون ۽ مقبرا موجود آهن.

مڪليءَ جي تعميراتي تاريخ سما، ارغون، ترخان ۽ مغل دورن تائين پکڙيل آهي.

يونيسڪو مطابق مڪليءَ جون يادگارون چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيبي ۽ تعميراتي تاريخ جي شاهدي ڏين ٿيون.

مڪليءَ کي 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;UNESCOMakli&quot;&gt;{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== مير محمد معصوم بکري ۽ سکر ===

{{Main|مير محمد معصوم بکري}}

[[مير محمد معصوم بکري]] سنڌ جو مشهور مؤرخ، شاعر ۽ مغل دور جو عملدار هو.

سندس نالي سان [[معصوم شاهه جو منارو]] پڻ لاڳاپيل آهي، جيڪو سکر جي تاريخي يادگارن مان آهي.

مير محمد معصوم جي علمي ۽ انتظامي سرگرمين مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ جا ڪجهه مقامي عالم ۽ امير مغل سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي نظام ۾ اهم حيثيت حاصل ڪري سگهيا.&lt;ref name=&quot;Masumi&quot;/&gt;

=== مقامي سرپرستي ۽ مقبرا ===

مڪليءَ ۽ ٻين تاريخي ماڳن تي موجود مقبرا ۽ مسجدون ظاهر ڪن ٿيون ته سنڌ ۾ فن تعمير صرف شاهي درٻار تائين محدود نه هو.

مقامي اميرن، ترخان خاندانن، مغل عملدارن ۽ مذهبي شخصيتن پڻ تعميراتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي.

انهن يادگارن جي مطالعي مان سنڌ جي مقامي فني روايتن ۽ مغل سلطنت سان ثقافتي رابطن بابت معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;UNESCOMakli&quot;/&gt;

== سنڌ ۾ مغل دور جي آخري مرحلي جون سياسي تبديليون ==

=== مرڪزي مغل اقتدار جي ڪمزوري ===

سترھين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ مغل سلطنت کي مختلف فوجي ۽ مالي مسئلا پيش آيا.

دکن جون ڊگهيون جنگيون، منصبداري ۽ جاگيرداري نظام جا مسئلا، صوبائي قوتن جو وڌندڙ اثر ۽ جانشينيءَ جون جنگيون مرڪزي حڪومت جي ڪمزوريءَ جا اهم سبب هئا.

انهن تبديلين جو اثر سنڌ تي پڻ پيو، جتي مقامي سياسي قوتون وڌيڪ خودمختيار ٿيڻ لڳيون.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Verma2016&quot;/&gt;

=== ميانوال تحريڪ ۽ ڪلهوڙن جو اڀار ===

{{Main|ڪلهوڙا گهراڻو}}

سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙن]] جو سياسي اڀار مذهبي ۽ سماجي اثر، مقامي حمايت ۽ فوجي تنظيم سان لاڳاپيل هو.

[[ميان آدم شاهه ڪلهوڙو]] کي ڪلهوڙا تحريڪ جي ابتدائي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو ويندو آهي.

ميانوال تحريڪ بابت جديد تحقيق ۾ ان جي سماجي بنيادن، مذهبي تنظيم ۽ مغل عملدارن سان تڪرارن تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Chandio2021&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chandio |first1=Nornag |last2=Chandio |first2=Amir Ali |title=Mianwal Tahreek (Movement) as a Struggle for the Independence of Sindh during Mughal Rule |journal=Grassroots |volume=55 |issue=2 |year=2021 |url=https://nja.pastic.gov.pk/journals/index.php/Grassroots/article/view/23817 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ميان يار محمد ڪلهوڙو ===

{{Main|ميان يار محمد ڪلهوڙو}}

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار کي مضبوط ڪرڻ وارن اهم حڪمرانن مان هو.

ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪلهوڙن پنهنجي عملي سياسي طاقت وڌائي، جيتوڻيڪ مغل شهنشاهت سان رسمي لاڳاپا برقرار رهيا.

سنڌ جي هن دور کي مڪمل آزادي يا مڪمل مغل انتظامي قبضي جي ٻن سادن قسمن ۾ ورهائڻ مناسب نه آهي؛ عملي خودمختياري ۽ رسمي بالادستي گڏ موجود رهي سگهنديون هيون.&lt;ref name=&quot;Verma2016&quot;/&gt;

=== ميان نور محمد ڪلهوڙو ===

{{Main|ميان نور محمد ڪلهوڙو}}

[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ سنڌ ۾ ڪلهوڙن جي حڪومت وڌيڪ مضبوط ٿي.

انهيءَ عرصي ۾ سنڌ جي سياسي لاڳاپن تي مغل سلطنت جي زوال ۽ ايران ۽ افغانستان جي وڌندڙ طاقت جو اثر پيو.

1739ع ۾ نادر شاهه جي ڪاهه کان پوءِ سنڌ جي خراجي ۽ سياسي وابستگيءَ ۾ تبديلي آئي.&lt;ref name=&quot;Verma2016&quot;/&gt;

=== 1739ع کان پوءِ جي صورتحال ===

1739ع کان پوءِ سنڌ جا سياسي ۽ خراجي لاڳاپا ايران سان وابسته ٿيا. 1747ع ۾ نادر شاهه جي وفات کان پوءِ افغانستان جي دراني حڪومت سنڌ جي سياست ۾ اهم بڻجي وئي.

1783ع ۾ [[ٽالپر گهراڻو|ٽالپرن]] ڪلهوڙن کان اقتدار حاصل ڪيو.

انهيءَ ڪري سنڌ ۾ مغل دور جي خاتمي کي 1857ع جي دهليءَ واري مغل شهنشاهت جي خاتمي سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Verma2016&quot;/&gt;

== مغل سلطنت ۽ سنڌ جا اهم تاريخي واقعا ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ebbd0;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#205779;color:white;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''سنڌ ۽ مغل سلطنت جي لاڳاپن جي وقتوار ترتيب'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1526ع
| بابر جي هندستان ۾ مغل سلطنت جو قيام
| سنڌ سان مستقبل جي سياسي لاڳاپن جو پسمنظر
|-
| 1540ع
| همايون جي شڪست
| مغل شهنشاهه جي جلاوطنيءَ جي شروعات
|-
| 1542ع
| همايون جو عمرڪوٽ ۾ رهڻ ۽ اڪبر جي پيدائش
| سنڌ ۽ مغل گهراڻي جي تاريخ جو اهم گڏيل واقعو
|-
| 1550ع وارو ڏهاڪو
| ٺٽي تي پورچوگيز حملي جا واقعا
| سنڌ جي سامونڊي سياست ۽ واپار جي اهميت
|-
| 1591ع–1592ع
| عبدالرحيم خان خانان جي سنڌ ۾ مهم
| مرزا جاني بيگ جي حڪومت خلاف مغل پيشقدمي
|-
| 1592ع
| جاني بيگ طرفان مغل بالادستيءَ جي قبوليت
| ڏکڻ سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت
|-
| سترھين صديءَ جي شروعات
| ٺٽي ۽ ٻين مرڪزن ۾ مغل انتظام
| محصولي ۽ سياسي ادارن جي واڌ
|-
| 1634ع–1635ع
| تاريخ مظهر شاهجهاني جي تصنيف
| سنڌ جي مقامي انتظام ۽ سماج جو اهم ماخذ
|-
| 1640ع وارو ڏهاڪو
| ٺٽي جي شاهجهان مسجد جي تعمير
| مغل دور جو تعميراتي ورثو
|-
| سترھين صديءَ جو وچ
| ٺٽي جي واپار ۽ درياهي رسائيءَ ۾ تبديليون
| سامونڊي ۽ شهري معيشت تي اثر
|-
| 1701ع کان پوءِ
| ڪلهوڙن جي عملي خودمختياريءَ ۾ واڌ
| سنڌ ۾ مرڪزي مغل اقتدار جي ڪمزوري
|-
| 1739ع
| نادر شاهه جي ڪاهه
| سنڌ جي رسمي خراجي وابستگيءَ ۾ تبديلي
|-
| 1747ع
| دراني سلطنت جو قيام
| سنڌ جي سياسي لاڳاپن ۾ افغان اثر
|-
| 1783ع
| ٽالپرن جي حڪومت جو قيام
| ڪلهوڙا دور جو خاتمو
|}

== تاريخي اهميت ۽ جائزو ==

سنڌ ۽ مغل سلطنت جا لاڳاپا صرف 1591ع–1592ع جي فوجي فتح تائين محدود نه هئا. انهن لاڳاپن ۾ جلاوطني، سياسي پناهه، فوجي مهمون، مقامي خودمختياري، محصولي انتظام، واپار، مذهبي ادارا، تاريخ نويسي ۽ فن تعمير جا مختلف پهلو شامل هئا.

مغل حڪومت سنڌ جي سياسي ۽ انتظامي تاريخ تي اثر وڌو، پر مقامي سماج، قبيلائي قوتن ۽ مذهبي ادارن جون پنهنجون روايتون برقرار رهيون.

سنڌ جي فارسي تاريخ نويسيءَ ۾ مغل دور کي خاص اهميت حاصل آهي. ''تاريخ معصومي''، ''تاريخ طاهري''، ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۽ ''تحفة الڪرام'' جهڙا ماخذ سنڌ جي تاريخي مطالعي لاءِ بنيادي حيثيت رکن ٿا.

ٺٽي جو سامونڊي واپار، سنڌو درياهه جي معاشي اهميت، شاهجهان مسجد ۽ مڪليءَ جون يادگارون انهيءَ دور جي معاشي ۽ ثقافتي رابطن کي ظاهر ڪن ٿيون.

ارڙهين صديءَ ۾ ڪلهوڙن جي خودمختياريءَ جو اڀار اهو پڻ ظاهر ڪري ٿو ته مغل سلطنت جي زوال سان سنڌ ۾ مقامي رياستي اقتدار جون نيون صورتون پيدا ٿيون.&lt;ref name=&quot;Naz2023&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Verma2016&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[مغل سلطنت]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[ارغون گهراڻو]]
* [[ترخان گهراڻو]]
* [[مرزا جاني بيگ]]
* [[عبدالرحيم خان خانان]]
* [[همايون]]
* [[اڪبر]]
* [[مير محمد معصوم بکري]]
* [[تاريخ معصومي]]
* [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]
* [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]]
* [[مڪلي قبرستان]]
* [[ڪلهوڙا گهراڻو]]
* [[ٽالپر گهراڻو]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://oup.com.pk/academic-generalbooks/sindh-under-the-mughals.html سنڌ ۾ مغل دور بابت حميره ناز جو ڪتاب — آڪسفرڊ يونيورسٽي پريس]
* [https://journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/view/367 سنڌ ۾ مغل انتظام بابت تحقيقي مضمون — پاڪستان پرسپيڪٽوز]
* [https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/001946468902600304 سنڌ جي قبيلن ۽ مغل رياست بابت سنيتا زيدي جي تحقيق]
* [https://www.icm.gov.mo/rc/viewer/20013/959 ٺٽي ۽ سنڌ جي ٻاهرين واپار بابت سنجي سبرهمڻيم جي تحقيق]
* [https://openaccess.wgtn.ac.nz/articles/thesis/Sindh_in_Transition_From_Mughal_Rule_to_British_Annexation_Early_Eighteenth_Century_to_1843/17143394 سنڌ جي سياسي تبديليءَ بابت ايشا ورما جو تحقيقي مقالو]
* [https://whc.unesco.org/en/list/143 مڪليءَ جون تاريخي يادگارون — يونيسڪو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Shah_Jahan_Mosque,_Thatta شاهجهان مسجد جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Makli_Necropolis مڪلي جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:سنڌ ۾ مغل دور]]
[[زمرو:سنڌ جون تاريخي حڪومتون]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي تاريخ]]</text>
      <sha1>8bi6bde88y7iy7uulj7oauqcf2uw7jv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محمد شاھ تغلق</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41569</id>
    <revision>
      <id>424384</id>
      <parentid>312709</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:03:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46026" sha1="2e6o7c8wu4oat0bg6bqt33vp9h60zlt" xml:space="preserve">
{{Short description|1325ع کان 1351ع تائين دهلي سلطنت جو سلطان}}
{{Infobox royalty
| name = محمد بن تغلق
| title = فخر ملڪ، فخرالدنيا والدين، ابوالمجاهد
| image = Muhammad bin Tughlaq crop.jpg
| caption = محمد بن تغلق جي 1534ع واري مصور تصوير
| succession = [[دهلي سلطنت|دهليءَ جو سلطان]]
| reign = فيبروري 1325ع – 20 مارچ 1351ع
| coronation = فيبروري 1325ع
| predecessor = [[غياث الدين تغلق]]
| successor = [[فيروز شاهه تغلق]]
| spouse = ديپالپور جي راجا جي ڌيءَ (روايتي بيان موجب)
| full name = فخرالدين محمد شاهه بن تغلق
| house = [[تغلق گهراڻو]]
| dynasty = [[تغلق گهراڻو]]
| father = [[غياث الدين تغلق]]
| mother = مخدومه جهان
| birth_name = فخرالدين جونا خان
| birth_date = لڳ ڀڳ 1290ع
| birth_place = [[دهلي]]
| death_date = 20 مارچ 1351ع (752هه)
| death_place = سونڊا يا ساموئي، [[ٺٽو|ٺٽي]] جي ويجهو، [[سنڌ]]
| burial_place = [[تغلق آباد]]، دهلي؛ سنڌ ۾ عارضي تدفين جي روايت پڻ موجود
| religion = [[اسلام]]
}}

'''محمد بن تغلق''' (انگريزي: ''Muhammad bin Tughluq''؛ فارسي: محمد بن تغلق)، جنهن کي '''محمد شاهه تغلق'''، '''فخر ملڪ'''، '''فخرالدين جونا خان'''، '''جونا خان''' ۽ '''الغ خان''' جي نالن سان پڻ سڃاتو ويندو هو، [[دهلي سلطنت]] جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جو ٻيو سلطان ۽ دهلي سلطنت جو ارڙهون حڪمران هو. هن فيبروري 1325ع کان 20 مارچ 1351ع تائين حڪومت ڪئي. هو تغلق گهراڻي جي باني [[غياث الدين تغلق]] جو وڏو پٽ ۽ جانشين هو.&lt;ref name=&quot;BritannicaMuhammad&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Muhammad ibn Tughluq |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad-ibn-Tughluq |language=en |access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Douie1916&quot;&gt;{{cite book |last=Douie |first=James M. |title=The Panjab North-West Frontier Province and Kashmir |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1916 |page=171 |url=https://books.google.com/books?id=LBBCAAAAIAAJ&amp;pg=PA171 |language=en}}&lt;/ref&gt;

محمد بن تغلق هندستان جي وچئين دور جي تاريخ ۾ پنهنجي علمي قابليت، وسيع سلطنت، انتظامي تجربن، فوجي مهمن ۽ سخت حڪومتي پاليسين سبب مشهور آهي. سندس دور ۾ دهلي سلطنت جي سياسي اثر جي وسعت تمام گهڻي هئي، پر سندس حڪومت جي آخري سالن ۾ ڪيترن صوبن بغاوت ڪري آزادي حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521404778 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سندس حڪومت دوران دهليءَ مان دولت آباد ڏانهن شاهي مرڪز منتقل ڪرڻ، ٽامي ۽ پتل جا علامتي سڪا جاري ڪرڻ، دوآبي علائقي ۾ محصولن ۾ واڌ، خراسان ۽ قراچل جون فوجي رٿائون ۽ دکن ۾ سياسي تبديليون اهم واقعا هئا.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals—Delhi Sultanat (1206–1526) |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |isbn=9788124110645 |language=en}}&lt;/ref&gt;
سندس حڪومت جو سنڌ جي تاريخ سان پڻ گهرو تعلق آهي. آخري سالن ۾ هو گجرات جي باغي اڳواڻ طغيءَ جو تعاقب ڪندي سنڌ ڏانهن وڌيو ۽ 20 مارچ 1351ع تي ٺٽي جي ويجهو بيماريءَ سبب وفات ڪري ويو. سنڌي تاريخي ماخذن ۾ سندس وفات جي جاءِ لاءِ سونڊا ۽ ساموئي جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindChronology&quot;&gt;{{cite book |title=Chronological Dictionary of Sind |url=https://drpathan.com/images/Doc/NEW/420.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindSadiyon&quot;&gt;{{cite book |title=سنڌ صدين کان |editor=ممتاز مهر |publisher=ثقافتي مرڪز |location=ڀٽ شاهه |year=1982 |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page10.html |language=sd}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==
محمد بن تغلق جي پيدائش لڳ ڀڳ 1290ع ۾ ٿي. سندس پيءُ غياث الدين تغلق دهلي سلطنت جو فوجي اڳواڻ هو، جيڪو 1320ع ۾ تغلق گهراڻي جو باني بڻيو.
سندس خانداني پسمنظر بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف بيان موجود آهن. ڪجهه روايتن موجب سندس ڏاڏي جو تعلق ترڪ نسل سان هو ۽ ڏاڏي هندستاني پسمنظر واري عورت هئي. سندس پيءُ غياث الدين تغلق جي نسلي ۽ خانداني اصل بابت به مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن؛ تنهنڪري ڪنهن هڪ روايت کي قطعي حقيقت قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Malik2008&quot;&gt;{{cite book |last=Malik |first=Jamal |title=Islam in South Asia: A Short History |publisher=Brill |year=2008 |isbn=9789004168596 |page=104 |url=https://books.google.com/books?id=FduG_t2sxwMC&amp;pg=PA104 |language=en}}&lt;/ref&gt;
محمد بن تغلق جي ماءُ '''مخدومه جهان''' جي لقب سان مشهور هئي. تاريخي روايتن موجب هوءَ غريبن ۽ ضرورت مندن جي مدد ڪندي هئي.
سندس شاديءَ بابت هڪ روايت ۾ ديپالپور جي راجا جي ڌيءَ جو ذڪر اچي ٿو، پر انهيءَ نسبت جي وڌيڪ تاريخي تصديق گهربل آهي.
محمد بن تغلق پنهنجي ابتدائي زندگيءَ ۾ '''فخرالدين جونا خان'''، '''جونا خان''' ۽ '''الغ خان''' جي نالن سان سڃاتو ويندو هو. هن ننڍپڻ ۽ جوانيءَ ۾ علمي ۽ فوجي تربيت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Malik2008&quot;/&gt;
تاريخي بيانن موجب جونا خان کي فارسي ۽ عربي ٻولين تي عبور حاصل هو. هن منطق، فلسفي، رياضي، فلڪيات، طب ۽ ادب جو مطالعو ڪيو. سندس علمي دلچسپيون عام وچئين دور جي فوجي حڪمرانن کان وڌيڪ وسيع هيون.&lt;ref name=&quot;LanePoole&quot;&gt;{{cite book |last=Lane-Poole |first=Stanley |title=Medieval India under Mohammedan Rule (A.D. 712–1764) |publisher=Sang-e-Meel Publications |year=2007 |pages=123–126 |isbn=9789693520521 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== فوجي زندگي ۽ ورنگل جي فتح ==
محمد بن تغلق پنهنجي پيءُ جي حڪومت دوران اهم فوجي ذميواريون سنڀاليون.
1321ع ۾ غياث الدين تغلق پنهنجي پٽ جونا خان کي ڏکڻ هندستان ۾ [[ڪاڪتيا گهراڻو|ڪاڪتيا گهراڻي]] خلاف فوجي مهم لاءِ روانو ڪيو. ڪاڪتيا سلطنت جو گاديءَ وارو شهر [[ورنگل]] هو ۽ ان جو حڪمران [[پرتاپ رودر ٻيون]] هو.
پهرين مهم ڪامياب نه ٿي، پر جونا خان ٻيهر فوج گڏ ڪري ورنگل تي حملو ڪيو. 1323ع ۾ ورنگل دهلي سلطنت جي قبضي ۾ آيو ۽ ڪاڪتيا گهراڻي جي آزاد حڪومت ختم ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Sen2013&quot;&gt;{{cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |pages=91–97 |isbn=9789380607344 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ورنگل جي فتح جونا خان جي فوجي شهرت وڌائي ۽ دکن ۾ دهلي سلطنت جي اثر کي مضبوط ڪيو.
بعد ۾ سندس حڪومت دوران ورنگل، مابار، مدورائي ۽ ڏکڻ هندستان جي ٻين علائقن تي دهلي سلطنت جي اقتدار کي برقرار رکڻ يا مضبوط ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون ويون.
فتح ڪيل علائقن ۾ نوان روينيو آفيسر مقرر ڪيا ويا، جيڪي مالي حسابن ۽ آمدنيءَ جي جاچ ۾ وزير جي مدد ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Chandra1997&quot;&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanate to the Mughals |publisher=Har-Anand Publications |location=New Delhi |year=1997 |pages=101–102 |isbn=9788124105221 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تخت نشيني ==
1325ع ۾ غياث الدين تغلق افغانپور ۾ ڪاٺ جي هڪ عارضي منڊپ جي ڪرڻ سبب فوت ٿيو. سندس موت بابت حادثي ۽ سازش جون مختلف تاريخي روايتون موجود آهن.
پيءُ جي وفات کان پوءِ جونا خان '''محمد بن تغلق شاهه''' جي لقب سان دهليءَ جو سلطان بڻيو. سندس تخت نشيني فيبروري 1325ع ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;BritannicaMuhammad&quot;/&gt;
هن پنهنجي شاهي لقبن ۾ '''فخرالدنيا والدين''' ۽ '''ابوالمجاهد''' جهڙا خطاب استعمال ڪيا. سندس سڪن ۽ شاهي فرمانن مان سندس حڪومتي لقبن جي ڄاڻ ملي ٿي.

[[File:Firman of Sultan Muhammad b. Tughlaq Shah (cropped).jpg|thumb|محمد بن تغلق جو شاهي فرمان، شوال 725هه / سيپٽمبر–آڪٽوبر 1325ع]]
محمد بن تغلق جو 725هه جو هڪ اصل فرمان محفوظ آهي، جنهن تي سندس شاهي طغرا ۽ لقب درج آهن. هي دستاويز دهلي سلطنت جي فارسي-عربي خطاطيءَ ۽ شاهي انتظام جو اهم تاريخي ثبوت آهي.&lt;ref name=&quot;CommonsFirman&quot;&gt;{{cite web |title=Firman of Sultan Muhammad b. Tughlaq Shah |website=Wikimedia Commons |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Firman_of_Sultan_Muhammad_b._Tughlaq_Shah.jpg |access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;

== علمي قابليت ۽ شخصيت ==
محمد بن تغلق کي پنهنجي دور جي سڀ کان وڌيڪ تعليم يافته سلطانن مان شمار ڪيو ويندو آهي.
هو فارسي شاعريءَ، عربي ادب، يوناني فلسفي، منطق، رياضي، فلڪيات ۽ طب ۾ دلچسپي رکندو هو. سندس يادداشت، گفتگو ۽ علمي بحث ڪرڻ جي صلاحيت بابت ڪيترن مؤرخن تعريف ڪئي آهي.
رميش چندر دت پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ سندس علمي صلاحيتن جو ذڪر ڪندي لکيو آهي ته هو علم، فلسفي، تاريخ ۽ شاعريءَ ۾ مهارت رکندو هو، پر سندس حڪومتي فيصلا ڪيترن موقعن تي عملي مشڪلاتن جو سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;Dutt1908Muhammad&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dutt
 |first=Romesh Chunder
 |title=A Brief History of Ancient and Modern India
 |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ
 |edition=3rd revised
 |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co.
 |location=Calcutta
 |year=1908
 |pages=64–66
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[ابن بطوطه]]، جيڪو سندس حڪومت دوران هندستان آيو ۽ سلطان جي درٻار سان لاڳاپيل رهيو، سلطان جي غيرمعمولي سخاوت ۽ سخت سزائن ٻنهي جو ذڪر ڪيو آهي.
انهيءَ ڪري سندس شخصيت بابت تاريخي بيانن ۾ علمي عظمت، مذهبي پابندي، سخاوت، سخت مزاجي ۽ سياسي بي صبري گڏ نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;IbnBattuta&quot;&gt;{{cite book |author=Ibn Battuta |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |translator=H. A. R. Gibb |publisher=Hakluyt Society |language=en}}&lt;/ref&gt;
تاريخي بيانن ۾ سندس حڪومت دوران ڪيترين بغاوتن جو ذڪر آهي. هڪ روايت موجب هن پنهنجي حڪومت ۾ 22 بغاوتن کي منهن ڏنو، پر ان مخصوص انگ جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي.

== حڪومت ۽ انتظامي پاليسيون ==
محمد بن تغلق هڪ وسيع سلطنت ورثي ۾ حاصل ڪئي. سندس حڪومت جو مقصد مرڪزي اقتدار مضبوط ڪرڻ، صوبائي آمدنيءَ کي منظم ڪرڻ، فوجي طاقت وڌائڻ ۽ دکن جي علائقن تي اثر برقرار رکڻ هو.
هن فتح ڪيل علائقن ۾ نوان محصولي عملدار مقرر ڪيا، جيڪي زمين، آمدني ۽ مالي حسابن جي جاچ ڪندا هئا. اهي حساب وزير جي دفتر ۾ جانچيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;
پر سندس دور ۾ ڪيترين پاليسين جي نفاذ سبب سياسي ۽ سماجي بي چيني پيدا ٿي، جنهن سان سلطنت جي استحڪام کي نقصان پهتو.

== دوآبي علائقي ۾ محصولن ۾ واڌ ==
محمد بن تغلق [[گنگا]] ۽ [[جمنا]] دريائن جي وچ واري زرخيز علائقي، جنهن کي [[دوآب]] سڏيو ويندو هو، ۾ زرعي محصولن ۾ واڌ ڪئي.
سلطان جو مقصد سرڪاري آمدني وڌائڻ ۽ فوجي خرچن لاءِ وسيلا حاصل ڪرڻ هو. پر محصولن جي وصوليءَ دوران سختي ۽ زرعي بحران سبب ڪيترائي هاري متاثر ٿيا.
ڪجهه علائقن ۾ هارين پوک ڇڏي ڏني ۽ ڳوٺن مان لڏي ويا. ساڳئي وقت ڏڪار ۽ زرعي پيداوار ۾ گهٽتائيءَ صورتحال کي وڌيڪ خراب ڪيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dutt1908Muhammad&quot;/&gt;
تاريخي ماخذن ۾ سلطان طرفان زرعي بحاليءَ لاءِ ڪوششن جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر انهن جو اثر محدود رهيو.

== گاديءَ جو هنڌ دولت آباد منتقل ڪرڻ ==
[[File:Map of the Delhi Sultanate.png|thumb|دهلي سلطنت جي علائقائي وسعت جو نقشو]]
1327ع جي لڳ ڀڳ محمد بن تغلق دهليءَ مان دکن جي شهر [[ديوگيري]] ڏانهن شاهي مرڪز منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ديوگيري جو نالو پوءِ '''دولت آباد''' مشهور ٿيو.

=== منتقليءَ جا سبب ===
دولت آباد هندستان جي اتر ۽ ڏکڻ وارن علائقن جي وچ ۾ نسبتاً مرڪزي حيثيت رکندو هو.
سلطان جو خيال هو ته دکن مان وسيع سلطنت جي انتظام کي بهتر نموني سنڀالي سگهجي ٿو. دهليءَ تي منگول حملن جو خطرو پڻ هن فيصلي جي پسمنظر ۾ اهم عنصر هو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

=== منتقليءَ جو انتظام ===
سلطان دهليءَ جي اميرن، فوجي عملدارن، عالمن، صوفين، خدمتگارن ۽ ٻين بااثر ماڻهن کي دولت آباد منتقل ٿيڻ جو حڪم ڏنو.
دهليءَ کان دولت آباد تائين رستي تي مسافرن لاءِ آرامگاهون، پاڻي، خوراڪ ۽ ڇانوَ جا انتظام ڪيا ويا. رستي جي ٻنهي پاسن وڻ پوکيا ويا ۽ سرڪاري پيغام رسانيءَ جو نظام قائم ڪيو ويو.
دولت آباد ۾ نون آبادڪارن لاءِ محلا ۽ رهائشي علائقا مقرر ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

=== عوام تي اثر ===
منتقليءَ جي نتيجي ۾ ڪيترن ماڻهن کي ڊگهي سفر، مالي نقصان ۽ سماجي بي دخليءَ کي منهن ڏيڻو پيو.
وچئين دور جي مؤرخن، خاص ڪري [[ضياءُ الدين برني]]، دهليءَ جي ويران ٿيڻ بابت سخت بيان ڏنا آهن. بهرحال، جديد تاريخي تحقيق موجب دهليءَ جي مڪمل خالي ٿيڻ واري روايت مبالغي تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي.
1327ع ۽ 1328ع جا ڪجهه سنسڪرت ڪتبا ظاهر ڪن ٿا ته دهلي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ معاشي ۽ مذهبي سرگرميون مڪمل طور بند نه ٿيون هيون.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

=== دهليءَ ڏانهن واپسي ===
1330ع واري ڏهاڪي ۾ دکن جي بغاوتن ۽ اترين سرحدن جي خطري سبب سلطان ٻيهر دهليءَ کي اهم انتظامي مرڪز بڻايو.
دولت آباد مان واپسيءَ سبب ماڻهن کي ٻيهر لڏپلاڻ ڪرڻي پئي. ان هوندي به دولت آباد دکن ۾ سياسي ۽ ثقافتي مرڪز طور اهم رهيو.
دکن ۾ اتر هندستان جي مسلمان اميرن، عالمن ۽ صوفين جي آبادڪاريءَ جا ڊگهي مدي وارا ثقافتي اثر پيا.&lt;ref name=&quot;Eaton2015&quot;&gt;{{cite book |last=Eaton |first=Richard Maxwell |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700 |publisher=Princeton University Press |year=2015 |page=41 |isbn=9781400868155 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ٽامي ۽ پتل جي علامتي ڪرنسي ==
[[File:Forced token currency coin of Muhammad bin Tughlak.jpg|thumb|محمد بن تغلق جي علامتي ڪرنسيءَ جو سڪو]]
1329ع–1330ع جي لڳ ڀڳ محمد بن تغلق ٽامي ۽ پتل جا اهڙا سڪا جاري ڪيا، جن جي سرڪاري قيمت چانديءَ جي ٽنڪي جي برابر مقرر ڪئي وئي.
اهڙي ڪرنسيءَ کي '''علامتي ڪرنسي''' (Token Currency) چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته سڪي جي مقرر ڪيل قيمت ان ۾ استعمال ٿيل ڌاتوءَ جي حقيقي قيمت کان وڌيڪ هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;IGNOUCurrency&quot;&gt;{{cite web |title=Token Currency of Muhammad Tughlaq |publisher=Indira Gandhi National Open University |url=https://egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/68917/3/Theme-III.pdf |language=en |access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;

=== پاليسيءَ جا سبب ===
چوڏهين صديءَ ۾ چانديءَ جي فراهميءَ ۾ گهٽتائي ۽ سلطنت جي مالي ضرورتن سبب متبادل ڪرنسيءَ جي ضرورت پيدا ٿي.
چين ۾ [[قبلائي خان]] ڪاغذي ڪرنسيءَ جو تجربو ڪيو هو، جڏهن ته ايران ۾ ڪيخاتو خان پڻ اهڙي مالياتي پاليسي اختيار ڪئي هئي.
محمد بن تغلق انهن تجربن کان متاثر ٿي هندستان ۾ علامتي ڌاتي ڪرنسي متعارف ڪرائي.&lt;ref name=&quot;IGNOUCurrency&quot;/&gt;

=== ڪرنسيءَ جي ناڪامي ===
نئين سڪن جي تياري ۽ گردش تي حڪومت مؤثر ضابطو قائم نه ڪري سگهي.
ٽامي ۽ پتل جي سڪن جون جعلي نقلون وڏي پيماني تي تيار ٿيڻ لڳيون. بازارن ۾ جعلي سڪن جي گهڻائي سبب نئين ڪرنسيءَ تي اعتماد گهٽجي ويو.
واپارين ۽ عام ماڻهن جي بي اعتماديءَ سبب مالياتي نظام متاثر ٿيو ۽ حڪومت کي آخرڪار علامتي ڪرنسي واپس وٺڻي پئي.&lt;ref name=&quot;INFLIBNETTughlaq&quot;&gt;{{cite web |title=The Tughlaq Dynasty (1320–1414) |publisher=INFLIBNET |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-tughlaq-dynasty-1320-1414/ |language=en |access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
هي تجربو پنهنجي تصور ۾ هڪ مالياتي جدت هو، پر جعلي سڪن جي روڪٿام ۽ عوامي اعتماد قائم ڪرڻ ۾ ناڪاميءَ سبب ڪامياب نه ٿي سگهيو.

== فوجي مهمون ==
=== منگولن سان لاڳاپا ===
محمد بن تغلق جي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ اتر اولهه سرحدن تي منگولن جو خطرو برقرار رهيو.
سلطان ڪجهه موقعن تي فوجي دفاع سان گڏ سفارتي ۽ مالي طريقا اختيار ڪيا. رميش چندر دت موجب هڪ منگول حملي کي وڏي رقم ادا ڪري ٽاريو ويو.&lt;ref name=&quot;Dutt1908Muhammad&quot;/&gt;

=== خراسان جي فوجي رٿا ===
محمد بن تغلق خراسان ۽ وچ ايشيا جي علائقن ۾ فوجي توسيع جو منصوبو تيار ڪيو.
هن مقصد لاءِ هڪ وڏو لشڪر گڏ ڪيو ويو. تاريخي بيانن ۾ فوجين جو تعداد لکين تائين ڄاڻايو ويو آهي، پر انهن انگن کي احتياط سان ڏسڻ گهرجي.
فوج کي وڏي پيماني تي پگهارون ڏنيون ويون، پر منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. مالي مشڪلاتن سبب فوج کي منتشر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

=== قراچل جي مهم ===
1333ع جي لڳ ڀڳ محمد بن تغلق هماليه جي جابلو علائقي [[قراچل]] ڏانهن فوجي مهم موڪلي.
پراڻن مؤرخن هن مهم کي چين فتح ڪرڻ جي منصوبي سان ڳنڍيو آهي، پر جديد تاريخي مطالعي ۾ ان کي هماليه جي سرحدي علائقن تي سياسي اثر قائم ڪرڻ جي ڪوشش طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.
فوج کي جابلو رستن، سخت موسم، برساتن، خوراڪ جي کوٽ ۽ مقامي مزاحمت سبب وڏو نقصان پهتو.
رميش چندر دت موجب هن مهم ۾ هڪ لک گهوڙيسوار موڪليا ويا هئا، پر اهو انگ سندس تاريخي بيان طور وٺڻ گهرجي، نه قطعي طور تصديق ٿيل فوجي تعداد.&lt;ref name=&quot;Dutt1908Muhammad&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

== مذهبي پاليسي ==
محمد بن تغلق پنهنجي ذاتي زندگيءَ ۾ مذهبي عبادتن جو پابند هو، پر سندس مذهبي پاليسيءَ بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف رايا موجود آهن.

[[ابن بطوطه]] ۽ ٻين مؤرخن سندس سخت سزائن ۽ مذهبي معاملن ۾ مداخلت جو ذڪر ڪيو آهي.
ٻئي طرف، جين مذهبي ماخذن ۾ سلطان جي جين عالمن سان تعلقات ۽ سندن سرپرستيءَ جا ثبوت ملن ٿا.
1328ع ۾ جين عالم '''جناپرڀا سوري''' سان سندس ملاقات جو ذڪر پڻ تاريخي مطالعي ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;JainDictionary&quot;&gt;{{cite book |last=Khan |first=Iqtidar Alam |title=Historical Dictionary of Medieval India |publisher=Scarecrow Press |year=2008 |page=101 |isbn=9780810864016 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مؤرخ پيٽر جيڪسن موجب محمد بن تغلق جي دور ۾ ڪجهه هندو مذهبي رسمن سان شاهي سطح تي رابطن جا مثال پڻ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;
تنهنڪري سندس مذهبي پاليسيءَ کي مڪمل رواداري يا مڪمل عدم رواداريءَ جي هڪڙي سادي تشريح ۾ محدود ڪرڻ مناسب نه آهي.

== بغاوتون ۽ سلطنت جي ڪمزوري ==
محمد بن تغلق جي حڪومت جي آخري دور ۾ مختلف علائقن ۾ بغاوتون شروع ٿيون.

=== بنگال ===
بنگال ۾ مقامي حڪمرانن دهليءَ جي مرڪزي حڪومت کان آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. وقت سان گڏ بنگال ۾ آزاد مسلم سلطنت قائم ٿي.

=== مدورائي ===
1330ع واري ڏهاڪي ۾ ڏکڻ هندستان جي [[مدورائي]] واري علائقي ۾ جلال الدين احسن خان بغاوت ڪري آزاد حڪومت قائم ڪئي، جيڪا بعد ۾ [[مدورائي سلطنت]] جي نالي سان مشهور ٿي.

=== وجيانگر سلطنت ===
1336ع ۾ [[هريهر اول]] ۽ [[بڪا راءِ اول]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڏکڻ هندستان ۾ [[وجيانگر سلطنت]] جو بنياد پيو.

هي سلطنت دکن ۽ ڏکڻ هندستان جي سياسي تاريخ ۾ هڪ اهم طاقت بڻجي اڀري.&lt;ref name=&quot;Sen2013&quot;/&gt;

=== بهمني سلطنت ===
1347ع ۾ دکن جي مسلمان اميرن دهلي سلطنت خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[علاء الدين بهمن شاهه]]، جنهن کي حسن گنگو پڻ چيو ويندو هو، جي اڳواڻيءَ ۾ [[بهمني سلطنت]] قائم ڪئي.

بهمني سلطنت جي قيام سان دکن جي وڏي حصي تي دهلي سلطنت جو سڌو اقتدار ختم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Malik2008&quot;/&gt;

== آخري سال: گجرات، ڪاٺياواڙ ۽ سنڌ (1347ع–1351ع) ==
محمد بن تغلق جي حڪومت جا آخري سال خاص طور گجرات، ڪاٺياواڙ، ڪڇ ۽ سنڌ ۾ باغين خلاف فوجي مهمن ۾ گذريا.
انهن واقعن جو تفصيلي بيان سنڌي تاريخي ڪتاب ''سنڌ صدين کان'' ۾ موجود آهي، جنهن ۾ ''تاريخ فيروز شاهي'' جي مختلف نسخن ۽ عصاميءَ جي تاريخي روايتن جي ڀيٽ ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SindSadiyon&quot;/&gt;

=== طغيءَ جي بغاوت ===
سلطان جي حڪومت جي آخري دور ۾ '''طغي''' (Taghi) نالي هڪ باغي اڳواڻ گجرات ۾ بغاوت ڪئي.
محمد بن تغلق باغيءَ جي سرڪشي ختم ڪرڻ لاءِ فوجي مهم شروع ڪئي. طغي گجرات مان فرار ٿي ڪاٺياواڙ ۽ پوءِ سنڌ ڏانهن ويو، جتي هن ٺٽي جي ڄامن وٽ پناهه ورتي.
سلطان سندس تعاقب ڪندي مختلف شهرن ۽ علائقن ۾ فوجي ڪارروايون ڪيون.&lt;ref name=&quot;KalichbegSind&quot;&gt;{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind |volume=2 |year=1902 |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 1347ع: اسوال ۽ نهروال ===
748هه، مطابق 1347ع ۾ محمد بن تغلق طغيءَ جو تعاقب ڪندي برساتن سبب '''اسوال''' نالي هنڌ تي لڳ ڀڳ هڪ مهينو ترسيو.
تاريخي بيان موجب اسوال واري علائقي ۾ پوءِ [[احمد آباد]] جو شهر آباد ٿيو.
ان کان پوءِ سلطان '''نهروال'''، يعني [[انهلواڙا پٽڻ]] ڏانهن روانو ٿيو.
اتي کيس خبر ملي ته دکن ۾ حسن گنگو '''علاء الدين بهمن شاهه''' جي لقب سان آزاد حڪومت قائم ڪري تخت نشين ٿيو آهي.
عصاميءَ جي روايت موجب بهمن شاهه جي تاجپوشي 24 ربيع الثاني 748هه، مطابق آگسٽ 1347ع ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;SindSadiyon&quot;/&gt;

=== دکن ڏانهن فوج موڪلڻ ===
بهمن شاهه جي تاجپوشيءَ جي خبر ملڻ کان پوءِ محمد بن تغلق دهليءَ مان وڌيڪ فوج گهرائڻ جو حڪم ڏنو.
انهيءَ فوج جي اڳواڻن ۾ احمد اياز ۽ ٻيا امير شامل هئا.
جڏهن فوج نهروال پهتي ته ان کي دکن ڏانهن وڃڻ جو حڪم ڏنو ويو.
سلطان پاڻ طغيءَ خلاف مهم جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو ۽ دکن ڏانهن وڃڻ بدران گجرات ۽ ڪاٺياواڙ ۾ فوجي ڪاررواين تي ڌيان ڏنو.&lt;ref name=&quot;SindSadiyon&quot;/&gt;

=== 1348ع: گرنار ۽ راڻي کنگهار خلاف مهم ===
749هه، مطابق 1348ع ۾ محمد بن تغلق [[گرنار جبل]] ۽ [[جوناڳڙهه]] واري علائقي ۾ فوجي مهم ڪئي.
ان علائقي جو مقامي حڪمران '''راڻو کنگهار''' هو.
تاريخي روايتن موجب طغيءَ گرنار ۾ پناهه ورتي هئي، پر سلطان جي پهچڻ کان اڳ هو اتان فرار ٿي چڪو هو ۽ ٺٽي جي ڄامن ڏانهن وڃي رهيو هو.
''تاريخ فيروز شاهي'' جي هڪ روايت موجب سلطان گرنار جو قلعو پنهنجي قبضي ۾ ورتو.
هڪ ٻئي بيان موجب راڻو کنگهار گرفتاريءَ کان اڳ ٻيڙيءَ ذريعي فرار ٿي ويو.
انهيءَ مهم دوران ڪڇ جي رڻ جي ڪجهه ٻيٽن جي رئيسن ۽ مقامي اڳواڻن سلطان جي بالادستي قبول ڪئي.
انهن ٻيٽن مان هڪ جو نالو '''سالڪوڪ جو ٻيٽ''' (جزيره سالکوک) ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindSadiyon&quot;/&gt;

=== 1349ع: منڊل، پاتري ۽ نهروال ===
750هه، مطابق 1349ع ۾ محمد بن تغلق ڪڇ جي ننڍڙي رڻ جي ڪناري واقع '''منڊل''' ۽ '''پاتري''' جي علائقن ۾ برساتي موسم گذاري.
ان کان پوءِ هو نهروال ڏانهن موٽيو، جتي سنڌ ۾ ٺٽي خلاف چڙهائيءَ جون تياريون ڪيون ويون.
انهيءَ مرحلي تي سلطان جو مقصد طغيءَ کي گرفتار ڪرڻ ۽ سنڌ ۾ سندس پناهگاهن کي ختم ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;SindSadiyon&quot;/&gt;

=== 1350ع: ٺٽي تي چڙهائيءَ جون تياريون ===
751هه، مطابق 1350ع ۾ محمد بن تغلق جي آخري فوجي مهم جون تياريون جاري رهيون.
هڪ تاريخي ترتيب موجب هن برساتي موسم '''گونڊل''' ۾ گذاري ۽ اتي ٺٽي ڏانهن پيشقدميءَ لاءِ فوجي انتظام ڪيا.
تنهن هوندي به ''سنڌ صدين کان'' ۾ نقل ٿيل تاريخي نسخن جي ڀيٽ مان معلوم ٿئي ٿو ته سلطان جي مختلف منزلن، خاص ڪري منڊل، گرنار، نهروال ۽ گونڊل ۾ قيام جي سالن بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SindSadiyon&quot;/&gt;

=== ٺٽي ڏانهن پهرين پيشقدمي ۽ برساتون ===
سنڌ ڏانهن فوجي پيشقدميءَ دوران محمد بن تغلق ٺٽي کان لڳ ڀڳ ست يا اٺ ڪوهه پري پهتو.
ان موقعي تي سخت برساتون شروع ٿيون ۽ زمين جي هيٺان پاڻي نڪرڻ سبب علائقي ۾ پاڻي گڏ ٿي ويو.
انهيءَ صورتحال سبب فوج جي اڳتي وڌڻ ۾ رڪاوٽ پيدا ٿي ۽ سلطان کي واپس موٽڻو پيو.
سلطان '''ٺري''' نالي هنڌ ڏانهن موٽيو، جتي سندس فوج پاڻيءَ جي ڪناري خيما کوڙيا.
تاريخي بيان موجب سلطان کي ٺريءَ ۾ بخار ٿيو ۽ هو بيمار ٿي پيو.&lt;ref name=&quot;SindSadiyon&quot;/&gt;

=== ٺريءَ ۾ بيماري ===
''سنڌ صدين کان'' ۾ نقل ٿيل تاريخي روايت موجب سلطان ٺٽي ڏانهن چڙهائيءَ دوران اوچتي برسات ۽ پاڻيءَ جي چاڙهه سبب ٺريءَ ڏانهن موٽيو.
اتي فوج منزل ڪئي ۽ سلطان کي بخار ٿيو.

هن واقعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ جي دريائي ۽ برساتي حالتن سلطان جي آخري فوجي مهم تي اهم اثر وڌو.
مؤرخن لاءِ هن مهم جو احوال انهيءَ ڪري پڻ اهم آهي جو ''تاريخ فيروز شاهي'' جي مختلف نسخن ۾ سلطان جي منزلن ۽ فوجي ڪاررواين بابت جدا جدا تفصيل محفوظ آهن.&lt;ref name=&quot;SindSadiyon&quot;/&gt;

=== آخري مهم جي تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ===
محمد بن تغلق جي آخري سالن جي تاريخ بابت هڪجهڙي ترتيب سڀني ماخذن ۾ موجود نه آهي.

''سنڌ صدين کان'' ۾ ڏنل ٻن تاريخي ترتيبن ۾ گرنار، منڊل، نهروال ۽ ٻين منزلن جا سال مختلف ڄاڻايا ويا آهن.
انهيءَ اختلاف جو سبب ''تاريخ فيروز شاهي'' جي مختلف نسخن ۾ موجود فرق ۽ بعد وارن مؤرخن طرفان انهن روايتن جي الڳ تشريح آهي.
تنهنڪري 1347ع کان 1351ع تائين سندس هر منزل جي قطعي تاريخ مقرر ڪرڻ وقت اصل فارسي نسخن جي ڀيٽ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;SindSadiyon&quot;/&gt;

== سنڌ ۾ آخري فوجي مهم ==
محمد بن تغلق جي فوج ٺٽي ڏانهن وڌندي مختلف هنڌن تي منزلون ڪيون.
ميرزا قليچ بيگ جي ترجمو ڪيل ''A History of Sind'' موجب سلطان پهرين ٿري نالي هنڌ تي ترسيو، جتي کيس بخار ٿيو. پوءِ هو ڪندل ڏانهن ويو، جتي ڪجهه وقت لاءِ سندس طبيعت بهتر ٿي.
ان کان پوءِ هو ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو، پر ٺٽي کان لڳ ڀڳ 28 ميل پري ٻيهر سخت بيمار ٿي پيو.&lt;ref name=&quot;KalichbegSind&quot;/&gt;
سنڌي تاريخي ماخذن موجب سلطان ٺٽي تي فوجي چڙهائي مڪمل ڪرڻ کان اڳ وفات ڪري ويو، جنهن سبب سندس آخري مهم پنهنجي اصل مقصد تائين نه پهچي سگهي.

== وفات ==
محمد بن تغلق 20 مارچ 1351ع تي سنڌ ۾ ٺٽي جي ويجهو وفات ڪري ويو.
سنڌي تاريخي بيانن ۾ سندس وفات جو هنڌ '''سونڊا'''، '''سونڍا''' يا '''ساموئي''' ڄاڻايو ويو آهي. انهن نالن جي صحيح جاگرافيائي نسبت بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;SindChronology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindSadiyon&quot;/&gt;
هڪ روايت موجب هو ٺٽي کان چوڏهن ڪوهه جي مفاصلي تي پهتو هو ته بيماريءَ سبب وفات ڪيائين.
ٻين روايتن ۾ ٺٽي کان ست يا اٺ ڪوهه جي فاصلي تي برساتن سبب پيشقدمي رڪجڻ ۽ پوءِ ٺريءَ ۾ بخار ٿيڻ جو ذڪر موجود آهي.

اهي تفصيل سلطان جي آخري مهم جي مختلف مرحلن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي هڪ ئي واقعي جو قطعي بيان سمجهڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;SindSadiyon&quot;/&gt;
سندس موت بابت بنيادي تاريخي روايت بخار ۽ بيماريءَ جي آهي. ڪجهه بعد وارن مؤرخن زهر ڏيڻ جو شڪ پڻ ظاهر ڪيو آهي، پر انهيءَ الزام کي ثابت ٿيل حقيقت قرار ڏيڻ لاءِ قطعي ثبوت موجود نه آهن.
سنڌ جي تاريخي ماخذن موجب سندس وفات 21 محرم 752هه تي ٿي.&lt;ref name=&quot;KalichbegSind&quot;/&gt;

=== سيوهڻ ۾ عارضي تدفين جي روايت ===
سنڌ جي تاريخ بابت ڪتاب ''سمن جي سلطنت'' ۾ محمد بن تغلق جي وفات کان پوءِ سندس لاش جي عارضي تدفين بابت هڪ اهم روايت بيان ڪئي وئي آهي.
ان موجب سلطان کي عارضي طور [[سيوهڻ]] ۾ [[لعل شهباز قلندر]] جي مزار جي اولهه پاسي دفنايو ويو.
بعد ۾ انهيءَ عارضي مدفن تي تعمير ٿيل آثارن مان هڪ فارسي ڪتبو دريافت ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.

تاريخدان [[غلام محمد لاکو]] موجب انهيءَ ڪتبي جي مدد سان سنڌ جي وچئين دور جي تاريخ جي هڪ اهم مسئلي جي وضاحت ٿي.&lt;ref name=&quot;SamanSultanat&quot;&gt;{{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |edition=ٽيون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2005 |language=sd}}&lt;/ref&gt;
هن روايت جي وڌيڪ تصديق لاءِ ڪتبي جي مڪمل فارسي عبارت، دريافت جو مقام ۽ ان بابت آثار قديمه جي تحقيقي رپورٽ ڏسڻ ضروري آهي.

=== فيروز شاهه تغلق جي جانشيني ===
سلطان جي وفات کان پوءِ شاهي فوج ۾ جانشينيءَ جو مسئلو پيدا ٿيو.
فوجي اڳواڻن ۽ اميرن سندس مائٽ [[فيروز شاهه تغلق]] کي نئون سلطان تسليم ڪيو..
24 محرم 752هه تي فيروز شاهه جي تخت نشيني ٿي.
هڪ سنڌي روايت موجب فيروز شاهه ٺٽي خلاف فوجي مهم جاري رکڻ بدران دهليءَ ڏانهن واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.
سنڌ مان واپسيءَ دوران هن سيوهڻ ۽ بکر سميت مختلف علائقن ۾ انتظامي مقرريون ڪيون.&lt;ref name=&quot;KalichbegSind&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SamanSultanat&quot;/&gt;

== سنڌ جي تاريخ ۾ اهميت ==
محمد بن تغلق جي سنڌ ۾ وفات هڪ اهم تاريخي واقعو هو، ڇاڪاڻ ته ان سان دهلي سلطنت جي هڪ ڊگهي ۽ سياسي طور غيرمستحڪم حڪومت ختم ٿي.
سنڌ ۾ طغيءَ جي بغاوت، ٺٽي جي ڄامن سان سندس لاڳاپا، ڪاٺياواڙ کان سنڌ ڏانهن فوجي پيشقدمي، ٺريءَ ۾ سلطان جي بيماري، سونڊا يا ساموئي ۾ وفات، سيوهڻ ۾ عارضي تدفين جي روايت ۽ فيروز شاهه جي جانشيني سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ جا اهم واقعا آهن.
سنڌي تاريخي تحقيق لاءِ خاص طور ''سنڌ صدين کان''، ''سمن جي سلطنت'' ۽ ميرزا قليچ بيگ جي ''A History of Sind'' اهم ماخذ آهن.

== تاريخي جائزو ==
محمد بن تغلق جي شخصيت ۽ حڪمرانيءَ بابت تاريخدانن جا رايا مختلف آهن.
رميش چندر دت کيس هڪ غيرمعمولي تعليم يافته پر سياسي فيصلن ۾ غيرعملي حڪمران قرار ڏنو. هن سندس حڪومت جي ڀيٽ [[اورنگزيب]] جي حڪومت سان پڻ ڪئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي حڪمرانن کي وسيع سلطنت ورثي ۾ ملي ۽ ٻنهي جي دور ۾ مرڪزي حڪومت کي وڏن سياسي چئلينجن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Dutt1908Muhammad&quot;/&gt;

جديد تاريخي تحقيق ۾ محمد بن تغلق جي پاليسين کي انهن جي اقتصادي، فوجي ۽ انتظامي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.
سندس ڪيترن تجربن جا مقصد قابل فهم هئا، پر انهن جي نفاذ، مقامي حالتن ۽ انتظامي صلاحيتن ۾ موجود ڪمزورين سبب گهربل نتيجا حاصل نه ٿي سگهيا.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

== ادب ۽ مقبول ثقافت ۾ ==
محمد بن تغلق هندستاني ادب، ڊرامي ۽ سينما ۾ هڪ مشهور تاريخي ڪردار رهيو آهي.
1968ع ۾ [[گريش ڪرناڊ]] سندس زندگيءَ ۽ حڪمرانيءَ تي ٻڌل مشهور ڪنڙ ڊرامو ''[[تغلق (ڊرامو)|تغلق]]'' لکيو.
ساڳئي سال تامل ليکڪ [[چو راماسوامي]] سياسي طنزيه ڊرامو ''محمد بن تغلق'' لکيو، جنهن تي 1971ع ۾ تامل فلم پڻ ٺهي.
محمد بن تغلق جي نالي سان سياسي فيصلن جي غيرمتوقع يا غيرعملي هجڻ لاءِ ''تغلقِي فرمان'' جهڙو اصطلاح پڻ استعمال ٿيندو آهي.

== اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bccd;&quot;
|+ style=&quot;background:#234f70;color:white;padding:10px;&quot; | محمد بن تغلق جي زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | اهميت
|-
| لڳ ڀڳ 1290ع
| پيدائش
| تغلق خاندان ۾ جنم
|-
| 1321ع–1323ع
| ورنگل جون مهمون
| ڪاڪتيا سلطنت جي خاتمي ۾ ڪردار
|-
| 1325ع
| تخت نشيني
| تغلق گهراڻي جو ٻيو سلطان
|-
| 1327ع
| دولت آباد ڏانهن منتقلي
| انتظامي مرڪز جي تبديلي
|-
| 1329ع–1330ع
| علامتي ڪرنسي
| ٽامي ۽ پتل جي سڪن جو تجربو
|-
| 1333ع
| قراچل مهم
| هماليه جي سرحدي علائقن ۾ فوجي ناڪامي
|-
| 1336ع
| وجيانگر سلطنت جو قيام
| ڏکڻ هندستان ۾ نئين طاقت جو اڀار
|-
| 1347ع
| بهمني سلطنت جو قيام
| دکن ۾ دهليءَ جي اقتدار کي ڌڪ
|-
| 1347ع
| اسوال ۽ نهروال ۾ قيام
| طغيءَ جي تعاقب دوران گجرات ۾ فوجي مهم
|-
| 1348ع
| گرنار جي مهم
| راڻي کنگهار خلاف فوجي ڪارروائي
|-
| 1349ع
| منڊل ۽ پاتري ۾ قيام
| ٺٽي خلاف مهم جي تياري
|-
| 1350ع
| سنڌ ڏانهن فوجي پيشقدمي
| ٺٽي تي چڙهائيءَ لاءِ انتظام
|-
| 1351ع
| سنڌ ۾ وفات
| فيروز شاهه تغلق جي جانشيني
|}

== سنڌ ۽ گجرات جي آخري مهم جي تاريخي ترتيب ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5c6d4;&quot;
|+ style=&quot;background:#315f50;color:white;padding:10px;&quot; | محمد بن تغلق جا آخري سال: تاريخي ماخذن موجب
! style=&quot;background:#dcece5;&quot; | هجري سال
! style=&quot;background:#dcece5;&quot; | عيسوي سال
! style=&quot;background:#dcece5;&quot; | هنڌ
! style=&quot;background:#dcece5;&quot; | واقعي جو خلاصو
|-
| 748هه
| 1347ع
| اسوال، نهروال
| طغيءَ جو تعاقب؛ بهمن شاهه جي تاجپوشيءَ جي خبر
|-
| 749هه
| 1348ع
| گرنار، جوناڳڙهه
| راڻي کنگهار خلاف مهم؛ طغيءَ جو فرار
|-
| 750هه
| 1349ع
| منڊل، پاتري، نهروال
| برساتي قيام ۽ ٺٽي خلاف فوجي تياريون
|-
| 751هه
| 1350ع
| گونڊل ۽ سنڌ ڏانهن رستا
| فوجي انتظام ۽ ٺٽي ڏانهن پيشقدمي
|-
| 752هه
| 1351ع
| ٺري، سونڊا يا ساموئي
| بيماري، وفات ۽ جانشيني
|}

''نوٽ:'' هن جدول ۾ ''سنڌ صدين کان'' ۾ ڏنل هڪ تاريخي ترتيب اختيار ڪئي وئي آهي. ساڳئي ماخذ ۾ ٻين نسخن موجب منزلن جي ترتيب ۽ سالن بابت اختلاف پڻ بيان ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindSadiyon&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[غياث الدين تغلق]]
* [[فيروز شاهه تغلق]]
* [[دهلي سلطنت]]
* [[تغلق گهراڻو]]
* [[ٺٽو]]
* [[ساموئي]]
* [[سونڊا]]
* [[سيوهڻ]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[دولت آباد قلعو]]
* [[بهمني سلطنت]]
* [[وجيانگر سلطنت]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=64–66}}
* {{cite book |last=Husain |first=Agha Mahdi |title=The Rise and Fall of Muhammad bin Tughluq |year=1938 |language=en}}
* {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521404778}}
* {{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals—Delhi Sultanat (1206–1526) |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |isbn=9788124110645}}
* {{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=3 |publisher=Trübner &amp; Co. |year=1867}}
* {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind |volume=2 |year=1902 |url=https://persian.packhum.org/text/081101010}}
* {{cite book |last=Lane-Poole |first=Stanley |title=Medieval India under Mohammedan Rule |publisher=Sang-e-Meel Publications |year=2007}}
* {{cite book |last=Malik |first=Jamal |title=Islam in South Asia: A Short History |publisher=Brill |year=2008 |isbn=9789004168596}}
* {{cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013}}
* {{cite book |last=Eaton |first=Richard Maxwell |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700 |publisher=Princeton University Press |year=2015}}
* {{cite book |title=سنڌ صدين کان |editor=ممتاز مهر |publisher=ثقافتي مرڪز |location=ڀٽ شاهه |year=1982 |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page10.html |language=sd}}
* {{cite book |last=لاکو |first=غلام محمد |title=سمن جي سلطنت |edition=ٽيون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2005 |language=sd}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Muhammad_bin_Tughluq محمد بن تغلق جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://www.britannica.com/biography/Muhammad-ibn-Tughluq محمد بن تغلق — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]
* [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-tughlaq-dynasty-1320-1414/ تغلق گهراڻي جي تاريخ — INFLIBNET]
* [https://persian.packhum.org/text/081101010 سنڌ جي تاريخ، جلد ٻيون — ميرزا قليچ بيگ]
* [https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page10.html سنڌ صدين کان — سنڌي ادبي بورڊ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Firman_of_Sultan_Muhammad_b._Tughlaq_Shah.jpg محمد بن تغلق جو اصل شاهي فرمان]

{{Commons category|Muhammad bin Tughluq}}
{{Authority control}}

[[زمرو:دهلي جا سلطان]]
[[زمرو:تغلق گهراڻو]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:ڀارتي مسلمان]]
[[زمرو:14هين صديءَ جا حڪمران]]
[[زمرو:1290ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]]
[[زمرو:1351ع ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>2e6o7c8wu4oat0bg6bqt33vp9h60zlt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جلال الدين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41684</id>
    <revision>
      <id>424357</id>
      <parentid>255995</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:54:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17292" sha1="mbu3q2p0m9dof4ptvzuv5lg978u47k1" xml:space="preserve">
{{Short description|تيرهين صديءَ ۾ دهلي سلطنت طرفان سنڌ جو گورنر}}
{{ٻيا استعمال|جلال الدين}}

{{Infobox royalty
| name = جلال الدين محمد
| title = سنڌ جو گورنر
| image =
| caption =
| succession = [[دهلي سلطنت]] طرفان [[سنڌ]] جو گورنر
| reign = 643هه (1245ع–1246ع) کان؛ پڄاڻي نامعلوم
| predecessor = [[نورالدين محمد]]
| successor = غيريقيني؛ بعد ۾ ڪليچ خان يا قتلغ خان جو ذڪر ملي ٿو
| regent = [[علاءُ الدين مسعود شاهه]]
| full name = ملڪ جلال الدين محمد
| dynasty =
| birth_date = نامعلوم
| birth_place = نامعلوم
| death_date = نامعلوم
| death_place = نامعلوم
| religion = [[اسلام]]
}}

'''جلال الدين محمد''' (انگريزي: ''Malik Jalaluddin Muhammad'')، جنهن کي '''جلال الدين''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، تيرهين صديءَ ۾ [[دهلي سلطنت]] جي [[غلام خاندان]] طرفان [[سنڌ]] جو گورنر هو. کيس سلطان [[علاءُ الدين مسعود شاهه]] پنهنجي سنڌ واري فوجي مهم دوران [[بکر]] ۾ مقرر ڪيو. هن کان اڳ [[نورالدين محمد]] سنڌ جي گورنريءَ تي فائز هو، جنهن کي سلطان عهدي تان هٽائي جلال الدين محمد کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg1902&quot;&gt;{{cite book
 |last=Fredunbeg
 |first=Mirza Kalichbeg
 |author-link=مرزا قليچ بيگ
 |title=A History of Sind
 |volume=2
 |year=1902
 |language=en
 |url=https://persian.packhum.org/text/081101010
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ElliotDowson&quot;&gt;{{cite book
 |editor1-last=Elliot
 |editor1-first=Henry Miers
 |editor2-last=Dowson
 |editor2-first=John
 |title=The History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period
 |publisher=Trübner &amp; Co.
 |location=London
 |language=en
 |url=https://persian.packhum.org/text/080201011/4
}}&lt;/ref&gt;

جلال الدين جي مقرريءَ جو پسمنظر سنڌ ۽ ملتان جي سرحدي علائقن ۾ [[منگول]] حملن، دهلي سلطنت جي ڪمزور ٿيندڙ صوبائي انتظام ۽ سلطان مسعود شاهه جي فوجي ڪاررواين سان لاڳاپيل هو. سندس ذاتي زندگيءَ، خاندان، وفات ۽ گورنريءَ جي صحيح پڄاڻيءَ بابت تفصيلي ڄاڻ موجود نه آهي.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg1902&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== سنڌ ۾ دهلي سلطنت جي اقتدار جو قيام ===

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ، ملتان ۽ اچ جا علائقا مختلف مقامي حڪمرانن ۽ دهلي سلطنت جي وچ ۾ سياسي مقابلي جو مرڪز هئا.

[[ناصرالدين قباچه]] ملتان، اچ ۽ سنڌ جي ڪيترن علائقن تي حڪمراني ڪندو هو. سلطان [[شمس الدين التمش]] جي فوجي مهمن کان پوءِ انهن علائقن جو وڏو حصو دهلي سلطنت جي اثر هيٺ اچي ويو.&lt;ref name=&quot;ElliotDowson&quot;/&gt;

624هه (1227ع) جي لڳ ڀڳ سنڌ جو انتظام نظام الملڪ جي حوالي هو. بعد ۾ التمش نورالدين محمد کي سنڌ جي گورنريءَ تي مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg1902&quot;/&gt;

=== نورالدين محمد جي گورنري ===

مرزا قليچ بيگ جي ''A History of Sind'' موجب، سلطان التمش 630هه (1232ع–1233ع) ۾ نورالدين محمد کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو.

نورالدين محمد جي گورنريءَ جو دور سنڌ جي سرحدي انتظام ۽ دهلي سلطنت جي سياسي بالادستيءَ سان لاڳاپيل هو.

هن دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مقامي حڪمرانن جو اثر برقرار هو، جڏهن ته ملتان ۽ اچ تي ٻاهرين حملن جو خطرو پڻ موجود هو.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg1902&quot;/&gt;

== جلال الدين جي مقرري ==

=== منگولن جو حملو ===

643هه (1245ع–1246ع) ۾ سلطان مسعود شاهه کي خبر پهتي ته منگول فوجون سنڌ جي طرف وڌي آيون آهن ۽ [[اچ]] جي قلعي کي گهيري ورتو اٿن.

ان خطري کي منهن ڏيڻ لاءِ سلطان فوج سان سرحدي علائقن ڏانهن روانو ٿيو.

تاريخي روايت موجب، سلطان جي اچڻ جي خبر ٻڌي منگول فوجون [[سنڌو درياهه]] جي رستي خراسان ڏانهن واپس هليون ويون.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg1902&quot;/&gt;

ان دور ۾ منگولن جي حملي جو خطرو دهلي سلطنت جي اتر اولهه سرحدن لاءِ هڪ اهم مسئلو هو. ملتان، اچ ۽ سنڌ جي انتظامي اهميت ان ڪري پڻ وڌي وئي هئي، جو اهي علائقا اتر اولهه کان ايندڙ فوجي رستن تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MultanHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=History of Multan
 |website=Government of the Punjab
 |url=https://multan.punjab.gov.pk/history_mtn
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سلطان مسعود شاهه جو بکر پهچڻ ===

منگول فوجن جي واپسيءَ کان پوءِ سلطان مسعود شاهه [[بکر]] پهتو.

اتي هن سنڌ جي انتظام جو جائزو ورتو ۽ موجوده گورنر نورالدين محمد کي عهدي تان هٽائي ڇڏيو.

سندس جاءِ تي '''ملڪ جلال الدين محمد''' کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;ElliotDowson&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kalichbeg1902&quot;/&gt;

اعجاز الحق قدوسيءَ جي ''سنڌ جي تاريخ'' ۾ پڻ اهو واقعو بيان ٿيل آهي ته سلطان مسعود بکر پهچي نورالدين محمد کي گورنريءَ تان هٽائي جلال الدين کي مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Quddusi2007&quot;&gt;{{cite book
 |last=قدوسي
 |first=اعجاز الحق
 |title=سنڌ جي تاريخ
 |publisher=مهراڻ اڪيڊمي
 |edition=پهريون
 |year=2007
 |language=sd
 |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html
}}&lt;/ref&gt;

=== مقرريءَ جي تاريخ ===

جلال الدين جي مقرريءَ جو واقعو 643هه جي فوجي مهم سان لاڳاپيل آهي، جيڪو عيسوي حساب سان 1245ع–1246ع ۾ اچي ٿو.

انهيءَ ڪري سندس گورنريءَ جي شروعات کي عام طور '''1245ع يا 1246ع''' سان منسوب ڪري سگهجي ٿو، پر مقرريءَ جو صحيح ڏينهن ۽ مهينو معلوم نه آهي.

== گورنري ۽ انتظام ==

جلال الدين محمد جي گورنريءَ بابت تاريخي ذريعن ۾ محدود معلومات موجود آهي.

سندس مقرريءَ جو بنيادي مقصد سنڌ ۾ دهلي سلطنت جي صوبائي انتظام کي برقرار رکڻ ۽ سرحدي صورتحال کي مضبوط ڪرڻ هو.

ان وقت سنڌ جي انتظام ۾ بکر، اچ، ملتان ۽ سيوهڻ جهڙا مرڪز سياسي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا.

بهرحال، جلال الدين جي دور ۾ مخصوص محصولي سڌارن، فوجي مهمن، تعميراتي ڪمن يا مقامي سردارن سان لاڳاپن بابت ڪا تفصيلي ۽ مستند ڄاڻ دستياب نه آهي.

=== گورنريءَ جو مدو ===

جلال الدين جي گورنريءَ جي آخري تاريخ واضح نه آهي.

مرزا قليچ بيگ جي ماخذ موجب، سندس مقرريءَ کان پوءِ دهليءَ ۾ سلطان مسعود شاهه معزول ٿيو ۽ ناصرالدين محمود تخت تي ويٺو.

پر انهيءَ واقعي مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته جلال الدين ساڳئي ڏينهن گورنريءَ تان هٽايو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg1902&quot;/&gt;

== سلطان مسعود شاهه جي معزولي ==

=== بکر کان دهليءَ ڏانهن واپسي ===

جلال الدين کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪرڻ کان پوءِ سلطان مسعود شاهه دهليءَ ڏانهن واپس روانو ٿيو.

رستي ۾ هو ملتان وٽ ڪجهه وقت ترسيو.

مرزا قليچ بيگ جي نقل ڪيل روايت موجب، سلطان پنهنجي ڪجهه ويجهن ساٿين سان وقت گذارڻ ۽ شراب نوشيءَ ۾ مشغول ٿي ويو.

تاريخي ذريعن ۾ سلطان جي ان رويي کي سندس سياسي ڪمزوريءَ جي سببن مان هڪ طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg1902&quot;/&gt;

=== اميرن جي ناراضگي ===

سلطان مسعود شاهه جي انتظامي ڪمزوريءَ سبب درٻار جي ڪجهه طاقتور اميرن ۾ ناراضگي پيدا ٿي.

انهن سلطان جي چاچي [[ناصرالدين محمود]] سان رابطو ڪيو ۽ کيس دهليءَ جي تخت تي ويهڻ لاءِ دعوت ڏني.

ناصرالدين محمود، سلطان شمس الدين التمش جو پٽ هو ۽ اڳ ۾ بهڙائچ جي انتظام سان لاڳاپيل رهيو هو.&lt;ref name=&quot;ElliotDowson&quot;/&gt;

=== ناصرالدين محمود جي تخت نشيني ===

644هه (1246ع) ۾ سلطان مسعود شاهه کي معزول ڪري قيد ڪيو ويو.

مرزا قليچ بيگ جي روايت موجب، مسعود شاهه کي 23 محرم 644هه تي گرفتار ڪيو ويو ۽ ٻن ڏينهن کان پوءِ ناصرالدين محمود تخت تي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg1902&quot;/&gt;

انهيءَ ڪري ڪجهه سنڌي تاريخي متنن ۾ '''25 محرم 644هه''' کي ناصرالدين محمود جي تخت نشينيءَ جي تاريخ طور ڄاڻايو ويو آهي.

مسعود شاهه جي معزوليءَ سان دهلي سلطنت جي مرڪزي اقتدار ۾ تبديلي آئي، جنهن جا اثر سنڌ سميت ٻين صوبن جي انتظام تي پڻ پيا.

== ناصرالدين محمود جي دور ۾ سنڌ جو انتظام ==

=== سنڌ ڏانهن شاهي مهم ===

ناصرالدين محمود جي حڪومت دوران سنڌ، اچ ۽ ملتان جي انتظامي معاملن تي ٻيهر ڌيان ڏنو ويو.

649هه (1251ع) ۾ ناصرالدين محمود جي فوجي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين تاريخي ماخذن ۾ ملتان ۽ اچ بابت 1252ع کان 1254ع تائين جون مهمون پڻ بيان ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PreMughalSindh&quot;&gt;{{cite book
 |title=History of Sindh During Pre-Mughal Period
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_17-04-52_24782dd1e8a3380d408e5d89011c7935.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سيوهڻ ۽ ملتان ۾ نيون مقرريون ===

مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب، ناصرالدين محمود پنهنجي فوجي مهم دوران سيوهڻ تائين پهتو.

اتي هن '''ڪليچ خان''' کي سيوهڻ جو انتظام سونپيو، جڏهن ته اچ ۽ ملتان جو انتظام '''سنجر''' جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg1902&quot;/&gt;

اعجاز الحق قدوسيءَ جي سنڌي متن ۾ وري ديبل کان بکر تائين '''قتلغ خان''' ۽ بکر کان ملتان جي مٿئين حصي تائين '''سلطان سنجر خان''' جي مقرريءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Quddusi2007&quot;/&gt;

انهن ٻنهي روايتن ۾ نالن، علائقائي حدن ۽ واقعن جي ترتيب بابت اختلاف آهن. ان ڪري انهن کي وڌيڪ اصل ماخذن سان ڀيٽڻ کان سواءِ هڪجهڙو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

=== جلال الدين سان لاڳاپو ===

ناصرالدين محمود جي دور ۾ ٿيل اهي انتظامي فيصلا جلال الدين جي مقرريءَ کان پوءِ جا واقعا هئا.

جلال الدين کي نورالدين محمد جي جاءِ تي مسعود شاهه مقرر ڪيو هو، جڏهن ته سيوهڻ ۽ ملتان بابت نيون مقرريون ناصرالدين محمود جي حڪومت سان لاڳاپيل آهن.

اهو فرق سنڌ جي گورنرن جي صحيح تاريخوار ترتيب قائم ڪرڻ لاءِ اهم آهي.

== تاريخي اهميت ==

جلال الدين محمد جي تاريخي اهميت سندس ذاتي ڪارنامن کان وڌيڪ ان سياسي صورتحال سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ کيس سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو.

سندس مقرريءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته تيرهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جو انتظام دهلي سلطنت جي سرحدي دفاع ۽ مرڪزي سياست سان ڳنڍيل هو.

ان دور ۾ منگول حملن، مقامي سردارن جي طاقت ۽ دهليءَ جي شاهي جانشينيءَ جي بحرانن سبب صوبائي گورنرن جي مقرري ۽ معزولي اهم سياسي معاملا بڻيل هئا.

== اهم واقعن جي تاريخوار فهرست ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9bb6c8;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#24516b;color:white;padding:10px;&quot; | جلال الدين محمد جي مقرريءَ سان لاڳاپيل تاريخي واقعا
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#17384d;&quot; | هجري سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#17384d;&quot; | عيسوي سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#17384d;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#17384d;&quot; | اهميت
|-
| 624هه
| 1227ع
| سنڌ جو انتظام نظام الملڪ جي حوالي
| دهلي سلطنت جي صوبائي انتظام جو پسمنظر
|-
| 630هه
| 1232ع–1233ع
| نورالدين محمد جي گورنري
| جلال الدين کان اڳ وارو گورنر
|-
| 643هه
| 1245ع–1246ع
| منگولن جو اچ تي حملو
| سرحدي فوجي بحران
|-
| 643هه
| 1245ع–1246ع
| سلطان مسعود شاهه جو بکر پهچڻ
| سنڌ جي انتظام ۾ مداخلت
|-
| 643هه
| 1245ع–1246ع
| جلال الدين محمد جي مقرري
| نورالدين محمد جي جاءِ تي گورنر
|-
| 23 محرم 644هه
| 1246ع
| مسعود شاهه جي گرفتاري
| مرڪزي اقتدار جي تبديلي
|-
| 25 محرم 644هه
| 1246ع
| ناصرالدين محمود جي تخت نشيني
| غلام خاندان جو نئون سلطان
|-
| 649هه
| 1251ع
| سنڌ ۽ ملتان بابت شاهي سرگرميون
| صوبائي انتظام جي ٻيهر تنظيم بابت روايتون
|-
| 1252ع–1254ع سان لاڳاپيل هجري سال
| 1252ع–1254ع
| ملتان ۽ اچ ۾ وڌيڪ فوجي ۽ انتظامي تبديليون
| سرحدي علائقن ۾ اقتدار جي جدوجهد
|}

== تاريخي ماخذ ==

جلال الدين محمد بابت معلومات جو بنيادي ذريعو سنڌ جي تاريخي روايتن ۽ دهلي سلطنت جي صوبائي انتظام بابت لکيل ڪتاب آهن.

خاص طور مرزا قليچ بيگ جي ''A History of Sind''، ايڇ. ايم. ايليٽ ۽ جان ڊائوسن جي مرتب ڪيل ''The History of India, as Told by Its Own Historians'' ۽ اعجاز الحق قدوسيءَ جي ''سنڌ جي تاريخ'' ۾ سندس مقرريءَ جو ذڪر موجود آهي.

جلال الدين جي نالي، گورنريءَ جي مدت ۽ جانشين بابت وڌيڪ تحقيق لاءِ [[منهاج سراج جوزجاني]] جي ''طبقاتِ ناصري'' ۽ سنڌ جي ٻين تاريخي ماخذن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.

== وڌيڪ ڏسو ==

* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[بکر]]
* [[سيوهڻ]]
* [[دهلي سلطنت]]
* [[غلام خاندان]]
* [[علاءُ الدين مسعود شاهه]]
* [[ناصرالدين محمود]]
* [[نورالدين محمد]]
* [[قتلغ خان]]

== دھلي جي غلام گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست ==

{{دھلي جي غلام گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://persian.packhum.org/text/081101010 مرزا قليچ بيگ، A History of Sind، جلد ٻيو]
* [https://persian.packhum.org/text/080201011/4 The History of India — سنڌ جي گورنرن بابت تاريخي بيان]
* [https://sahitya-akademi.gov.in/library/e-books/History_of_Sind.pdf History of Sind — ساهتيه اڪادمي]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bhakkar وڪيميڊيا ڪامنز تي بکر بابت تصويرون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sehwan وڪيميڊيا ڪامنز تي سيوهڻ بابت تصويرون]

{{DEFAULTSORT:جلال الدين محمد}}
[[زمرو:سنڌ جا گورنر]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:دهلي سلطنت]]
[[زمرو:غلام خاندان]]
[[زمرو:13هين صديءَ جا حڪومتي عملدار]]</text>
      <sha1>mbu3q2p0m9dof4ptvzuv5lg978u47k1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424358</id>
      <parentid>424357</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:54:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17247" sha1="3lqkjdl07tqxuaee36fh3phpkjahk0i" xml:space="preserve">
{{Short description|تيرهين صديءَ ۾ دهلي سلطنت طرفان سنڌ جو گورنر}}


{{Infobox royalty
| name = جلال الدين محمد
| title = سنڌ جو گورنر
| image =
| caption =
| succession = [[دهلي سلطنت]] طرفان [[سنڌ]] جو گورنر
| reign = 643هه (1245ع–1246ع) کان؛ پڄاڻي نامعلوم
| predecessor = [[نورالدين محمد]]
| successor = غيريقيني؛ بعد ۾ ڪليچ خان يا قتلغ خان جو ذڪر ملي ٿو
| regent = [[علاءُ الدين مسعود شاهه]]
| full name = ملڪ جلال الدين محمد
| dynasty =
| birth_date = نامعلوم
| birth_place = نامعلوم
| death_date = نامعلوم
| death_place = نامعلوم
| religion = [[اسلام]]
}}

'''جلال الدين محمد''' (انگريزي: ''Malik Jalaluddin Muhammad'')، جنهن کي '''جلال الدين''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، تيرهين صديءَ ۾ [[دهلي سلطنت]] جي [[غلام خاندان]] طرفان [[سنڌ]] جو گورنر هو. کيس سلطان [[علاءُ الدين مسعود شاهه]] پنهنجي سنڌ واري فوجي مهم دوران [[بکر]] ۾ مقرر ڪيو. هن کان اڳ [[نورالدين محمد]] سنڌ جي گورنريءَ تي فائز هو، جنهن کي سلطان عهدي تان هٽائي جلال الدين محمد کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg1902&quot;&gt;{{cite book
 |last=Fredunbeg
 |first=Mirza Kalichbeg
 |author-link=مرزا قليچ بيگ
 |title=A History of Sind
 |volume=2
 |year=1902
 |language=en
 |url=https://persian.packhum.org/text/081101010
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ElliotDowson&quot;&gt;{{cite book
 |editor1-last=Elliot
 |editor1-first=Henry Miers
 |editor2-last=Dowson
 |editor2-first=John
 |title=The History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period
 |publisher=Trübner &amp; Co.
 |location=London
 |language=en
 |url=https://persian.packhum.org/text/080201011/4
}}&lt;/ref&gt;

جلال الدين جي مقرريءَ جو پسمنظر سنڌ ۽ ملتان جي سرحدي علائقن ۾ [[منگول]] حملن، دهلي سلطنت جي ڪمزور ٿيندڙ صوبائي انتظام ۽ سلطان مسعود شاهه جي فوجي ڪاررواين سان لاڳاپيل هو. سندس ذاتي زندگيءَ، خاندان، وفات ۽ گورنريءَ جي صحيح پڄاڻيءَ بابت تفصيلي ڄاڻ موجود نه آهي.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg1902&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== سنڌ ۾ دهلي سلطنت جي اقتدار جو قيام ===

تيرهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ، ملتان ۽ اچ جا علائقا مختلف مقامي حڪمرانن ۽ دهلي سلطنت جي وچ ۾ سياسي مقابلي جو مرڪز هئا.

[[ناصرالدين قباچه]] ملتان، اچ ۽ سنڌ جي ڪيترن علائقن تي حڪمراني ڪندو هو. سلطان [[شمس الدين التمش]] جي فوجي مهمن کان پوءِ انهن علائقن جو وڏو حصو دهلي سلطنت جي اثر هيٺ اچي ويو.&lt;ref name=&quot;ElliotDowson&quot;/&gt;

624هه (1227ع) جي لڳ ڀڳ سنڌ جو انتظام نظام الملڪ جي حوالي هو. بعد ۾ التمش نورالدين محمد کي سنڌ جي گورنريءَ تي مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg1902&quot;/&gt;

=== نورالدين محمد جي گورنري ===

مرزا قليچ بيگ جي ''A History of Sind'' موجب، سلطان التمش 630هه (1232ع–1233ع) ۾ نورالدين محمد کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو.

نورالدين محمد جي گورنريءَ جو دور سنڌ جي سرحدي انتظام ۽ دهلي سلطنت جي سياسي بالادستيءَ سان لاڳاپيل هو.

هن دور ۾ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مقامي حڪمرانن جو اثر برقرار هو، جڏهن ته ملتان ۽ اچ تي ٻاهرين حملن جو خطرو پڻ موجود هو.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg1902&quot;/&gt;

== جلال الدين جي مقرري ==

=== منگولن جو حملو ===

643هه (1245ع–1246ع) ۾ سلطان مسعود شاهه کي خبر پهتي ته منگول فوجون سنڌ جي طرف وڌي آيون آهن ۽ [[اچ]] جي قلعي کي گهيري ورتو اٿن.

ان خطري کي منهن ڏيڻ لاءِ سلطان فوج سان سرحدي علائقن ڏانهن روانو ٿيو.

تاريخي روايت موجب، سلطان جي اچڻ جي خبر ٻڌي منگول فوجون [[سنڌو درياهه]] جي رستي خراسان ڏانهن واپس هليون ويون.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg1902&quot;/&gt;

ان دور ۾ منگولن جي حملي جو خطرو دهلي سلطنت جي اتر اولهه سرحدن لاءِ هڪ اهم مسئلو هو. ملتان، اچ ۽ سنڌ جي انتظامي اهميت ان ڪري پڻ وڌي وئي هئي، جو اهي علائقا اتر اولهه کان ايندڙ فوجي رستن تي واقع هئا.&lt;ref name=&quot;MultanHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=History of Multan
 |website=Government of the Punjab
 |url=https://multan.punjab.gov.pk/history_mtn
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سلطان مسعود شاهه جو بکر پهچڻ ===

منگول فوجن جي واپسيءَ کان پوءِ سلطان مسعود شاهه [[بکر]] پهتو.

اتي هن سنڌ جي انتظام جو جائزو ورتو ۽ موجوده گورنر نورالدين محمد کي عهدي تان هٽائي ڇڏيو.

سندس جاءِ تي '''ملڪ جلال الدين محمد''' کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;ElliotDowson&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kalichbeg1902&quot;/&gt;

اعجاز الحق قدوسيءَ جي ''سنڌ جي تاريخ'' ۾ پڻ اهو واقعو بيان ٿيل آهي ته سلطان مسعود بکر پهچي نورالدين محمد کي گورنريءَ تان هٽائي جلال الدين کي مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Quddusi2007&quot;&gt;{{cite book
 |last=قدوسي
 |first=اعجاز الحق
 |title=سنڌ جي تاريخ
 |publisher=مهراڻ اڪيڊمي
 |edition=پهريون
 |year=2007
 |language=sd
 |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html
}}&lt;/ref&gt;

=== مقرريءَ جي تاريخ ===

جلال الدين جي مقرريءَ جو واقعو 643هه جي فوجي مهم سان لاڳاپيل آهي، جيڪو عيسوي حساب سان 1245ع–1246ع ۾ اچي ٿو.

انهيءَ ڪري سندس گورنريءَ جي شروعات کي عام طور '''1245ع يا 1246ع''' سان منسوب ڪري سگهجي ٿو، پر مقرريءَ جو صحيح ڏينهن ۽ مهينو معلوم نه آهي.

== گورنري ۽ انتظام ==

جلال الدين محمد جي گورنريءَ بابت تاريخي ذريعن ۾ محدود معلومات موجود آهي.

سندس مقرريءَ جو بنيادي مقصد سنڌ ۾ دهلي سلطنت جي صوبائي انتظام کي برقرار رکڻ ۽ سرحدي صورتحال کي مضبوط ڪرڻ هو.

ان وقت سنڌ جي انتظام ۾ بکر، اچ، ملتان ۽ سيوهڻ جهڙا مرڪز سياسي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا.

بهرحال، جلال الدين جي دور ۾ مخصوص محصولي سڌارن، فوجي مهمن، تعميراتي ڪمن يا مقامي سردارن سان لاڳاپن بابت ڪا تفصيلي ۽ مستند ڄاڻ دستياب نه آهي.

=== گورنريءَ جو مدو ===

جلال الدين جي گورنريءَ جي آخري تاريخ واضح نه آهي.

مرزا قليچ بيگ جي ماخذ موجب، سندس مقرريءَ کان پوءِ دهليءَ ۾ سلطان مسعود شاهه معزول ٿيو ۽ ناصرالدين محمود تخت تي ويٺو.

پر انهيءَ واقعي مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته جلال الدين ساڳئي ڏينهن گورنريءَ تان هٽايو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg1902&quot;/&gt;

== سلطان مسعود شاهه جي معزولي ==

=== بکر کان دهليءَ ڏانهن واپسي ===

جلال الدين کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪرڻ کان پوءِ سلطان مسعود شاهه دهليءَ ڏانهن واپس روانو ٿيو.

رستي ۾ هو ملتان وٽ ڪجهه وقت ترسيو.

مرزا قليچ بيگ جي نقل ڪيل روايت موجب، سلطان پنهنجي ڪجهه ويجهن ساٿين سان وقت گذارڻ ۽ شراب نوشيءَ ۾ مشغول ٿي ويو.

تاريخي ذريعن ۾ سلطان جي ان رويي کي سندس سياسي ڪمزوريءَ جي سببن مان هڪ طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg1902&quot;/&gt;

=== اميرن جي ناراضگي ===

سلطان مسعود شاهه جي انتظامي ڪمزوريءَ سبب درٻار جي ڪجهه طاقتور اميرن ۾ ناراضگي پيدا ٿي.

انهن سلطان جي چاچي [[ناصرالدين محمود]] سان رابطو ڪيو ۽ کيس دهليءَ جي تخت تي ويهڻ لاءِ دعوت ڏني.

ناصرالدين محمود، سلطان شمس الدين التمش جو پٽ هو ۽ اڳ ۾ بهڙائچ جي انتظام سان لاڳاپيل رهيو هو.&lt;ref name=&quot;ElliotDowson&quot;/&gt;

=== ناصرالدين محمود جي تخت نشيني ===

644هه (1246ع) ۾ سلطان مسعود شاهه کي معزول ڪري قيد ڪيو ويو.

مرزا قليچ بيگ جي روايت موجب، مسعود شاهه کي 23 محرم 644هه تي گرفتار ڪيو ويو ۽ ٻن ڏينهن کان پوءِ ناصرالدين محمود تخت تي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg1902&quot;/&gt;

انهيءَ ڪري ڪجهه سنڌي تاريخي متنن ۾ '''25 محرم 644هه''' کي ناصرالدين محمود جي تخت نشينيءَ جي تاريخ طور ڄاڻايو ويو آهي.

مسعود شاهه جي معزوليءَ سان دهلي سلطنت جي مرڪزي اقتدار ۾ تبديلي آئي، جنهن جا اثر سنڌ سميت ٻين صوبن جي انتظام تي پڻ پيا.

== ناصرالدين محمود جي دور ۾ سنڌ جو انتظام ==

=== سنڌ ڏانهن شاهي مهم ===

ناصرالدين محمود جي حڪومت دوران سنڌ، اچ ۽ ملتان جي انتظامي معاملن تي ٻيهر ڌيان ڏنو ويو.

649هه (1251ع) ۾ ناصرالدين محمود جي فوجي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين تاريخي ماخذن ۾ ملتان ۽ اچ بابت 1252ع کان 1254ع تائين جون مهمون پڻ بيان ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PreMughalSindh&quot;&gt;{{cite book
 |title=History of Sindh During Pre-Mughal Period
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_17-04-52_24782dd1e8a3380d408e5d89011c7935.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سيوهڻ ۽ ملتان ۾ نيون مقرريون ===

مرزا قليچ بيگ جي بيان موجب، ناصرالدين محمود پنهنجي فوجي مهم دوران سيوهڻ تائين پهتو.

اتي هن '''ڪليچ خان''' کي سيوهڻ جو انتظام سونپيو، جڏهن ته اچ ۽ ملتان جو انتظام '''سنجر''' جي حوالي ڪيو.&lt;ref name=&quot;Kalichbeg1902&quot;/&gt;

اعجاز الحق قدوسيءَ جي سنڌي متن ۾ وري ديبل کان بکر تائين '''قتلغ خان''' ۽ بکر کان ملتان جي مٿئين حصي تائين '''سلطان سنجر خان''' جي مقرريءَ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Quddusi2007&quot;/&gt;

انهن ٻنهي روايتن ۾ نالن، علائقائي حدن ۽ واقعن جي ترتيب بابت اختلاف آهن. ان ڪري انهن کي وڌيڪ اصل ماخذن سان ڀيٽڻ کان سواءِ هڪجهڙو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

=== جلال الدين سان لاڳاپو ===

ناصرالدين محمود جي دور ۾ ٿيل اهي انتظامي فيصلا جلال الدين جي مقرريءَ کان پوءِ جا واقعا هئا.

جلال الدين کي نورالدين محمد جي جاءِ تي مسعود شاهه مقرر ڪيو هو، جڏهن ته سيوهڻ ۽ ملتان بابت نيون مقرريون ناصرالدين محمود جي حڪومت سان لاڳاپيل آهن.

اهو فرق سنڌ جي گورنرن جي صحيح تاريخوار ترتيب قائم ڪرڻ لاءِ اهم آهي.

== تاريخي اهميت ==

جلال الدين محمد جي تاريخي اهميت سندس ذاتي ڪارنامن کان وڌيڪ ان سياسي صورتحال سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ کيس سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو.

سندس مقرريءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته تيرهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جو انتظام دهلي سلطنت جي سرحدي دفاع ۽ مرڪزي سياست سان ڳنڍيل هو.

ان دور ۾ منگول حملن، مقامي سردارن جي طاقت ۽ دهليءَ جي شاهي جانشينيءَ جي بحرانن سبب صوبائي گورنرن جي مقرري ۽ معزولي اهم سياسي معاملا بڻيل هئا.

== اهم واقعن جي تاريخوار فهرست ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9bb6c8;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#24516b;color:white;padding:10px;&quot; | جلال الدين محمد جي مقرريءَ سان لاڳاپيل تاريخي واقعا
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#17384d;&quot; | هجري سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#17384d;&quot; | عيسوي سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#17384d;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#17384d;&quot; | اهميت
|-
| 624هه
| 1227ع
| سنڌ جو انتظام نظام الملڪ جي حوالي
| دهلي سلطنت جي صوبائي انتظام جو پسمنظر
|-
| 630هه
| 1232ع–1233ع
| نورالدين محمد جي گورنري
| جلال الدين کان اڳ وارو گورنر
|-
| 643هه
| 1245ع–1246ع
| منگولن جو اچ تي حملو
| سرحدي فوجي بحران
|-
| 643هه
| 1245ع–1246ع
| سلطان مسعود شاهه جو بکر پهچڻ
| سنڌ جي انتظام ۾ مداخلت
|-
| 643هه
| 1245ع–1246ع
| جلال الدين محمد جي مقرري
| نورالدين محمد جي جاءِ تي گورنر
|-
| 23 محرم 644هه
| 1246ع
| مسعود شاهه جي گرفتاري
| مرڪزي اقتدار جي تبديلي
|-
| 25 محرم 644هه
| 1246ع
| ناصرالدين محمود جي تخت نشيني
| غلام خاندان جو نئون سلطان
|-
| 649هه
| 1251ع
| سنڌ ۽ ملتان بابت شاهي سرگرميون
| صوبائي انتظام جي ٻيهر تنظيم بابت روايتون
|-
| 1252ع–1254ع سان لاڳاپيل هجري سال
| 1252ع–1254ع
| ملتان ۽ اچ ۾ وڌيڪ فوجي ۽ انتظامي تبديليون
| سرحدي علائقن ۾ اقتدار جي جدوجهد
|}

== تاريخي ماخذ ==

جلال الدين محمد بابت معلومات جو بنيادي ذريعو سنڌ جي تاريخي روايتن ۽ دهلي سلطنت جي صوبائي انتظام بابت لکيل ڪتاب آهن.

خاص طور مرزا قليچ بيگ جي ''A History of Sind''، ايڇ. ايم. ايليٽ ۽ جان ڊائوسن جي مرتب ڪيل ''The History of India, as Told by Its Own Historians'' ۽ اعجاز الحق قدوسيءَ جي ''سنڌ جي تاريخ'' ۾ سندس مقرريءَ جو ذڪر موجود آهي.

جلال الدين جي نالي، گورنريءَ جي مدت ۽ جانشين بابت وڌيڪ تحقيق لاءِ [[منهاج سراج جوزجاني]] جي ''طبقاتِ ناصري'' ۽ سنڌ جي ٻين تاريخي ماخذن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.

== وڌيڪ ڏسو ==

* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[بکر]]
* [[سيوهڻ]]
* [[دهلي سلطنت]]
* [[غلام خاندان]]
* [[علاءُ الدين مسعود شاهه]]
* [[ناصرالدين محمود]]
* [[نورالدين محمد]]
* [[قتلغ خان]]

== دھلي جي غلام گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست ==

{{دھلي جي غلام گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست}}

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://persian.packhum.org/text/081101010 مرزا قليچ بيگ، A History of Sind، جلد ٻيو]
* [https://persian.packhum.org/text/080201011/4 The History of India — سنڌ جي گورنرن بابت تاريخي بيان]
* [https://sahitya-akademi.gov.in/library/e-books/History_of_Sind.pdf History of Sind — ساهتيه اڪادمي]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bhakkar وڪيميڊيا ڪامنز تي بکر بابت تصويرون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sehwan وڪيميڊيا ڪامنز تي سيوهڻ بابت تصويرون]

{{DEFAULTSORT:جلال الدين محمد}}
[[زمرو:سنڌ جا گورنر]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:دهلي سلطنت]]
[[زمرو:غلام خاندان]]
[[زمرو:13هين صديءَ جا حڪومتي عملدار]]</text>
      <sha1>3lqkjdl07tqxuaee36fh3phpkjahk0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مغل سلطنت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72426</id>
    <revision>
      <id>424416</id>
      <parentid>419838</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:03:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30407" sha1="20tbpqlggxumupj07uotxvuvdo1uaaz" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox former country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = [[اوائلي جديد دور]]
| image_map = Joppen1907India1700a.jpg
| image_map_caption = لڳ ڀڳ 1700ع ۾ مغل سلطنت جي پکيڙ ڏيکاريندڙ تاريخي نقشو
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل 1526ع
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]]
| date_event3 = 5 نومبر 1556ع
| event4 = [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] جي وفات
| date_event4 = 1707ع
| event5 = [[نادر شاهه جو هندستان تي حملو]]
| date_event5 = 1739ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو ۽ [[بهادر شاهه ظفر]] جي جلاوطني
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| p2 = هندستان جون علائقائي رياستون
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي [[بادشاهت]]
| title_leader = [[مغل شهنشاهه|شهنشاهه]]
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[دهلي]]، [[فتح پور سيڪري]] ۽ [[لاهور]] مختلف دورن ۾
| official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] (درباري ۽ انتظامي)
| common_languages = [[چغتائي ٻولي|چغتائي ترڪي]]، [[هندستاني ٻولي|هندستاني]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = [[اسلام]] (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = [[رپيو]]، دام ۽ ٻيا سڪا
| today = [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جا ڪجهه حصا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'')، جنهن کي '''مغليه سلطنت'''، '''تيموري سلطنت''' ۽ '''گورڪاني سلطنت''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڏکڻ ايشيا]] جي هڪ وڏي اوائلي جديد سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 21 اپريل 1526ع تي [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هيءَ سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;&gt;{{cite book
 |last=Stein
 |first=Burton
 |title=A History of India
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |year=2010
 |isbn=9781405195096
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg|thumb|left|200px|[[ظهيرالدين محمد بابر]] جو سترهين صديءَ ۾ تيار ڪيل تصويري خاڪو. بابر مغل سلطنت جو باني هو.]]

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي. تنهن هوندي به 1540ع کان 1555ع تائين اتر هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. 1555ع ۾ [[همايون]] دهليءَ ۾ مغل حڪومت بحال ڪئي. سندس جانشين [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ سلطنت جي انتظامي، فوجي ۽ سياسي بنيادن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين ڏکڻ ايشيا جي وڏين سياسي طاقتن مان هڪ رهي. سترهين صديءَ ۾ سندس علائقائي اثر اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ماٿريءَ کان اوڀر ۾ [[بنگال]] ۽ [[آسام]] جي ڀرپاسي تائين، اتر ۾ [[ڪشمير]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن کان ڏکڻ ۾ [[دکن]] تائين پکڙيل هو. سلطنت جي حدن ۽ سڌي انتظامي اختيار جي نوعيت مختلف دورن ۽ علائقن ۾ بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;/&gt;

[[اورنگزيب عالمگير]] جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. تنهن هوندي به ڊگهيون جنگيون، فوجي خرچ، صوبائي سياسي اختلاف ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا. 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سلطنت جي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

ارڙهين صديءَ ۾ [[مراٺا سلطنت|مراٺن]]، [[سک]] قوتن، خودمختيار صوبائي حڪمرانن ۽ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي عروج مغل شهنشاهن جي حقيقي اقتدار کي محدود ڪيو. 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي حملي پڻ سلطنت کي وڏو سياسي ۽ مالي نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858|هندستان جي حڪومت بابت قانون]] وسيلي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمراني ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪومت شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جا نالا ==

=== تيموري سلطنت ===

بابر ۽ سندس جانشينن جو تعلق [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان هو. انهيءَ سبب مغل شاهي خاندان پنهنجي سياسي مشروعيت لاءِ [[امير تيمور]] جي نسب ۽ حڪمرانيءَ جي روايتن کي اهميت ڏيندو هو. همعصر ۽ بعد وارن فارسي ماخذن ۾ هن گهراڻي ۽ ان جي حڪومت لاءِ تيموري نسبت استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;Avari2013&quot;&gt;{{cite book
 |last=Avari
 |first=Burjor
 |title=Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent
 |publisher=Routledge
 |year=2013
 |isbn=9780415580618
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل شاهي خاندان جي تاريخي سڃاڻپ ۾ وچ ايشيائي ترڪ-منگول روايتون، فارسي درٻاري ثقافت ۽ هندستاني سياسي ۽ سماجي ماحول گڏجي اثرانداز ٿيا. ان ڪري سلطنت کي رڳو هڪ نسلي يا ثقافتي سڃاڻپ تائين محدود ڪرڻ تاريخي لحاظ کان مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2002
 |isbn=9780521522915
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گورڪاني سلطنت ===

مغل حڪمران گهراڻي لاءِ '''گورڪاني''' يا '''گورڪانيان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. ''گورڪان''، منگولي لفظ ''ڪورگان'' (''kürägän'') جي فارسي صورت آهي، جنهن جي معنيٰ '''داماد''' آهي. اهو لقب تيمور جي چنگيزي خاندان سان شاديءَ واري نسبت سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Thackston2&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |editor-last=Thackston
 |editor-first=Wheeler M.
 |title=The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor
 |publisher=Modern Library
 |location=New York
 |year=2002
 |isbn=9780375761379
 |page=xlvi
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گورڪاني نسبت مغل شاهي خاندان جي سياسي سڃاڻپ جو اهم حصو هئي. ان نسبت سان تيموري ۽ چنگيزي حڪمرانيءَ جي روايتن سان لاڳاپو ظاهر ڪيو ويندو هو.

=== مغل يا مغول ===

'''مغل''' لفظ [[منگول]] جي عربي ۽ فارسي صورتن مان نڪتل آهي. يورپي لکتن ۾ مغل حڪمرانن لاءِ ''Mogul'' ۽ ''Mughal'' جهڙا لفظ استعمال ٿيا، جيڪي پوءِ تاريخ نويسيءَ ۾ عام ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Hodgson&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hodgson
 |first=Marshall G. S.
 |title=The Venture of Islam
 |volume=3
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2009
 |isbn=9780226346885
 |page=62
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مغل حڪمران گهراڻي جو نسبي تعلق چنگيزي روايتن سان پڻ هو، پر ان جي درٻاري، ادبي ۽ انتظامي ثقافت تي فارسي ۽ تيموري اثر تمام گهرا هئا.

=== هندستان ۽ سلطنتِ هندستان ===

مغل دور جي سياسي ۽ انتظامي لکتن ۾ '''هندستان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. [[آئينِ اڪبري]] ۽ ٻين فارسي ماخذن ۾ هندستان کي جاگرافيائي، سياسي ۽ انتظامي مفهوم ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Vanina2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Vanina
 |first=Eugenia
 |title=Medieval Indian Mindscapes: Space, Time, Society, Man
 |publisher=Primus Books
 |year=2012
 |isbn=9789380607191
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سياسي اصطلاحن ۾ ''سلطنتِ هندستان''، ''مملڪت'' ۽ ''قلمرو'' جهڙا لفظ پڻ ملن ٿا. خاص طور ارڙهين صديءَ جي سياسي لکتن ۾ ''سلطنتِ هندستان'' جو تصور مرڪزي شهنشاهي اقتدار ۽ مختلف صوبائي حڪومتن جي لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.

=== نالن جو تقابلي جائزو ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a9bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل سلطنت جا تاريخي ۽ رائج نالا'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | ٻولي يا پسمنظر
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي مفهوم
|-
| '''مغل سلطنت'''
| جديد سنڌي ۽ انگريزي تاريخ نويسي
| ڏکڻ ايشيا ۾ تيموري اصل جي حڪمران گهراڻي جي سلطنت
|-
| '''مغليه سلطنت'''
| اردو ۽ سنڌي استعمال
| مغل سلطنت جو متبادل رائج نالو
|-
| '''تيموري سلطنت'''
| شاهي خانداني نسبت
| امير تيمور جي نسل ۽ سياسي ورثي سان لاڳاپو
|-
| '''گورڪاني سلطنت'''
| فارسي ۽ تيموري روايت
| گورڪاني شاهي گهراڻي جي نسبت
|-
| '''سلطنتِ هندستان'''
| فارسي سياسي ۽ انتظامي اصطلاح
| هندستان ۾ شهنشاهي حڪمراني ۽ ان جو قلمرو
|-
| '''Mughal Empire'''
| انگريزي
| جديد عالمي تاريخ نويسيءَ ۾ عام نالو
|}

== تاريخ ==

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

=== بابر جو خانداني ۽ سياسي پسمنظر ===

[[ظهيرالدين محمد بابر]] وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] [[فرغانه]] جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو. پيءُ جي پاسي کان بابر جو تعلق ترڪ بڻيل [[برلاس]] قبيلي سان هو، جڏهن ته ماءُ جي پاسي کان سندس نسب چنگيزي خاندان سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;/&gt;

بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ فرغانه ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. هن سمرقند تي مختلف وقتن تي قبضو ڪيو، پر [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪ قوتن جي عروج سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.

وچ ايشيا ۾ سياسي ۽ فوجي ناڪامين کان پوءِ بابر ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪري اتي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

ڪابل سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. هن اتان افغانستان جي ٻين علائقن، پنجاب ۽ اتر هندستان ڏانهن مهمون منظم ڪيون.

=== هندستان ڏانهن پيشقدمي ===

[[سلطنت دهلي]] جي آخري لوڌي حڪمران [[ابراهيم لوڌي]] جي دور ۾ افغان اميرن ۽ صوبائي سردارن وچ ۾ سياسي اختلاف وڌيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا ۽ ابراهيم لوڌي خلاف سندس مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

انهن رابطن بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا پيدا ڪيا. تنهن هوندي به بابر جي هندستاني مهمن کي رڳو دولت خان جي دعوت جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن، پنجاب بابت اڳوڻن ارادن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

بابر پنهنجي فوج ۾ گھوڙيسوار دستن، بارودي هٿيارن ۽ ميداني توپخاني کي گڏيل حڪمت عمليءَ تحت استعمال ڪيو. وچ ايشيا جي جنگي تجربن سندس فوجي تنظيم ۽ حڪمت عمليءَ تي اثر وڌو.

=== پاڻي پت جي پهرين جنگ (1526ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}}

21 اپريل 1526ع تي بابر جي فوج ۽ ابراهيم لوڌي جي فوج وچ ۾ [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ فيصلائتي جنگ لڳي.

بابر پنهنجي فوجي صف بنديءَ ۾ توپخاني، بندوق بردار دستن، رڪاوٽن ۽ گھوڙيسوار حملي جي حڪمت عملين کي استعمال ڪيو. سندس فوج ۾ عثماني جنگي طريقن کان واقف توپچي پڻ شامل هئا.

ابراهيم لوڌي جي فوج ۾ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گھوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي شامل هئا. بابر جي فوج لوڌي فوج کي شڪست ڏني ۽ ابراهيم لوڌي جنگ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جنگ ۾ بارودي هٿيارن ۽ فوجي تنظيم اهم ڪردار ادا ڪيو. بهرحال، اها دعويٰ ته ابراهيم لوڌي جي فوج بابر کان لازمي طور ڏهه ڀيرا وڏي هئي، يا سندس شڪست جو اڪيلو سبب توپن جي آواز کان هاٿين جو ڀڄڻ هو، احتياط سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ فوجي تعداد ۽ جنگ جي تفصيلن بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر [[دهلي]] ۽ [[آگرو|آگري]] تي قبضو ڪيو. آگرو نئين مغل حڪومت جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== خانوا، چنديري ۽ گهاگهرا جون جنگيون ===

{{Main|خانوا جي جنگ}}

پاڻي پت جي فتح باوجود بابر جي حڪومت کي اتر هندستان جي ٻين طاقتور حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

1527ع ۾ [[ميواڙ]] جي حڪمران [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ ۾ راجپوت اتحاد ۽ بابر جي فوج وچ ۾ [[خانوا جي جنگ]] لڳي. راڻا سانگا اتر هندستان جي اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻن مان هڪ هو.

خانوا جي جنگ ۾ بابر جي فوج راجپوت اتحاد کي شڪست ڏني. ان فتح سان مغل اقتدار کي وڌيڪ استحڪام مليو.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hooja
 |first=Rima
 |title=A History of Rajasthan
 |publisher=Rupa
 |year=2006
 |isbn=9788129115010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1528ع ۾ بابر [[چنديري]] جي مهم هلائي ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ذريعي افغان مخالف قوتن کي شڪست ڏني.

انهن جنگين سان اتر هندستان ۾ مغل اقتدار جي فوجي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ مدد ملي، پر مقامي سردارن ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== بابر جي وفات ۽ جانشيني ===

بابر 26 ڊسمبر 1530ع تي آگري ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.

بابر کي شروعات ۾ آگري ۾ دفنايو ويو هو. بعد ۾ سندس مڙهه ڪابل منتقل ڪيو ويو، جتي [[باغ بابر]] ۾ سندس مقبرو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

بابر جي حڪومت هندستان ۾ رڳو چار سال هلي، پر هن هڪ اهڙي شاهي گهراڻي جو بنياد رکيو جنهن جي سياسي ۽ ثقافتي ورثي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Humayun detail.jpg|thumb|right|200px|[[همايون]] جو تصويري خاڪو، جيڪو سترهين صديءَ جي مغل مصوريءَ سان تعلق رکي ٿو.]]

=== همايون جي ابتدائي حڪومت (1530ع–1540ع) ===

[[نصيرالدين محمد همايون]] 1530ع ۾ پنهنجي والد بابر جي وفات کان پوءِ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

همايون جي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ مغل سلطنت جا انتظامي ۽ فوجي بنياد اڃا مڪمل طور مضبوط نه ٿيا هئا. سندس ڀائرن، خاص طور [[ڪامران مرزا]]، جي سياسي مفادن ۽ مختلف علائقن ۾ افغان قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو '''فريد خان''' هو.

فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت، انتظامي صلاحيت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

{{Main|شير شاهه سوري|چوسا جي جنگ|قنوج جي جنگ}}

1539ع ۾ [[چوسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.

1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي. انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي دهلي ۽ آگري جو اقتدار ڇڏڻو پيو.

شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪري [[سوري سلطنت]] جو بنياد وڌو. اهڙيءَ طرح 1540ع کان 1555ع تائين مغل حڪومت جي تسلسل ۾ سياسي وقفو پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا انتظامي ۽ مالياتي سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.

هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.

زميني محصول جي وصولي، رستن جي حفاظت ۽ فوجي نگرانيءَ کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف انتظامي قدم کنيا ويا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرانڊ ٽرنڪ روڊ ===

{{Main|گرانڊ ٽرنڪ روڊ}}

شير شاهه سوري پنهنجي دور ۾ قديم واپاري ۽ فوجي رستن جي مرمت، توسيع ۽ انتظام تي ڌيان ڏنو.

انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ '''[[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]]''' پڻ شامل هو، جنهن کي سنڌي ۽ اردوءَ ۾ '''جرنيلي سڙڪ''' به چيو ويندو آهي.

هيءُ رستو ڏکڻ ايشيا جي قديم مواصلاتي رستن جي هڪ ڊگهي تاريخ سان لاڳاپيل هو. [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ پڻ اتر هندستان ۾ ڊگها شاهي ۽ واپاري رستا موجود هئا. تنهنڪري گرانڊ ٽرنڪ روڊ کي مڪمل طور شير شاهه سوري جي نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.

شير شاهه جي دور ۾ رستن جي مرمت، سرائن جي تعمير، مسافرن ۽ واپاري قافلن لاءِ سهولتن ۽ ٽپال جي انتظام کي اهميت ڏني وئي. بعد ۾ مغل ۽ برطانوي دورن ۾ انهن رستن کي وڌيڪ ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مشهور اردو صحافي ۽ ليکڪ [[رضا علي عابدي]] پنهنجي سفرنامي '''جرنيلي سڙڪ''' ۾ هن تاريخي رستي سان لاڳاپيل مختلف شهرن، آبادين ۽ تاريخي ماڳن جو ذڪر ڪيو آهي.

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.

همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.

1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.

15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.

همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.

فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== شير شاهه جي وفات ۽ سوري گهراڻي جا اختلاف ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.

سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] تخت نشين ٿيو ۽ 1554ع تائين حڪومت ڪئي.

اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا. مختلف افغان سردارن ۽ شاهي دعويدارن وچ ۾ اقتدار لاءِ تڪرار وڌيا.

انهن اختلافن سبب اتر هندستان ۾ سوري حڪومت جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي (1555ع) ===

همايون سوري گهراڻي جي سياسي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو.

سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني. انهيءَ فتح کان پوءِ همايون دهليءَ ۾ مغل اقتدار بحال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

همايون جي واپسيءَ کي مغل سلطنت جي تاريخ ۾ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان 1540ع کان جاري سوري اقتدار جو وقفو ختم ٿيو.

=== همايون جي وفات (1556ع) ===

همايون پنهنجي ٻيهر حاصل ڪيل سلطنت تي گهڻو عرصو حڪومت نه ڪري سگهيو.

1556ع ۾ هو دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر]] تخت نشين ٿيو. اڪبر جي ننڍي عمر سبب حڪومت جي شروعاتي دور ۾ [[بيرم خان]] سندس سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ بڻيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== بابر کان اڪبر تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جي قيام ۽ بحاليءَ جا اهم واقعا (1483ع–1556ع)'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1483ع
| [[بابر]] جي پيدائش
| تيموري گهراڻي جي مستقبل جي بانيءَ جو جنم
|-
| 1504ع
| بابر جو ڪابل تي قبضو
| ڪابل بابر جي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻيو
|-
| 1526ع
| [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| ابراهيم لوڌي جي شڪست ۽ مغل سلطنت جو بنياد
|-
| 1527ع
| [[خانوا جي جنگ]]
| راڻا سانگا جي اتحاد خلاف بابر جي فتح
|-
| 1528ع
| چنديري جي مهم
| وچ هندستان ۾ مغل فوجي اثر جي واڌ
|-
| 1529ع
| گهاگهرا جي جنگ
| افغان مخالف قوتن خلاف بابر جي ڪاميابي
|-
| 1530ع
| بابر جي وفات
| همايون جي تخت نشيني
|-
| 1539ع
| [[چوسا جي جنگ]]
| شير شاهه سوري جي همايون خلاف فتح
|-
| 1540ع
| [[قنوج جي جنگ]]
| همايون جي شڪست ۽ سوري گهراڻي جو اقتدار
|-
| 1542ع
| [[عمرڪوٽ]] ۾ اڪبر جي پيدائش
| سنڌ ۽ مغل شاهي تاريخ جو اهم گڏيل واقعو
|-
| 1545ع
| شير شاهه سوري جي وفات
| اسلام شاهه سوري جي جانشيني
|-
| 1554ع
| اسلام شاهه سوري جي وفات
| سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا تڪرار
|-
| 1555ع
| همايون جي واپسي
| دهليءَ ۾ مغل اقتدار جي بحالي
|-
| 1556ع
| همايون جي وفات
| اڪبر جي تخت نشيني
|}</text>
      <sha1>20tbpqlggxumupj07uotxvuvdo1uaaz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424417</id>
      <parentid>424416</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:10:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59304" sha1="mmombhhvkyoc4gooir8yqj0n2abkanq" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox former country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = [[اوائلي جديد دور]]
| image_map = Joppen1907India1700a.jpg
| image_map_caption = لڳ ڀڳ 1700ع ۾ مغل سلطنت جي پکيڙ ڏيکاريندڙ تاريخي نقشو
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل 1526ع
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]]
| date_event3 = 5 نومبر 1556ع
| event4 = [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] جي وفات
| date_event4 = 1707ع
| event5 = [[نادر شاهه جو هندستان تي حملو]]
| date_event5 = 1739ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو ۽ [[بهادر شاهه ظفر]] جي جلاوطني
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| p2 = هندستان جون علائقائي رياستون
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي [[بادشاهت]]
| title_leader = [[مغل شهنشاهه|شهنشاهه]]
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[دهلي]]، [[فتح پور سيڪري]] ۽ [[لاهور]] مختلف دورن ۾
| official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] (درباري ۽ انتظامي)
| common_languages = [[چغتائي ٻولي|چغتائي ترڪي]]، [[هندستاني ٻولي|هندستاني]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = [[اسلام]] (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = [[رپيو]]، دام ۽ ٻيا سڪا
| today = [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جا ڪجهه حصا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'')، جنهن کي '''مغليه سلطنت'''، '''تيموري سلطنت''' ۽ '''گورڪاني سلطنت''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڏکڻ ايشيا]] جي هڪ وڏي اوائلي جديد سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 21 اپريل 1526ع تي [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هيءَ سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;&gt;{{cite book
 |last=Stein
 |first=Burton
 |title=A History of India
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |year=2010
 |isbn=9781405195096
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg|thumb|left|200px|[[ظهيرالدين محمد بابر]] جو سترهين صديءَ ۾ تيار ڪيل تصويري خاڪو. بابر مغل سلطنت جو باني هو.]]

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي. تنهن هوندي به 1540ع کان 1555ع تائين اتر هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. 1555ع ۾ [[همايون]] دهليءَ ۾ مغل حڪومت بحال ڪئي. سندس جانشين [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ سلطنت جي انتظامي، فوجي ۽ سياسي بنيادن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين ڏکڻ ايشيا جي وڏين سياسي طاقتن مان هڪ رهي. سترهين صديءَ ۾ سندس علائقائي اثر اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ماٿريءَ کان اوڀر ۾ [[بنگال]] ۽ [[آسام]] جي ڀرپاسي تائين، اتر ۾ [[ڪشمير]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن کان ڏکڻ ۾ [[دکن]] تائين پکڙيل هو. سلطنت جي حدن ۽ سڌي انتظامي اختيار جي نوعيت مختلف دورن ۽ علائقن ۾ بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;/&gt;

[[اورنگزيب عالمگير]] جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. تنهن هوندي به ڊگهيون جنگيون، فوجي خرچ، صوبائي سياسي اختلاف ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا. 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سلطنت جي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

ارڙهين صديءَ ۾ [[مراٺا سلطنت|مراٺن]]، [[سک]] قوتن، خودمختيار صوبائي حڪمرانن ۽ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي عروج مغل شهنشاهن جي حقيقي اقتدار کي محدود ڪيو. 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي حملي پڻ سلطنت کي وڏو سياسي ۽ مالي نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858|هندستان جي حڪومت بابت قانون]] وسيلي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمراني ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪومت شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جا نالا ==

=== تيموري سلطنت ===

بابر ۽ سندس جانشينن جو تعلق [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان هو. انهيءَ سبب مغل شاهي خاندان پنهنجي سياسي مشروعيت لاءِ [[امير تيمور]] جي نسب ۽ حڪمرانيءَ جي روايتن کي اهميت ڏيندو هو. همعصر ۽ بعد وارن فارسي ماخذن ۾ هن گهراڻي ۽ ان جي حڪومت لاءِ تيموري نسبت استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;Avari2013&quot;&gt;{{cite book
 |last=Avari
 |first=Burjor
 |title=Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent
 |publisher=Routledge
 |year=2013
 |isbn=9780415580618
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل شاهي خاندان جي تاريخي سڃاڻپ ۾ وچ ايشيائي ترڪ-منگول روايتون، فارسي درٻاري ثقافت ۽ هندستاني سياسي ۽ سماجي ماحول گڏجي اثرانداز ٿيا. ان ڪري سلطنت کي رڳو هڪ نسلي يا ثقافتي سڃاڻپ تائين محدود ڪرڻ تاريخي لحاظ کان مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2002
 |isbn=9780521522915
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گورڪاني سلطنت ===

مغل حڪمران گهراڻي لاءِ '''گورڪاني''' يا '''گورڪانيان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. ''گورڪان''، منگولي لفظ ''ڪورگان'' (''kürägän'') جي فارسي صورت آهي، جنهن جي معنيٰ '''داماد''' آهي. اهو لقب تيمور جي چنگيزي خاندان سان شاديءَ واري نسبت سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Thackston2&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |editor-last=Thackston
 |editor-first=Wheeler M.
 |title=The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor
 |publisher=Modern Library
 |location=New York
 |year=2002
 |isbn=9780375761379
 |page=xlvi
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گورڪاني نسبت مغل شاهي خاندان جي سياسي سڃاڻپ جو اهم حصو هئي. ان نسبت سان تيموري ۽ چنگيزي حڪمرانيءَ جي روايتن سان لاڳاپو ظاهر ڪيو ويندو هو.

=== مغل يا مغول ===

'''مغل''' لفظ [[منگول]] جي عربي ۽ فارسي صورتن مان نڪتل آهي. يورپي لکتن ۾ مغل حڪمرانن لاءِ ''Mogul'' ۽ ''Mughal'' جهڙا لفظ استعمال ٿيا، جيڪي پوءِ تاريخ نويسيءَ ۾ عام ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Hodgson&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hodgson
 |first=Marshall G. S.
 |title=The Venture of Islam
 |volume=3
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2009
 |isbn=9780226346885
 |page=62
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مغل حڪمران گهراڻي جو نسبي تعلق چنگيزي روايتن سان پڻ هو، پر ان جي درٻاري، ادبي ۽ انتظامي ثقافت تي فارسي ۽ تيموري اثر تمام گهرا هئا.

=== هندستان ۽ سلطنتِ هندستان ===

مغل دور جي سياسي ۽ انتظامي لکتن ۾ '''هندستان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. [[آئينِ اڪبري]] ۽ ٻين فارسي ماخذن ۾ هندستان کي جاگرافيائي، سياسي ۽ انتظامي مفهوم ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Vanina2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Vanina
 |first=Eugenia
 |title=Medieval Indian Mindscapes: Space, Time, Society, Man
 |publisher=Primus Books
 |year=2012
 |isbn=9789380607191
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سياسي اصطلاحن ۾ ''سلطنتِ هندستان''، ''مملڪت'' ۽ ''قلمرو'' جهڙا لفظ پڻ ملن ٿا. خاص طور ارڙهين صديءَ جي سياسي لکتن ۾ ''سلطنتِ هندستان'' جو تصور مرڪزي شهنشاهي اقتدار ۽ مختلف صوبائي حڪومتن جي لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.

=== نالن جو تقابلي جائزو ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a9bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل سلطنت جا تاريخي ۽ رائج نالا'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | ٻولي يا پسمنظر
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي مفهوم
|-
| '''مغل سلطنت'''
| جديد سنڌي ۽ انگريزي تاريخ نويسي
| ڏکڻ ايشيا ۾ تيموري اصل جي حڪمران گهراڻي جي سلطنت
|-
| '''مغليه سلطنت'''
| اردو ۽ سنڌي استعمال
| مغل سلطنت جو متبادل رائج نالو
|-
| '''تيموري سلطنت'''
| شاهي خانداني نسبت
| امير تيمور جي نسل ۽ سياسي ورثي سان لاڳاپو
|-
| '''گورڪاني سلطنت'''
| فارسي ۽ تيموري روايت
| گورڪاني شاهي گهراڻي جي نسبت
|-
| '''سلطنتِ هندستان'''
| فارسي سياسي ۽ انتظامي اصطلاح
| هندستان ۾ شهنشاهي حڪمراني ۽ ان جو قلمرو
|-
| '''Mughal Empire'''
| انگريزي
| جديد عالمي تاريخ نويسيءَ ۾ عام نالو
|}

== تاريخ ==

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

=== بابر جو خانداني ۽ سياسي پسمنظر ===

[[ظهيرالدين محمد بابر]] وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] [[فرغانه]] جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو. پيءُ جي پاسي کان بابر جو تعلق ترڪ بڻيل [[برلاس]] قبيلي سان هو، جڏهن ته ماءُ جي پاسي کان سندس نسب چنگيزي خاندان سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;/&gt;

بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ فرغانه ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. هن سمرقند تي مختلف وقتن تي قبضو ڪيو، پر [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪ قوتن جي عروج سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.

وچ ايشيا ۾ سياسي ۽ فوجي ناڪامين کان پوءِ بابر ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪري اتي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

ڪابل سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. هن اتان افغانستان جي ٻين علائقن، پنجاب ۽ اتر هندستان ڏانهن مهمون منظم ڪيون.

=== هندستان ڏانهن پيشقدمي ===

[[سلطنت دهلي]] جي آخري لوڌي حڪمران [[ابراهيم لوڌي]] جي دور ۾ افغان اميرن ۽ صوبائي سردارن وچ ۾ سياسي اختلاف وڌيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا ۽ ابراهيم لوڌي خلاف سندس مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

انهن رابطن بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا پيدا ڪيا. تنهن هوندي به بابر جي هندستاني مهمن کي رڳو دولت خان جي دعوت جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن، پنجاب بابت اڳوڻن ارادن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

بابر پنهنجي فوج ۾ گھوڙيسوار دستن، بارودي هٿيارن ۽ ميداني توپخاني کي گڏيل حڪمت عمليءَ تحت استعمال ڪيو. وچ ايشيا جي جنگي تجربن سندس فوجي تنظيم ۽ حڪمت عمليءَ تي اثر وڌو.

=== پاڻي پت جي پهرين جنگ (1526ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}}

21 اپريل 1526ع تي بابر جي فوج ۽ ابراهيم لوڌي جي فوج وچ ۾ [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ فيصلائتي جنگ لڳي.

بابر پنهنجي فوجي صف بنديءَ ۾ توپخاني، بندوق بردار دستن، رڪاوٽن ۽ گھوڙيسوار حملي جي حڪمت عملين کي استعمال ڪيو. سندس فوج ۾ عثماني جنگي طريقن کان واقف توپچي پڻ شامل هئا.

ابراهيم لوڌي جي فوج ۾ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گھوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي شامل هئا. بابر جي فوج لوڌي فوج کي شڪست ڏني ۽ ابراهيم لوڌي جنگ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جنگ ۾ بارودي هٿيارن ۽ فوجي تنظيم اهم ڪردار ادا ڪيو. بهرحال، اها دعويٰ ته ابراهيم لوڌي جي فوج بابر کان لازمي طور ڏهه ڀيرا وڏي هئي، يا سندس شڪست جو اڪيلو سبب توپن جي آواز کان هاٿين جو ڀڄڻ هو، احتياط سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ فوجي تعداد ۽ جنگ جي تفصيلن بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر [[دهلي]] ۽ [[آگرو|آگري]] تي قبضو ڪيو. آگرو نئين مغل حڪومت جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== خانوا، چنديري ۽ گهاگهرا جون جنگيون ===

{{Main|خانوا جي جنگ}}

پاڻي پت جي فتح باوجود بابر جي حڪومت کي اتر هندستان جي ٻين طاقتور حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

1527ع ۾ [[ميواڙ]] جي حڪمران [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ ۾ راجپوت اتحاد ۽ بابر جي فوج وچ ۾ [[خانوا جي جنگ]] لڳي. راڻا سانگا اتر هندستان جي اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻن مان هڪ هو.

خانوا جي جنگ ۾ بابر جي فوج راجپوت اتحاد کي شڪست ڏني. ان فتح سان مغل اقتدار کي وڌيڪ استحڪام مليو.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hooja
 |first=Rima
 |title=A History of Rajasthan
 |publisher=Rupa
 |year=2006
 |isbn=9788129115010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1528ع ۾ بابر [[چنديري]] جي مهم هلائي ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ذريعي افغان مخالف قوتن کي شڪست ڏني.

انهن جنگين سان اتر هندستان ۾ مغل اقتدار جي فوجي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ مدد ملي، پر مقامي سردارن ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== بابر جي وفات ۽ جانشيني ===

بابر 26 ڊسمبر 1530ع تي آگري ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.

بابر کي شروعات ۾ آگري ۾ دفنايو ويو هو. بعد ۾ سندس مڙهه ڪابل منتقل ڪيو ويو، جتي [[باغ بابر]] ۾ سندس مقبرو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

بابر جي حڪومت هندستان ۾ رڳو چار سال هلي، پر هن هڪ اهڙي شاهي گهراڻي جو بنياد رکيو جنهن جي سياسي ۽ ثقافتي ورثي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Humayun detail.jpg|thumb|right|200px|[[همايون]] جو تصويري خاڪو، جيڪو سترهين صديءَ جي مغل مصوريءَ سان تعلق رکي ٿو.]]

=== همايون جي ابتدائي حڪومت (1530ع–1540ع) ===

[[نصيرالدين محمد همايون]] 1530ع ۾ پنهنجي والد بابر جي وفات کان پوءِ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

همايون جي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ مغل سلطنت جا انتظامي ۽ فوجي بنياد اڃا مڪمل طور مضبوط نه ٿيا هئا. سندس ڀائرن، خاص طور [[ڪامران مرزا]]، جي سياسي مفادن ۽ مختلف علائقن ۾ افغان قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو '''فريد خان''' هو.

فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت، انتظامي صلاحيت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

{{Main|شير شاهه سوري|چوسا جي جنگ|قنوج جي جنگ}}

1539ع ۾ [[چوسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.

1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي. انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي دهلي ۽ آگري جو اقتدار ڇڏڻو پيو.

شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪري [[سوري سلطنت]] جو بنياد وڌو. اهڙيءَ طرح 1540ع کان 1555ع تائين مغل حڪومت جي تسلسل ۾ سياسي وقفو پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا انتظامي ۽ مالياتي سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.

هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.

زميني محصول جي وصولي، رستن جي حفاظت ۽ فوجي نگرانيءَ کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف انتظامي قدم کنيا ويا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرانڊ ٽرنڪ روڊ ===

{{Main|گرانڊ ٽرنڪ روڊ}}

شير شاهه سوري پنهنجي دور ۾ قديم واپاري ۽ فوجي رستن جي مرمت، توسيع ۽ انتظام تي ڌيان ڏنو.

انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ '''[[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]]''' پڻ شامل هو، جنهن کي سنڌي ۽ اردوءَ ۾ '''جرنيلي سڙڪ''' به چيو ويندو آهي.

هيءُ رستو ڏکڻ ايشيا جي قديم مواصلاتي رستن جي هڪ ڊگهي تاريخ سان لاڳاپيل هو. [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ پڻ اتر هندستان ۾ ڊگها شاهي ۽ واپاري رستا موجود هئا. تنهنڪري گرانڊ ٽرنڪ روڊ کي مڪمل طور شير شاهه سوري جي نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.

شير شاهه جي دور ۾ رستن جي مرمت، سرائن جي تعمير، مسافرن ۽ واپاري قافلن لاءِ سهولتن ۽ ٽپال جي انتظام کي اهميت ڏني وئي. بعد ۾ مغل ۽ برطانوي دورن ۾ انهن رستن کي وڌيڪ ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مشهور اردو صحافي ۽ ليکڪ [[رضا علي عابدي]] پنهنجي سفرنامي '''جرنيلي سڙڪ''' ۾ هن تاريخي رستي سان لاڳاپيل مختلف شهرن، آبادين ۽ تاريخي ماڳن جو ذڪر ڪيو آهي.

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.

همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.

1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.

15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.

همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.

فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== شير شاهه جي وفات ۽ سوري گهراڻي جا اختلاف ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.

سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] تخت نشين ٿيو ۽ 1554ع تائين حڪومت ڪئي.

اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا. مختلف افغان سردارن ۽ شاهي دعويدارن وچ ۾ اقتدار لاءِ تڪرار وڌيا.

انهن اختلافن سبب اتر هندستان ۾ سوري حڪومت جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي (1555ع) ===

همايون سوري گهراڻي جي سياسي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو.

سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني. انهيءَ فتح کان پوءِ همايون دهليءَ ۾ مغل اقتدار بحال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

همايون جي واپسيءَ کي مغل سلطنت جي تاريخ ۾ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان 1540ع کان جاري سوري اقتدار جو وقفو ختم ٿيو.

=== همايون جي وفات (1556ع) ===

همايون پنهنجي ٻيهر حاصل ڪيل سلطنت تي گهڻو عرصو حڪومت نه ڪري سگهيو.

1556ع ۾ هو دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر]] تخت نشين ٿيو. اڪبر جي ننڍي عمر سبب حڪومت جي شروعاتي دور ۾ [[بيرم خان]] سندس سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ بڻيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== بابر کان اڪبر تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جي قيام ۽ بحاليءَ جا اهم واقعا (1483ع–1556ع)'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1483ع
| [[بابر]] جي پيدائش
| تيموري گهراڻي جي مستقبل جي بانيءَ جو جنم
|-
| 1504ع
| بابر جو ڪابل تي قبضو
| ڪابل بابر جي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻيو
|-
| 1526ع
| [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| ابراهيم لوڌي جي شڪست ۽ مغل سلطنت جو بنياد
|-
| 1527ع
| [[خانوا جي جنگ]]
| راڻا سانگا جي اتحاد خلاف بابر جي فتح
|-
| 1528ع
| چنديري جي مهم
| وچ هندستان ۾ مغل فوجي اثر جي واڌ
|-
| 1529ع
| گهاگهرا جي جنگ
| افغان مخالف قوتن خلاف بابر جي ڪاميابي
|-
| 1530ع
| بابر جي وفات
| همايون جي تخت نشيني
|-
| 1539ع
| [[چوسا جي جنگ]]
| شير شاهه سوري جي همايون خلاف فتح
|-
| 1540ع
| [[قنوج جي جنگ]]
| همايون جي شڪست ۽ سوري گهراڻي جو اقتدار
|-
| 1542ع
| [[عمرڪوٽ]] ۾ اڪبر جي پيدائش
| سنڌ ۽ مغل شاهي تاريخ جو اهم گڏيل واقعو
|-
| 1545ع
| شير شاهه سوري جي وفات
| اسلام شاهه سوري جي جانشيني
|-
| 1554ع
| اسلام شاهه سوري جي وفات
| سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا تڪرار
|-
| 1555ع
| همايون جي واپسي
| دهليءَ ۾ مغل اقتدار جي بحالي
|-
| 1556ع
| همايون جي وفات
| اڪبر جي تخت نشيني
|}

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر اعظم}}

[[فائل:Akbar hunting in an enclosure.jpg|thumb|کاٻو|250px|[[اڪبر اعظم]] جي دور جي مغل مصوري، جنهن ۾ شاهي شڪار جو منظر ڏيکاريل آهي.]]

'''جلال الدين محمد اڪبر''' (حڪومت: 1556ع–1605ع) مغل سلطنت جي اهم ۽ اثرائتن حڪمرانن مان هڪ هو. هو [[همايون]] ۽ [[حميده بانو بيگم]] جو پٽ هو، جنهن جي پيدائش 15 آڪٽوبر 1542ع تي [[سنڌ]] جي تاريخي شهر [[عمرڪوٽ]] ۾ ٿي. همايون ان وقت [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ جلاوطنيءَ واري زندگي گذاري رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Ballhatchet
 |first=Kenneth A.
 |title=Akbar
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |url=https://www.britannica.com/biography/Akbar
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1556ع ۾ همايون جي وفات کان پوءِ اڪبر ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو. سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست، فوجي اڳواڻ ۽ انتظامي صلاحڪار طور اهم ڪردار ادا ڪيو. بيرم خان جي مدد سان مغل حڪومت پنهنجي مخالف قوتن خلاف فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون ۽ اتر هندستان ۾ اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي ٻي جنگ (1556ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي ٻي جنگ}}

همايون جي وفات کان پوءِ اتر هندستان ۾ مغل اقتدار ٻيهر خطري ۾ پئجي ويو. سوري دور جي سياسي اختلافن مان فائدو وٺندي [[هيمو]]، جيڪو افغان حڪمران [[عادل شاهه سوري]] جي انتظام ۾ اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو، دهليءَ تي قبضو ڪيو.
5 نومبر 1556ع تي [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ هيمو جي فوج ۽ اڪبر جي فوج وچ ۾ جنگ لڳي. مغل فوج جي قيادت ۾ بيرم خان اهم ڪردار ادا ڪيو.
جنگ دوران هيمو زخمي ٿيو ۽ سندس فوج جي صفن ۾ انتشار پيدا ٿيو. نتيجي ۾ مغل فوج ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ فتح سان اڪبر جي حڪومت لاءِ دهلي ۽ اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪرڻ جا موقعا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
پاڻي پت جي ٻي جنگ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ فيصلائتو واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان همايون جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران کي منهن ڏيڻ ۾ مدد ملي.

=== بيرم خان جي سرپرستي ۽ اڪبر جو ذاتي اقتدار ===

بيرم خان اڪبر جي شروعاتي حڪومت ۾ وڏي سياسي ۽ فوجي اثر جو مالڪ هو. هن مغل اقتدار جي بحاليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر وقت گذرڻ سان شاهي درٻار ۾ سندس اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيا.
1560ع ۾ اڪبر بيرم خان جي سرپرستي ختم ڪري حڪومت جا معاملا پنهنجي هٿ ۾ وٺڻ شروع ڪيا. بيرم خان کي حج تي وڃڻ جي اجازت ڏني وئي، پر سفر دوران 1561ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
بيرم خان جي سرپرستيءَ جي خاتمي کان پوءِ اڪبر شاهي درٻار، فوج ۽ صوبائي انتظام تي پنهنجو سڌو اختيار وڌايو.

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر پنهنجي ڊگهي حڪومت دوران جنگ، سفارتڪاري، سياسي ٺاهه ۽ مقامي حڪمرانن سان اتحاد وسيلي مغل سلطنت جي حدن کي وڏي پيماني تي وڌايو.

سندس دور ۾ [[مالوا]]، [[گجرات]]، [[بنگال]]، [[ڪشمير]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ دکن جي ڪجهه علائقن تي مغل اقتدار قائم ٿيو يا وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

مغل سلطنت جي توسيع هڪ ئي فوجي مهم جو نتيجو نه هئي، پر ڪيترن ڏهاڪن تائين هلندڙ جنگين، انتظامي قدمن ۽ سياسي لاڳاپن جو نتيجو هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5c9d7;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''اڪبر جي دور ۾ اهم فوجي مهمون ۽ علائقائي توسيع'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | اهم واقعو
|-
| 1561ع
| [[مالوا]]
| مغل فوج جي مهم ۽ مالوا تي اقتدار قائم ڪرڻ
|-
| 1562ع کان پوءِ
| [[راجپوتانا]]
| ڪجهه راجپوت حڪمرانن سان سياسي ۽ شاهي اتحاد
|-
| 1568ع
| [[چتوڙڳڙهه]]
| چتوڙ جي قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1569ع
| [[رنٿمبور قلعو]]
| اهم راجپوت قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1572ع–1573ع
| [[گجرات]]
| گجرات جي فتح ۽ مغل انتظام جي توسيع
|-
| 1574ع–1576ع
| [[بهار]] ۽ [[بنگال]]
| افغان مخالف قوتن خلاف فوجي مهمون
|-
| 1585ع–1586ع
| [[ڪشمير]]
| ڪشمير ۾ مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1591ع–1592ع
| [[سنڌ]]
| [[مرزا جاني بيگ]] سان جنگيون ۽ ڏکڻ سنڌ جي مغل اقتدار هيٺ اچڻ
|-
| 1595ع
| [[قنڌار]]
| قنڌار جو مغل اقتدار ۾ اچڻ
|-
| 1595ع–1601ع
| [[دکن]]
| احمدنگر، برار ۽ ٻين دکني علائقن ۾ فوجي مهمون
|}

=== راجپوت رياستن سان لاڳاپا ===

{{Main|مغل-راجپوت لاڳاپا}}

اڪبر جي سياسي حڪمت عمليءَ ۾ [[راجپوت]] حڪمرانن سان لاڳاپا خاص اهميت رکندا هئا. [[راجپوتانا]]، جيڪو گهڻو ڪري موجوده [[راجسٿان]] سان لاڳاپيل آهي، ڪيترين ننڍين ۽ وڏين رياستن تي مشتمل هو.
اڪبر انهن رياستن سان مختلف طريقن سان لاڳاپا قائم ڪيا. ڪجهه حڪمرانن سان شاهي شاديون، سياسي معاهدا ۽ فوجي اتحاد ڪيا ويا، جڏهن ته ٻين خلاف فوجي مهمون هلايون ويون.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;
[[آمير]] جي ڪڇواها راجپوت خاندان سان مغلن جا لاڳاپا خاص طور اهم هئا. انهيءَ خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۽ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي پهتا.
اڪبر جي زالن مان هڪ، جيڪا بعد جي تاريخي روايتن ۾ [[مريم الزماني]] جي نالي سان مشهور آهي، آمير جي راجپوت حڪمران خاندان سان تعلق رکندي هئي. سندس پٽ شهزادو سليم پوءِ [[جهانگير]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مغل-راجپوت اتحاد سبب راجپوت اميرن کي مغل انتظام ۽ فوج ۾ اهم مقام مليو. ان سان گڏ مغل درٻار جي ثقافت، مصوري، لباس ۽ فن تعمير ۾ مختلف مقامي روايتن جو اثر وڌيو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;&gt;{{cite book
 |last=Eaton
 |first=Richard M.
 |title=India in the Persianate Age: 1000–1765
 |publisher=University of California Press
 |year=2019
 |isbn=9780520325128
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به سموريون راجپوت رياستون مغل اقتدار جون حامي نه بڻيون. [[ميواڙ]] جي حڪمران [[مهارانا پرتاپ]] اڪبر جي سياسي بالادستي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.
1576ع ۾ [[هلدي گهاٽي جي جنگ]] مغل فوج ۽ مهارانا پرتاپ جي فوج وچ ۾ لڳي. مغل فوج جي قيادت [[راجا مان سنگهه]] ڪئي. جنگ ۾ مغل فوج ميدان تي غالب رهي، پر مهارانا پرتاپ جي مزاحمت ختم نه ٿي ۽ ميواڙ ۾ جدوجهد جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;

=== جاٽ ۽ ٻين مقامي گروهن سان لاڳاپا ===

مغل سلطنت جي استحڪام ۾ مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، واپاري برادرين ۽ فوجي گروهن سان لاڳاپن جو پڻ اهم ڪردار هو.
[[پنجاب]] ۽ اتر هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ [[جاٽ]] زميندار ۽ قبيلائي گروهه مغل انتظام سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکندا هئا. ڪجهه مقامي سردارن کي جاگيرون ۽ انتظامي ذميواريون مليون، جڏهن ته ٻين گروهن سان محصول، زمين ۽ سياسي اختيارن بابت تڪرار پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
ڪجهه نوآبادياتي دور جي قبيلائي لکتن ۾ ''اڪبري جاٽ''، ''جهانگيري جاٽ'' ۽ ٻين نالن سان مقامي سماجي درجن جو ذڪر ملي ٿو. اهڙن نالن کي سموري جاٽ برادريءَ جي هڪجهڙي تاريخي حيثيت جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاص علائقائي ۽ سماجي روايتن سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Ibbetson1990&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ibbetson
 |first=Denzil
 |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province
 |publisher=Asian Educational Services
 |year=1990
 |isbn=9788120605053
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انتظامي نظام جي تنظيم ===

اڪبر مغل سلطنت جي مرڪزي ۽ صوبائي انتظام کي وڌيڪ منظم ڪيو. سندس دور ۾ فوجي خدمت، درٻاري عهدا، محصول جي وصولي ۽ صوبائي حڪمرانيءَ لاءِ نسبتاً منظم ضابطا اختيار ڪيا ويا.
[[ابوالفضل علامي]] جي تصنيف ''[[آئينِ اڪبري]]'' اڪبر جي انتظامي نظام بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل انتظام ۾ شهنشاهه مرڪزي اقتدار جو سرچشمو هو. صوبن ۾ شاهي نمائندا، فوجي عملدار، محصول گڏ ڪندڙ ۽ عدالتي اختيار رکندڙ اهلڪار مقرر ڪيا ويندا هئا.

=== منصبداري نظام ===

{{Main|منصبداري نظام}}

اڪبر جي دور ۾ '''منصبداري نظام''' کي وڌيڪ منظم صورت ڏني وئي. ''منصب'' مان مراد سرڪاري درجو يا عهدو هو.
منصبدارن کي سندن درجي مطابق فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون وينديون هيون. منصب جو درجو عهديدار جي درٻاري حيثيت، پگهار ۽ فوجي ذميوارين سان لاڳاپيل هوندو هو.
مغل منصبداري نظام ۾ بعد ۾ '''ذات''' ۽ '''سوار''' جا درجا نمايان ٿيا. ''ذات'' عهديدار جي ذاتي درجي ۽ حيثيت کي ظاهر ڪندو هو، جڏهن ته ''سوار'' گھوڙيسوار فوج سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ وظيفن جي حساب ۾ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
منصبداري نظام جو مقصد مختلف نسلي، مذهبي ۽ علائقائي پسمنظر رکندڙ اميرن کي شاهي خدمت جي هڪ گڏيل انتظامي ڍانچي ۾ شامل ڪرڻ هو.

=== صوبائي انتظام ===

مغل سلطنت کي وڏن انتظامي صوبن ۾ ورهايو ويو، جن کي '''صوبا''' سڏيو ويندو هو.
هر صوبي ۾ شاهي انتظام لاءِ مختلف عملدار مقرر ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ '''صوبيدار'''، '''ديوان'''، '''بخشي'''، '''قاضي''' ۽ ٻيا اهلڪار شامل هئا.
صوبيدار عام طور سياسي ۽ فوجي انتظام سان لاڳاپيل هوندو هو، جڏهن ته ديوان مالياتي انتظام ۽ محصول جي نگراني ڪندو هو.
صوبن جي اندر '''سرڪار''' ۽ '''پرڳڻو''' جهڙا ننڍا انتظامي يونٽ موجود هئا. مختلف دورن ۾ انهن يونٽن جون حدون ۽ انتظامي حيثيت بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== مالياتي ۽ زميني محصول جا سڌارا ===

اڪبر جي دور ۾ زمين جي پيداوار ۽ محصول جي تعين کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ سڌارا ڪيا ويا.
انهن سڌارن سان [[راجا ٽوڊر مل]] جو نالو خاص طور ڳنڍيل آهي. زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار، اگهن ۽ گذريل سالن جي حسابن کي محصول جي تعين ۾ اهميت ڏني وئي.
'''دهسالا''' نظام تحت ڪيترن علائقن ۾ پيداوار ۽ اگهن جي ڏهن سالن جي حسابن مان اوسط ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
بهرحال، اهو نظام سموري سلطنت ۾ هڪجهڙي صورت ۾ لاڳو نه هو. مختلف علائقن ۾ محصول جي وصوليءَ جا طريقا زميني حالتن، فصلن ۽ مقامي روايتن مطابق بدلجندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== واپار ۽ معاشي سرگرميون ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جي سياسي استحڪام ۽ وڏين منڊين جي گڏجڻ سبب واپار ۽ شهري معاشي سرگرمين کي هٿي ملي.
[[آگرو]]، [[لاهور]]، [[دهلي]]، [[احمد آباد]] ۽ [[فتح پور سيڪري]] جهڙا شهر اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هئا.
سلطنت جي مختلف علائقن مان ڪپهه، ڪپڙو، اناج، مصالحا، ڌاتوءَ جون شيون ۽ ٻيو سامان واپار ذريعي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچندو هو.
سمنڊ رستي واپار ۾ [[گجرات]] ۽ [[بنگال]] جي بندرگاهن جو خاص ڪردار هو. مغل دور ۾ ڏکڻ ايشيا جا واپاري نيٽ ورڪ [[هندي سمنڊ]] جي ٻين علائقن سان پڻ ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== مذهبي پاليسي ۽ رواداري ===

اڪبر جي دور جي مذهبي پاليسي مغل تاريخ جو اهم موضوع آهي.
هن مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا. 1563ع ۾ هندو زيارتين تي لاڳو زيارت محصول ۽ 1564ع ۾ غير مسلم رعيت تي لاڳو [[جزيه]] ختم ڪرڻ سندس اهم قدمن مان هئا.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
اڪبر جي درٻار ۾ مسلمان، هندو، جين، عيسائي ۽ زرتشتي مذهبي عالمن ۽ مفڪرن سان بحث مباحثا ٿيندا هئا.
[[فتح پور سيڪري]] ۾ قائم ڪيل '''عبادت خانو''' اهڙن بحثن جو اهم مرڪز هو.
اڪبر جي مذهبي سوچ ۾ مختلف عقيدن کي سمجهڻ ۽ حڪمرانيءَ ۾ مذهبي فرقن کان مٿانهين سياسي وفاداري پيدا ڪرڻ جون ڪوششون نمايان هيون.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صلح ڪل ===

اڪبر جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل '''صلح ڪل''' جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي گروهن سان وسيع سياسي هم آهنگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.
هن تصور تحت حڪمران لاءِ رعايا سان انصاف، امن ۽ مختلف عقيدن سان لاڳاپيل ماڻهن کي انتظام ۾ شامل ڪرڻ کي اهميت ڏني وئي.
مغل درٻار ۾ ڪيترن هندو ۽ راجپوت اميرن کي اعليٰ فوجي ۽ انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو ويو.
تنهن هوندي به اڪبر جي پاليسيءَ کي جديد معنائن ۾ مڪمل سيڪيولر رياست جي قيام جي برابر سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جو سياسي ۽ مذهبي ماحول جديد قومي رياستن کان مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== دين الاهي يا توحيد الاهي ===

{{Main|دين الاهي}}

اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي تجربن سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.
1582ع جي لڳ ڀڳ اڪبر جي درٻار ۾ هڪ محدود روحاني ۽ اخلاقي سلسلي جو تصور اڀريو، جنهن ۾ شهنشاهه سان ذاتي وفاداري ۽ مخصوص اخلاقي اصولن کي اهميت ڏني وئي.
هن سلسلي ۾ شامل ماڻهن جو تعداد محدود هو. اهو عام رعيت لاءِ لازمي مذهب نه بڻيو ۽ نه ئي ان کي سموري مغل سلطنت جو سرڪاري مذهب قرار ڏئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== ادب، مصوري ۽ علم جي سرپرستي ===

اڪبر جي دور ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي، مصوري ۽ علمي ترجمن کي وڏي سرپرستي ملي.
[[ابوالفضل علامي]] اڪبر جي درٻار جو اهم عالم ۽ مؤرخ هو. سندس تصنيفون '''[[اڪبرنامو]]''' ۽ '''[[آئينِ اڪبري]]''' مغل سلطنت جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي تاريخ جا اهم ماخذ آهن.
اڪبر جي دور ۾ سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي ڪجهه اهم ڪتابن جا فارسي ترجما پڻ ڪرايا ويا.
انهن ترجمن مان '''رزم نامو'''، يعني [[مهاڀارت]] جو فارسي ترجمو، خاص اهميت رکي ٿو.
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني روايتن جو ميلاپ وڌيڪ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 27 آڪٽوبر 1605ع تي وفات ڪئي. کيس آگري جي ڀرپاسي [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ شهزادو سليم '''نورالدين محمد جهانگير''' جي لقب سان تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;

== سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي سياسي حالت ===
سورهين صديءَ ۾ [[سنڌ]] جي سياسي صورتحال مختلف علائقائي حڪمران خاندانن، مقامي سردارن ۽ پاڙيسري طاقتن جي اثر هيٺ هئي.
اتر سنڌ جي [[بکر]] واري علائقي ۽ ڏکڻ سنڌ جي [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي جون سياسي حالتون هڪجهڙيون نه هيون.
[[ارغون گهراڻو|ارغون]] ۽ [[ترخان گهراڻو|ترخان]] حڪمرانن سنڌ جي مختلف حصن تي اقتدار قائم ڪيو هو. ڏکڻ سنڌ ۾ ٺٽو هڪ اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هو.
اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت اتر سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جڏهن ته ڏکڻ سنڌ ۾ ترخان حڪمران [[مرزا جاني بيگ]] جو اثر قائم رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses
 |journal=Pakistan Perspectives
 |url=https://www.journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368/374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== بکر ۽ اتر سنڌ ===

[[بکر قلعو]] سنڌو درياهه جي وچ واري اهم دفاعي ۽ انتظامي ماڳن مان هڪ هو.
بکر تي اقتدار رکڻ سان اتر سنڌ جي درياهي آمدرفت، فوجي چرپر ۽ واپاري رستن جي نگرانيءَ ۾ سهولت ملندي هئي.
اڪبر جي دور ۾ بکر ۽ ان سان لاڳاپيل اتر سنڌ جا علائقا مغل سياسي نظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويا.
بکر بعد ۾ مغل سلطنت جي سنڌي علائقن ۾ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مرزا جاني بيگ جي حڪومت ===

{{Main|مرزا جاني بيگ}}

[[مرزا جاني بيگ]] سنڌ جي ترخان حڪمران گهراڻي سان تعلق رکندو هو. سندس حڪومت جو مرڪز [[ٺٽو]] هو.
مرزا جاني بيگ پنهنجي حڪومت دوران مقامي سردارن، قبيلائي قوتن ۽ درياهي فوجي وسيلن جي مدد سان سنڌ جي ڏاکڻي علائقي ۾ پنهنجو اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.
ٺٽي ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا واپار، زراعت ۽ درياهي آمدرفت جي لحاظ کان اهم هئا.
مغل حڪومت لاءِ ڏکڻ سنڌ تي اقتدار قائم ڪرڻ جا سبب رڳو سياسي نه هئا، پر ان سان درياهي رستن، واپاري مرڪزن ۽ سامونڊي رابطن تي اثر وڌائڻ جا موقعا پڻ لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== عبدالرحيم خان خانان جي فوجي مهم ===

{{Main|عبدالرحيم خان خانان}}

اڪبر ڏکڻ سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪرڻ لاءِ [[عبدالرحيم خان خانان]] جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مهم منظم ڪئي.
خان خانان مغل درٻار جو اهم امير، فوجي اڳواڻ ۽ عالم هو.
هن سنڌ ۾ مرزا جاني بيگ خلاف فوجي ڪارروايون شروع ڪيون. جاني بيگ پنهنجي حڪومت جي بچاءَ لاءِ مقامي فوجي قوتن ۽ درياهي وسيلن کي استعمال ڪيو.
سنڌ جي درياهي جاگرافيءَ سبب جنگين ۾ ٻيڙين، درياهي لنگهن، رسد ۽ فوجي چرپر کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه جي جنگي اهميت ===

[[سيوهڻ]] سنڌ جي وچولي حصي ۾ هڪ اهم تاريخي ۽ فوجي مرڪز هو.
سيوهڻ جي قلعي ۽ ان جي ڀرپاسي جا علائقا سنڌو درياهه جي آمدرفت ۽ اتر کان ڏکڻ سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي لحاظ کان اهم هئا.
مرزا جاني بيگ ۽ مغل فوج وچ ۾ جنگين دوران سيوهڻ ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل علائقن کي خاص اهميت حاصل رهي.
مقامي مزاحمت ۽ درياهي جنگي حالتن سبب مغل فوج کي سنڌ ۾ پنهنجي پيشقدميءَ لاءِ ڊگهي فوجي مهم هلائڻي پئي.
1591ع ۾ جنگي ڪارروايون شدت اختيار ڪري ويون ۽ مرزا جاني بيگ جي فوجن کي مغل فوج جي دٻاءَ کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مرزا جاني بيگ جي شڪست ۽ صلح ===

مغل فوج جي وڌيڪ وسيلن، فوجي تنظيم ۽ ڊگهي مهم سبب مرزا جاني بيگ جي حڪومت تي دٻاءُ وڌندو ويو.
1592ع ۾ مرزا جاني بيگ عبدالرحيم خان خانان سان صلح ڪري مغل اقتدار جي بالادستي قبول ڪئي.
انهيءَ واقعي سان ڏکڻ سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام سان ڳنڍجي وئي، جيتوڻيڪ مقامي ترخان حڪمرانن ۽ سردارن جو ڪردار مڪمل طور ختم نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;
مرزا جاني بيگ جي مغل اقتدار کي قبول ڪرڻ سنڌ جي تاريخ جو اهم واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کان پوءِ ٺٽو ۽ ان سان لاڳاپيل علائقا مغل شهنشاهي انتظام سان وڌيڪ سڌي طرح وابسته ٿيا.

=== سنڌ جي انتظامي حيثيت ===

مغل دور ۾ سنڌ جا مختلف حصا انتظامي ۽ فوجي لحاظ کان اهم هئا.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] اهم علائقائي مرڪزن طور اڀريا.
مغل انتظام ۾ سنڌ جي مختلف علائقن جي صوبائي وابستگي ۽ انتظامي حيثيت وقت سان بدلجندي رهي. انهيءَ ڪري سڄي مغل دور لاءِ سنڌ کي هڪ ئي مستقل انتظامي صوبي طور بيان ڪرڻ مناسب نه آهي.
مغل عملدارن کي مقامي زميندارن، قبيلن، درياهي آبادين ۽ علائقائي سردارن سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکڻا پوندا هئا.
انهن لاڳاپن ۾ تعاون، محصول جي وصولي، سياسي ٺاهه ۽ ڪڏهن فوجي مزاحمت پڻ شامل هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ۽ سنڌ جي مقامي تاريخ ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

'''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]''' مغل دور جي سنڌ بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي، جنهن جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] هو.
هيءُ ڪتاب شاهجهان جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي حالتن بابت قيمتي معلومات فراهم ڪري ٿو.
ان ۾ سنڌ جي مختلف علائقن، مقامي قبيلن، زميندارن، مغل عملدارن ۽ فوجي مسئلن بابت تفصيل موجود آهن.
ڪتاب مان ظاهر ٿئي ٿو ته مغل سلطنت جو مرڪزي اقتدار سنڌ جي مقامي حالتن سان هميشه سڌي ۽ آسان نموني لاڳو نه ٿيندو هو، پر انتظامي اختيار قائم رکڻ لاءِ مقامي سردارن ۽ فوجي قوتن سان مسلسل معاملا ڪرڻا پوندا هئا.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌ جي مغل دور جا اهم مرڪز ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c3d3;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:white;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''سنڌ ۾ مغل دور جا اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز'''
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | مرڪز
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي حيثيت
! style=&quot;background:#e0edf5;color:#173b54;&quot; | اهميت
|-
| [[بکر]]
| فوجي ۽ انتظامي مرڪز
| اتر سنڌ ۽ سنڌو درياهه جي اهم لنگهن تي نگراني
|-
| [[سيوهڻ]]
| قلعو ۽ علائقائي انتظامي مرڪز
| وچ سنڌ جي رستن ۽ درياهي علائقن تي اثر
|-
| [[ٺٽو]]
| سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز
| ڏکڻ سنڌ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپا
|-
| [[نصرپور]]
| تاريخي شهري ۽ مقامي مرڪز
| زراعت، هنر ۽ علائقائي آبادي
|-
| [[لاڙڪاڻو]] ۽ ڀرپاسي
| اتر سنڌ جا آباد علائقا
| زراعت، مقامي سرداري لاڳاپا ۽ درياهي معيشت
|}

=== سنڌ جي مغل سلطنت ۾ شموليت جا اثر ===

سنڌ جي مغل سلطنت سان وابستگيءَ جا سياسي، انتظامي، معاشي ۽ ثقافتي اثر پيا.
مغل انتظامي روايتن سان لاڳاپيل فارسي ٻوليءَ جي استعمال کي سرڪاري لکتن ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ وڌيڪ اهميت ملي.
ٺٽي ۽ ٻين شهرن ۾ واپار، علمي سرگرمين ۽ فن تعمير جون مقامي روايتون جاري رهيون.
مغل دور جي سنڌ کي سمجهڻ لاءِ رڳو شاهي درٻار جي تاريخ ڪافي نه آهي، پر مقامي تاريخن، زميني محصول جي رڪارڊ، قبيلائي لاڳاپن ۽ درياهي معيشت جو مطالعو پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;</text>
      <sha1>mmombhhvkyoc4gooir8yqj0n2abkanq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424419</id>
      <parentid>424417</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:12:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49545" sha1="hpaoumze10xedt4cutqrye1pcvsfj34" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox former country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = [[اوائلي جديد دور]]
| image_map = Joppen1907India1700a.jpg
| image_map_caption = لڳ ڀڳ 1700ع ۾ مغل سلطنت جي پکيڙ ڏيکاريندڙ تاريخي نقشو
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل 1526ع
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]]
| date_event3 = 5 نومبر 1556ع
| event4 = [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] جي وفات
| date_event4 = 1707ع
| event5 = [[نادر شاهه جو هندستان تي حملو]]
| date_event5 = 1739ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو ۽ [[بهادر شاهه ظفر]] جي جلاوطني
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| p2 = هندستان جون علائقائي رياستون
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي [[بادشاهت]]
| title_leader = [[مغل شهنشاهه|شهنشاهه]]
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[دهلي]]، [[فتح پور سيڪري]] ۽ [[لاهور]] مختلف دورن ۾
| official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] (درباري ۽ انتظامي)
| common_languages = [[چغتائي ٻولي|چغتائي ترڪي]]، [[هندستاني ٻولي|هندستاني]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = [[اسلام]] (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = [[رپيو]]، دام ۽ ٻيا سڪا
| today = [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جا ڪجهه حصا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'')، جنهن کي '''مغليه سلطنت'''، '''تيموري سلطنت''' ۽ '''گورڪاني سلطنت''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڏکڻ ايشيا]] جي هڪ وڏي اوائلي جديد سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 21 اپريل 1526ع تي [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هيءَ سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;&gt;{{cite book
 |last=Stein
 |first=Burton
 |title=A History of India
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |year=2010
 |isbn=9781405195096
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg|thumb|left|200px|[[ظهيرالدين محمد بابر]] جو سترهين صديءَ ۾ تيار ڪيل تصويري خاڪو. بابر مغل سلطنت جو باني هو.]]

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي. تنهن هوندي به 1540ع کان 1555ع تائين اتر هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. 1555ع ۾ [[همايون]] دهليءَ ۾ مغل حڪومت بحال ڪئي. سندس جانشين [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ سلطنت جي انتظامي، فوجي ۽ سياسي بنيادن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين ڏکڻ ايشيا جي وڏين سياسي طاقتن مان هڪ رهي. سترهين صديءَ ۾ سندس علائقائي اثر اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ماٿريءَ کان اوڀر ۾ [[بنگال]] ۽ [[آسام]] جي ڀرپاسي تائين، اتر ۾ [[ڪشمير]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن کان ڏکڻ ۾ [[دکن]] تائين پکڙيل هو. سلطنت جي حدن ۽ سڌي انتظامي اختيار جي نوعيت مختلف دورن ۽ علائقن ۾ بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;/&gt;

[[اورنگزيب عالمگير]] جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. تنهن هوندي به ڊگهيون جنگيون، فوجي خرچ، صوبائي سياسي اختلاف ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا. 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سلطنت جي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

ارڙهين صديءَ ۾ [[مراٺا سلطنت|مراٺن]]، [[سک]] قوتن، خودمختيار صوبائي حڪمرانن ۽ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي عروج مغل شهنشاهن جي حقيقي اقتدار کي محدود ڪيو. 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي حملي پڻ سلطنت کي وڏو سياسي ۽ مالي نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858|هندستان جي حڪومت بابت قانون]] وسيلي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمراني ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪومت شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جا نالا ==

=== تيموري سلطنت ===

بابر ۽ سندس جانشينن جو تعلق [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان هو. انهيءَ سبب مغل شاهي خاندان پنهنجي سياسي مشروعيت لاءِ [[امير تيمور]] جي نسب ۽ حڪمرانيءَ جي روايتن کي اهميت ڏيندو هو. همعصر ۽ بعد وارن فارسي ماخذن ۾ هن گهراڻي ۽ ان جي حڪومت لاءِ تيموري نسبت استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;Avari2013&quot;&gt;{{cite book
 |last=Avari
 |first=Burjor
 |title=Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent
 |publisher=Routledge
 |year=2013
 |isbn=9780415580618
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل شاهي خاندان جي تاريخي سڃاڻپ ۾ وچ ايشيائي ترڪ-منگول روايتون، فارسي درٻاري ثقافت ۽ هندستاني سياسي ۽ سماجي ماحول گڏجي اثرانداز ٿيا. ان ڪري سلطنت کي رڳو هڪ نسلي يا ثقافتي سڃاڻپ تائين محدود ڪرڻ تاريخي لحاظ کان مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2002
 |isbn=9780521522915
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گورڪاني سلطنت ===

مغل حڪمران گهراڻي لاءِ '''گورڪاني''' يا '''گورڪانيان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. ''گورڪان''، منگولي لفظ ''ڪورگان'' (''kürägän'') جي فارسي صورت آهي، جنهن جي معنيٰ '''داماد''' آهي. اهو لقب تيمور جي چنگيزي خاندان سان شاديءَ واري نسبت سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Thackston2&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |editor-last=Thackston
 |editor-first=Wheeler M.
 |title=The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor
 |publisher=Modern Library
 |location=New York
 |year=2002
 |isbn=9780375761379
 |page=xlvi
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گورڪاني نسبت مغل شاهي خاندان جي سياسي سڃاڻپ جو اهم حصو هئي. ان نسبت سان تيموري ۽ چنگيزي حڪمرانيءَ جي روايتن سان لاڳاپو ظاهر ڪيو ويندو هو.

=== مغل يا مغول ===

'''مغل''' لفظ [[منگول]] جي عربي ۽ فارسي صورتن مان نڪتل آهي. يورپي لکتن ۾ مغل حڪمرانن لاءِ ''Mogul'' ۽ ''Mughal'' جهڙا لفظ استعمال ٿيا، جيڪي پوءِ تاريخ نويسيءَ ۾ عام ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Hodgson&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hodgson
 |first=Marshall G. S.
 |title=The Venture of Islam
 |volume=3
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2009
 |isbn=9780226346885
 |page=62
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مغل حڪمران گهراڻي جو نسبي تعلق چنگيزي روايتن سان پڻ هو، پر ان جي درٻاري، ادبي ۽ انتظامي ثقافت تي فارسي ۽ تيموري اثر تمام گهرا هئا.

=== هندستان ۽ سلطنتِ هندستان ===

مغل دور جي سياسي ۽ انتظامي لکتن ۾ '''هندستان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. [[آئينِ اڪبري]] ۽ ٻين فارسي ماخذن ۾ هندستان کي جاگرافيائي، سياسي ۽ انتظامي مفهوم ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Vanina2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Vanina
 |first=Eugenia
 |title=Medieval Indian Mindscapes: Space, Time, Society, Man
 |publisher=Primus Books
 |year=2012
 |isbn=9789380607191
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سياسي اصطلاحن ۾ ''سلطنتِ هندستان''، ''مملڪت'' ۽ ''قلمرو'' جهڙا لفظ پڻ ملن ٿا. خاص طور ارڙهين صديءَ جي سياسي لکتن ۾ ''سلطنتِ هندستان'' جو تصور مرڪزي شهنشاهي اقتدار ۽ مختلف صوبائي حڪومتن جي لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.

=== نالن جو تقابلي جائزو ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a9bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل سلطنت جا تاريخي ۽ رائج نالا'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | ٻولي يا پسمنظر
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي مفهوم
|-
| '''مغل سلطنت'''
| جديد سنڌي ۽ انگريزي تاريخ نويسي
| ڏکڻ ايشيا ۾ تيموري اصل جي حڪمران گهراڻي جي سلطنت
|-
| '''مغليه سلطنت'''
| اردو ۽ سنڌي استعمال
| مغل سلطنت جو متبادل رائج نالو
|-
| '''تيموري سلطنت'''
| شاهي خانداني نسبت
| امير تيمور جي نسل ۽ سياسي ورثي سان لاڳاپو
|-
| '''گورڪاني سلطنت'''
| فارسي ۽ تيموري روايت
| گورڪاني شاهي گهراڻي جي نسبت
|-
| '''سلطنتِ هندستان'''
| فارسي سياسي ۽ انتظامي اصطلاح
| هندستان ۾ شهنشاهي حڪمراني ۽ ان جو قلمرو
|-
| '''Mughal Empire'''
| انگريزي
| جديد عالمي تاريخ نويسيءَ ۾ عام نالو
|}

== تاريخ ==

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

=== بابر جو خانداني ۽ سياسي پسمنظر ===

[[ظهيرالدين محمد بابر]] وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] [[فرغانه]] جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو. پيءُ جي پاسي کان بابر جو تعلق ترڪ بڻيل [[برلاس]] قبيلي سان هو، جڏهن ته ماءُ جي پاسي کان سندس نسب چنگيزي خاندان سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;/&gt;

بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ فرغانه ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. هن سمرقند تي مختلف وقتن تي قبضو ڪيو، پر [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪ قوتن جي عروج سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.

وچ ايشيا ۾ سياسي ۽ فوجي ناڪامين کان پوءِ بابر ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪري اتي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

ڪابل سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. هن اتان افغانستان جي ٻين علائقن، پنجاب ۽ اتر هندستان ڏانهن مهمون منظم ڪيون.

=== هندستان ڏانهن پيشقدمي ===

[[سلطنت دهلي]] جي آخري لوڌي حڪمران [[ابراهيم لوڌي]] جي دور ۾ افغان اميرن ۽ صوبائي سردارن وچ ۾ سياسي اختلاف وڌيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا ۽ ابراهيم لوڌي خلاف سندس مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

انهن رابطن بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا پيدا ڪيا. تنهن هوندي به بابر جي هندستاني مهمن کي رڳو دولت خان جي دعوت جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن، پنجاب بابت اڳوڻن ارادن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

بابر پنهنجي فوج ۾ گھوڙيسوار دستن، بارودي هٿيارن ۽ ميداني توپخاني کي گڏيل حڪمت عمليءَ تحت استعمال ڪيو. وچ ايشيا جي جنگي تجربن سندس فوجي تنظيم ۽ حڪمت عمليءَ تي اثر وڌو.

=== پاڻي پت جي پهرين جنگ (1526ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}}

21 اپريل 1526ع تي بابر جي فوج ۽ ابراهيم لوڌي جي فوج وچ ۾ [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ فيصلائتي جنگ لڳي.

بابر پنهنجي فوجي صف بنديءَ ۾ توپخاني، بندوق بردار دستن، رڪاوٽن ۽ گھوڙيسوار حملي جي حڪمت عملين کي استعمال ڪيو. سندس فوج ۾ عثماني جنگي طريقن کان واقف توپچي پڻ شامل هئا.

ابراهيم لوڌي جي فوج ۾ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گھوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي شامل هئا. بابر جي فوج لوڌي فوج کي شڪست ڏني ۽ ابراهيم لوڌي جنگ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جنگ ۾ بارودي هٿيارن ۽ فوجي تنظيم اهم ڪردار ادا ڪيو. بهرحال، اها دعويٰ ته ابراهيم لوڌي جي فوج بابر کان لازمي طور ڏهه ڀيرا وڏي هئي، يا سندس شڪست جو اڪيلو سبب توپن جي آواز کان هاٿين جو ڀڄڻ هو، احتياط سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ فوجي تعداد ۽ جنگ جي تفصيلن بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر [[دهلي]] ۽ [[آگرو|آگري]] تي قبضو ڪيو. آگرو نئين مغل حڪومت جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== خانوا، چنديري ۽ گهاگهرا جون جنگيون ===

{{Main|خانوا جي جنگ}}

پاڻي پت جي فتح باوجود بابر جي حڪومت کي اتر هندستان جي ٻين طاقتور حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

1527ع ۾ [[ميواڙ]] جي حڪمران [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ ۾ راجپوت اتحاد ۽ بابر جي فوج وچ ۾ [[خانوا جي جنگ]] لڳي. راڻا سانگا اتر هندستان جي اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻن مان هڪ هو.

خانوا جي جنگ ۾ بابر جي فوج راجپوت اتحاد کي شڪست ڏني. ان فتح سان مغل اقتدار کي وڌيڪ استحڪام مليو.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hooja
 |first=Rima
 |title=A History of Rajasthan
 |publisher=Rupa
 |year=2006
 |isbn=9788129115010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1528ع ۾ بابر [[چنديري]] جي مهم هلائي ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ذريعي افغان مخالف قوتن کي شڪست ڏني.

انهن جنگين سان اتر هندستان ۾ مغل اقتدار جي فوجي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ مدد ملي، پر مقامي سردارن ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== بابر جي وفات ۽ جانشيني ===

بابر 26 ڊسمبر 1530ع تي آگري ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.

بابر کي شروعات ۾ آگري ۾ دفنايو ويو هو. بعد ۾ سندس مڙهه ڪابل منتقل ڪيو ويو، جتي [[باغ بابر]] ۾ سندس مقبرو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

بابر جي حڪومت هندستان ۾ رڳو چار سال هلي، پر هن هڪ اهڙي شاهي گهراڻي جو بنياد رکيو جنهن جي سياسي ۽ ثقافتي ورثي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Humayun detail.jpg|thumb|right|200px|[[همايون]] جو تصويري خاڪو، جيڪو سترهين صديءَ جي مغل مصوريءَ سان تعلق رکي ٿو.]]

=== همايون جي ابتدائي حڪومت (1530ع–1540ع) ===

[[نصيرالدين محمد همايون]] 1530ع ۾ پنهنجي والد بابر جي وفات کان پوءِ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

همايون جي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ مغل سلطنت جا انتظامي ۽ فوجي بنياد اڃا مڪمل طور مضبوط نه ٿيا هئا. سندس ڀائرن، خاص طور [[ڪامران مرزا]]، جي سياسي مفادن ۽ مختلف علائقن ۾ افغان قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو '''فريد خان''' هو.

فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت، انتظامي صلاحيت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

{{Main|شير شاهه سوري|چوسا جي جنگ|قنوج جي جنگ}}

1539ع ۾ [[چوسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.

1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي. انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي دهلي ۽ آگري جو اقتدار ڇڏڻو پيو.

شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪري [[سوري سلطنت]] جو بنياد وڌو. اهڙيءَ طرح 1540ع کان 1555ع تائين مغل حڪومت جي تسلسل ۾ سياسي وقفو پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا انتظامي ۽ مالياتي سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.

هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.

زميني محصول جي وصولي، رستن جي حفاظت ۽ فوجي نگرانيءَ کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف انتظامي قدم کنيا ويا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرانڊ ٽرنڪ روڊ ===

{{Main|گرانڊ ٽرنڪ روڊ}}

شير شاهه سوري پنهنجي دور ۾ قديم واپاري ۽ فوجي رستن جي مرمت، توسيع ۽ انتظام تي ڌيان ڏنو.

انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ '''[[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]]''' پڻ شامل هو، جنهن کي سنڌي ۽ اردوءَ ۾ '''جرنيلي سڙڪ''' به چيو ويندو آهي.

هيءُ رستو ڏکڻ ايشيا جي قديم مواصلاتي رستن جي هڪ ڊگهي تاريخ سان لاڳاپيل هو. [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ پڻ اتر هندستان ۾ ڊگها شاهي ۽ واپاري رستا موجود هئا. تنهنڪري گرانڊ ٽرنڪ روڊ کي مڪمل طور شير شاهه سوري جي نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.

شير شاهه جي دور ۾ رستن جي مرمت، سرائن جي تعمير، مسافرن ۽ واپاري قافلن لاءِ سهولتن ۽ ٽپال جي انتظام کي اهميت ڏني وئي. بعد ۾ مغل ۽ برطانوي دورن ۾ انهن رستن کي وڌيڪ ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مشهور اردو صحافي ۽ ليکڪ [[رضا علي عابدي]] پنهنجي سفرنامي '''جرنيلي سڙڪ''' ۾ هن تاريخي رستي سان لاڳاپيل مختلف شهرن، آبادين ۽ تاريخي ماڳن جو ذڪر ڪيو آهي.

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.

همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.

1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.

15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.

همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.

فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== شير شاهه جي وفات ۽ سوري گهراڻي جا اختلاف ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.

سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] تخت نشين ٿيو ۽ 1554ع تائين حڪومت ڪئي.

اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا. مختلف افغان سردارن ۽ شاهي دعويدارن وچ ۾ اقتدار لاءِ تڪرار وڌيا.

انهن اختلافن سبب اتر هندستان ۾ سوري حڪومت جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي (1555ع) ===

همايون سوري گهراڻي جي سياسي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو.

سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني. انهيءَ فتح کان پوءِ همايون دهليءَ ۾ مغل اقتدار بحال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

همايون جي واپسيءَ کي مغل سلطنت جي تاريخ ۾ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان 1540ع کان جاري سوري اقتدار جو وقفو ختم ٿيو.

=== همايون جي وفات (1556ع) ===

همايون پنهنجي ٻيهر حاصل ڪيل سلطنت تي گهڻو عرصو حڪومت نه ڪري سگهيو.

1556ع ۾ هو دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر]] تخت نشين ٿيو. اڪبر جي ننڍي عمر سبب حڪومت جي شروعاتي دور ۾ [[بيرم خان]] سندس سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ بڻيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== بابر کان اڪبر تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جي قيام ۽ بحاليءَ جا اهم واقعا (1483ع–1556ع)'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1483ع
| [[بابر]] جي پيدائش
| تيموري گهراڻي جي مستقبل جي بانيءَ جو جنم
|-
| 1504ع
| بابر جو ڪابل تي قبضو
| ڪابل بابر جي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻيو
|-
| 1526ع
| [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| ابراهيم لوڌي جي شڪست ۽ مغل سلطنت جو بنياد
|-
| 1527ع
| [[خانوا جي جنگ]]
| راڻا سانگا جي اتحاد خلاف بابر جي فتح
|-
| 1528ع
| چنديري جي مهم
| وچ هندستان ۾ مغل فوجي اثر جي واڌ
|-
| 1529ع
| گهاگهرا جي جنگ
| افغان مخالف قوتن خلاف بابر جي ڪاميابي
|-
| 1530ع
| بابر جي وفات
| همايون جي تخت نشيني
|-
| 1539ع
| [[چوسا جي جنگ]]
| شير شاهه سوري جي همايون خلاف فتح
|-
| 1540ع
| [[قنوج جي جنگ]]
| همايون جي شڪست ۽ سوري گهراڻي جو اقتدار
|-
| 1542ع
| [[عمرڪوٽ]] ۾ اڪبر جي پيدائش
| سنڌ ۽ مغل شاهي تاريخ جو اهم گڏيل واقعو
|-
| 1545ع
| شير شاهه سوري جي وفات
| اسلام شاهه سوري جي جانشيني
|-
| 1554ع
| اسلام شاهه سوري جي وفات
| سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا تڪرار
|-
| 1555ع
| همايون جي واپسي
| دهليءَ ۾ مغل اقتدار جي بحالي
|-
| 1556ع
| همايون جي وفات
| اڪبر جي تخت نشيني
|}

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر اعظم}}

[[فائل:Akbar hunting in an enclosure.jpg|thumb|کاٻو|250px|[[اڪبر اعظم]] جي دور جي مغل مصوري، جنهن ۾ شاهي شڪار جو منظر ڏيکاريل آهي.]]

'''جلال الدين محمد اڪبر''' (حڪومت: 1556ع–1605ع) مغل سلطنت جي اهم ۽ اثرائتن حڪمرانن مان هڪ هو. هو [[همايون]] ۽ [[حميده بانو بيگم]] جو پٽ هو، جنهن جي پيدائش 15 آڪٽوبر 1542ع تي [[سنڌ]] جي تاريخي شهر [[عمرڪوٽ]] ۾ ٿي. همايون ان وقت [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ جلاوطنيءَ واري زندگي گذاري رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Ballhatchet
 |first=Kenneth A.
 |title=Akbar
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |url=https://www.britannica.com/biography/Akbar
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1556ع ۾ همايون جي وفات کان پوءِ اڪبر ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو. سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست، فوجي اڳواڻ ۽ انتظامي صلاحڪار طور اهم ڪردار ادا ڪيو. بيرم خان جي مدد سان مغل حڪومت پنهنجي مخالف قوتن خلاف فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون ۽ اتر هندستان ۾ اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي ٻي جنگ (1556ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي ٻي جنگ}}

همايون جي وفات کان پوءِ اتر هندستان ۾ مغل اقتدار ٻيهر خطري ۾ پئجي ويو. سوري دور جي سياسي اختلافن مان فائدو وٺندي [[هيمو]]، جيڪو افغان حڪمران [[عادل شاهه سوري]] جي انتظام ۾ اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو، دهليءَ تي قبضو ڪيو.
5 نومبر 1556ع تي [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ هيمو جي فوج ۽ اڪبر جي فوج وچ ۾ جنگ لڳي. مغل فوج جي قيادت ۾ بيرم خان اهم ڪردار ادا ڪيو.
جنگ دوران هيمو زخمي ٿيو ۽ سندس فوج جي صفن ۾ انتشار پيدا ٿيو. نتيجي ۾ مغل فوج ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ فتح سان اڪبر جي حڪومت لاءِ دهلي ۽ اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪرڻ جا موقعا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
پاڻي پت جي ٻي جنگ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ فيصلائتو واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان همايون جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران کي منهن ڏيڻ ۾ مدد ملي.

=== بيرم خان جي سرپرستي ۽ اڪبر جو ذاتي اقتدار ===

بيرم خان اڪبر جي شروعاتي حڪومت ۾ وڏي سياسي ۽ فوجي اثر جو مالڪ هو. هن مغل اقتدار جي بحاليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر وقت گذرڻ سان شاهي درٻار ۾ سندس اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيا.
1560ع ۾ اڪبر بيرم خان جي سرپرستي ختم ڪري حڪومت جا معاملا پنهنجي هٿ ۾ وٺڻ شروع ڪيا. بيرم خان کي حج تي وڃڻ جي اجازت ڏني وئي، پر سفر دوران 1561ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
بيرم خان جي سرپرستيءَ جي خاتمي کان پوءِ اڪبر شاهي درٻار، فوج ۽ صوبائي انتظام تي پنهنجو سڌو اختيار وڌايو.

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر پنهنجي ڊگهي حڪومت دوران جنگ، سفارتڪاري، سياسي ٺاهه ۽ مقامي حڪمرانن سان اتحاد وسيلي مغل سلطنت جي حدن کي وڏي پيماني تي وڌايو.

سندس دور ۾ [[مالوا]]، [[گجرات]]، [[بنگال]]، [[ڪشمير]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ دکن جي ڪجهه علائقن تي مغل اقتدار قائم ٿيو يا وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

مغل سلطنت جي توسيع هڪ ئي فوجي مهم جو نتيجو نه هئي، پر ڪيترن ڏهاڪن تائين هلندڙ جنگين، انتظامي قدمن ۽ سياسي لاڳاپن جو نتيجو هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5c9d7;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''اڪبر جي دور ۾ اهم فوجي مهمون ۽ علائقائي توسيع'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | اهم واقعو
|-
| 1561ع
| [[مالوا]]
| مغل فوج جي مهم ۽ مالوا تي اقتدار قائم ڪرڻ
|-
| 1562ع کان پوءِ
| [[راجپوتانا]]
| ڪجهه راجپوت حڪمرانن سان سياسي ۽ شاهي اتحاد
|-
| 1568ع
| [[چتوڙڳڙهه]]
| چتوڙ جي قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1569ع
| [[رنٿمبور قلعو]]
| اهم راجپوت قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1572ع–1573ع
| [[گجرات]]
| گجرات جي فتح ۽ مغل انتظام جي توسيع
|-
| 1574ع–1576ع
| [[بهار]] ۽ [[بنگال]]
| افغان مخالف قوتن خلاف فوجي مهمون
|-
| 1585ع–1586ع
| [[ڪشمير]]
| ڪشمير ۾ مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1591ع–1592ع
| [[سنڌ]]
| [[مرزا جاني بيگ]] سان جنگيون ۽ ڏکڻ سنڌ جي مغل اقتدار هيٺ اچڻ
|-
| 1595ع
| [[قنڌار]]
| قنڌار جو مغل اقتدار ۾ اچڻ
|-
| 1595ع–1601ع
| [[دکن]]
| احمدنگر، برار ۽ ٻين دکني علائقن ۾ فوجي مهمون
|}

=== راجپوت رياستن سان لاڳاپا ===

{{Main|مغل-راجپوت لاڳاپا}}

اڪبر جي سياسي حڪمت عمليءَ ۾ [[راجپوت]] حڪمرانن سان لاڳاپا خاص اهميت رکندا هئا. [[راجپوتانا]]، جيڪو گهڻو ڪري موجوده [[راجسٿان]] سان لاڳاپيل آهي، ڪيترين ننڍين ۽ وڏين رياستن تي مشتمل هو.
اڪبر انهن رياستن سان مختلف طريقن سان لاڳاپا قائم ڪيا. ڪجهه حڪمرانن سان شاهي شاديون، سياسي معاهدا ۽ فوجي اتحاد ڪيا ويا، جڏهن ته ٻين خلاف فوجي مهمون هلايون ويون.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;
[[آمير]] جي ڪڇواها راجپوت خاندان سان مغلن جا لاڳاپا خاص طور اهم هئا. انهيءَ خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۽ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي پهتا.
اڪبر جي زالن مان هڪ، جيڪا بعد جي تاريخي روايتن ۾ [[مريم الزماني]] جي نالي سان مشهور آهي، آمير جي راجپوت حڪمران خاندان سان تعلق رکندي هئي. سندس پٽ شهزادو سليم پوءِ [[جهانگير]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مغل-راجپوت اتحاد سبب راجپوت اميرن کي مغل انتظام ۽ فوج ۾ اهم مقام مليو. ان سان گڏ مغل درٻار جي ثقافت، مصوري، لباس ۽ فن تعمير ۾ مختلف مقامي روايتن جو اثر وڌيو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;&gt;{{cite book
 |last=Eaton
 |first=Richard M.
 |title=India in the Persianate Age: 1000–1765
 |publisher=University of California Press
 |year=2019
 |isbn=9780520325128
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به سموريون راجپوت رياستون مغل اقتدار جون حامي نه بڻيون. [[ميواڙ]] جي حڪمران [[مهارانا پرتاپ]] اڪبر جي سياسي بالادستي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.
1576ع ۾ [[هلدي گهاٽي جي جنگ]] مغل فوج ۽ مهارانا پرتاپ جي فوج وچ ۾ لڳي. مغل فوج جي قيادت [[راجا مان سنگهه]] ڪئي. جنگ ۾ مغل فوج ميدان تي غالب رهي، پر مهارانا پرتاپ جي مزاحمت ختم نه ٿي ۽ ميواڙ ۾ جدوجهد جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;

=== جاٽ ۽ ٻين مقامي گروهن سان لاڳاپا ===

مغل سلطنت جي استحڪام ۾ مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، واپاري برادرين ۽ فوجي گروهن سان لاڳاپن جو پڻ اهم ڪردار هو.
[[پنجاب]] ۽ اتر هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ [[جاٽ]] زميندار ۽ قبيلائي گروهه مغل انتظام سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکندا هئا. ڪجهه مقامي سردارن کي جاگيرون ۽ انتظامي ذميواريون مليون، جڏهن ته ٻين گروهن سان محصول، زمين ۽ سياسي اختيارن بابت تڪرار پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
ڪجهه نوآبادياتي دور جي قبيلائي لکتن ۾ ''اڪبري جاٽ''، ''جهانگيري جاٽ'' ۽ ٻين نالن سان مقامي سماجي درجن جو ذڪر ملي ٿو. اهڙن نالن کي سموري جاٽ برادريءَ جي هڪجهڙي تاريخي حيثيت جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاص علائقائي ۽ سماجي روايتن سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Ibbetson1990&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ibbetson
 |first=Denzil
 |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province
 |publisher=Asian Educational Services
 |year=1990
 |isbn=9788120605053
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انتظامي نظام جي تنظيم ===

اڪبر مغل سلطنت جي مرڪزي ۽ صوبائي انتظام کي وڌيڪ منظم ڪيو. سندس دور ۾ فوجي خدمت، درٻاري عهدا، محصول جي وصولي ۽ صوبائي حڪمرانيءَ لاءِ نسبتاً منظم ضابطا اختيار ڪيا ويا.
[[ابوالفضل علامي]] جي تصنيف ''[[آئينِ اڪبري]]'' اڪبر جي انتظامي نظام بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل انتظام ۾ شهنشاهه مرڪزي اقتدار جو سرچشمو هو. صوبن ۾ شاهي نمائندا، فوجي عملدار، محصول گڏ ڪندڙ ۽ عدالتي اختيار رکندڙ اهلڪار مقرر ڪيا ويندا هئا.

=== منصبداري نظام ===

{{Main|منصبداري نظام}}

اڪبر جي دور ۾ '''منصبداري نظام''' کي وڌيڪ منظم صورت ڏني وئي. ''منصب'' مان مراد سرڪاري درجو يا عهدو هو.
منصبدارن کي سندن درجي مطابق فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون وينديون هيون. منصب جو درجو عهديدار جي درٻاري حيثيت، پگهار ۽ فوجي ذميوارين سان لاڳاپيل هوندو هو.
مغل منصبداري نظام ۾ بعد ۾ '''ذات''' ۽ '''سوار''' جا درجا نمايان ٿيا. ''ذات'' عهديدار جي ذاتي درجي ۽ حيثيت کي ظاهر ڪندو هو، جڏهن ته ''سوار'' گھوڙيسوار فوج سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ وظيفن جي حساب ۾ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
منصبداري نظام جو مقصد مختلف نسلي، مذهبي ۽ علائقائي پسمنظر رکندڙ اميرن کي شاهي خدمت جي هڪ گڏيل انتظامي ڍانچي ۾ شامل ڪرڻ هو.

=== صوبائي انتظام ===

مغل سلطنت کي وڏن انتظامي صوبن ۾ ورهايو ويو، جن کي '''صوبا''' سڏيو ويندو هو.
هر صوبي ۾ شاهي انتظام لاءِ مختلف عملدار مقرر ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ '''صوبيدار'''، '''ديوان'''، '''بخشي'''، '''قاضي''' ۽ ٻيا اهلڪار شامل هئا.
صوبيدار عام طور سياسي ۽ فوجي انتظام سان لاڳاپيل هوندو هو، جڏهن ته ديوان مالياتي انتظام ۽ محصول جي نگراني ڪندو هو.
صوبن جي اندر '''سرڪار''' ۽ '''پرڳڻو''' جهڙا ننڍا انتظامي يونٽ موجود هئا. مختلف دورن ۾ انهن يونٽن جون حدون ۽ انتظامي حيثيت بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== مالياتي ۽ زميني محصول جا سڌارا ===

اڪبر جي دور ۾ زمين جي پيداوار ۽ محصول جي تعين کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ سڌارا ڪيا ويا.
انهن سڌارن سان [[راجا ٽوڊر مل]] جو نالو خاص طور ڳنڍيل آهي. زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار، اگهن ۽ گذريل سالن جي حسابن کي محصول جي تعين ۾ اهميت ڏني وئي.
'''دهسالا''' نظام تحت ڪيترن علائقن ۾ پيداوار ۽ اگهن جي ڏهن سالن جي حسابن مان اوسط ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
بهرحال، اهو نظام سموري سلطنت ۾ هڪجهڙي صورت ۾ لاڳو نه هو. مختلف علائقن ۾ محصول جي وصوليءَ جا طريقا زميني حالتن، فصلن ۽ مقامي روايتن مطابق بدلجندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== واپار ۽ معاشي سرگرميون ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جي سياسي استحڪام ۽ وڏين منڊين جي گڏجڻ سبب واپار ۽ شهري معاشي سرگرمين کي هٿي ملي.
[[آگرو]]، [[لاهور]]، [[دهلي]]، [[احمد آباد]] ۽ [[فتح پور سيڪري]] جهڙا شهر اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هئا.
سلطنت جي مختلف علائقن مان ڪپهه، ڪپڙو، اناج، مصالحا، ڌاتوءَ جون شيون ۽ ٻيو سامان واپار ذريعي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچندو هو.
سمنڊ رستي واپار ۾ [[گجرات]] ۽ [[بنگال]] جي بندرگاهن جو خاص ڪردار هو. مغل دور ۾ ڏکڻ ايشيا جا واپاري نيٽ ورڪ [[هندي سمنڊ]] جي ٻين علائقن سان پڻ ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== مذهبي پاليسي ۽ رواداري ===

اڪبر جي دور جي مذهبي پاليسي مغل تاريخ جو اهم موضوع آهي.
هن مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا. 1563ع ۾ هندو زيارتين تي لاڳو زيارت محصول ۽ 1564ع ۾ غير مسلم رعيت تي لاڳو [[جزيه]] ختم ڪرڻ سندس اهم قدمن مان هئا.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
اڪبر جي درٻار ۾ مسلمان، هندو، جين، عيسائي ۽ زرتشتي مذهبي عالمن ۽ مفڪرن سان بحث مباحثا ٿيندا هئا.
[[فتح پور سيڪري]] ۾ قائم ڪيل '''عبادت خانو''' اهڙن بحثن جو اهم مرڪز هو.
اڪبر جي مذهبي سوچ ۾ مختلف عقيدن کي سمجهڻ ۽ حڪمرانيءَ ۾ مذهبي فرقن کان مٿانهين سياسي وفاداري پيدا ڪرڻ جون ڪوششون نمايان هيون.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صلح ڪل ===

اڪبر جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل '''صلح ڪل''' جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي گروهن سان وسيع سياسي هم آهنگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.
هن تصور تحت حڪمران لاءِ رعايا سان انصاف، امن ۽ مختلف عقيدن سان لاڳاپيل ماڻهن کي انتظام ۾ شامل ڪرڻ کي اهميت ڏني وئي.
مغل درٻار ۾ ڪيترن هندو ۽ راجپوت اميرن کي اعليٰ فوجي ۽ انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو ويو.
تنهن هوندي به اڪبر جي پاليسيءَ کي جديد معنائن ۾ مڪمل سيڪيولر رياست جي قيام جي برابر سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جو سياسي ۽ مذهبي ماحول جديد قومي رياستن کان مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== دين الاهي يا توحيد الاهي ===

{{Main|دين الاهي}}

اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي تجربن سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.
1582ع جي لڳ ڀڳ اڪبر جي درٻار ۾ هڪ محدود روحاني ۽ اخلاقي سلسلي جو تصور اڀريو، جنهن ۾ شهنشاهه سان ذاتي وفاداري ۽ مخصوص اخلاقي اصولن کي اهميت ڏني وئي.
هن سلسلي ۾ شامل ماڻهن جو تعداد محدود هو. اهو عام رعيت لاءِ لازمي مذهب نه بڻيو ۽ نه ئي ان کي سموري مغل سلطنت جو سرڪاري مذهب قرار ڏئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== ادب، مصوري ۽ علم جي سرپرستي ===

اڪبر جي دور ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي، مصوري ۽ علمي ترجمن کي وڏي سرپرستي ملي.
[[ابوالفضل علامي]] اڪبر جي درٻار جو اهم عالم ۽ مؤرخ هو. سندس تصنيفون '''[[اڪبرنامو]]''' ۽ '''[[آئينِ اڪبري]]''' مغل سلطنت جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي تاريخ جا اهم ماخذ آهن.
اڪبر جي دور ۾ سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي ڪجهه اهم ڪتابن جا فارسي ترجما پڻ ڪرايا ويا.
انهن ترجمن مان '''رزم نامو'''، يعني [[مهاڀارت]] جو فارسي ترجمو، خاص اهميت رکي ٿو.
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني روايتن جو ميلاپ وڌيڪ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 27 آڪٽوبر 1605ع تي وفات ڪئي. کيس آگري جي ڀرپاسي [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ شهزادو سليم '''نورالدين محمد جهانگير''' جي لقب سان تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;</text>
      <sha1>hpaoumze10xedt4cutqrye1pcvsfj34</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424420</id>
      <parentid>424419</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:14:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74413" sha1="qbd7pr5p22zhofnl4hly8p4jrnp4554" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox former country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = [[اوائلي جديد دور]]
| image_map = Joppen1907India1700a.jpg
| image_map_caption = لڳ ڀڳ 1700ع ۾ مغل سلطنت جي پکيڙ ڏيکاريندڙ تاريخي نقشو
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل 1526ع
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]]
| date_event3 = 5 نومبر 1556ع
| event4 = [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] جي وفات
| date_event4 = 1707ع
| event5 = [[نادر شاهه جو هندستان تي حملو]]
| date_event5 = 1739ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو ۽ [[بهادر شاهه ظفر]] جي جلاوطني
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| p2 = هندستان جون علائقائي رياستون
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي [[بادشاهت]]
| title_leader = [[مغل شهنشاهه|شهنشاهه]]
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[دهلي]]، [[فتح پور سيڪري]] ۽ [[لاهور]] مختلف دورن ۾
| official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] (درباري ۽ انتظامي)
| common_languages = [[چغتائي ٻولي|چغتائي ترڪي]]، [[هندستاني ٻولي|هندستاني]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = [[اسلام]] (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = [[رپيو]]، دام ۽ ٻيا سڪا
| today = [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جا ڪجهه حصا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'')، جنهن کي '''مغليه سلطنت'''، '''تيموري سلطنت''' ۽ '''گورڪاني سلطنت''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڏکڻ ايشيا]] جي هڪ وڏي اوائلي جديد سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 21 اپريل 1526ع تي [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هيءَ سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;&gt;{{cite book
 |last=Stein
 |first=Burton
 |title=A History of India
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |year=2010
 |isbn=9781405195096
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg|thumb|left|200px|[[ظهيرالدين محمد بابر]] جو سترهين صديءَ ۾ تيار ڪيل تصويري خاڪو. بابر مغل سلطنت جو باني هو.]]

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي. تنهن هوندي به 1540ع کان 1555ع تائين اتر هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. 1555ع ۾ [[همايون]] دهليءَ ۾ مغل حڪومت بحال ڪئي. سندس جانشين [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ سلطنت جي انتظامي، فوجي ۽ سياسي بنيادن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين ڏکڻ ايشيا جي وڏين سياسي طاقتن مان هڪ رهي. سترهين صديءَ ۾ سندس علائقائي اثر اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ماٿريءَ کان اوڀر ۾ [[بنگال]] ۽ [[آسام]] جي ڀرپاسي تائين، اتر ۾ [[ڪشمير]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن کان ڏکڻ ۾ [[دکن]] تائين پکڙيل هو. سلطنت جي حدن ۽ سڌي انتظامي اختيار جي نوعيت مختلف دورن ۽ علائقن ۾ بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;/&gt;

[[اورنگزيب عالمگير]] جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. تنهن هوندي به ڊگهيون جنگيون، فوجي خرچ، صوبائي سياسي اختلاف ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا. 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سلطنت جي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

ارڙهين صديءَ ۾ [[مراٺا سلطنت|مراٺن]]، [[سک]] قوتن، خودمختيار صوبائي حڪمرانن ۽ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي عروج مغل شهنشاهن جي حقيقي اقتدار کي محدود ڪيو. 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي حملي پڻ سلطنت کي وڏو سياسي ۽ مالي نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858|هندستان جي حڪومت بابت قانون]] وسيلي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمراني ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪومت شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جا نالا ==

=== تيموري سلطنت ===

بابر ۽ سندس جانشينن جو تعلق [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان هو. انهيءَ سبب مغل شاهي خاندان پنهنجي سياسي مشروعيت لاءِ [[امير تيمور]] جي نسب ۽ حڪمرانيءَ جي روايتن کي اهميت ڏيندو هو. همعصر ۽ بعد وارن فارسي ماخذن ۾ هن گهراڻي ۽ ان جي حڪومت لاءِ تيموري نسبت استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;Avari2013&quot;&gt;{{cite book
 |last=Avari
 |first=Burjor
 |title=Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent
 |publisher=Routledge
 |year=2013
 |isbn=9780415580618
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل شاهي خاندان جي تاريخي سڃاڻپ ۾ وچ ايشيائي ترڪ-منگول روايتون، فارسي درٻاري ثقافت ۽ هندستاني سياسي ۽ سماجي ماحول گڏجي اثرانداز ٿيا. ان ڪري سلطنت کي رڳو هڪ نسلي يا ثقافتي سڃاڻپ تائين محدود ڪرڻ تاريخي لحاظ کان مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2002
 |isbn=9780521522915
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گورڪاني سلطنت ===

مغل حڪمران گهراڻي لاءِ '''گورڪاني''' يا '''گورڪانيان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. ''گورڪان''، منگولي لفظ ''ڪورگان'' (''kürägän'') جي فارسي صورت آهي، جنهن جي معنيٰ '''داماد''' آهي. اهو لقب تيمور جي چنگيزي خاندان سان شاديءَ واري نسبت سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Thackston2&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |editor-last=Thackston
 |editor-first=Wheeler M.
 |title=The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor
 |publisher=Modern Library
 |location=New York
 |year=2002
 |isbn=9780375761379
 |page=xlvi
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گورڪاني نسبت مغل شاهي خاندان جي سياسي سڃاڻپ جو اهم حصو هئي. ان نسبت سان تيموري ۽ چنگيزي حڪمرانيءَ جي روايتن سان لاڳاپو ظاهر ڪيو ويندو هو.

=== مغل يا مغول ===

'''مغل''' لفظ [[منگول]] جي عربي ۽ فارسي صورتن مان نڪتل آهي. يورپي لکتن ۾ مغل حڪمرانن لاءِ ''Mogul'' ۽ ''Mughal'' جهڙا لفظ استعمال ٿيا، جيڪي پوءِ تاريخ نويسيءَ ۾ عام ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Hodgson&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hodgson
 |first=Marshall G. S.
 |title=The Venture of Islam
 |volume=3
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2009
 |isbn=9780226346885
 |page=62
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مغل حڪمران گهراڻي جو نسبي تعلق چنگيزي روايتن سان پڻ هو، پر ان جي درٻاري، ادبي ۽ انتظامي ثقافت تي فارسي ۽ تيموري اثر تمام گهرا هئا.

=== هندستان ۽ سلطنتِ هندستان ===

مغل دور جي سياسي ۽ انتظامي لکتن ۾ '''هندستان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. [[آئينِ اڪبري]] ۽ ٻين فارسي ماخذن ۾ هندستان کي جاگرافيائي، سياسي ۽ انتظامي مفهوم ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Vanina2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Vanina
 |first=Eugenia
 |title=Medieval Indian Mindscapes: Space, Time, Society, Man
 |publisher=Primus Books
 |year=2012
 |isbn=9789380607191
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سياسي اصطلاحن ۾ ''سلطنتِ هندستان''، ''مملڪت'' ۽ ''قلمرو'' جهڙا لفظ پڻ ملن ٿا. خاص طور ارڙهين صديءَ جي سياسي لکتن ۾ ''سلطنتِ هندستان'' جو تصور مرڪزي شهنشاهي اقتدار ۽ مختلف صوبائي حڪومتن جي لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.

=== نالن جو تقابلي جائزو ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a9bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل سلطنت جا تاريخي ۽ رائج نالا'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | ٻولي يا پسمنظر
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي مفهوم
|-
| '''مغل سلطنت'''
| جديد سنڌي ۽ انگريزي تاريخ نويسي
| ڏکڻ ايشيا ۾ تيموري اصل جي حڪمران گهراڻي جي سلطنت
|-
| '''مغليه سلطنت'''
| اردو ۽ سنڌي استعمال
| مغل سلطنت جو متبادل رائج نالو
|-
| '''تيموري سلطنت'''
| شاهي خانداني نسبت
| امير تيمور جي نسل ۽ سياسي ورثي سان لاڳاپو
|-
| '''گورڪاني سلطنت'''
| فارسي ۽ تيموري روايت
| گورڪاني شاهي گهراڻي جي نسبت
|-
| '''سلطنتِ هندستان'''
| فارسي سياسي ۽ انتظامي اصطلاح
| هندستان ۾ شهنشاهي حڪمراني ۽ ان جو قلمرو
|-
| '''Mughal Empire'''
| انگريزي
| جديد عالمي تاريخ نويسيءَ ۾ عام نالو
|}

== تاريخ ==

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

=== بابر جو خانداني ۽ سياسي پسمنظر ===

[[ظهيرالدين محمد بابر]] وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] [[فرغانه]] جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو. پيءُ جي پاسي کان بابر جو تعلق ترڪ بڻيل [[برلاس]] قبيلي سان هو، جڏهن ته ماءُ جي پاسي کان سندس نسب چنگيزي خاندان سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;/&gt;

بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ فرغانه ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. هن سمرقند تي مختلف وقتن تي قبضو ڪيو، پر [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪ قوتن جي عروج سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.

وچ ايشيا ۾ سياسي ۽ فوجي ناڪامين کان پوءِ بابر ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪري اتي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

ڪابل سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. هن اتان افغانستان جي ٻين علائقن، پنجاب ۽ اتر هندستان ڏانهن مهمون منظم ڪيون.

=== هندستان ڏانهن پيشقدمي ===

[[سلطنت دهلي]] جي آخري لوڌي حڪمران [[ابراهيم لوڌي]] جي دور ۾ افغان اميرن ۽ صوبائي سردارن وچ ۾ سياسي اختلاف وڌيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا ۽ ابراهيم لوڌي خلاف سندس مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

انهن رابطن بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا پيدا ڪيا. تنهن هوندي به بابر جي هندستاني مهمن کي رڳو دولت خان جي دعوت جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن، پنجاب بابت اڳوڻن ارادن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

بابر پنهنجي فوج ۾ گھوڙيسوار دستن، بارودي هٿيارن ۽ ميداني توپخاني کي گڏيل حڪمت عمليءَ تحت استعمال ڪيو. وچ ايشيا جي جنگي تجربن سندس فوجي تنظيم ۽ حڪمت عمليءَ تي اثر وڌو.

=== پاڻي پت جي پهرين جنگ (1526ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}}

21 اپريل 1526ع تي بابر جي فوج ۽ ابراهيم لوڌي جي فوج وچ ۾ [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ فيصلائتي جنگ لڳي.

بابر پنهنجي فوجي صف بنديءَ ۾ توپخاني، بندوق بردار دستن، رڪاوٽن ۽ گھوڙيسوار حملي جي حڪمت عملين کي استعمال ڪيو. سندس فوج ۾ عثماني جنگي طريقن کان واقف توپچي پڻ شامل هئا.

ابراهيم لوڌي جي فوج ۾ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گھوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي شامل هئا. بابر جي فوج لوڌي فوج کي شڪست ڏني ۽ ابراهيم لوڌي جنگ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جنگ ۾ بارودي هٿيارن ۽ فوجي تنظيم اهم ڪردار ادا ڪيو. بهرحال، اها دعويٰ ته ابراهيم لوڌي جي فوج بابر کان لازمي طور ڏهه ڀيرا وڏي هئي، يا سندس شڪست جو اڪيلو سبب توپن جي آواز کان هاٿين جو ڀڄڻ هو، احتياط سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ فوجي تعداد ۽ جنگ جي تفصيلن بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر [[دهلي]] ۽ [[آگرو|آگري]] تي قبضو ڪيو. آگرو نئين مغل حڪومت جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== خانوا، چنديري ۽ گهاگهرا جون جنگيون ===

{{Main|خانوا جي جنگ}}

پاڻي پت جي فتح باوجود بابر جي حڪومت کي اتر هندستان جي ٻين طاقتور حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

1527ع ۾ [[ميواڙ]] جي حڪمران [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ ۾ راجپوت اتحاد ۽ بابر جي فوج وچ ۾ [[خانوا جي جنگ]] لڳي. راڻا سانگا اتر هندستان جي اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻن مان هڪ هو.

خانوا جي جنگ ۾ بابر جي فوج راجپوت اتحاد کي شڪست ڏني. ان فتح سان مغل اقتدار کي وڌيڪ استحڪام مليو.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hooja
 |first=Rima
 |title=A History of Rajasthan
 |publisher=Rupa
 |year=2006
 |isbn=9788129115010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1528ع ۾ بابر [[چنديري]] جي مهم هلائي ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ذريعي افغان مخالف قوتن کي شڪست ڏني.

انهن جنگين سان اتر هندستان ۾ مغل اقتدار جي فوجي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ مدد ملي، پر مقامي سردارن ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== بابر جي وفات ۽ جانشيني ===

بابر 26 ڊسمبر 1530ع تي آگري ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.

بابر کي شروعات ۾ آگري ۾ دفنايو ويو هو. بعد ۾ سندس مڙهه ڪابل منتقل ڪيو ويو، جتي [[باغ بابر]] ۾ سندس مقبرو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

بابر جي حڪومت هندستان ۾ رڳو چار سال هلي، پر هن هڪ اهڙي شاهي گهراڻي جو بنياد رکيو جنهن جي سياسي ۽ ثقافتي ورثي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Humayun detail.jpg|thumb|right|200px|[[همايون]] جو تصويري خاڪو، جيڪو سترهين صديءَ جي مغل مصوريءَ سان تعلق رکي ٿو.]]

=== همايون جي ابتدائي حڪومت (1530ع–1540ع) ===

[[نصيرالدين محمد همايون]] 1530ع ۾ پنهنجي والد بابر جي وفات کان پوءِ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

همايون جي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ مغل سلطنت جا انتظامي ۽ فوجي بنياد اڃا مڪمل طور مضبوط نه ٿيا هئا. سندس ڀائرن، خاص طور [[ڪامران مرزا]]، جي سياسي مفادن ۽ مختلف علائقن ۾ افغان قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو '''فريد خان''' هو.

فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت، انتظامي صلاحيت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

{{Main|شير شاهه سوري|چوسا جي جنگ|قنوج جي جنگ}}

1539ع ۾ [[چوسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.

1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي. انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي دهلي ۽ آگري جو اقتدار ڇڏڻو پيو.

شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪري [[سوري سلطنت]] جو بنياد وڌو. اهڙيءَ طرح 1540ع کان 1555ع تائين مغل حڪومت جي تسلسل ۾ سياسي وقفو پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا انتظامي ۽ مالياتي سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.

هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.

زميني محصول جي وصولي، رستن جي حفاظت ۽ فوجي نگرانيءَ کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف انتظامي قدم کنيا ويا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرانڊ ٽرنڪ روڊ ===

{{Main|گرانڊ ٽرنڪ روڊ}}

شير شاهه سوري پنهنجي دور ۾ قديم واپاري ۽ فوجي رستن جي مرمت، توسيع ۽ انتظام تي ڌيان ڏنو.

انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ '''[[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]]''' پڻ شامل هو، جنهن کي سنڌي ۽ اردوءَ ۾ '''جرنيلي سڙڪ''' به چيو ويندو آهي.

هيءُ رستو ڏکڻ ايشيا جي قديم مواصلاتي رستن جي هڪ ڊگهي تاريخ سان لاڳاپيل هو. [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ پڻ اتر هندستان ۾ ڊگها شاهي ۽ واپاري رستا موجود هئا. تنهنڪري گرانڊ ٽرنڪ روڊ کي مڪمل طور شير شاهه سوري جي نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.

شير شاهه جي دور ۾ رستن جي مرمت، سرائن جي تعمير، مسافرن ۽ واپاري قافلن لاءِ سهولتن ۽ ٽپال جي انتظام کي اهميت ڏني وئي. بعد ۾ مغل ۽ برطانوي دورن ۾ انهن رستن کي وڌيڪ ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مشهور اردو صحافي ۽ ليکڪ [[رضا علي عابدي]] پنهنجي سفرنامي '''جرنيلي سڙڪ''' ۾ هن تاريخي رستي سان لاڳاپيل مختلف شهرن، آبادين ۽ تاريخي ماڳن جو ذڪر ڪيو آهي.

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.

همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.

1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.

15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.

همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.

فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== شير شاهه جي وفات ۽ سوري گهراڻي جا اختلاف ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.

سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] تخت نشين ٿيو ۽ 1554ع تائين حڪومت ڪئي.

اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا. مختلف افغان سردارن ۽ شاهي دعويدارن وچ ۾ اقتدار لاءِ تڪرار وڌيا.

انهن اختلافن سبب اتر هندستان ۾ سوري حڪومت جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي (1555ع) ===

همايون سوري گهراڻي جي سياسي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو.

سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني. انهيءَ فتح کان پوءِ همايون دهليءَ ۾ مغل اقتدار بحال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

همايون جي واپسيءَ کي مغل سلطنت جي تاريخ ۾ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان 1540ع کان جاري سوري اقتدار جو وقفو ختم ٿيو.

=== همايون جي وفات (1556ع) ===

همايون پنهنجي ٻيهر حاصل ڪيل سلطنت تي گهڻو عرصو حڪومت نه ڪري سگهيو.

1556ع ۾ هو دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر]] تخت نشين ٿيو. اڪبر جي ننڍي عمر سبب حڪومت جي شروعاتي دور ۾ [[بيرم خان]] سندس سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ بڻيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== بابر کان اڪبر تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جي قيام ۽ بحاليءَ جا اهم واقعا (1483ع–1556ع)'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1483ع
| [[بابر]] جي پيدائش
| تيموري گهراڻي جي مستقبل جي بانيءَ جو جنم
|-
| 1504ع
| بابر جو ڪابل تي قبضو
| ڪابل بابر جي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻيو
|-
| 1526ع
| [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| ابراهيم لوڌي جي شڪست ۽ مغل سلطنت جو بنياد
|-
| 1527ع
| [[خانوا جي جنگ]]
| راڻا سانگا جي اتحاد خلاف بابر جي فتح
|-
| 1528ع
| چنديري جي مهم
| وچ هندستان ۾ مغل فوجي اثر جي واڌ
|-
| 1529ع
| گهاگهرا جي جنگ
| افغان مخالف قوتن خلاف بابر جي ڪاميابي
|-
| 1530ع
| بابر جي وفات
| همايون جي تخت نشيني
|-
| 1539ع
| [[چوسا جي جنگ]]
| شير شاهه سوري جي همايون خلاف فتح
|-
| 1540ع
| [[قنوج جي جنگ]]
| همايون جي شڪست ۽ سوري گهراڻي جو اقتدار
|-
| 1542ع
| [[عمرڪوٽ]] ۾ اڪبر جي پيدائش
| سنڌ ۽ مغل شاهي تاريخ جو اهم گڏيل واقعو
|-
| 1545ع
| شير شاهه سوري جي وفات
| اسلام شاهه سوري جي جانشيني
|-
| 1554ع
| اسلام شاهه سوري جي وفات
| سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا تڪرار
|-
| 1555ع
| همايون جي واپسي
| دهليءَ ۾ مغل اقتدار جي بحالي
|-
| 1556ع
| همايون جي وفات
| اڪبر جي تخت نشيني
|}

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر اعظم}}

[[فائل:Akbar hunting in an enclosure.jpg|thumb|کاٻو|250px|[[اڪبر اعظم]] جي دور جي مغل مصوري، جنهن ۾ شاهي شڪار جو منظر ڏيکاريل آهي.]]

'''جلال الدين محمد اڪبر''' (حڪومت: 1556ع–1605ع) مغل سلطنت جي اهم ۽ اثرائتن حڪمرانن مان هڪ هو. هو [[همايون]] ۽ [[حميده بانو بيگم]] جو پٽ هو، جنهن جي پيدائش 15 آڪٽوبر 1542ع تي [[سنڌ]] جي تاريخي شهر [[عمرڪوٽ]] ۾ ٿي. همايون ان وقت [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ جلاوطنيءَ واري زندگي گذاري رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Ballhatchet
 |first=Kenneth A.
 |title=Akbar
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |url=https://www.britannica.com/biography/Akbar
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1556ع ۾ همايون جي وفات کان پوءِ اڪبر ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو. سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست، فوجي اڳواڻ ۽ انتظامي صلاحڪار طور اهم ڪردار ادا ڪيو. بيرم خان جي مدد سان مغل حڪومت پنهنجي مخالف قوتن خلاف فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون ۽ اتر هندستان ۾ اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي ٻي جنگ (1556ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي ٻي جنگ}}

همايون جي وفات کان پوءِ اتر هندستان ۾ مغل اقتدار ٻيهر خطري ۾ پئجي ويو. سوري دور جي سياسي اختلافن مان فائدو وٺندي [[هيمو]]، جيڪو افغان حڪمران [[عادل شاهه سوري]] جي انتظام ۾ اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو، دهليءَ تي قبضو ڪيو.
5 نومبر 1556ع تي [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ هيمو جي فوج ۽ اڪبر جي فوج وچ ۾ جنگ لڳي. مغل فوج جي قيادت ۾ بيرم خان اهم ڪردار ادا ڪيو.
جنگ دوران هيمو زخمي ٿيو ۽ سندس فوج جي صفن ۾ انتشار پيدا ٿيو. نتيجي ۾ مغل فوج ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ فتح سان اڪبر جي حڪومت لاءِ دهلي ۽ اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪرڻ جا موقعا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
پاڻي پت جي ٻي جنگ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ فيصلائتو واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان همايون جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران کي منهن ڏيڻ ۾ مدد ملي.

=== بيرم خان جي سرپرستي ۽ اڪبر جو ذاتي اقتدار ===

بيرم خان اڪبر جي شروعاتي حڪومت ۾ وڏي سياسي ۽ فوجي اثر جو مالڪ هو. هن مغل اقتدار جي بحاليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر وقت گذرڻ سان شاهي درٻار ۾ سندس اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيا.
1560ع ۾ اڪبر بيرم خان جي سرپرستي ختم ڪري حڪومت جا معاملا پنهنجي هٿ ۾ وٺڻ شروع ڪيا. بيرم خان کي حج تي وڃڻ جي اجازت ڏني وئي، پر سفر دوران 1561ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
بيرم خان جي سرپرستيءَ جي خاتمي کان پوءِ اڪبر شاهي درٻار، فوج ۽ صوبائي انتظام تي پنهنجو سڌو اختيار وڌايو.

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر پنهنجي ڊگهي حڪومت دوران جنگ، سفارتڪاري، سياسي ٺاهه ۽ مقامي حڪمرانن سان اتحاد وسيلي مغل سلطنت جي حدن کي وڏي پيماني تي وڌايو.

سندس دور ۾ [[مالوا]]، [[گجرات]]، [[بنگال]]، [[ڪشمير]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ دکن جي ڪجهه علائقن تي مغل اقتدار قائم ٿيو يا وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

مغل سلطنت جي توسيع هڪ ئي فوجي مهم جو نتيجو نه هئي، پر ڪيترن ڏهاڪن تائين هلندڙ جنگين، انتظامي قدمن ۽ سياسي لاڳاپن جو نتيجو هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5c9d7;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''اڪبر جي دور ۾ اهم فوجي مهمون ۽ علائقائي توسيع'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | اهم واقعو
|-
| 1561ع
| [[مالوا]]
| مغل فوج جي مهم ۽ مالوا تي اقتدار قائم ڪرڻ
|-
| 1562ع کان پوءِ
| [[راجپوتانا]]
| ڪجهه راجپوت حڪمرانن سان سياسي ۽ شاهي اتحاد
|-
| 1568ع
| [[چتوڙڳڙهه]]
| چتوڙ جي قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1569ع
| [[رنٿمبور قلعو]]
| اهم راجپوت قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1572ع–1573ع
| [[گجرات]]
| گجرات جي فتح ۽ مغل انتظام جي توسيع
|-
| 1574ع–1576ع
| [[بهار]] ۽ [[بنگال]]
| افغان مخالف قوتن خلاف فوجي مهمون
|-
| 1585ع–1586ع
| [[ڪشمير]]
| ڪشمير ۾ مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1591ع–1592ع
| [[سنڌ]]
| [[مرزا جاني بيگ]] سان جنگيون ۽ ڏکڻ سنڌ جي مغل اقتدار هيٺ اچڻ
|-
| 1595ع
| [[قنڌار]]
| قنڌار جو مغل اقتدار ۾ اچڻ
|-
| 1595ع–1601ع
| [[دکن]]
| احمدنگر، برار ۽ ٻين دکني علائقن ۾ فوجي مهمون
|}

=== راجپوت رياستن سان لاڳاپا ===

{{Main|مغل-راجپوت لاڳاپا}}

اڪبر جي سياسي حڪمت عمليءَ ۾ [[راجپوت]] حڪمرانن سان لاڳاپا خاص اهميت رکندا هئا. [[راجپوتانا]]، جيڪو گهڻو ڪري موجوده [[راجسٿان]] سان لاڳاپيل آهي، ڪيترين ننڍين ۽ وڏين رياستن تي مشتمل هو.
اڪبر انهن رياستن سان مختلف طريقن سان لاڳاپا قائم ڪيا. ڪجهه حڪمرانن سان شاهي شاديون، سياسي معاهدا ۽ فوجي اتحاد ڪيا ويا، جڏهن ته ٻين خلاف فوجي مهمون هلايون ويون.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;
[[آمير]] جي ڪڇواها راجپوت خاندان سان مغلن جا لاڳاپا خاص طور اهم هئا. انهيءَ خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۽ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي پهتا.
اڪبر جي زالن مان هڪ، جيڪا بعد جي تاريخي روايتن ۾ [[مريم الزماني]] جي نالي سان مشهور آهي، آمير جي راجپوت حڪمران خاندان سان تعلق رکندي هئي. سندس پٽ شهزادو سليم پوءِ [[جهانگير]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مغل-راجپوت اتحاد سبب راجپوت اميرن کي مغل انتظام ۽ فوج ۾ اهم مقام مليو. ان سان گڏ مغل درٻار جي ثقافت، مصوري، لباس ۽ فن تعمير ۾ مختلف مقامي روايتن جو اثر وڌيو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;&gt;{{cite book
 |last=Eaton
 |first=Richard M.
 |title=India in the Persianate Age: 1000–1765
 |publisher=University of California Press
 |year=2019
 |isbn=9780520325128
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به سموريون راجپوت رياستون مغل اقتدار جون حامي نه بڻيون. [[ميواڙ]] جي حڪمران [[مهارانا پرتاپ]] اڪبر جي سياسي بالادستي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.
1576ع ۾ [[هلدي گهاٽي جي جنگ]] مغل فوج ۽ مهارانا پرتاپ جي فوج وچ ۾ لڳي. مغل فوج جي قيادت [[راجا مان سنگهه]] ڪئي. جنگ ۾ مغل فوج ميدان تي غالب رهي، پر مهارانا پرتاپ جي مزاحمت ختم نه ٿي ۽ ميواڙ ۾ جدوجهد جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;

=== جاٽ ۽ ٻين مقامي گروهن سان لاڳاپا ===

مغل سلطنت جي استحڪام ۾ مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، واپاري برادرين ۽ فوجي گروهن سان لاڳاپن جو پڻ اهم ڪردار هو.
[[پنجاب]] ۽ اتر هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ [[جاٽ]] زميندار ۽ قبيلائي گروهه مغل انتظام سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکندا هئا. ڪجهه مقامي سردارن کي جاگيرون ۽ انتظامي ذميواريون مليون، جڏهن ته ٻين گروهن سان محصول، زمين ۽ سياسي اختيارن بابت تڪرار پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
ڪجهه نوآبادياتي دور جي قبيلائي لکتن ۾ ''اڪبري جاٽ''، ''جهانگيري جاٽ'' ۽ ٻين نالن سان مقامي سماجي درجن جو ذڪر ملي ٿو. اهڙن نالن کي سموري جاٽ برادريءَ جي هڪجهڙي تاريخي حيثيت جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاص علائقائي ۽ سماجي روايتن سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Ibbetson1990&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ibbetson
 |first=Denzil
 |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province
 |publisher=Asian Educational Services
 |year=1990
 |isbn=9788120605053
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انتظامي نظام جي تنظيم ===

اڪبر مغل سلطنت جي مرڪزي ۽ صوبائي انتظام کي وڌيڪ منظم ڪيو. سندس دور ۾ فوجي خدمت، درٻاري عهدا، محصول جي وصولي ۽ صوبائي حڪمرانيءَ لاءِ نسبتاً منظم ضابطا اختيار ڪيا ويا.
[[ابوالفضل علامي]] جي تصنيف ''[[آئينِ اڪبري]]'' اڪبر جي انتظامي نظام بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل انتظام ۾ شهنشاهه مرڪزي اقتدار جو سرچشمو هو. صوبن ۾ شاهي نمائندا، فوجي عملدار، محصول گڏ ڪندڙ ۽ عدالتي اختيار رکندڙ اهلڪار مقرر ڪيا ويندا هئا.

=== منصبداري نظام ===

{{Main|منصبداري نظام}}

اڪبر جي دور ۾ '''منصبداري نظام''' کي وڌيڪ منظم صورت ڏني وئي. ''منصب'' مان مراد سرڪاري درجو يا عهدو هو.
منصبدارن کي سندن درجي مطابق فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون وينديون هيون. منصب جو درجو عهديدار جي درٻاري حيثيت، پگهار ۽ فوجي ذميوارين سان لاڳاپيل هوندو هو.
مغل منصبداري نظام ۾ بعد ۾ '''ذات''' ۽ '''سوار''' جا درجا نمايان ٿيا. ''ذات'' عهديدار جي ذاتي درجي ۽ حيثيت کي ظاهر ڪندو هو، جڏهن ته ''سوار'' گھوڙيسوار فوج سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ وظيفن جي حساب ۾ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
منصبداري نظام جو مقصد مختلف نسلي، مذهبي ۽ علائقائي پسمنظر رکندڙ اميرن کي شاهي خدمت جي هڪ گڏيل انتظامي ڍانچي ۾ شامل ڪرڻ هو.

=== صوبائي انتظام ===

مغل سلطنت کي وڏن انتظامي صوبن ۾ ورهايو ويو، جن کي '''صوبا''' سڏيو ويندو هو.
هر صوبي ۾ شاهي انتظام لاءِ مختلف عملدار مقرر ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ '''صوبيدار'''، '''ديوان'''، '''بخشي'''، '''قاضي''' ۽ ٻيا اهلڪار شامل هئا.
صوبيدار عام طور سياسي ۽ فوجي انتظام سان لاڳاپيل هوندو هو، جڏهن ته ديوان مالياتي انتظام ۽ محصول جي نگراني ڪندو هو.
صوبن جي اندر '''سرڪار''' ۽ '''پرڳڻو''' جهڙا ننڍا انتظامي يونٽ موجود هئا. مختلف دورن ۾ انهن يونٽن جون حدون ۽ انتظامي حيثيت بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== مالياتي ۽ زميني محصول جا سڌارا ===

اڪبر جي دور ۾ زمين جي پيداوار ۽ محصول جي تعين کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ سڌارا ڪيا ويا.
انهن سڌارن سان [[راجا ٽوڊر مل]] جو نالو خاص طور ڳنڍيل آهي. زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار، اگهن ۽ گذريل سالن جي حسابن کي محصول جي تعين ۾ اهميت ڏني وئي.
'''دهسالا''' نظام تحت ڪيترن علائقن ۾ پيداوار ۽ اگهن جي ڏهن سالن جي حسابن مان اوسط ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
بهرحال، اهو نظام سموري سلطنت ۾ هڪجهڙي صورت ۾ لاڳو نه هو. مختلف علائقن ۾ محصول جي وصوليءَ جا طريقا زميني حالتن، فصلن ۽ مقامي روايتن مطابق بدلجندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== واپار ۽ معاشي سرگرميون ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جي سياسي استحڪام ۽ وڏين منڊين جي گڏجڻ سبب واپار ۽ شهري معاشي سرگرمين کي هٿي ملي.
[[آگرو]]، [[لاهور]]، [[دهلي]]، [[احمد آباد]] ۽ [[فتح پور سيڪري]] جهڙا شهر اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هئا.
سلطنت جي مختلف علائقن مان ڪپهه، ڪپڙو، اناج، مصالحا، ڌاتوءَ جون شيون ۽ ٻيو سامان واپار ذريعي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچندو هو.
سمنڊ رستي واپار ۾ [[گجرات]] ۽ [[بنگال]] جي بندرگاهن جو خاص ڪردار هو. مغل دور ۾ ڏکڻ ايشيا جا واپاري نيٽ ورڪ [[هندي سمنڊ]] جي ٻين علائقن سان پڻ ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== مذهبي پاليسي ۽ رواداري ===

اڪبر جي دور جي مذهبي پاليسي مغل تاريخ جو اهم موضوع آهي.
هن مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا. 1563ع ۾ هندو زيارتين تي لاڳو زيارت محصول ۽ 1564ع ۾ غير مسلم رعيت تي لاڳو [[جزيه]] ختم ڪرڻ سندس اهم قدمن مان هئا.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
اڪبر جي درٻار ۾ مسلمان، هندو، جين، عيسائي ۽ زرتشتي مذهبي عالمن ۽ مفڪرن سان بحث مباحثا ٿيندا هئا.
[[فتح پور سيڪري]] ۾ قائم ڪيل '''عبادت خانو''' اهڙن بحثن جو اهم مرڪز هو.
اڪبر جي مذهبي سوچ ۾ مختلف عقيدن کي سمجهڻ ۽ حڪمرانيءَ ۾ مذهبي فرقن کان مٿانهين سياسي وفاداري پيدا ڪرڻ جون ڪوششون نمايان هيون.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صلح ڪل ===

اڪبر جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل '''صلح ڪل''' جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي گروهن سان وسيع سياسي هم آهنگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.
هن تصور تحت حڪمران لاءِ رعايا سان انصاف، امن ۽ مختلف عقيدن سان لاڳاپيل ماڻهن کي انتظام ۾ شامل ڪرڻ کي اهميت ڏني وئي.
مغل درٻار ۾ ڪيترن هندو ۽ راجپوت اميرن کي اعليٰ فوجي ۽ انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو ويو.
تنهن هوندي به اڪبر جي پاليسيءَ کي جديد معنائن ۾ مڪمل سيڪيولر رياست جي قيام جي برابر سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جو سياسي ۽ مذهبي ماحول جديد قومي رياستن کان مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== دين الاهي يا توحيد الاهي ===

{{Main|دين الاهي}}

اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي تجربن سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.
1582ع جي لڳ ڀڳ اڪبر جي درٻار ۾ هڪ محدود روحاني ۽ اخلاقي سلسلي جو تصور اڀريو، جنهن ۾ شهنشاهه سان ذاتي وفاداري ۽ مخصوص اخلاقي اصولن کي اهميت ڏني وئي.
هن سلسلي ۾ شامل ماڻهن جو تعداد محدود هو. اهو عام رعيت لاءِ لازمي مذهب نه بڻيو ۽ نه ئي ان کي سموري مغل سلطنت جو سرڪاري مذهب قرار ڏئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== ادب، مصوري ۽ علم جي سرپرستي ===

اڪبر جي دور ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي، مصوري ۽ علمي ترجمن کي وڏي سرپرستي ملي.
[[ابوالفضل علامي]] اڪبر جي درٻار جو اهم عالم ۽ مؤرخ هو. سندس تصنيفون '''[[اڪبرنامو]]''' ۽ '''[[آئينِ اڪبري]]''' مغل سلطنت جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي تاريخ جا اهم ماخذ آهن.
اڪبر جي دور ۾ سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي ڪجهه اهم ڪتابن جا فارسي ترجما پڻ ڪرايا ويا.
انهن ترجمن مان '''رزم نامو'''، يعني [[مهاڀارت]] جو فارسي ترجمو، خاص اهميت رکي ٿو.
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني روايتن جو ميلاپ وڌيڪ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 27 آڪٽوبر 1605ع تي وفات ڪئي. کيس آگري جي ڀرپاسي [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ شهزادو سليم '''نورالدين محمد جهانگير''' جي لقب سان تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;


== جهانگير جو دور (1605ع–1627ع) ==

{{Main|جهانگير}}

[[نورالدين محمد جهانگير]] (30 آگسٽ 1569ع – 28 آڪٽوبر 1627ع) مغل سلطنت جو چوٿون شهنشاهه هو، جنهن 1605ع کان 1627ع تائين حڪومت ڪئي. سندس پيدائشي نالو '''سليم''' هو. هو [[اڪبر اعظم]] ۽ سندس راجپوت زال [[مريم الزماني]] جو پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Mohammada&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohammada
 |first=Malika
 |title=The Foundations of the Composite Culture in India
 |publisher=Aakar Books
 |year=2007
 |isbn=9788189833183
 |page=300
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilbert2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Gilbert
 |first=Marc Jason
 |title=South Asia in World History
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2017
 |isbn=9780199760343
 |page=79
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جهانگير جو دور مغل سلطنت جي سياسي تسلسل، درٻاري ثقافت، مصوري، سفارتي لاڳاپن ۽ شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد جي لحاظ کان اهم هو. سندس حڪومت گهڻي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل انتظامي نظام تي ٻڌل رهي، جيتوڻيڪ شاهي خاندان جي اندروني اختلافن ۽ درٻاري اميرن جي وڌندڙ اثر سبب نوان سياسي مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ===

شهزادي سليم جي پيدائش 1569ع ۾ [[فتح پور سيڪري]] جي ڀرپاسي ٿي. سندس نالو مشهور [[چشتي سلسلو|چشتي]] صوفي بزرگ [[شيخ سليم چشتي]] جي نسبت سان رکيو ويو.

مغل روايتن موجب اڪبر پنهنجي اولاد جي خواهش سان صوفي بزرگن کان دعائون گهرندو هو. شيخ سليم چشتي سان اڪبر جا لاڳاپا انهيءَ پسمنظر ۾ خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

شهزادي سليم کي شاهي خاندان جي روايت مطابق تعليم ۽ فوجي تربيت ڏني وئي. سندس تربيت ۾ فارسي ادب، تاريخ، انتظامي معاملن ۽ فوجي مهارتن کي اهميت حاصل هئي.

شهزادي جي حيثيت ۾ سليم کي مختلف انتظامي ۽ فوجي ذميواريون مليون، پر سندس پيءُ اڪبر سان سياسي اختلاف پڻ پيدا ٿيا.

=== اڪبر ۽ شهزادي سليم جا اختلاف ===

اڪبر جي حڪومت جي پوئين دور ۾ شهزادي سليم ۽ شاهي درٻار جي ڪجهه طاقتور اميرن وچ ۾ اختلاف وڌيا.

سليم پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ الڳ درٻاري حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهيءَ صورتحال سبب اڪبر جي جانشينيءَ جو سوال پيچيده ٿي ويو.

مغل تاريخي روايتن ۾ [[ابوالفضل علامي]] جي قتل کي پڻ شهزادي سليم سان ڳنڍيو ويو آهي. 1602ع ۾ ابوالفضل کي [[بير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن قتل ڪيو. ڪيترن تاريخي ماخذن موجب انهيءَ ڪارروائيءَ ۾ سليم جو ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

انهيءَ واقعي اڪبر ۽ سليم جي لاڳاپن کي وڌيڪ متاثر ڪيو.

=== تخت نشيني (1605ع) ===

27 آڪٽوبر 1605ع تي اڪبر جي وفات کان پوءِ شهزادو سليم مغل تخت تي ويٺو.

هن '''نورالدين محمد جهانگير''' جو شاهي لقب اختيار ڪيو. ''جهانگير'' جي معنيٰ دنيا کي فتح ڪندڙ آهي.

جهانگير تخت تي ويهڻ کان پوءِ پنهنجي حڪومت جي جائز حيثيت مضبوط ڪرڻ، درٻاري اميرن جي وفاداري حاصل ڪرڻ ۽ سلطنت جي انتظامي تسلسل کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== جهانگير جو انتظامي نظام ===

جهانگير جي دور ۾ مغل سلطنت جو انتظام وڏي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل بنيادن تي هلندو رهيو.

[[منصبداري نظام]]، صوبائي انتظام، زميني محصول جي وصولي ۽ شاهي درٻار جي عهديدارن جو نظام برقرار رهيو.

جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ انصاف، حڪمراني، شاهي فرمانن ۽ درٻاري معاملن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.

سندس حڪومت سان منسوب مشهور '''زنجيرِ عدل''' يا انصاف جي زنجير جو ذڪر پڻ ملي ٿو. روايت موجب شاهي محل جي ڀرسان اهڙي زنجير لڳائي وئي هئي، جنهن وسيلي رعيت شهنشاهه تائين پنهنجي شڪايت پهچائي سگهي ٿي.

انهيءَ انتظام جي عملي استعمال ۽ اثر بابت معاصر بيانن کي احتياط سان پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== خسرو مرزا جي بغاوت (1606ع) ===

{{Main|خسرو مرزا}}

1606ع ۾ جهانگير جي پٽ [[خسرو مرزا]] پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي.

خسرو شاهي خاندان اندر جانشينيءَ جي هڪ اهم دعويدار طور اڀريو هو. اڪبر جي آخري سالن دوران ڪجهه درٻاري اميرن سندس حمايت ڪئي هئي.

جهانگير جي تخت نشينيءَ کان پوءِ خسرو پنجاب ڏانهن روانو ٿيو ۽ پنهنجي حامين کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

بهرحال، مغل فوج سندس بغاوت کي شڪست ڏني ۽ خسرو کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

بغاوت جي ناڪاميءَ کان پوءِ خسرو ۽ سندس ڪيترن حامين کي سخت سزائون ڏنيون ويون.

خسرو کي انڌو ڪرڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن، پر سزا جي نوعيت، ان جي مڪمل ٿيڻ ۽ پوءِ ٿيل علاج بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن.

خسرو جي بغاوت جهانگير جي حڪومت جي شروعاتي دور جو هڪ اهم سياسي بحران هو.

=== گرو ارجن ديو ۽ مغل-سک لاڳاپا ===

{{Main|گرو ارجن ديو}}

[[گرو ارجن ديو]] سک مذهب جو پنجون گرو هو. جهانگير جي دور ۾ سندس موت مغل سلطنت ۽ سک برادريءَ جي لاڳاپن جو هڪ اهم واقعو بڻيو.

1606ع ۾ خسرو مرزا جي بغاوت کان پوءِ گرو ارجن ديو تي باغي شهزادي جي مدد ڪرڻ جو الزام لڳايو ويو.

جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ گرو ارجن بابت مذهبي ۽ سياسي خدشن جو ذڪر ڪيو آهي.

گرو ارجن کي گرفتار ڪيو ويو ۽ 1606ع ۾ لاهور ۾ سندس موت ٿيو. سک روايت ۾ هن واقعي کي شهادت طور ياد ڪيو ويندو آهي.

واقعي جي تفصيلن، مذهبي ۽ سياسي سببن ۽ سزا جي نوعيت بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BBCSikhs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Origins of Sikhism
 |website=BBC Religions
 |date=30 September 2009
 |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/history/history_1.shtml
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گرو ارجن جي موت کان پوءِ سک برادريءَ جي سياسي ۽ فوجي تنظيم ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.

سندس جانشين [[گرو هرگوبند]] جي دور ۾ سک برادريءَ جي دفاعي ۽ عسڪري سرگرمين کي وڌيڪ اهميت ملي.

=== مذهبي پاليسي ===

جهانگير جي مذهبي پاليسيءَ ۾ اڪبر جي دور جي ڪيترن انتظامي روايتن جو تسلسل نظر اچي ٿو، پر سندس ذاتي مذهبي اظهار ۽ ڪجهه سياسي فيصلن ۾ فرق پڻ موجود هو.

جهانگير اسلامي عالمن، صوفين ۽ مذهبي ادارن سان لاڳاپا برقرار رکيا.

هن مذهبي عالمن ۽ روحاني شخصيتن کي '''مددِ معاش''' جي صورت ۾ زمين يا زميني آمدنيءَ جون عطائون ڏنيون.

''مددِ معاش'' مان مراد اهڙي عطا هئي، جيڪا عام طور مذهبي، علمي يا خيراتي مقصدن سان لاڳاپيل شخصيتن کي ڏني ويندي هئي.

مؤرخ [[منيس ڊي فاروقي]] موجب جهانگير جي دور ۾ اهڙين عطائن کي خاص اهميت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Faruqui
 |first=Munis D.
 |title=The Princes of the Mughal Empire, 1504–1719
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2012
 |isbn=9781107022171
 |pages=268–269
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جهانگير جي حڪومت کي صرف مذهبي رواداري يا صرف مذهبي سختيءَ جي هڪ ئي وصف سان بيان ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس مختلف فيصلا سياسي حالتن، مقامي تڪرارن ۽ درٻاري ضرورتن سان پڻ لاڳاپيل هئا.

=== نورجهان سان شادي ===

{{Main|نورجهان}}

[[نورجهان]] مغل تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين شاهي عورتن مان هڪ هئي.

سندس اصل نالو '''مهرالنساء''' هو. هوءَ فارسي پسمنظر رکندڙ خاندان سان تعلق رکندي هئي.

1611ع ۾ جهانگير مهرالنساء سان شادي ڪئي. شاديءَ کان پوءِ هوءَ شاهي درٻار ۾ وڌندڙ سياسي ۽ ثقافتي اثر جي مالڪ بڻجي وئي.

هن کي پهرين '''نور محل''' ۽ پوءِ '''نورجهان''' جا لقب مليا.

نورجهان جي خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۾ اهم عهدن تي پهتا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;/&gt;

=== نورجهان جو سياسي ڪردار ===

نورجهان رڳو شهنشاهه جي زال نه هئي، پر مغل درٻار جي سياسي فيصلن تي پڻ سندس نمايان اثر هو.

جهانگير جي حڪومت جي پوئين دور ۾ نورجهان، سندس پيءُ [[اعتماد الدوله]]، سندس ڀاءُ [[آصف خان]] ۽ ٻين درٻاري اميرن وچ ۾ سياسي اتحاد ۽ مقابلا پيدا ٿيا.

نورجهان جي نالي سان سڪا جاري ٿيڻ ۽ شاهي فرمانن ۾ سندس نالي ۽ مهر جي استعمال جا مثال سندس غير معمولي سياسي حيثيت ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Ruby
 |title=Domesticity and Power in the Early Mughal World
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2005
 |isbn=9780521850223
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه تاريخي بيانن ۾ جهانگير جي بيمارين ۽ ذاتي عادتن سبب حڪومت جي معاملن ۾ نورجهان جي وڌندڙ مداخلت جو ذڪر ملي ٿو.

بهرحال، نورجهان جي سياسي اثر کي جهانگير جي مڪمل بي اختياريءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي.

شهنشاهه، شاهي خاندان ۽ درٻاري اميرن وچ ۾ اقتدار جا لاڳاپا وقت سان بدلجندا رهيا.

=== جهانگير جون ذاتي عادتون ===

جهانگير جي يادگيرين ۽ بعد جي تاريخي لکتن ۾ سندس شراب نوشي ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت بيان موجود آهن.

ڪجهه مؤرخن سندس ذاتي عادتن کي حڪومت جي پوئين دور جي سياسي حالتن سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;Berndl2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Berndl
 |first=Klaus
 |title=National Geographic Visual History of the World
 |publisher=National Geographic Society
 |year=2005
 |isbn=9780792236955
 |pages=318–320
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، جهانگير جي سموري حڪومت کي ذاتي عادتن جي بنياد تي ناڪام قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

سندس دور ۾ مغل انتظامي نظام برقرار رهيو، درٻاري مصوريءَ کي ترقي ملي ۽ ڪيترن علائقن ۾ سياسي اقتدار جاري رهيو.

=== جهانگير ۽ شهزادو خرم ===

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جو پٽ [[شهزادو خرم]]، جيڪو پوءِ [[شاهجهان]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو، سندس دور جو اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو.

خرم کي مختلف فوجي مهمن ۾ ذميواريون ڏنيون ويون.

دکن ۽ راجپوت رياستن سان لاڳاپيل معاملن ۾ سندس ڪردار اهم رهيو.

وقت گذرڻ سان شاهي جانشينيءَ جي سوال تي خرم ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور گروهن وچ ۾ اختلاف وڌيا.

1622ع ۾ خرم جهانگير خلاف بغاوت ڪئي. اها بغاوت ڪيترن سالن تائين مختلف صورتن ۾ جاري رهي.

آخرڪار خرم کي شاهي اقتدار سان ٺاهه ڪرڻو پيو، پر جانشينيءَ جو سوال جهانگير جي وفات تائين اهم سياسي مسئلو رهيو.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;/&gt;

=== قنڌار ۽ صفوي سلطنت ===

{{Main|مغل-صفوي لاڳاپا}}

[[قنڌار]] مغل سلطنت ۽ [[صفوي سلطنت]] وچ ۾ هڪ اهم سرحدي ۽ واپاري مرڪز هو.

هي شهر وچ ايشيا، ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکندو هو.

جهانگير جي دور ۾ قنڌار تي مغل ۽ صفوي دعوائن سبب سياسي ڇڪتاڻ جاري رهي.

1622ع ۾ صفوي شهنشاهه [[شاهه عباس اول]] جي فوجن قنڌار تي قبضو ڪيو.

قنڌار جو وڃائجي وڃڻ مغل سلطنت لاءِ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي نقصان هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ميواڙ سان سياسي ٺاهه ===

اڪبر جي دور ۾ [[ميواڙ]] جي راجپوت حڪمرانن مغل اقتدار خلاف ڊگهي مزاحمت ڪئي هئي.

جهانگير جي دور ۾ پڻ ميواڙ سان فوجي ۽ سياسي معاملا جاري رهيا.

1615ع ۾ [[راڻا امر سنگهه اول]] ۽ مغل درٻار وچ ۾ سياسي ٺاهه ٿيو.

ان ٺاهه سان ميواڙ ۽ مغل سلطنت جي لاڳاپن ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.

ميواڙ جي حڪمران خاندان پنهنجي علائقائي حيثيت برقرار رکندي مغل بالادستيءَ سان لاڳاپيل ڪجهه سياسي شرط قبول ڪيا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ سنڌ ===

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

جهانگير جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي نظام سان ڳنڍيل رهي.

[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم علائقائي مرڪز هئا.

سنڌ ۾ مغل اقتدار جي عملي صورت مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه هئي.

مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، درياهي آبادين ۽ مغل عملدارن وچ ۾ تعاون ۽ تڪرار ٻنهي قسمن جا لاڳاپا موجود هئا.

مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زرعي پيداوار، زميني محصول، سنڌو درياهه جا رستا ۽ ڏکڻ سنڌ جا واپاري مرڪز شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽو ۽ واپاري سرگرميون ===

[[ٺٽو]] جهانگير جي دور ۾ ڏکڻ سنڌ جو اهم شهري ۽ واپاري مرڪز رهيو.

شهر جي اقتصادي زندگي سنڌو درياهه، سامونڊي واپار، دستڪاري ۽ علائقائي منڊين سان لاڳاپيل هئي.

فارسي ٻوليءَ جو استعمال سرڪاري انتظام ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ اهم رهيو، جڏهن ته مقامي سماج ۾ سنڌي ۽ ٻيون ٻوليون استعمال ٿينديون رهيون.

ٺٽي جي علمي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ مغل دور هڪ اهم مرحلو هو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مغل انتظام ۽ مقامي سردار ===

سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن کي مقامي سردارن ۽ قبيلن سان لاڳاپا قائم رکڻا پوندا هئا.

انهن لاڳاپن ۾ زميني محصول، فوجي مدد، رستن جي حفاظت ۽ علائقائي انتظام جا معاملا شامل هئا.

مقامي مزاحمت، عملدارن جي اختيارن ۽ انتظامي مسئلن بابت معلومات لاءِ ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' هڪ اهم ماخذ آهي.

هي ڪتاب جهانگير کان پوءِ شاهجهان جي دور ۾ مرتب ٿيو، تنهنڪري ان جي بيانن کي جهانگير جي هر واقعي جو سڌو معاصر ثبوت سمجهڻ بدران لاڳاپيل زماني ۽ تاريخي پسمنظر مطابق استعمال ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ مغل مصوري ===

جهانگير کي مصوري ۽ قدرتي دنيا جي مطالعي ۾ خاص دلچسپي هئي.

سندس دور ۾ مغل مصوريءَ ۾ انساني چهرن، پکين، جانورن، گلن ۽ قدرتي منظرن جي تصويرڪشيءَ کي وڌيڪ اهميت ملي.

مغل مصورن ۾ [[استاد منصور]]، [[ابوالحسن]] ۽ [[بشنداس]] جهڙا نالا خاص اهميت رکن ٿا.

جهانگير جي سرپرستيءَ ۾ تصويرن جي تفصيلي مشاهدي، رنگن جي نفاست ۽ حقيقت نگاريءَ کي ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مغل مصوريءَ ۾ فارسي، هندستاني ۽ يورپي فني روايتن جا اثر پڻ نظر اچن ٿا.

=== جهانگيرنامو ===

{{Main|تزڪ جهانگيري}}

'''[[تزڪ جهانگيري]]''' يا '''جهانگيرنامو''' جهانگير سان منسوب شاهي يادگيرين جو اهم مجموعو آهي.

هن ڪتاب ۾ شهنشاهه پنهنجي حڪومت، درٻاري معاملن، فوجي مهمن، مذهبي شخصيتن، قدرتي دنيا ۽ ذاتي تجربن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.

جهانگيرنامو مغل سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.

بهرحال، ٻين شاهي يادگيرين وانگر هن ڪتاب ۾ به شهنشاهه جي پنهنجي نقطه نظر کي اهميت حاصل آهي، تنهنڪري ان جي بيانن جو ٻين معاصر ماخذن سان تقابلي مطالعو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يورپي سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا ===

جهانگير جي دور ۾ مغل درٻار جا يورپي واپارين ۽ سفيرن سان لاڳاپا وڌيا.

[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا نمائندا هندستان ۾ واپاري سهولتون حاصل ڪرڻ لاءِ مغل درٻار سان رابطا قائم ڪندا هئا.

انگريز سفير [[ٿامس رو]] 1615ع ۾ جهانگير جي درٻار ۾ پهتو ۽ 1619ع تائين هندستان ۾ رهيو.

رو جي سفارتي مهم جو مقصد ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ واپاري موقعا ۽ شاهي سرپرستي حاصل ڪرڻ هو.

سندس سفرناما ۽ سفارتي لکڻيون مغل درٻار بابت يورپي نقطه نظر جا اهم تاريخي ماخذ آهن.&lt;ref name=&quot;Roe1926&quot;&gt;{{cite book
 |author=Roe, Thomas
 |editor-last=Foster
 |editor-first=William
 |title=The Embassy of Sir Thomas Roe to India, 1615–1619
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1926
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انارڪليءَ جي روايت ===

{{Main|انارڪلي}}

[[انارڪلي]] جو مشهور قصو شهزادي سليم جي ابتدائي زندگيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي.

عوامي ۽ ادبي روايت موجب انارڪلي هڪ حسين عورت هئي، جنهن سان شهزادي سليم کي محبت ٿي وئي.

روايت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي ته اڪبر انهيءَ لاڳاپي تي ناراض ٿيو ۽ انارڪليءَ کي سخت سزا ڏني وئي.

ڪجهه مشهور روايتن ۾ انارڪليءَ کي زنده ڀت ۾ چونڊائڻ جو قصو پڻ شامل آهي.

بهرحال، انهيءَ واقعي جي تفصيلن جي معتبر معاصر مغل تاريخي ماخذن مان قطعي تصديق نٿي ٿئي.

انارڪليءَ جو قصو ادب، ناٽڪ، فلم ۽ عوامي ثقافت ۾ تمام گهڻو مشهور ٿيو، پر ان کي ثابت ٿيل تاريخي واقعي بدران مشهور روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي.

[[لاهور]] ۾ انارڪليءَ سان منسوب مقبرو پڻ موجود آهي، جنهن جي تاريخي سڃاڻپ بابت مختلف رايا آهن.

=== جهانگير جي وفات ===

جهانگير 28 آڪٽوبر 1627ع تي ڪشمير کان واپسيءَ دوران وفات ڪئي.

سندس وفات کان پوءِ شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.

نورجهان جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جڏهن ته [[آصف خان]] ۽ ٻين اميرن شهزادي خرم جي حمايت ڪئي.

آخرڪار شهزادو خرم ڪامياب ٿيو ۽ 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

جهانگير جو مڙهه لاهور آندو ويو ۽ [[شاهدره]] ۾ دفنايو ويو.

سندس مقبرو مغل دور جي اهم تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن مان آهي.

=== جهانگير جي دور جو تاريخي جائزو ===

جهانگير جي حڪومت مغل سلطنت جي سياسي تسلسل ۽ ثقافتي ترقيءَ جو اهم دور هئي.

هن اڪبر جي انتظامي نظام کي وڏي حد تائين برقرار رکيو، جڏهن ته شاهي خاندان جي اندروني اختلافن، خسرو جي بغاوت، شهزادي خرم جي مخالفت ۽ قنڌار جي نقصان جهڙا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.

نورجهان جي سياسي اثر، شاهي مصوريءَ جي ترقي، يورپي سفارتي لاڳاپن ۽ مذهبي برادرين سان مختلف نوعيت جي معاملن سبب جهانگير جو دور مغل تاريخ ۾ الڳ اهميت رکي ٿو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac3d4;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''جهانگير جي دور جا اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1605ع
| جهانگير جي تخت نشيني
| اڪبر کان پوءِ مغل اقتدار جو تسلسل
|-
| 1606ع
| خسرو مرزا جي بغاوت
| شاهي جانشينيءَ جو بحران
|-
| 1606ع
| گرو ارجن ديو جي موت
| مغل-سک لاڳاپن ۾ اهم موڙ
|-
| 1611ع
| نورجهان سان شادي
| شاهي درٻار ۾ نورجهان جي سياسي اثر جي شروعات
|-
| 1615ع
| ميواڙ سان سياسي ٺاهه
| مغل-راجپوت لاڳاپن ۾ نئون مرحلو
|-
| 1615ع–1619ع
| ٿامس رو جي سفارتي مهم
| انگريز واپارين ۽ مغل درٻار جا لاڳاپا
|-
| 1622ع
| قنڌار جو صفوي قبضي ۾ وڃڻ
| مغل-صفوي سرحدي سياست ۾ اهم تبديلي
|-
| 1622ع–1625ع
| شهزادي خرم جي بغاوت
| شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد
|-
| 1627ع
| جهانگير جي وفات
| شاهجهان جي تخت نشينيءَ لاءِ رستو هموار ٿيڻ
|}</text>
      <sha1>qbd7pr5p22zhofnl4hly8p4jrnp4554</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424421</id>
      <parentid>424420</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:15:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74409" sha1="110xbm6bdp4d6lssimottjkxk13dbnx" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox former country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = [[اوائلي جديد دور]]
| image_map = Joppen1907India1700a.jpg
| image_map_caption = لڳ ڀڳ 1700ع ۾ مغل سلطنت جي پکيڙ ڏيکاريندڙ تاريخي نقشو
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل 1526ع
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]]
| date_event3 = 5 نومبر 1556ع
| event4 = [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] جي وفات
| date_event4 = 1707ع
| event5 = [[نادر شاهه جو هندستان تي حملو]]
| date_event5 = 1739ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو ۽ [[بهادر شاهه ظفر]] جي جلاوطني
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| p2 = هندستان جون علائقائي رياستون
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي [[بادشاهت]]
| title_leader = [[مغل شهنشاهه|شهنشاهه]]
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[دهلي]]، [[فتح پور سيڪري]] ۽ [[لاهور]] مختلف دورن ۾
| official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] (درباري ۽ انتظامي)
| common_languages = [[چغتائي ٻولي|چغتائي ترڪي]]، [[هندستاني ٻولي|هندستاني]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = [[اسلام]] (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = [[رپيو]]، دام ۽ ٻيا سڪا
| today = [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جا ڪجهه حصا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'')، جنهن کي '''مغليه سلطنت'''، '''تيموري سلطنت''' ۽ '''گورڪاني سلطنت''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڏکڻ ايشيا]] جي هڪ وڏي اوائلي جديد سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 21 اپريل 1526ع تي [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هيءَ سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;&gt;{{cite book
 |last=Stein
 |first=Burton
 |title=A History of India
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |year=2010
 |isbn=9781405195096
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg|thumb|left|200px|[[ظهيرالدين محمد بابر]] جو سترهين صديءَ ۾ تيار ڪيل تصويري خاڪو. بابر مغل سلطنت جو باني هو.]]

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي. تنهن هوندي به 1540ع کان 1555ع تائين اتر هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. 1555ع ۾ [[همايون]] دهليءَ ۾ مغل حڪومت بحال ڪئي. سندس جانشين [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ سلطنت جي انتظامي، فوجي ۽ سياسي بنيادن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين ڏکڻ ايشيا جي وڏين سياسي طاقتن مان هڪ رهي. سترهين صديءَ ۾ سندس علائقائي اثر اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ماٿريءَ کان اوڀر ۾ [[بنگال]] ۽ [[آسام]] جي ڀرپاسي تائين، اتر ۾ [[ڪشمير]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن کان ڏکڻ ۾ [[دکن]] تائين پکڙيل هو. سلطنت جي حدن ۽ سڌي انتظامي اختيار جي نوعيت مختلف دورن ۽ علائقن ۾ بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;/&gt;

[[اورنگزيب عالمگير]] جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. تنهن هوندي به ڊگهيون جنگيون، فوجي خرچ، صوبائي سياسي اختلاف ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا. 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سلطنت جي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

ارڙهين صديءَ ۾ [[مراٺا سلطنت|مراٺن]]، [[سک]] قوتن، خودمختيار صوبائي حڪمرانن ۽ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي عروج مغل شهنشاهن جي حقيقي اقتدار کي محدود ڪيو. 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي حملي پڻ سلطنت کي وڏو سياسي ۽ مالي نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858|هندستان جي حڪومت بابت قانون]] وسيلي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمراني ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪومت شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جا نالا ==

=== تيموري سلطنت ===

بابر ۽ سندس جانشينن جو تعلق [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان هو. انهيءَ سبب مغل شاهي خاندان پنهنجي سياسي مشروعيت لاءِ [[امير تيمور]] جي نسب ۽ حڪمرانيءَ جي روايتن کي اهميت ڏيندو هو. همعصر ۽ بعد وارن فارسي ماخذن ۾ هن گهراڻي ۽ ان جي حڪومت لاءِ تيموري نسبت استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;Avari2013&quot;&gt;{{cite book
 |last=Avari
 |first=Burjor
 |title=Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent
 |publisher=Routledge
 |year=2013
 |isbn=9780415580618
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل شاهي خاندان جي تاريخي سڃاڻپ ۾ وچ ايشيائي ترڪ-منگول روايتون، فارسي درٻاري ثقافت ۽ هندستاني سياسي ۽ سماجي ماحول گڏجي اثرانداز ٿيا. ان ڪري سلطنت کي رڳو هڪ نسلي يا ثقافتي سڃاڻپ تائين محدود ڪرڻ تاريخي لحاظ کان مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2002
 |isbn=9780521522915
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گورڪاني سلطنت ===

مغل حڪمران گهراڻي لاءِ '''گورڪاني''' يا '''گورڪانيان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. ''گورڪان''، منگولي لفظ ''ڪورگان'' (''kürägän'') جي فارسي صورت آهي، جنهن جي معنيٰ '''داماد''' آهي. اهو لقب تيمور جي چنگيزي خاندان سان شاديءَ واري نسبت سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Thackston2&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |editor-last=Thackston
 |editor-first=Wheeler M.
 |title=The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor
 |publisher=Modern Library
 |location=New York
 |year=2002
 |isbn=9780375761379
 |page=xlvi
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گورڪاني نسبت مغل شاهي خاندان جي سياسي سڃاڻپ جو اهم حصو هئي. ان نسبت سان تيموري ۽ چنگيزي حڪمرانيءَ جي روايتن سان لاڳاپو ظاهر ڪيو ويندو هو.

=== مغل يا مغول ===

'''مغل''' لفظ [[منگول]] جي عربي ۽ فارسي صورتن مان نڪتل آهي. يورپي لکتن ۾ مغل حڪمرانن لاءِ ''Mogul'' ۽ ''Mughal'' جهڙا لفظ استعمال ٿيا، جيڪي پوءِ تاريخ نويسيءَ ۾ عام ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Hodgson&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hodgson
 |first=Marshall G. S.
 |title=The Venture of Islam
 |volume=3
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2009
 |isbn=9780226346885
 |page=62
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مغل حڪمران گهراڻي جو نسبي تعلق چنگيزي روايتن سان پڻ هو، پر ان جي درٻاري، ادبي ۽ انتظامي ثقافت تي فارسي ۽ تيموري اثر تمام گهرا هئا.

=== هندستان ۽ سلطنتِ هندستان ===

مغل دور جي سياسي ۽ انتظامي لکتن ۾ '''هندستان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. [[آئينِ اڪبري]] ۽ ٻين فارسي ماخذن ۾ هندستان کي جاگرافيائي، سياسي ۽ انتظامي مفهوم ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Vanina2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Vanina
 |first=Eugenia
 |title=Medieval Indian Mindscapes: Space, Time, Society, Man
 |publisher=Primus Books
 |year=2012
 |isbn=9789380607191
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سياسي اصطلاحن ۾ ''سلطنتِ هندستان''، ''مملڪت'' ۽ ''قلمرو'' جهڙا لفظ پڻ ملن ٿا. خاص طور ارڙهين صديءَ جي سياسي لکتن ۾ ''سلطنتِ هندستان'' جو تصور مرڪزي شهنشاهي اقتدار ۽ مختلف صوبائي حڪومتن جي لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.

=== نالن جو تقابلي جائزو ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a9bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل سلطنت جا تاريخي ۽ رائج نالا'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | ٻولي يا پسمنظر
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي مفهوم
|-
| '''مغل سلطنت'''
| جديد سنڌي ۽ انگريزي تاريخ نويسي
| ڏکڻ ايشيا ۾ تيموري اصل جي حڪمران گهراڻي جي سلطنت
|-
| '''مغليه سلطنت'''
| اردو ۽ سنڌي استعمال
| مغل سلطنت جو متبادل رائج نالو
|-
| '''تيموري سلطنت'''
| شاهي خانداني نسبت
| امير تيمور جي نسل ۽ سياسي ورثي سان لاڳاپو
|-
| '''گورڪاني سلطنت'''
| فارسي ۽ تيموري روايت
| گورڪاني شاهي گهراڻي جي نسبت
|-
| '''سلطنتِ هندستان'''
| فارسي سياسي ۽ انتظامي اصطلاح
| هندستان ۾ شهنشاهي حڪمراني ۽ ان جو قلمرو
|-
| '''Mughal Empire'''
| انگريزي
| جديد عالمي تاريخ نويسيءَ ۾ عام نالو
|}

== تاريخ ==

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

=== بابر جو خانداني ۽ سياسي پسمنظر ===

[[ظهيرالدين محمد بابر]] وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] [[فرغانه]] جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو. پيءُ جي پاسي کان بابر جو تعلق ترڪ بڻيل [[برلاس]] قبيلي سان هو، جڏهن ته ماءُ جي پاسي کان سندس نسب چنگيزي خاندان سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;/&gt;

بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ فرغانه ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. هن سمرقند تي مختلف وقتن تي قبضو ڪيو، پر [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪ قوتن جي عروج سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.

وچ ايشيا ۾ سياسي ۽ فوجي ناڪامين کان پوءِ بابر ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪري اتي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

ڪابل سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. هن اتان افغانستان جي ٻين علائقن، پنجاب ۽ اتر هندستان ڏانهن مهمون منظم ڪيون.

=== هندستان ڏانهن پيشقدمي ===

[[سلطنت دهلي]] جي آخري لوڌي حڪمران [[ابراهيم لوڌي]] جي دور ۾ افغان اميرن ۽ صوبائي سردارن وچ ۾ سياسي اختلاف وڌيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا ۽ ابراهيم لوڌي خلاف سندس مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

انهن رابطن بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا پيدا ڪيا. تنهن هوندي به بابر جي هندستاني مهمن کي رڳو دولت خان جي دعوت جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن، پنجاب بابت اڳوڻن ارادن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

بابر پنهنجي فوج ۾ گھوڙيسوار دستن، بارودي هٿيارن ۽ ميداني توپخاني کي گڏيل حڪمت عمليءَ تحت استعمال ڪيو. وچ ايشيا جي جنگي تجربن سندس فوجي تنظيم ۽ حڪمت عمليءَ تي اثر وڌو.

=== پاڻي پت جي پهرين جنگ (1526ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}}

21 اپريل 1526ع تي بابر جي فوج ۽ ابراهيم لوڌي جي فوج وچ ۾ [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ فيصلائتي جنگ لڳي.

بابر پنهنجي فوجي صف بنديءَ ۾ توپخاني، بندوق بردار دستن، رڪاوٽن ۽ گھوڙيسوار حملي جي حڪمت عملين کي استعمال ڪيو. سندس فوج ۾ عثماني جنگي طريقن کان واقف توپچي پڻ شامل هئا.

ابراهيم لوڌي جي فوج ۾ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گھوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي شامل هئا. بابر جي فوج لوڌي فوج کي شڪست ڏني ۽ ابراهيم لوڌي جنگ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جنگ ۾ بارودي هٿيارن ۽ فوجي تنظيم اهم ڪردار ادا ڪيو. بهرحال، اها دعويٰ ته ابراهيم لوڌي جي فوج بابر کان لازمي طور ڏهه ڀيرا وڏي هئي، يا سندس شڪست جو اڪيلو سبب توپن جي آواز کان هاٿين جو ڀڄڻ هو، احتياط سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ فوجي تعداد ۽ جنگ جي تفصيلن بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر [[دهلي]] ۽ [[آگرو|آگري]] تي قبضو ڪيو. آگرو نئين مغل حڪومت جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== خانوا، چنديري ۽ گهاگهرا جون جنگيون ===

{{Main|خانوا جي جنگ}}

پاڻي پت جي فتح باوجود بابر جي حڪومت کي اتر هندستان جي ٻين طاقتور حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

1527ع ۾ [[ميواڙ]] جي حڪمران [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ ۾ راجپوت اتحاد ۽ بابر جي فوج وچ ۾ [[خانوا جي جنگ]] لڳي. راڻا سانگا اتر هندستان جي اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻن مان هڪ هو.

خانوا جي جنگ ۾ بابر جي فوج راجپوت اتحاد کي شڪست ڏني. ان فتح سان مغل اقتدار کي وڌيڪ استحڪام مليو.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hooja
 |first=Rima
 |title=A History of Rajasthan
 |publisher=Rupa
 |year=2006
 |isbn=9788129115010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1528ع ۾ بابر [[چنديري]] جي مهم هلائي ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ذريعي افغان مخالف قوتن کي شڪست ڏني.

انهن جنگين سان اتر هندستان ۾ مغل اقتدار جي فوجي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ مدد ملي، پر مقامي سردارن ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== بابر جي وفات ۽ جانشيني ===

بابر 26 ڊسمبر 1530ع تي آگري ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.

بابر کي شروعات ۾ آگري ۾ دفنايو ويو هو. بعد ۾ سندس مڙهه ڪابل منتقل ڪيو ويو، جتي [[باغ بابر]] ۾ سندس مقبرو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

بابر جي حڪومت هندستان ۾ رڳو چار سال هلي، پر هن هڪ اهڙي شاهي گهراڻي جو بنياد رکيو جنهن جي سياسي ۽ ثقافتي ورثي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Humayun detail.jpg|thumb|right|200px|[[همايون]] جو تصويري خاڪو، جيڪو سترهين صديءَ جي مغل مصوريءَ سان تعلق رکي ٿو.]]

=== همايون جي ابتدائي حڪومت (1530ع–1540ع) ===

[[نصيرالدين محمد همايون]] 1530ع ۾ پنهنجي والد بابر جي وفات کان پوءِ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

همايون جي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ مغل سلطنت جا انتظامي ۽ فوجي بنياد اڃا مڪمل طور مضبوط نه ٿيا هئا. سندس ڀائرن، خاص طور [[ڪامران مرزا]]، جي سياسي مفادن ۽ مختلف علائقن ۾ افغان قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو '''فريد خان''' هو.

فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت، انتظامي صلاحيت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

{{Main|شير شاهه سوري|چوسا جي جنگ|قنوج جي جنگ}}

1539ع ۾ [[چوسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.

1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي. انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي دهلي ۽ آگري جو اقتدار ڇڏڻو پيو.

شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪري [[سوري سلطنت]] جو بنياد وڌو. اهڙيءَ طرح 1540ع کان 1555ع تائين مغل حڪومت جي تسلسل ۾ سياسي وقفو پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا انتظامي ۽ مالياتي سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.

هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.

زميني محصول جي وصولي، رستن جي حفاظت ۽ فوجي نگرانيءَ کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف انتظامي قدم کنيا ويا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرانڊ ٽرنڪ روڊ ===

{{Main|گرانڊ ٽرنڪ روڊ}}

شير شاهه سوري پنهنجي دور ۾ قديم واپاري ۽ فوجي رستن جي مرمت، توسيع ۽ انتظام تي ڌيان ڏنو.

انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ '''[[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]]''' پڻ شامل هو، جنهن کي سنڌي ۽ اردوءَ ۾ '''جرنيلي سڙڪ''' به چيو ويندو آهي.

هيءُ رستو ڏکڻ ايشيا جي قديم مواصلاتي رستن جي هڪ ڊگهي تاريخ سان لاڳاپيل هو. [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ پڻ اتر هندستان ۾ ڊگها شاهي ۽ واپاري رستا موجود هئا. تنهنڪري گرانڊ ٽرنڪ روڊ کي مڪمل طور شير شاهه سوري جي نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.

شير شاهه جي دور ۾ رستن جي مرمت، سرائن جي تعمير، مسافرن ۽ واپاري قافلن لاءِ سهولتن ۽ ٽپال جي انتظام کي اهميت ڏني وئي. بعد ۾ مغل ۽ برطانوي دورن ۾ انهن رستن کي وڌيڪ ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مشهور اردو صحافي ۽ ليکڪ [[رضا علي عابدي]] پنهنجي سفرنامي '''جرنيلي سڙڪ''' ۾ هن تاريخي رستي سان لاڳاپيل مختلف شهرن، آبادين ۽ تاريخي ماڳن جو ذڪر ڪيو آهي.

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.

همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.

1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.

15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.

همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.

فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== شير شاهه جي وفات ۽ سوري گهراڻي جا اختلاف ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.

سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] تخت نشين ٿيو ۽ 1554ع تائين حڪومت ڪئي.

اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا. مختلف افغان سردارن ۽ شاهي دعويدارن وچ ۾ اقتدار لاءِ تڪرار وڌيا.

انهن اختلافن سبب اتر هندستان ۾ سوري حڪومت جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي (1555ع) ===

همايون سوري گهراڻي جي سياسي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو.

سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني. انهيءَ فتح کان پوءِ همايون دهليءَ ۾ مغل اقتدار بحال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

همايون جي واپسيءَ کي مغل سلطنت جي تاريخ ۾ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان 1540ع کان جاري سوري اقتدار جو وقفو ختم ٿيو.

=== همايون جي وفات (1556ع) ===

همايون پنهنجي ٻيهر حاصل ڪيل سلطنت تي گهڻو عرصو حڪومت نه ڪري سگهيو.

1556ع ۾ هو دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر]] تخت نشين ٿيو. اڪبر جي ننڍي عمر سبب حڪومت جي شروعاتي دور ۾ [[بيرم خان]] سندس سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ بڻيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== بابر کان اڪبر تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جي قيام ۽ بحاليءَ جا اهم واقعا (1483ع–1556ع)'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1483ع
| [[بابر]] جي پيدائش
| تيموري گهراڻي جي مستقبل جي بانيءَ جو جنم
|-
| 1504ع
| بابر جو ڪابل تي قبضو
| ڪابل بابر جي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻيو
|-
| 1526ع
| [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| ابراهيم لوڌي جي شڪست ۽ مغل سلطنت جو بنياد
|-
| 1527ع
| [[خانوا جي جنگ]]
| راڻا سانگا جي اتحاد خلاف بابر جي فتح
|-
| 1528ع
| چنديري جي مهم
| وچ هندستان ۾ مغل فوجي اثر جي واڌ
|-
| 1529ع
| گهاگهرا جي جنگ
| افغان مخالف قوتن خلاف بابر جي ڪاميابي
|-
| 1530ع
| بابر جي وفات
| همايون جي تخت نشيني
|-
| 1539ع
| [[چوسا جي جنگ]]
| شير شاهه سوري جي همايون خلاف فتح
|-
| 1540ع
| [[قنوج جي جنگ]]
| همايون جي شڪست ۽ سوري گهراڻي جو اقتدار
|-
| 1542ع
| [[عمرڪوٽ]] ۾ اڪبر جي پيدائش
| سنڌ ۽ مغل شاهي تاريخ جو اهم گڏيل واقعو
|-
| 1545ع
| شير شاهه سوري جي وفات
| اسلام شاهه سوري جي جانشيني
|-
| 1554ع
| اسلام شاهه سوري جي وفات
| سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا تڪرار
|-
| 1555ع
| همايون جي واپسي
| دهليءَ ۾ مغل اقتدار جي بحالي
|-
| 1556ع
| همايون جي وفات
| اڪبر جي تخت نشيني
|}

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر اعظم}}

[[فائل:Akbar hunting in an enclosure.jpg|thumb|کاٻو|250px|[[اڪبر اعظم]] جي دور جي مغل مصوري، جنهن ۾ شاهي شڪار جو منظر ڏيکاريل آهي.]]

'''جلال الدين محمد اڪبر''' (حڪومت: 1556ع–1605ع) مغل سلطنت جي اهم ۽ اثرائتن حڪمرانن مان هڪ هو. هو [[همايون]] ۽ [[حميده بانو بيگم]] جو پٽ هو، جنهن جي پيدائش 15 آڪٽوبر 1542ع تي [[سنڌ]] جي تاريخي شهر [[عمرڪوٽ]] ۾ ٿي. همايون ان وقت [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ جلاوطنيءَ واري زندگي گذاري رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Ballhatchet
 |first=Kenneth A.
 |title=Akbar
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |url=https://www.britannica.com/biography/Akbar
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1556ع ۾ همايون جي وفات کان پوءِ اڪبر ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو. سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست، فوجي اڳواڻ ۽ انتظامي صلاحڪار طور اهم ڪردار ادا ڪيو. بيرم خان جي مدد سان مغل حڪومت پنهنجي مخالف قوتن خلاف فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون ۽ اتر هندستان ۾ اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي ٻي جنگ (1556ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي ٻي جنگ}}

همايون جي وفات کان پوءِ اتر هندستان ۾ مغل اقتدار ٻيهر خطري ۾ پئجي ويو. سوري دور جي سياسي اختلافن مان فائدو وٺندي [[هيمو]]، جيڪو افغان حڪمران [[عادل شاهه سوري]] جي انتظام ۾ اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو، دهليءَ تي قبضو ڪيو.
5 نومبر 1556ع تي [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ هيمو جي فوج ۽ اڪبر جي فوج وچ ۾ جنگ لڳي. مغل فوج جي قيادت ۾ بيرم خان اهم ڪردار ادا ڪيو.
جنگ دوران هيمو زخمي ٿيو ۽ سندس فوج جي صفن ۾ انتشار پيدا ٿيو. نتيجي ۾ مغل فوج ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ فتح سان اڪبر جي حڪومت لاءِ دهلي ۽ اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪرڻ جا موقعا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
پاڻي پت جي ٻي جنگ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ فيصلائتو واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان همايون جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران کي منهن ڏيڻ ۾ مدد ملي.

=== بيرم خان جي سرپرستي ۽ اڪبر جو ذاتي اقتدار ===

بيرم خان اڪبر جي شروعاتي حڪومت ۾ وڏي سياسي ۽ فوجي اثر جو مالڪ هو. هن مغل اقتدار جي بحاليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر وقت گذرڻ سان شاهي درٻار ۾ سندس اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيا.
1560ع ۾ اڪبر بيرم خان جي سرپرستي ختم ڪري حڪومت جا معاملا پنهنجي هٿ ۾ وٺڻ شروع ڪيا. بيرم خان کي حج تي وڃڻ جي اجازت ڏني وئي، پر سفر دوران 1561ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
بيرم خان جي سرپرستيءَ جي خاتمي کان پوءِ اڪبر شاهي درٻار، فوج ۽ صوبائي انتظام تي پنهنجو سڌو اختيار وڌايو.

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر پنهنجي ڊگهي حڪومت دوران جنگ، سفارتڪاري، سياسي ٺاهه ۽ مقامي حڪمرانن سان اتحاد وسيلي مغل سلطنت جي حدن کي وڏي پيماني تي وڌايو.

سندس دور ۾ [[مالوا]]، [[گجرات]]، [[بنگال]]، [[ڪشمير]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ دکن جي ڪجهه علائقن تي مغل اقتدار قائم ٿيو يا وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

مغل سلطنت جي توسيع هڪ ئي فوجي مهم جو نتيجو نه هئي، پر ڪيترن ڏهاڪن تائين هلندڙ جنگين، انتظامي قدمن ۽ سياسي لاڳاپن جو نتيجو هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5c9d7;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''اڪبر جي دور ۾ اهم فوجي مهمون ۽ علائقائي توسيع'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | اهم واقعو
|-
| 1561ع
| [[مالوا]]
| مغل فوج جي مهم ۽ مالوا تي اقتدار قائم ڪرڻ
|-
| 1562ع کان پوءِ
| [[راجپوتانا]]
| ڪجهه راجپوت حڪمرانن سان سياسي ۽ شاهي اتحاد
|-
| 1568ع
| [[چتوڙڳڙهه]]
| چتوڙ جي قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1569ع
| [[رنٿمبور قلعو]]
| اهم راجپوت قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1572ع–1573ع
| [[گجرات]]
| گجرات جي فتح ۽ مغل انتظام جي توسيع
|-
| 1574ع–1576ع
| [[بهار]] ۽ [[بنگال]]
| افغان مخالف قوتن خلاف فوجي مهمون
|-
| 1585ع–1586ع
| [[ڪشمير]]
| ڪشمير ۾ مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1591ع–1592ع
| [[سنڌ]]
| [[مرزا جاني بيگ]] سان جنگيون ۽ ڏکڻ سنڌ جي مغل اقتدار هيٺ اچڻ
|-
| 1595ع
| [[قنڌار]]
| قنڌار جو مغل اقتدار ۾ اچڻ
|-
| 1595ع–1601ع
| [[دکن]]
| احمدنگر، برار ۽ ٻين دکني علائقن ۾ فوجي مهمون
|}

=== راجپوت رياستن سان لاڳاپا ===

{{Main|مغل-راجپوت لاڳاپا}}

اڪبر جي سياسي حڪمت عمليءَ ۾ [[راجپوت]] حڪمرانن سان لاڳاپا خاص اهميت رکندا هئا. [[راجپوتانا]]، جيڪو گهڻو ڪري موجوده [[راجسٿان]] سان لاڳاپيل آهي، ڪيترين ننڍين ۽ وڏين رياستن تي مشتمل هو.
اڪبر انهن رياستن سان مختلف طريقن سان لاڳاپا قائم ڪيا. ڪجهه حڪمرانن سان شاهي شاديون، سياسي معاهدا ۽ فوجي اتحاد ڪيا ويا، جڏهن ته ٻين خلاف فوجي مهمون هلايون ويون.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;
[[آمير]] جي ڪڇواها راجپوت خاندان سان مغلن جا لاڳاپا خاص طور اهم هئا. انهيءَ خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۽ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي پهتا.
اڪبر جي زالن مان هڪ، جيڪا بعد جي تاريخي روايتن ۾ [[مريم الزماني]] جي نالي سان مشهور آهي، آمير جي راجپوت حڪمران خاندان سان تعلق رکندي هئي. سندس پٽ شهزادو سليم پوءِ [[جهانگير]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مغل-راجپوت اتحاد سبب راجپوت اميرن کي مغل انتظام ۽ فوج ۾ اهم مقام مليو. ان سان گڏ مغل درٻار جي ثقافت، مصوري، لباس ۽ فن تعمير ۾ مختلف مقامي روايتن جو اثر وڌيو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;&gt;{{cite book
 |last=Eaton
 |first=Richard M.
 |title=India in the Persianate Age: 1000–1765
 |publisher=University of California Press
 |year=2019
 |isbn=9780520325128
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به سموريون راجپوت رياستون مغل اقتدار جون حامي نه بڻيون. [[ميواڙ]] جي حڪمران [[مهارانا پرتاپ]] اڪبر جي سياسي بالادستي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.
1576ع ۾ [[هلدي گهاٽي جي جنگ]] مغل فوج ۽ مهارانا پرتاپ جي فوج وچ ۾ لڳي. مغل فوج جي قيادت [[راجا مان سنگهه]] ڪئي. جنگ ۾ مغل فوج ميدان تي غالب رهي، پر مهارانا پرتاپ جي مزاحمت ختم نه ٿي ۽ ميواڙ ۾ جدوجهد جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;

=== جاٽ ۽ ٻين مقامي گروهن سان لاڳاپا ===

مغل سلطنت جي استحڪام ۾ مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، واپاري برادرين ۽ فوجي گروهن سان لاڳاپن جو پڻ اهم ڪردار هو.
[[پنجاب]] ۽ اتر هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ [[جاٽ]] زميندار ۽ قبيلائي گروهه مغل انتظام سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکندا هئا. ڪجهه مقامي سردارن کي جاگيرون ۽ انتظامي ذميواريون مليون، جڏهن ته ٻين گروهن سان محصول، زمين ۽ سياسي اختيارن بابت تڪرار پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
ڪجهه نوآبادياتي دور جي قبيلائي لکتن ۾ ''اڪبري جاٽ''، ''جهانگيري جاٽ'' ۽ ٻين نالن سان مقامي سماجي درجن جو ذڪر ملي ٿو. اهڙن نالن کي سموري جاٽ برادريءَ جي هڪجهڙي تاريخي حيثيت جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاص علائقائي ۽ سماجي روايتن سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Ibbetson1990&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ibbetson
 |first=Denzil
 |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province
 |publisher=Asian Educational Services
 |year=1990
 |isbn=9788120605053
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انتظامي نظام جي تنظيم ===

اڪبر مغل سلطنت جي مرڪزي ۽ صوبائي انتظام کي وڌيڪ منظم ڪيو. سندس دور ۾ فوجي خدمت، درٻاري عهدا، محصول جي وصولي ۽ صوبائي حڪمرانيءَ لاءِ نسبتاً منظم ضابطا اختيار ڪيا ويا.
[[ابوالفضل علامي]] جي تصنيف ''[[آئينِ اڪبري]]'' اڪبر جي انتظامي نظام بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل انتظام ۾ شهنشاهه مرڪزي اقتدار جو سرچشمو هو. صوبن ۾ شاهي نمائندا، فوجي عملدار، محصول گڏ ڪندڙ ۽ عدالتي اختيار رکندڙ اهلڪار مقرر ڪيا ويندا هئا.

=== منصبداري نظام ===

{{Main|منصبداري نظام}}

اڪبر جي دور ۾ '''منصبداري نظام''' کي وڌيڪ منظم صورت ڏني وئي. ''منصب'' مان مراد سرڪاري درجو يا عهدو هو.
منصبدارن کي سندن درجي مطابق فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون وينديون هيون. منصب جو درجو عهديدار جي درٻاري حيثيت، پگهار ۽ فوجي ذميوارين سان لاڳاپيل هوندو هو.
مغل منصبداري نظام ۾ بعد ۾ '''ذات''' ۽ '''سوار''' جا درجا نمايان ٿيا. ''ذات'' عهديدار جي ذاتي درجي ۽ حيثيت کي ظاهر ڪندو هو، جڏهن ته ''سوار'' گھوڙيسوار فوج سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ وظيفن جي حساب ۾ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
منصبداري نظام جو مقصد مختلف نسلي، مذهبي ۽ علائقائي پسمنظر رکندڙ اميرن کي شاهي خدمت جي هڪ گڏيل انتظامي ڍانچي ۾ شامل ڪرڻ هو.

=== صوبائي انتظام ===

مغل سلطنت کي وڏن انتظامي صوبن ۾ ورهايو ويو، جن کي '''صوبا''' سڏيو ويندو هو.
هر صوبي ۾ شاهي انتظام لاءِ مختلف عملدار مقرر ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ '''صوبيدار'''، '''ديوان'''، '''بخشي'''، '''قاضي''' ۽ ٻيا اهلڪار شامل هئا.
صوبيدار عام طور سياسي ۽ فوجي انتظام سان لاڳاپيل هوندو هو، جڏهن ته ديوان مالياتي انتظام ۽ محصول جي نگراني ڪندو هو.
صوبن جي اندر '''سرڪار''' ۽ '''پرڳڻو''' جهڙا ننڍا انتظامي يونٽ موجود هئا. مختلف دورن ۾ انهن يونٽن جون حدون ۽ انتظامي حيثيت بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== مالياتي ۽ زميني محصول جا سڌارا ===

اڪبر جي دور ۾ زمين جي پيداوار ۽ محصول جي تعين کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ سڌارا ڪيا ويا.
انهن سڌارن سان [[راجا ٽوڊر مل]] جو نالو خاص طور ڳنڍيل آهي. زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار، اگهن ۽ گذريل سالن جي حسابن کي محصول جي تعين ۾ اهميت ڏني وئي.
'''دهسالا''' نظام تحت ڪيترن علائقن ۾ پيداوار ۽ اگهن جي ڏهن سالن جي حسابن مان اوسط ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
بهرحال، اهو نظام سموري سلطنت ۾ هڪجهڙي صورت ۾ لاڳو نه هو. مختلف علائقن ۾ محصول جي وصوليءَ جا طريقا زميني حالتن، فصلن ۽ مقامي روايتن مطابق بدلجندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== واپار ۽ معاشي سرگرميون ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جي سياسي استحڪام ۽ وڏين منڊين جي گڏجڻ سبب واپار ۽ شهري معاشي سرگرمين کي هٿي ملي.
[[آگرو]]، [[لاهور]]، [[دهلي]]، [[احمد آباد]] ۽ [[فتح پور سيڪري]] جهڙا شهر اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هئا.
سلطنت جي مختلف علائقن مان ڪپهه، ڪپڙو، اناج، مصالحا، ڌاتوءَ جون شيون ۽ ٻيو سامان واپار ذريعي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچندو هو.
سمنڊ رستي واپار ۾ [[گجرات]] ۽ [[بنگال]] جي بندرگاهن جو خاص ڪردار هو. مغل دور ۾ ڏکڻ ايشيا جا واپاري نيٽ ورڪ [[هندي سمنڊ]] جي ٻين علائقن سان پڻ ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== مذهبي پاليسي ۽ رواداري ===

اڪبر جي دور جي مذهبي پاليسي مغل تاريخ جو اهم موضوع آهي.
هن مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا. 1563ع ۾ هندو زيارتين تي لاڳو زيارت محصول ۽ 1564ع ۾ غير مسلم رعيت تي لاڳو [[جزيه]] ختم ڪرڻ سندس اهم قدمن مان هئا.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
اڪبر جي درٻار ۾ مسلمان، هندو، جين، عيسائي ۽ زرتشتي مذهبي عالمن ۽ مفڪرن سان بحث مباحثا ٿيندا هئا.
[[فتح پور سيڪري]] ۾ قائم ڪيل '''عبادت خانو''' اهڙن بحثن جو اهم مرڪز هو.
اڪبر جي مذهبي سوچ ۾ مختلف عقيدن کي سمجهڻ ۽ حڪمرانيءَ ۾ مذهبي فرقن کان مٿانهين سياسي وفاداري پيدا ڪرڻ جون ڪوششون نمايان هيون.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صلح ڪل ===

اڪبر جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل '''صلح ڪل''' جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي گروهن سان وسيع سياسي هم آهنگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.
هن تصور تحت حڪمران لاءِ رعايا سان انصاف، امن ۽ مختلف عقيدن سان لاڳاپيل ماڻهن کي انتظام ۾ شامل ڪرڻ کي اهميت ڏني وئي.
مغل درٻار ۾ ڪيترن هندو ۽ راجپوت اميرن کي اعليٰ فوجي ۽ انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو ويو.
تنهن هوندي به اڪبر جي پاليسيءَ کي جديد معنائن ۾ مڪمل سيڪيولر رياست جي قيام جي برابر سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جو سياسي ۽ مذهبي ماحول جديد قومي رياستن کان مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== دين الاهي يا توحيد الاهي ===

{{Main|دين الاهي}}

اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي تجربن سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.
1582ع جي لڳ ڀڳ اڪبر جي درٻار ۾ هڪ محدود روحاني ۽ اخلاقي سلسلي جو تصور اڀريو، جنهن ۾ شهنشاهه سان ذاتي وفاداري ۽ مخصوص اخلاقي اصولن کي اهميت ڏني وئي.
هن سلسلي ۾ شامل ماڻهن جو تعداد محدود هو. اهو عام رعيت لاءِ لازمي مذهب نه بڻيو ۽ نه ئي ان کي سموري مغل سلطنت جو سرڪاري مذهب قرار ڏئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== ادب، مصوري ۽ علم جي سرپرستي ===

اڪبر جي دور ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي، مصوري ۽ علمي ترجمن کي وڏي سرپرستي ملي.
[[ابوالفضل علامي]] اڪبر جي درٻار جو اهم عالم ۽ مؤرخ هو. سندس تصنيفون '''[[اڪبرنامو]]''' ۽ '''[[آئينِ اڪبري]]''' مغل سلطنت جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي تاريخ جا اهم ماخذ آهن.
اڪبر جي دور ۾ سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي ڪجهه اهم ڪتابن جا فارسي ترجما پڻ ڪرايا ويا.
انهن ترجمن مان '''رزم نامو'''، يعني [[مهاڀارت]] جو فارسي ترجمو، خاص اهميت رکي ٿو.
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني روايتن جو ميلاپ وڌيڪ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 27 آڪٽوبر 1605ع تي وفات ڪئي. کيس آگري جي ڀرپاسي [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ شهزادو سليم '''نورالدين محمد جهانگير''' جي لقب سان تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;


== جهانگير جو دور (1605ع–1627ع) ==

{{Main|جهانگير}}

[[نورالدين محمد جهانگير]] (30 آگسٽ 1569ع – 28 آڪٽوبر 1627ع) مغل سلطنت جو چوٿون شهنشاهه هو، جنهن 1605ع کان 1627ع تائين حڪومت ڪئي. سندس پيدائشي نالو '''سليم''' هو. هو [[اڪبر اعظم]] ۽ سندس راجپوت زال [[مريم الزماني]] جو پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Mohammada&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohammada
 |first=Malika
 |title=The Foundations of the Composite Culture in India
 |publisher=Aakar Books
 |year=2007
 |isbn=9788189833183
 |page=300
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilbert2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Gilbert
 |first=Marc Jason
 |title=South Asia in World History
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2017
 |isbn=9780199760343
 |page=79
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جهانگير جو دور مغل سلطنت جي سياسي تسلسل، درٻاري ثقافت، مصوري، سفارتي لاڳاپن ۽ شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد جي لحاظ کان اهم هو. سندس حڪومت گهڻي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل انتظامي نظام تي ٻڌل رهي، جيتوڻيڪ شاهي خاندان جي اندروني اختلافن ۽ درٻاري اميرن جي وڌندڙ اثر سبب نوان سياسي مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ===

شهزادي سليم جي پيدائش 1569ع ۾ [[فتح پور سيڪري]] جي ڀرپاسي ٿي. سندس نالو مشهور [[چشتي سلسلو|چشتي]] صوفي بزرگ [[شيخ سليم چشتي]] جي نسبت سان رکيو ويو.

مغل روايتن موجب اڪبر پنهنجي اولاد جي خواهش سان صوفي بزرگن کان دعائون گهرندو هو. شيخ سليم چشتي سان اڪبر جا لاڳاپا انهيءَ پسمنظر ۾ خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

شهزادي سليم کي شاهي خاندان جي روايت مطابق تعليم ۽ فوجي تربيت ڏني وئي. سندس تربيت ۾ فارسي ادب، تاريخ، انتظامي معاملن ۽ فوجي مهارتن کي اهميت حاصل هئي.

شهزادي جي حيثيت ۾ سليم کي مختلف انتظامي ۽ فوجي ذميواريون مليون، پر سندس پيءُ اڪبر سان سياسي اختلاف پڻ پيدا ٿيا.

=== اڪبر ۽ شهزادي سليم جا اختلاف ===

اڪبر جي حڪومت جي پوئين دور ۾ شهزادي سليم ۽ شاهي درٻار جي ڪجهه طاقتور اميرن وچ ۾ اختلاف وڌيا.

سليم پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ الڳ درٻاري حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهيءَ صورتحال سبب اڪبر جي جانشينيءَ جو سوال پيچيده ٿي ويو.

مغل تاريخي روايتن ۾ [[ابوالفضل علامي]] جي قتل کي پڻ شهزادي سليم سان ڳنڍيو ويو آهي. 1602ع ۾ ابوالفضل کي [[بير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن قتل ڪيو. ڪيترن تاريخي ماخذن موجب انهيءَ ڪارروائيءَ ۾ سليم جو ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

انهيءَ واقعي اڪبر ۽ سليم جي لاڳاپن کي وڌيڪ متاثر ڪيو.

=== تخت نشيني (1605ع) ===

27 آڪٽوبر 1605ع تي اڪبر جي وفات کان پوءِ شهزادو سليم مغل تخت تي ويٺو.

هن '''نورالدين محمد جهانگير''' جو شاهي لقب اختيار ڪيو. ''جهانگير'' جي معنيٰ دنيا کي فتح ڪندڙ آهي.

جهانگير تخت تي ويهڻ کان پوءِ پنهنجي حڪومت جي جائز حيثيت مضبوط ڪرڻ، درٻاري اميرن جي وفاداري حاصل ڪرڻ ۽ سلطنت جي انتظامي تسلسل کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== جهانگير جو انتظامي نظام ===

جهانگير جي دور ۾ مغل سلطنت جو انتظام وڏي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل بنيادن تي هلندو رهيو.

[[منصبداري نظام]]، صوبائي انتظام، زميني محصول جي وصولي ۽ شاهي درٻار جي عهديدارن جو نظام برقرار رهيو.

جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ انصاف، حڪمراني، شاهي فرمانن ۽ درٻاري معاملن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.

سندس حڪومت سان منسوب مشهور '''زنجيرِ عدل''' يا انصاف جي زنجير جو ذڪر پڻ ملي ٿو. روايت موجب شاهي محل جي ڀرسان اهڙي زنجير لڳائي وئي هئي، جنهن وسيلي رعيت شهنشاهه تائين پنهنجي شڪايت پهچائي سگهي ٿي.

انهيءَ انتظام جي عملي استعمال ۽ اثر بابت معاصر بيانن کي احتياط سان پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== خسرو مرزا جي بغاوت (1606ع) ===

{{Main|خسرو مرزا}}

1606ع ۾ جهانگير جي پٽ [[خسرو مرزا]] پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي.

خسرو شاهي خاندان اندر جانشينيءَ جي هڪ اهم دعويدار طور اڀريو هو. اڪبر جي آخري سالن دوران ڪجهه درٻاري اميرن سندس حمايت ڪئي هئي.

جهانگير جي تخت نشينيءَ کان پوءِ خسرو پنجاب ڏانهن روانو ٿيو ۽ پنهنجي حامين کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

بهرحال، مغل فوج سندس بغاوت کي شڪست ڏني ۽ خسرو کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

بغاوت جي ناڪاميءَ کان پوءِ خسرو ۽ سندس ڪيترن حامين کي سخت سزائون ڏنيون ويون.

خسرو کي انڌو ڪرڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن، پر سزا جي نوعيت، ان جي مڪمل ٿيڻ ۽ پوءِ ٿيل علاج بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن.

خسرو جي بغاوت جهانگير جي حڪومت جي شروعاتي دور جو هڪ اهم سياسي بحران هو.

=== گرو ارجن ديو ۽ مغل-سک لاڳاپا ===

{{Main|گرو ارجن ديو}}

[[گرو ارجن ديو]] سک مذهب جو پنجون گرو هو. جهانگير جي دور ۾ سندس موت مغل سلطنت ۽ سک برادريءَ جي لاڳاپن جو هڪ اهم واقعو بڻيو.

1606ع ۾ خسرو مرزا جي بغاوت کان پوءِ گرو ارجن ديو تي باغي شهزادي جي مدد ڪرڻ جو الزام لڳايو ويو.

جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ گرو ارجن بابت مذهبي ۽ سياسي خدشن جو ذڪر ڪيو آهي.

گرو ارجن کي گرفتار ڪيو ويو ۽ 1606ع ۾ لاهور ۾ سندس موت ٿيو. سک روايت ۾ هن واقعي کي شهادت طور ياد ڪيو ويندو آهي.

واقعي جي تفصيلن، مذهبي ۽ سياسي سببن ۽ سزا جي نوعيت بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BBCSikhs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Origins of Sikhism
 |website=BBC Religions
 |date=30 September 2009
 |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/history/history_1.shtml
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گرو ارجن جي موت کان پوءِ سک برادريءَ جي سياسي ۽ فوجي تنظيم ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.

سندس جانشين [[گرو هرگوبند]] جي دور ۾ سک برادريءَ جي دفاعي ۽ عسڪري سرگرمين کي وڌيڪ اهميت ملي.

=== مذهبي پاليسي ===

جهانگير جي مذهبي پاليسيءَ ۾ اڪبر جي دور جي ڪيترن انتظامي روايتن جو تسلسل نظر اچي ٿو، پر سندس ذاتي مذهبي اظهار ۽ ڪجهه سياسي فيصلن ۾ فرق پڻ موجود هو.

جهانگير اسلامي عالمن، صوفين ۽ مذهبي ادارن سان لاڳاپا برقرار رکيا.

هن مذهبي عالمن ۽ روحاني شخصيتن کي '''مددِ معاش''' جي صورت ۾ زمين يا زميني آمدنيءَ جون عطائون ڏنيون.

''مددِ معاش'' مان مراد اهڙي عطا هئي، جيڪا عام طور مذهبي، علمي يا خيراتي مقصدن سان لاڳاپيل شخصيتن کي ڏني ويندي هئي.

مؤرخ [[منيس ڊي فاروقي]] موجب جهانگير جي دور ۾ اهڙين عطائن کي خاص اهميت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Faruqui
 |first=Munis D.
 |title=The Princes of the Mughal Empire, 1504–1719
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2012
 |isbn=9781107022171
 |pages=268–269
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جهانگير جي حڪومت کي صرف مذهبي رواداري يا صرف مذهبي سختيءَ جي هڪ ئي وصف سان بيان ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس مختلف فيصلا سياسي حالتن، مقامي تڪرارن ۽ درٻاري ضرورتن سان پڻ لاڳاپيل هئا.

=== نورجهان سان شادي ===

{{Main|نورجهان}}

[[نورجهان]] مغل تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين شاهي عورتن مان هڪ هئي.

سندس اصل نالو '''مهرالنساء''' هو. هوءَ فارسي پسمنظر رکندڙ خاندان سان تعلق رکندي هئي.

1611ع ۾ جهانگير مهرالنساء سان شادي ڪئي. شاديءَ کان پوءِ هوءَ شاهي درٻار ۾ وڌندڙ سياسي ۽ ثقافتي اثر جي مالڪ بڻجي وئي.

هن کي پهرين '''نور محل''' ۽ پوءِ '''نورجهان''' جا لقب مليا.

نورجهان جي خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۾ اهم عهدن تي پهتا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;/&gt;

=== نورجهان جو سياسي ڪردار ===

نورجهان رڳو شهنشاهه جي زال نه هئي، پر مغل درٻار جي سياسي فيصلن تي پڻ سندس نمايان اثر هو.

جهانگير جي حڪومت جي پوئين دور ۾ نورجهان، سندس پيءُ [[اعتماد الدوله]]، سندس ڀاءُ [[آصف خان]] ۽ ٻين درٻاري اميرن وچ ۾ سياسي اتحاد ۽ مقابلا پيدا ٿيا.

نورجهان جي نالي سان سڪا جاري ٿيڻ ۽ شاهي فرمانن ۾ سندس نالي ۽ مهر جي استعمال جا مثال سندس غير معمولي سياسي حيثيت ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Ruby
 |title=Domesticity and Power in the Early Mughal World
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2005
 |isbn=9780521850223
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه تاريخي بيانن ۾ جهانگير جي بيمارين ۽ ذاتي عادتن سبب حڪومت جي معاملن ۾ نورجهان جي وڌندڙ مداخلت جو ذڪر ملي ٿو.

بهرحال، نورجهان جي سياسي اثر کي جهانگير جي مڪمل بي اختياريءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي.

شهنشاهه، شاهي خاندان ۽ درٻاري اميرن وچ ۾ اقتدار جا لاڳاپا وقت سان بدلجندا رهيا.

=== جهانگير جون ذاتي عادتون ===

جهانگير جي يادگيرين ۽ بعد جي تاريخي لکتن ۾ سندس شراب نوشي ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت بيان موجود آهن.

ڪجهه مؤرخن سندس ذاتي عادتن کي حڪومت جي پوئين دور جي سياسي حالتن سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;Berndl2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Berndl
 |first=Klaus
 |title=National Geographic Visual History of the World
 |publisher=National Geographic Society
 |year=2005
 |isbn=9780792236955
 |pages=318–320
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، جهانگير جي سموري حڪومت کي ذاتي عادتن جي بنياد تي ناڪام قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

سندس دور ۾ مغل انتظامي نظام برقرار رهيو، درٻاري مصوريءَ کي ترقي ملي ۽ ڪيترن علائقن ۾ سياسي اقتدار جاري رهيو.

=== جهانگير ۽ شهزادو خرم ===

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جو پٽ [[شهزادو خرم]]، جيڪو پوءِ [[شاهجهان]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو، سندس دور جو اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو.

خرم کي مختلف فوجي مهمن ۾ ذميواريون ڏنيون ويون.

دکن ۽ راجپوت رياستن سان لاڳاپيل معاملن ۾ سندس ڪردار اهم رهيو.

وقت گذرڻ سان شاهي جانشينيءَ جي سوال تي خرم ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور گروهن وچ ۾ اختلاف وڌيا.

1622ع ۾ خرم جهانگير خلاف بغاوت ڪئي. اها بغاوت ڪيترن سالن تائين مختلف صورتن ۾ جاري رهي.

آخرڪار خرم کي شاهي اقتدار سان ٺاهه ڪرڻو پيو، پر جانشينيءَ جو سوال جهانگير جي وفات تائين اهم سياسي مسئلو رهيو.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;/&gt;

=== قنڌار ۽ صفوي سلطنت ===

{{Main|مغل-صفوي لاڳاپا}}

[[قنڌار]] مغل سلطنت ۽ [[صفوي سلطنت]] وچ ۾ هڪ اهم سرحدي ۽ واپاري مرڪز هو.

هي شهر وچ ايشيا، ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکندو هو.

جهانگير جي دور ۾ قنڌار تي مغل ۽ صفوي دعوائن سبب سياسي ڇڪتاڻ جاري رهي.

1622ع ۾ صفوي شهنشاهه [[شاهه عباس اول]] جي فوجن قنڌار تي قبضو ڪيو.

قنڌار جو وڃائجي وڃڻ مغل سلطنت لاءِ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي نقصان هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ميواڙ سان سياسي ٺاهه ===

اڪبر جي دور ۾ [[ميواڙ]] جي راجپوت حڪمرانن مغل اقتدار خلاف ڊگهي مزاحمت ڪئي هئي.

جهانگير جي دور ۾ پڻ ميواڙ سان فوجي ۽ سياسي معاملا جاري رهيا.

1615ع ۾ [[راڻا امر سنگهه اول]] ۽ مغل درٻار وچ ۾ سياسي ٺاهه ٿيو.

ان ٺاهه سان ميواڙ ۽ مغل سلطنت جي لاڳاپن ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.

ميواڙ جي حڪمران خاندان پنهنجي علائقائي حيثيت برقرار رکندي مغل بالادستيءَ سان لاڳاپيل ڪجهه سياسي شرط قبول ڪيا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ سنڌ ===

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

جهانگير جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي نظام سان ڳنڍيل رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم علائقائي مرڪز هئا.
سنڌ ۾ مغل اقتدار جي عملي صورت مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه هئي.
مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، درياهي آبادين ۽ مغل عملدارن وچ ۾ تعاون ۽ تڪرار ٻنهي قسمن جا لاڳاپا موجود هئا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زرعي پيداوار، زميني محصول، سنڌو درياهه جا رستا ۽ ڏکڻ سنڌ جا واپاري مرڪز شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽو ۽ واپاري سرگرميون ===

[[ٺٽو]] جهانگير جي دور ۾ ڏکڻ سنڌ جو اهم شهري ۽ واپاري مرڪز رهيو.

شهر جي اقتصادي زندگي سنڌو درياهه، سامونڊي واپار، دستڪاري ۽ علائقائي منڊين سان لاڳاپيل هئي.

فارسي ٻوليءَ جو استعمال سرڪاري انتظام ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ اهم رهيو، جڏهن ته مقامي سماج ۾ سنڌي ۽ ٻيون ٻوليون استعمال ٿينديون رهيون.

ٺٽي جي علمي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ مغل دور هڪ اهم مرحلو هو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مغل انتظام ۽ مقامي سردار ===

سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن کي مقامي سردارن ۽ قبيلن سان لاڳاپا قائم رکڻا پوندا هئا.

انهن لاڳاپن ۾ زميني محصول، فوجي مدد، رستن جي حفاظت ۽ علائقائي انتظام جا معاملا شامل هئا.

مقامي مزاحمت، عملدارن جي اختيارن ۽ انتظامي مسئلن بابت معلومات لاءِ ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' هڪ اهم ماخذ آهي.

هي ڪتاب جهانگير کان پوءِ شاهجهان جي دور ۾ مرتب ٿيو، تنهنڪري ان جي بيانن کي جهانگير جي هر واقعي جو سڌو معاصر ثبوت سمجهڻ بدران لاڳاپيل زماني ۽ تاريخي پسمنظر مطابق استعمال ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ مغل مصوري ===

جهانگير کي مصوري ۽ قدرتي دنيا جي مطالعي ۾ خاص دلچسپي هئي.

سندس دور ۾ مغل مصوريءَ ۾ انساني چهرن، پکين، جانورن، گلن ۽ قدرتي منظرن جي تصويرڪشيءَ کي وڌيڪ اهميت ملي.

مغل مصورن ۾ [[استاد منصور]]، [[ابوالحسن]] ۽ [[بشنداس]] جهڙا نالا خاص اهميت رکن ٿا.

جهانگير جي سرپرستيءَ ۾ تصويرن جي تفصيلي مشاهدي، رنگن جي نفاست ۽ حقيقت نگاريءَ کي ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مغل مصوريءَ ۾ فارسي، هندستاني ۽ يورپي فني روايتن جا اثر پڻ نظر اچن ٿا.

=== جهانگيرنامو ===

{{Main|تزڪ جهانگيري}}

'''[[تزڪ جهانگيري]]''' يا '''جهانگيرنامو''' جهانگير سان منسوب شاهي يادگيرين جو اهم مجموعو آهي.

هن ڪتاب ۾ شهنشاهه پنهنجي حڪومت، درٻاري معاملن، فوجي مهمن، مذهبي شخصيتن، قدرتي دنيا ۽ ذاتي تجربن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.

جهانگيرنامو مغل سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.

بهرحال، ٻين شاهي يادگيرين وانگر هن ڪتاب ۾ به شهنشاهه جي پنهنجي نقطه نظر کي اهميت حاصل آهي، تنهنڪري ان جي بيانن جو ٻين معاصر ماخذن سان تقابلي مطالعو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يورپي سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا ===

جهانگير جي دور ۾ مغل درٻار جا يورپي واپارين ۽ سفيرن سان لاڳاپا وڌيا.

[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا نمائندا هندستان ۾ واپاري سهولتون حاصل ڪرڻ لاءِ مغل درٻار سان رابطا قائم ڪندا هئا.

انگريز سفير [[ٿامس رو]] 1615ع ۾ جهانگير جي درٻار ۾ پهتو ۽ 1619ع تائين هندستان ۾ رهيو.

رو جي سفارتي مهم جو مقصد ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ واپاري موقعا ۽ شاهي سرپرستي حاصل ڪرڻ هو.

سندس سفرناما ۽ سفارتي لکڻيون مغل درٻار بابت يورپي نقطه نظر جا اهم تاريخي ماخذ آهن.&lt;ref name=&quot;Roe1926&quot;&gt;{{cite book
 |author=Roe, Thomas
 |editor-last=Foster
 |editor-first=William
 |title=The Embassy of Sir Thomas Roe to India, 1615–1619
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1926
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انارڪليءَ جي روايت ===

{{Main|انارڪلي}}

[[انارڪلي]] جو مشهور قصو شهزادي سليم جي ابتدائي زندگيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي.

عوامي ۽ ادبي روايت موجب انارڪلي هڪ حسين عورت هئي، جنهن سان شهزادي سليم کي محبت ٿي وئي.

روايت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي ته اڪبر انهيءَ لاڳاپي تي ناراض ٿيو ۽ انارڪليءَ کي سخت سزا ڏني وئي.

ڪجهه مشهور روايتن ۾ انارڪليءَ کي زنده ڀت ۾ چونڊائڻ جو قصو پڻ شامل آهي.

بهرحال، انهيءَ واقعي جي تفصيلن جي معتبر معاصر مغل تاريخي ماخذن مان قطعي تصديق نٿي ٿئي.

انارڪليءَ جو قصو ادب، ناٽڪ، فلم ۽ عوامي ثقافت ۾ تمام گهڻو مشهور ٿيو، پر ان کي ثابت ٿيل تاريخي واقعي بدران مشهور روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي.

[[لاهور]] ۾ انارڪليءَ سان منسوب مقبرو پڻ موجود آهي، جنهن جي تاريخي سڃاڻپ بابت مختلف رايا آهن.

=== جهانگير جي وفات ===

جهانگير 28 آڪٽوبر 1627ع تي ڪشمير کان واپسيءَ دوران وفات ڪئي.

سندس وفات کان پوءِ شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.

نورجهان جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جڏهن ته [[آصف خان]] ۽ ٻين اميرن شهزادي خرم جي حمايت ڪئي.

آخرڪار شهزادو خرم ڪامياب ٿيو ۽ 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

جهانگير جو مڙهه لاهور آندو ويو ۽ [[شاهدره]] ۾ دفنايو ويو.

سندس مقبرو مغل دور جي اهم تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن مان آهي.

=== جهانگير جي دور جو تاريخي جائزو ===

جهانگير جي حڪومت مغل سلطنت جي سياسي تسلسل ۽ ثقافتي ترقيءَ جو اهم دور هئي.

هن اڪبر جي انتظامي نظام کي وڏي حد تائين برقرار رکيو، جڏهن ته شاهي خاندان جي اندروني اختلافن، خسرو جي بغاوت، شهزادي خرم جي مخالفت ۽ قنڌار جي نقصان جهڙا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.

نورجهان جي سياسي اثر، شاهي مصوريءَ جي ترقي، يورپي سفارتي لاڳاپن ۽ مذهبي برادرين سان مختلف نوعيت جي معاملن سبب جهانگير جو دور مغل تاريخ ۾ الڳ اهميت رکي ٿو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac3d4;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''جهانگير جي دور جا اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1605ع
| جهانگير جي تخت نشيني
| اڪبر کان پوءِ مغل اقتدار جو تسلسل
|-
| 1606ع
| خسرو مرزا جي بغاوت
| شاهي جانشينيءَ جو بحران
|-
| 1606ع
| گرو ارجن ديو جي موت
| مغل-سک لاڳاپن ۾ اهم موڙ
|-
| 1611ع
| نورجهان سان شادي
| شاهي درٻار ۾ نورجهان جي سياسي اثر جي شروعات
|-
| 1615ع
| ميواڙ سان سياسي ٺاهه
| مغل-راجپوت لاڳاپن ۾ نئون مرحلو
|-
| 1615ع–1619ع
| ٿامس رو جي سفارتي مهم
| انگريز واپارين ۽ مغل درٻار جا لاڳاپا
|-
| 1622ع
| قنڌار جو صفوي قبضي ۾ وڃڻ
| مغل-صفوي سرحدي سياست ۾ اهم تبديلي
|-
| 1622ع–1625ع
| شهزادي خرم جي بغاوت
| شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد
|-
| 1627ع
| جهانگير جي وفات
| شاهجهان جي تخت نشينيءَ لاءِ رستو هموار ٿيڻ
|}</text>
      <sha1>110xbm6bdp4d6lssimottjkxk13dbnx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424422</id>
      <parentid>424421</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:15:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74406" sha1="prxx4gas1xukq303hu4zeohjdbhl0aq" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox former country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = [[اوائلي جديد دور]]
| image_map = Joppen1907India1700a.jpg
| image_map_caption = لڳ ڀڳ 1700ع ۾ مغل سلطنت جي پکيڙ ڏيکاريندڙ تاريخي نقشو
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل 1526ع
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]]
| date_event3 = 5 نومبر 1556ع
| event4 = [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] جي وفات
| date_event4 = 1707ع
| event5 = [[نادر شاهه جو هندستان تي حملو]]
| date_event5 = 1739ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو ۽ [[بهادر شاهه ظفر]] جي جلاوطني
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| p2 = هندستان جون علائقائي رياستون
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي [[بادشاهت]]
| title_leader = [[مغل شهنشاهه|شهنشاهه]]
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[دهلي]]، [[فتح پور سيڪري]] ۽ [[لاهور]] مختلف دورن ۾
| official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] (درباري ۽ انتظامي)
| common_languages = [[چغتائي ٻولي|چغتائي ترڪي]]، [[هندستاني ٻولي|هندستاني]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = [[اسلام]] (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = [[رپيو]]، دام ۽ ٻيا سڪا
| today = [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جا ڪجهه حصا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'')، جنهن کي '''مغليه سلطنت'''، '''تيموري سلطنت''' ۽ '''گورڪاني سلطنت''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڏکڻ ايشيا]] جي هڪ وڏي اوائلي جديد سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 21 اپريل 1526ع تي [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هيءَ سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;&gt;{{cite book
 |last=Stein
 |first=Burton
 |title=A History of India
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |year=2010
 |isbn=9781405195096
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg|thumb|left|200px|[[ظهيرالدين محمد بابر]] جو سترهين صديءَ ۾ تيار ڪيل تصويري خاڪو. بابر مغل سلطنت جو باني هو.]]

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي. تنهن هوندي به 1540ع کان 1555ع تائين اتر هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. 1555ع ۾ [[همايون]] دهليءَ ۾ مغل حڪومت بحال ڪئي. سندس جانشين [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ سلطنت جي انتظامي، فوجي ۽ سياسي بنيادن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين ڏکڻ ايشيا جي وڏين سياسي طاقتن مان هڪ رهي. سترهين صديءَ ۾ سندس علائقائي اثر اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ماٿريءَ کان اوڀر ۾ [[بنگال]] ۽ [[آسام]] جي ڀرپاسي تائين، اتر ۾ [[ڪشمير]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن کان ڏکڻ ۾ [[دکن]] تائين پکڙيل هو. سلطنت جي حدن ۽ سڌي انتظامي اختيار جي نوعيت مختلف دورن ۽ علائقن ۾ بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;/&gt;

[[اورنگزيب عالمگير]] جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. تنهن هوندي به ڊگهيون جنگيون، فوجي خرچ، صوبائي سياسي اختلاف ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا. 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سلطنت جي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

ارڙهين صديءَ ۾ [[مراٺا سلطنت|مراٺن]]، [[سک]] قوتن، خودمختيار صوبائي حڪمرانن ۽ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي عروج مغل شهنشاهن جي حقيقي اقتدار کي محدود ڪيو. 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي حملي پڻ سلطنت کي وڏو سياسي ۽ مالي نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858|هندستان جي حڪومت بابت قانون]] وسيلي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمراني ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪومت شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جا نالا ==

=== تيموري سلطنت ===

بابر ۽ سندس جانشينن جو تعلق [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان هو. انهيءَ سبب مغل شاهي خاندان پنهنجي سياسي مشروعيت لاءِ [[امير تيمور]] جي نسب ۽ حڪمرانيءَ جي روايتن کي اهميت ڏيندو هو. همعصر ۽ بعد وارن فارسي ماخذن ۾ هن گهراڻي ۽ ان جي حڪومت لاءِ تيموري نسبت استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;Avari2013&quot;&gt;{{cite book
 |last=Avari
 |first=Burjor
 |title=Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent
 |publisher=Routledge
 |year=2013
 |isbn=9780415580618
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل شاهي خاندان جي تاريخي سڃاڻپ ۾ وچ ايشيائي ترڪ-منگول روايتون، فارسي درٻاري ثقافت ۽ هندستاني سياسي ۽ سماجي ماحول گڏجي اثرانداز ٿيا. ان ڪري سلطنت کي رڳو هڪ نسلي يا ثقافتي سڃاڻپ تائين محدود ڪرڻ تاريخي لحاظ کان مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2002
 |isbn=9780521522915
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گورڪاني سلطنت ===

مغل حڪمران گهراڻي لاءِ '''گورڪاني''' يا '''گورڪانيان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. ''گورڪان''، منگولي لفظ ''ڪورگان'' (''kürägän'') جي فارسي صورت آهي، جنهن جي معنيٰ '''داماد''' آهي. اهو لقب تيمور جي چنگيزي خاندان سان شاديءَ واري نسبت سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Thackston2&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |editor-last=Thackston
 |editor-first=Wheeler M.
 |title=The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor
 |publisher=Modern Library
 |location=New York
 |year=2002
 |isbn=9780375761379
 |page=xlvi
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گورڪاني نسبت مغل شاهي خاندان جي سياسي سڃاڻپ جو اهم حصو هئي. ان نسبت سان تيموري ۽ چنگيزي حڪمرانيءَ جي روايتن سان لاڳاپو ظاهر ڪيو ويندو هو.

=== مغل يا مغول ===

'''مغل''' لفظ [[منگول]] جي عربي ۽ فارسي صورتن مان نڪتل آهي. يورپي لکتن ۾ مغل حڪمرانن لاءِ ''Mogul'' ۽ ''Mughal'' جهڙا لفظ استعمال ٿيا، جيڪي پوءِ تاريخ نويسيءَ ۾ عام ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Hodgson&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hodgson
 |first=Marshall G. S.
 |title=The Venture of Islam
 |volume=3
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2009
 |isbn=9780226346885
 |page=62
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مغل حڪمران گهراڻي جو نسبي تعلق چنگيزي روايتن سان پڻ هو، پر ان جي درٻاري، ادبي ۽ انتظامي ثقافت تي فارسي ۽ تيموري اثر تمام گهرا هئا.

=== هندستان ۽ سلطنتِ هندستان ===

مغل دور جي سياسي ۽ انتظامي لکتن ۾ '''هندستان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. [[آئينِ اڪبري]] ۽ ٻين فارسي ماخذن ۾ هندستان کي جاگرافيائي، سياسي ۽ انتظامي مفهوم ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Vanina2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Vanina
 |first=Eugenia
 |title=Medieval Indian Mindscapes: Space, Time, Society, Man
 |publisher=Primus Books
 |year=2012
 |isbn=9789380607191
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سياسي اصطلاحن ۾ ''سلطنتِ هندستان''، ''مملڪت'' ۽ ''قلمرو'' جهڙا لفظ پڻ ملن ٿا. خاص طور ارڙهين صديءَ جي سياسي لکتن ۾ ''سلطنتِ هندستان'' جو تصور مرڪزي شهنشاهي اقتدار ۽ مختلف صوبائي حڪومتن جي لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.

=== نالن جو تقابلي جائزو ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a9bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل سلطنت جا تاريخي ۽ رائج نالا'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | ٻولي يا پسمنظر
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي مفهوم
|-
| '''مغل سلطنت'''
| جديد سنڌي ۽ انگريزي تاريخ نويسي
| ڏکڻ ايشيا ۾ تيموري اصل جي حڪمران گهراڻي جي سلطنت
|-
| '''مغليه سلطنت'''
| اردو ۽ سنڌي استعمال
| مغل سلطنت جو متبادل رائج نالو
|-
| '''تيموري سلطنت'''
| شاهي خانداني نسبت
| امير تيمور جي نسل ۽ سياسي ورثي سان لاڳاپو
|-
| '''گورڪاني سلطنت'''
| فارسي ۽ تيموري روايت
| گورڪاني شاهي گهراڻي جي نسبت
|-
| '''سلطنتِ هندستان'''
| فارسي سياسي ۽ انتظامي اصطلاح
| هندستان ۾ شهنشاهي حڪمراني ۽ ان جو قلمرو
|-
| '''Mughal Empire'''
| انگريزي
| جديد عالمي تاريخ نويسيءَ ۾ عام نالو
|}

== تاريخ ==

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

=== بابر جو خانداني ۽ سياسي پسمنظر ===

[[ظهيرالدين محمد بابر]] وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] [[فرغانه]] جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو. پيءُ جي پاسي کان بابر جو تعلق ترڪ بڻيل [[برلاس]] قبيلي سان هو، جڏهن ته ماءُ جي پاسي کان سندس نسب چنگيزي خاندان سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;/&gt;

بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ فرغانه ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. هن سمرقند تي مختلف وقتن تي قبضو ڪيو، پر [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪ قوتن جي عروج سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.

وچ ايشيا ۾ سياسي ۽ فوجي ناڪامين کان پوءِ بابر ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪري اتي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

ڪابل سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. هن اتان افغانستان جي ٻين علائقن، پنجاب ۽ اتر هندستان ڏانهن مهمون منظم ڪيون.

=== هندستان ڏانهن پيشقدمي ===

[[سلطنت دهلي]] جي آخري لوڌي حڪمران [[ابراهيم لوڌي]] جي دور ۾ افغان اميرن ۽ صوبائي سردارن وچ ۾ سياسي اختلاف وڌيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا ۽ ابراهيم لوڌي خلاف سندس مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

انهن رابطن بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا پيدا ڪيا. تنهن هوندي به بابر جي هندستاني مهمن کي رڳو دولت خان جي دعوت جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن، پنجاب بابت اڳوڻن ارادن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

بابر پنهنجي فوج ۾ گھوڙيسوار دستن، بارودي هٿيارن ۽ ميداني توپخاني کي گڏيل حڪمت عمليءَ تحت استعمال ڪيو. وچ ايشيا جي جنگي تجربن سندس فوجي تنظيم ۽ حڪمت عمليءَ تي اثر وڌو.

=== پاڻي پت جي پهرين جنگ (1526ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}}

21 اپريل 1526ع تي بابر جي فوج ۽ ابراهيم لوڌي جي فوج وچ ۾ [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ فيصلائتي جنگ لڳي.

بابر پنهنجي فوجي صف بنديءَ ۾ توپخاني، بندوق بردار دستن، رڪاوٽن ۽ گھوڙيسوار حملي جي حڪمت عملين کي استعمال ڪيو. سندس فوج ۾ عثماني جنگي طريقن کان واقف توپچي پڻ شامل هئا.

ابراهيم لوڌي جي فوج ۾ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گھوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي شامل هئا. بابر جي فوج لوڌي فوج کي شڪست ڏني ۽ ابراهيم لوڌي جنگ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جنگ ۾ بارودي هٿيارن ۽ فوجي تنظيم اهم ڪردار ادا ڪيو. بهرحال، اها دعويٰ ته ابراهيم لوڌي جي فوج بابر کان لازمي طور ڏهه ڀيرا وڏي هئي، يا سندس شڪست جو اڪيلو سبب توپن جي آواز کان هاٿين جو ڀڄڻ هو، احتياط سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ فوجي تعداد ۽ جنگ جي تفصيلن بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر [[دهلي]] ۽ [[آگرو|آگري]] تي قبضو ڪيو. آگرو نئين مغل حڪومت جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== خانوا، چنديري ۽ گهاگهرا جون جنگيون ===

{{Main|خانوا جي جنگ}}

پاڻي پت جي فتح باوجود بابر جي حڪومت کي اتر هندستان جي ٻين طاقتور حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

1527ع ۾ [[ميواڙ]] جي حڪمران [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ ۾ راجپوت اتحاد ۽ بابر جي فوج وچ ۾ [[خانوا جي جنگ]] لڳي. راڻا سانگا اتر هندستان جي اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻن مان هڪ هو.

خانوا جي جنگ ۾ بابر جي فوج راجپوت اتحاد کي شڪست ڏني. ان فتح سان مغل اقتدار کي وڌيڪ استحڪام مليو.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hooja
 |first=Rima
 |title=A History of Rajasthan
 |publisher=Rupa
 |year=2006
 |isbn=9788129115010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1528ع ۾ بابر [[چنديري]] جي مهم هلائي ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ذريعي افغان مخالف قوتن کي شڪست ڏني.

انهن جنگين سان اتر هندستان ۾ مغل اقتدار جي فوجي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ مدد ملي، پر مقامي سردارن ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== بابر جي وفات ۽ جانشيني ===

بابر 26 ڊسمبر 1530ع تي آگري ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.

بابر کي شروعات ۾ آگري ۾ دفنايو ويو هو. بعد ۾ سندس مڙهه ڪابل منتقل ڪيو ويو، جتي [[باغ بابر]] ۾ سندس مقبرو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

بابر جي حڪومت هندستان ۾ رڳو چار سال هلي، پر هن هڪ اهڙي شاهي گهراڻي جو بنياد رکيو جنهن جي سياسي ۽ ثقافتي ورثي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Humayun detail.jpg|thumb|right|200px|[[همايون]] جو تصويري خاڪو، جيڪو سترهين صديءَ جي مغل مصوريءَ سان تعلق رکي ٿو.]]

=== همايون جي ابتدائي حڪومت (1530ع–1540ع) ===

[[نصيرالدين محمد همايون]] 1530ع ۾ پنهنجي والد بابر جي وفات کان پوءِ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

همايون جي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ مغل سلطنت جا انتظامي ۽ فوجي بنياد اڃا مڪمل طور مضبوط نه ٿيا هئا. سندس ڀائرن، خاص طور [[ڪامران مرزا]]، جي سياسي مفادن ۽ مختلف علائقن ۾ افغان قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو '''فريد خان''' هو.

فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت، انتظامي صلاحيت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

{{Main|شير شاهه سوري|چوسا جي جنگ|قنوج جي جنگ}}

1539ع ۾ [[چوسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.

1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي. انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي دهلي ۽ آگري جو اقتدار ڇڏڻو پيو.

شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪري [[سوري سلطنت]] جو بنياد وڌو. اهڙيءَ طرح 1540ع کان 1555ع تائين مغل حڪومت جي تسلسل ۾ سياسي وقفو پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا انتظامي ۽ مالياتي سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.

هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.

زميني محصول جي وصولي، رستن جي حفاظت ۽ فوجي نگرانيءَ کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف انتظامي قدم کنيا ويا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرانڊ ٽرنڪ روڊ ===

{{Main|گرانڊ ٽرنڪ روڊ}}

شير شاهه سوري پنهنجي دور ۾ قديم واپاري ۽ فوجي رستن جي مرمت، توسيع ۽ انتظام تي ڌيان ڏنو.

انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ '''[[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]]''' پڻ شامل هو، جنهن کي سنڌي ۽ اردوءَ ۾ '''جرنيلي سڙڪ''' به چيو ويندو آهي.

هيءُ رستو ڏکڻ ايشيا جي قديم مواصلاتي رستن جي هڪ ڊگهي تاريخ سان لاڳاپيل هو. [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ پڻ اتر هندستان ۾ ڊگها شاهي ۽ واپاري رستا موجود هئا. تنهنڪري گرانڊ ٽرنڪ روڊ کي مڪمل طور شير شاهه سوري جي نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.

شير شاهه جي دور ۾ رستن جي مرمت، سرائن جي تعمير، مسافرن ۽ واپاري قافلن لاءِ سهولتن ۽ ٽپال جي انتظام کي اهميت ڏني وئي. بعد ۾ مغل ۽ برطانوي دورن ۾ انهن رستن کي وڌيڪ ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مشهور اردو صحافي ۽ ليکڪ [[رضا علي عابدي]] پنهنجي سفرنامي '''جرنيلي سڙڪ''' ۾ هن تاريخي رستي سان لاڳاپيل مختلف شهرن، آبادين ۽ تاريخي ماڳن جو ذڪر ڪيو آهي.

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.

همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.

1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.

15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.

همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.

فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== شير شاهه جي وفات ۽ سوري گهراڻي جا اختلاف ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.

سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] تخت نشين ٿيو ۽ 1554ع تائين حڪومت ڪئي.

اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا. مختلف افغان سردارن ۽ شاهي دعويدارن وچ ۾ اقتدار لاءِ تڪرار وڌيا.

انهن اختلافن سبب اتر هندستان ۾ سوري حڪومت جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي (1555ع) ===

همايون سوري گهراڻي جي سياسي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو.

سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني. انهيءَ فتح کان پوءِ همايون دهليءَ ۾ مغل اقتدار بحال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

همايون جي واپسيءَ کي مغل سلطنت جي تاريخ ۾ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان 1540ع کان جاري سوري اقتدار جو وقفو ختم ٿيو.

=== همايون جي وفات (1556ع) ===

همايون پنهنجي ٻيهر حاصل ڪيل سلطنت تي گهڻو عرصو حڪومت نه ڪري سگهيو.

1556ع ۾ هو دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر]] تخت نشين ٿيو. اڪبر جي ننڍي عمر سبب حڪومت جي شروعاتي دور ۾ [[بيرم خان]] سندس سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ بڻيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== بابر کان اڪبر تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جي قيام ۽ بحاليءَ جا اهم واقعا (1483ع–1556ع)'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1483ع
| [[بابر]] جي پيدائش
| تيموري گهراڻي جي مستقبل جي بانيءَ جو جنم
|-
| 1504ع
| بابر جو ڪابل تي قبضو
| ڪابل بابر جي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻيو
|-
| 1526ع
| [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| ابراهيم لوڌي جي شڪست ۽ مغل سلطنت جو بنياد
|-
| 1527ع
| [[خانوا جي جنگ]]
| راڻا سانگا جي اتحاد خلاف بابر جي فتح
|-
| 1528ع
| چنديري جي مهم
| وچ هندستان ۾ مغل فوجي اثر جي واڌ
|-
| 1529ع
| گهاگهرا جي جنگ
| افغان مخالف قوتن خلاف بابر جي ڪاميابي
|-
| 1530ع
| بابر جي وفات
| همايون جي تخت نشيني
|-
| 1539ع
| [[چوسا جي جنگ]]
| شير شاهه سوري جي همايون خلاف فتح
|-
| 1540ع
| [[قنوج جي جنگ]]
| همايون جي شڪست ۽ سوري گهراڻي جو اقتدار
|-
| 1542ع
| [[عمرڪوٽ]] ۾ اڪبر جي پيدائش
| سنڌ ۽ مغل شاهي تاريخ جو اهم گڏيل واقعو
|-
| 1545ع
| شير شاهه سوري جي وفات
| اسلام شاهه سوري جي جانشيني
|-
| 1554ع
| اسلام شاهه سوري جي وفات
| سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا تڪرار
|-
| 1555ع
| همايون جي واپسي
| دهليءَ ۾ مغل اقتدار جي بحالي
|-
| 1556ع
| همايون جي وفات
| اڪبر جي تخت نشيني
|}

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر اعظم}}

[[فائل:Akbar hunting in an enclosure.jpg|thumb|کاٻو|250px|[[اڪبر اعظم]] جي دور جي مغل مصوري، جنهن ۾ شاهي شڪار جو منظر ڏيکاريل آهي.]]

'''جلال الدين محمد اڪبر''' (حڪومت: 1556ع–1605ع) مغل سلطنت جي اهم ۽ اثرائتن حڪمرانن مان هڪ هو. هو [[همايون]] ۽ [[حميده بانو بيگم]] جو پٽ هو، جنهن جي پيدائش 15 آڪٽوبر 1542ع تي [[سنڌ]] جي تاريخي شهر [[عمرڪوٽ]] ۾ ٿي. همايون ان وقت [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ جلاوطنيءَ واري زندگي گذاري رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Ballhatchet
 |first=Kenneth A.
 |title=Akbar
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |url=https://www.britannica.com/biography/Akbar
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1556ع ۾ همايون جي وفات کان پوءِ اڪبر ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو. سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست، فوجي اڳواڻ ۽ انتظامي صلاحڪار طور اهم ڪردار ادا ڪيو. بيرم خان جي مدد سان مغل حڪومت پنهنجي مخالف قوتن خلاف فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون ۽ اتر هندستان ۾ اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي ٻي جنگ (1556ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي ٻي جنگ}}

همايون جي وفات کان پوءِ اتر هندستان ۾ مغل اقتدار ٻيهر خطري ۾ پئجي ويو. سوري دور جي سياسي اختلافن مان فائدو وٺندي [[هيمو]]، جيڪو افغان حڪمران [[عادل شاهه سوري]] جي انتظام ۾ اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو، دهليءَ تي قبضو ڪيو.
5 نومبر 1556ع تي [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ هيمو جي فوج ۽ اڪبر جي فوج وچ ۾ جنگ لڳي. مغل فوج جي قيادت ۾ بيرم خان اهم ڪردار ادا ڪيو.
جنگ دوران هيمو زخمي ٿيو ۽ سندس فوج جي صفن ۾ انتشار پيدا ٿيو. نتيجي ۾ مغل فوج ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ فتح سان اڪبر جي حڪومت لاءِ دهلي ۽ اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪرڻ جا موقعا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
پاڻي پت جي ٻي جنگ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ فيصلائتو واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان همايون جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران کي منهن ڏيڻ ۾ مدد ملي.

=== بيرم خان جي سرپرستي ۽ اڪبر جو ذاتي اقتدار ===

بيرم خان اڪبر جي شروعاتي حڪومت ۾ وڏي سياسي ۽ فوجي اثر جو مالڪ هو. هن مغل اقتدار جي بحاليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر وقت گذرڻ سان شاهي درٻار ۾ سندس اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيا.
1560ع ۾ اڪبر بيرم خان جي سرپرستي ختم ڪري حڪومت جا معاملا پنهنجي هٿ ۾ وٺڻ شروع ڪيا. بيرم خان کي حج تي وڃڻ جي اجازت ڏني وئي، پر سفر دوران 1561ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
بيرم خان جي سرپرستيءَ جي خاتمي کان پوءِ اڪبر شاهي درٻار، فوج ۽ صوبائي انتظام تي پنهنجو سڌو اختيار وڌايو.

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر پنهنجي ڊگهي حڪومت دوران جنگ، سفارتڪاري، سياسي ٺاهه ۽ مقامي حڪمرانن سان اتحاد وسيلي مغل سلطنت جي حدن کي وڏي پيماني تي وڌايو.

سندس دور ۾ [[مالوا]]، [[گجرات]]، [[بنگال]]، [[ڪشمير]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ دکن جي ڪجهه علائقن تي مغل اقتدار قائم ٿيو يا وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

مغل سلطنت جي توسيع هڪ ئي فوجي مهم جو نتيجو نه هئي، پر ڪيترن ڏهاڪن تائين هلندڙ جنگين، انتظامي قدمن ۽ سياسي لاڳاپن جو نتيجو هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5c9d7;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''اڪبر جي دور ۾ اهم فوجي مهمون ۽ علائقائي توسيع'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | اهم واقعو
|-
| 1561ع
| [[مالوا]]
| مغل فوج جي مهم ۽ مالوا تي اقتدار قائم ڪرڻ
|-
| 1562ع کان پوءِ
| [[راجپوتانا]]
| ڪجهه راجپوت حڪمرانن سان سياسي ۽ شاهي اتحاد
|-
| 1568ع
| [[چتوڙڳڙهه]]
| چتوڙ جي قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1569ع
| [[رنٿمبور قلعو]]
| اهم راجپوت قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1572ع–1573ع
| [[گجرات]]
| گجرات جي فتح ۽ مغل انتظام جي توسيع
|-
| 1574ع–1576ع
| [[بهار]] ۽ [[بنگال]]
| افغان مخالف قوتن خلاف فوجي مهمون
|-
| 1585ع–1586ع
| [[ڪشمير]]
| ڪشمير ۾ مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1591ع–1592ع
| [[سنڌ]]
| [[مرزا جاني بيگ]] سان جنگيون ۽ ڏکڻ سنڌ جي مغل اقتدار هيٺ اچڻ
|-
| 1595ع
| [[قنڌار]]
| قنڌار جو مغل اقتدار ۾ اچڻ
|-
| 1595ع–1601ع
| [[دکن]]
| احمدنگر، برار ۽ ٻين دکني علائقن ۾ فوجي مهمون
|}

=== راجپوت رياستن سان لاڳاپا ===

{{Main|مغل-راجپوت لاڳاپا}}

اڪبر جي سياسي حڪمت عمليءَ ۾ [[راجپوت]] حڪمرانن سان لاڳاپا خاص اهميت رکندا هئا. [[راجپوتانا]]، جيڪو گهڻو ڪري موجوده [[راجسٿان]] سان لاڳاپيل آهي، ڪيترين ننڍين ۽ وڏين رياستن تي مشتمل هو.
اڪبر انهن رياستن سان مختلف طريقن سان لاڳاپا قائم ڪيا. ڪجهه حڪمرانن سان شاهي شاديون، سياسي معاهدا ۽ فوجي اتحاد ڪيا ويا، جڏهن ته ٻين خلاف فوجي مهمون هلايون ويون.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;
[[آمير]] جي ڪڇواها راجپوت خاندان سان مغلن جا لاڳاپا خاص طور اهم هئا. انهيءَ خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۽ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي پهتا.
اڪبر جي زالن مان هڪ، جيڪا بعد جي تاريخي روايتن ۾ [[مريم الزماني]] جي نالي سان مشهور آهي، آمير جي راجپوت حڪمران خاندان سان تعلق رکندي هئي. سندس پٽ شهزادو سليم پوءِ [[جهانگير]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مغل-راجپوت اتحاد سبب راجپوت اميرن کي مغل انتظام ۽ فوج ۾ اهم مقام مليو. ان سان گڏ مغل درٻار جي ثقافت، مصوري، لباس ۽ فن تعمير ۾ مختلف مقامي روايتن جو اثر وڌيو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;&gt;{{cite book
 |last=Eaton
 |first=Richard M.
 |title=India in the Persianate Age: 1000–1765
 |publisher=University of California Press
 |year=2019
 |isbn=9780520325128
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به سموريون راجپوت رياستون مغل اقتدار جون حامي نه بڻيون. [[ميواڙ]] جي حڪمران [[مهارانا پرتاپ]] اڪبر جي سياسي بالادستي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.
1576ع ۾ [[هلدي گهاٽي جي جنگ]] مغل فوج ۽ مهارانا پرتاپ جي فوج وچ ۾ لڳي. مغل فوج جي قيادت [[راجا مان سنگهه]] ڪئي. جنگ ۾ مغل فوج ميدان تي غالب رهي، پر مهارانا پرتاپ جي مزاحمت ختم نه ٿي ۽ ميواڙ ۾ جدوجهد جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;

=== جاٽ ۽ ٻين مقامي گروهن سان لاڳاپا ===

مغل سلطنت جي استحڪام ۾ مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، واپاري برادرين ۽ فوجي گروهن سان لاڳاپن جو پڻ اهم ڪردار هو.
[[پنجاب]] ۽ اتر هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ [[جاٽ]] زميندار ۽ قبيلائي گروهه مغل انتظام سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکندا هئا. ڪجهه مقامي سردارن کي جاگيرون ۽ انتظامي ذميواريون مليون، جڏهن ته ٻين گروهن سان محصول، زمين ۽ سياسي اختيارن بابت تڪرار پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
ڪجهه نوآبادياتي دور جي قبيلائي لکتن ۾ ''اڪبري جاٽ''، ''جهانگيري جاٽ'' ۽ ٻين نالن سان مقامي سماجي درجن جو ذڪر ملي ٿو. اهڙن نالن کي سموري جاٽ برادريءَ جي هڪجهڙي تاريخي حيثيت جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاص علائقائي ۽ سماجي روايتن سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Ibbetson1990&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ibbetson
 |first=Denzil
 |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province
 |publisher=Asian Educational Services
 |year=1990
 |isbn=9788120605053
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انتظامي نظام جي تنظيم ===

اڪبر مغل سلطنت جي مرڪزي ۽ صوبائي انتظام کي وڌيڪ منظم ڪيو. سندس دور ۾ فوجي خدمت، درٻاري عهدا، محصول جي وصولي ۽ صوبائي حڪمرانيءَ لاءِ نسبتاً منظم ضابطا اختيار ڪيا ويا.
[[ابوالفضل علامي]] جي تصنيف ''[[آئينِ اڪبري]]'' اڪبر جي انتظامي نظام بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل انتظام ۾ شهنشاهه مرڪزي اقتدار جو سرچشمو هو. صوبن ۾ شاهي نمائندا، فوجي عملدار، محصول گڏ ڪندڙ ۽ عدالتي اختيار رکندڙ اهلڪار مقرر ڪيا ويندا هئا.

=== منصبداري نظام ===

{{Main|منصبداري نظام}}

اڪبر جي دور ۾ '''منصبداري نظام''' کي وڌيڪ منظم صورت ڏني وئي. ''منصب'' مان مراد سرڪاري درجو يا عهدو هو.
منصبدارن کي سندن درجي مطابق فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون وينديون هيون. منصب جو درجو عهديدار جي درٻاري حيثيت، پگهار ۽ فوجي ذميوارين سان لاڳاپيل هوندو هو.
مغل منصبداري نظام ۾ بعد ۾ '''ذات''' ۽ '''سوار''' جا درجا نمايان ٿيا. ''ذات'' عهديدار جي ذاتي درجي ۽ حيثيت کي ظاهر ڪندو هو، جڏهن ته ''سوار'' گھوڙيسوار فوج سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ وظيفن جي حساب ۾ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
منصبداري نظام جو مقصد مختلف نسلي، مذهبي ۽ علائقائي پسمنظر رکندڙ اميرن کي شاهي خدمت جي هڪ گڏيل انتظامي ڍانچي ۾ شامل ڪرڻ هو.

=== صوبائي انتظام ===

مغل سلطنت کي وڏن انتظامي صوبن ۾ ورهايو ويو، جن کي '''صوبا''' سڏيو ويندو هو.
هر صوبي ۾ شاهي انتظام لاءِ مختلف عملدار مقرر ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ '''صوبيدار'''، '''ديوان'''، '''بخشي'''، '''قاضي''' ۽ ٻيا اهلڪار شامل هئا.
صوبيدار عام طور سياسي ۽ فوجي انتظام سان لاڳاپيل هوندو هو، جڏهن ته ديوان مالياتي انتظام ۽ محصول جي نگراني ڪندو هو.
صوبن جي اندر '''سرڪار''' ۽ '''پرڳڻو''' جهڙا ننڍا انتظامي يونٽ موجود هئا. مختلف دورن ۾ انهن يونٽن جون حدون ۽ انتظامي حيثيت بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== مالياتي ۽ زميني محصول جا سڌارا ===

اڪبر جي دور ۾ زمين جي پيداوار ۽ محصول جي تعين کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ سڌارا ڪيا ويا.
انهن سڌارن سان [[راجا ٽوڊر مل]] جو نالو خاص طور ڳنڍيل آهي. زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار، اگهن ۽ گذريل سالن جي حسابن کي محصول جي تعين ۾ اهميت ڏني وئي.
'''دهسالا''' نظام تحت ڪيترن علائقن ۾ پيداوار ۽ اگهن جي ڏهن سالن جي حسابن مان اوسط ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
بهرحال، اهو نظام سموري سلطنت ۾ هڪجهڙي صورت ۾ لاڳو نه هو. مختلف علائقن ۾ محصول جي وصوليءَ جا طريقا زميني حالتن، فصلن ۽ مقامي روايتن مطابق بدلجندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== واپار ۽ معاشي سرگرميون ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جي سياسي استحڪام ۽ وڏين منڊين جي گڏجڻ سبب واپار ۽ شهري معاشي سرگرمين کي هٿي ملي.
[[آگرو]]، [[لاهور]]، [[دهلي]]، [[احمد آباد]] ۽ [[فتح پور سيڪري]] جهڙا شهر اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هئا.
سلطنت جي مختلف علائقن مان ڪپهه، ڪپڙو، اناج، مصالحا، ڌاتوءَ جون شيون ۽ ٻيو سامان واپار ذريعي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچندو هو.
سمنڊ رستي واپار ۾ [[گجرات]] ۽ [[بنگال]] جي بندرگاهن جو خاص ڪردار هو. مغل دور ۾ ڏکڻ ايشيا جا واپاري نيٽ ورڪ [[هندي سمنڊ]] جي ٻين علائقن سان پڻ ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== مذهبي پاليسي ۽ رواداري ===

اڪبر جي دور جي مذهبي پاليسي مغل تاريخ جو اهم موضوع آهي.
هن مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا. 1563ع ۾ هندو زيارتين تي لاڳو زيارت محصول ۽ 1564ع ۾ غير مسلم رعيت تي لاڳو [[جزيه]] ختم ڪرڻ سندس اهم قدمن مان هئا.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
اڪبر جي درٻار ۾ مسلمان، هندو، جين، عيسائي ۽ زرتشتي مذهبي عالمن ۽ مفڪرن سان بحث مباحثا ٿيندا هئا.
[[فتح پور سيڪري]] ۾ قائم ڪيل '''عبادت خانو''' اهڙن بحثن جو اهم مرڪز هو.
اڪبر جي مذهبي سوچ ۾ مختلف عقيدن کي سمجهڻ ۽ حڪمرانيءَ ۾ مذهبي فرقن کان مٿانهين سياسي وفاداري پيدا ڪرڻ جون ڪوششون نمايان هيون.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صلح ڪل ===

اڪبر جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل '''صلح ڪل''' جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي گروهن سان وسيع سياسي هم آهنگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.
هن تصور تحت حڪمران لاءِ رعايا سان انصاف، امن ۽ مختلف عقيدن سان لاڳاپيل ماڻهن کي انتظام ۾ شامل ڪرڻ کي اهميت ڏني وئي.
مغل درٻار ۾ ڪيترن هندو ۽ راجپوت اميرن کي اعليٰ فوجي ۽ انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو ويو.
تنهن هوندي به اڪبر جي پاليسيءَ کي جديد معنائن ۾ مڪمل سيڪيولر رياست جي قيام جي برابر سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جو سياسي ۽ مذهبي ماحول جديد قومي رياستن کان مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== دين الاهي يا توحيد الاهي ===

{{Main|دين الاهي}}

اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي تجربن سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.
1582ع جي لڳ ڀڳ اڪبر جي درٻار ۾ هڪ محدود روحاني ۽ اخلاقي سلسلي جو تصور اڀريو، جنهن ۾ شهنشاهه سان ذاتي وفاداري ۽ مخصوص اخلاقي اصولن کي اهميت ڏني وئي.
هن سلسلي ۾ شامل ماڻهن جو تعداد محدود هو. اهو عام رعيت لاءِ لازمي مذهب نه بڻيو ۽ نه ئي ان کي سموري مغل سلطنت جو سرڪاري مذهب قرار ڏئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== ادب، مصوري ۽ علم جي سرپرستي ===

اڪبر جي دور ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي، مصوري ۽ علمي ترجمن کي وڏي سرپرستي ملي.
[[ابوالفضل علامي]] اڪبر جي درٻار جو اهم عالم ۽ مؤرخ هو. سندس تصنيفون '''[[اڪبرنامو]]''' ۽ '''[[آئينِ اڪبري]]''' مغل سلطنت جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي تاريخ جا اهم ماخذ آهن.
اڪبر جي دور ۾ سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي ڪجهه اهم ڪتابن جا فارسي ترجما پڻ ڪرايا ويا.
انهن ترجمن مان '''رزم نامو'''، يعني [[مهاڀارت]] جو فارسي ترجمو، خاص اهميت رکي ٿو.
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني روايتن جو ميلاپ وڌيڪ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 27 آڪٽوبر 1605ع تي وفات ڪئي. کيس آگري جي ڀرپاسي [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ شهزادو سليم '''نورالدين محمد جهانگير''' جي لقب سان تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;


== جهانگير جو دور (1605ع–1627ع) ==

{{Main|جهانگير}}

[[نورالدين محمد جهانگير]] (30 آگسٽ 1569ع – 28 آڪٽوبر 1627ع) مغل سلطنت جو چوٿون شهنشاهه هو، جنهن 1605ع کان 1627ع تائين حڪومت ڪئي. سندس پيدائشي نالو '''سليم''' هو. هو [[اڪبر اعظم]] ۽ سندس راجپوت زال [[مريم الزماني]] جو پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Mohammada&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohammada
 |first=Malika
 |title=The Foundations of the Composite Culture in India
 |publisher=Aakar Books
 |year=2007
 |isbn=9788189833183
 |page=300
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilbert2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Gilbert
 |first=Marc Jason
 |title=South Asia in World History
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2017
 |isbn=9780199760343
 |page=79
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جهانگير جو دور مغل سلطنت جي سياسي تسلسل، درٻاري ثقافت، مصوري، سفارتي لاڳاپن ۽ شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد جي لحاظ کان اهم هو. سندس حڪومت گهڻي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل انتظامي نظام تي ٻڌل رهي، جيتوڻيڪ شاهي خاندان جي اندروني اختلافن ۽ درٻاري اميرن جي وڌندڙ اثر سبب نوان سياسي مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ===

شهزادي سليم جي پيدائش 1569ع ۾ [[فتح پور سيڪري]] جي ڀرپاسي ٿي. سندس نالو مشهور [[چشتي سلسلو|چشتي]] صوفي بزرگ [[شيخ سليم چشتي]] جي نسبت سان رکيو ويو.

مغل روايتن موجب اڪبر پنهنجي اولاد جي خواهش سان صوفي بزرگن کان دعائون گهرندو هو. شيخ سليم چشتي سان اڪبر جا لاڳاپا انهيءَ پسمنظر ۾ خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

شهزادي سليم کي شاهي خاندان جي روايت مطابق تعليم ۽ فوجي تربيت ڏني وئي. سندس تربيت ۾ فارسي ادب، تاريخ، انتظامي معاملن ۽ فوجي مهارتن کي اهميت حاصل هئي.

شهزادي جي حيثيت ۾ سليم کي مختلف انتظامي ۽ فوجي ذميواريون مليون، پر سندس پيءُ اڪبر سان سياسي اختلاف پڻ پيدا ٿيا.

=== اڪبر ۽ شهزادي سليم جا اختلاف ===

اڪبر جي حڪومت جي پوئين دور ۾ شهزادي سليم ۽ شاهي درٻار جي ڪجهه طاقتور اميرن وچ ۾ اختلاف وڌيا.

سليم پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ الڳ درٻاري حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهيءَ صورتحال سبب اڪبر جي جانشينيءَ جو سوال پيچيده ٿي ويو.

مغل تاريخي روايتن ۾ [[ابوالفضل علامي]] جي قتل کي پڻ شهزادي سليم سان ڳنڍيو ويو آهي. 1602ع ۾ ابوالفضل کي [[بير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن قتل ڪيو. ڪيترن تاريخي ماخذن موجب انهيءَ ڪارروائيءَ ۾ سليم جو ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

انهيءَ واقعي اڪبر ۽ سليم جي لاڳاپن کي وڌيڪ متاثر ڪيو.

=== تخت نشيني (1605ع) ===

27 آڪٽوبر 1605ع تي اڪبر جي وفات کان پوءِ شهزادو سليم مغل تخت تي ويٺو.

هن '''نورالدين محمد جهانگير''' جو شاهي لقب اختيار ڪيو. ''جهانگير'' جي معنيٰ دنيا کي فتح ڪندڙ آهي.

جهانگير تخت تي ويهڻ کان پوءِ پنهنجي حڪومت جي جائز حيثيت مضبوط ڪرڻ، درٻاري اميرن جي وفاداري حاصل ڪرڻ ۽ سلطنت جي انتظامي تسلسل کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== جهانگير جو انتظامي نظام ===

جهانگير جي دور ۾ مغل سلطنت جو انتظام وڏي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل بنيادن تي هلندو رهيو.

[[منصبداري نظام]]، صوبائي انتظام، زميني محصول جي وصولي ۽ شاهي درٻار جي عهديدارن جو نظام برقرار رهيو.

جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ انصاف، حڪمراني، شاهي فرمانن ۽ درٻاري معاملن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.

سندس حڪومت سان منسوب مشهور '''زنجيرِ عدل''' يا انصاف جي زنجير جو ذڪر پڻ ملي ٿو. روايت موجب شاهي محل جي ڀرسان اهڙي زنجير لڳائي وئي هئي، جنهن وسيلي رعيت شهنشاهه تائين پنهنجي شڪايت پهچائي سگهي ٿي.

انهيءَ انتظام جي عملي استعمال ۽ اثر بابت معاصر بيانن کي احتياط سان پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== خسرو مرزا جي بغاوت (1606ع) ===

{{Main|خسرو مرزا}}

1606ع ۾ جهانگير جي پٽ [[خسرو مرزا]] پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي.

خسرو شاهي خاندان اندر جانشينيءَ جي هڪ اهم دعويدار طور اڀريو هو. اڪبر جي آخري سالن دوران ڪجهه درٻاري اميرن سندس حمايت ڪئي هئي.

جهانگير جي تخت نشينيءَ کان پوءِ خسرو پنجاب ڏانهن روانو ٿيو ۽ پنهنجي حامين کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

بهرحال، مغل فوج سندس بغاوت کي شڪست ڏني ۽ خسرو کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

بغاوت جي ناڪاميءَ کان پوءِ خسرو ۽ سندس ڪيترن حامين کي سخت سزائون ڏنيون ويون.

خسرو کي انڌو ڪرڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن، پر سزا جي نوعيت، ان جي مڪمل ٿيڻ ۽ پوءِ ٿيل علاج بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن.

خسرو جي بغاوت جهانگير جي حڪومت جي شروعاتي دور جو هڪ اهم سياسي بحران هو.

=== گرو ارجن ديو ۽ مغل-سک لاڳاپا ===

{{Main|گرو ارجن ديو}}

[[گرو ارجن ديو]] سک مذهب جو پنجون گرو هو. جهانگير جي دور ۾ سندس موت مغل سلطنت ۽ سک برادريءَ جي لاڳاپن جو هڪ اهم واقعو بڻيو.

1606ع ۾ خسرو مرزا جي بغاوت کان پوءِ گرو ارجن ديو تي باغي شهزادي جي مدد ڪرڻ جو الزام لڳايو ويو.

جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ گرو ارجن بابت مذهبي ۽ سياسي خدشن جو ذڪر ڪيو آهي.

گرو ارجن کي گرفتار ڪيو ويو ۽ 1606ع ۾ لاهور ۾ سندس موت ٿيو. سک روايت ۾ هن واقعي کي شهادت طور ياد ڪيو ويندو آهي.

واقعي جي تفصيلن، مذهبي ۽ سياسي سببن ۽ سزا جي نوعيت بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BBCSikhs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Origins of Sikhism
 |website=BBC Religions
 |date=30 September 2009
 |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/history/history_1.shtml
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گرو ارجن جي موت کان پوءِ سک برادريءَ جي سياسي ۽ فوجي تنظيم ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.

سندس جانشين [[گرو هرگوبند]] جي دور ۾ سک برادريءَ جي دفاعي ۽ عسڪري سرگرمين کي وڌيڪ اهميت ملي.

=== مذهبي پاليسي ===

جهانگير جي مذهبي پاليسيءَ ۾ اڪبر جي دور جي ڪيترن انتظامي روايتن جو تسلسل نظر اچي ٿو، پر سندس ذاتي مذهبي اظهار ۽ ڪجهه سياسي فيصلن ۾ فرق پڻ موجود هو.

جهانگير اسلامي عالمن، صوفين ۽ مذهبي ادارن سان لاڳاپا برقرار رکيا.

هن مذهبي عالمن ۽ روحاني شخصيتن کي '''مددِ معاش''' جي صورت ۾ زمين يا زميني آمدنيءَ جون عطائون ڏنيون.

''مددِ معاش'' مان مراد اهڙي عطا هئي، جيڪا عام طور مذهبي، علمي يا خيراتي مقصدن سان لاڳاپيل شخصيتن کي ڏني ويندي هئي.

مؤرخ [[منيس ڊي فاروقي]] موجب جهانگير جي دور ۾ اهڙين عطائن کي خاص اهميت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Faruqui
 |first=Munis D.
 |title=The Princes of the Mughal Empire, 1504–1719
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2012
 |isbn=9781107022171
 |pages=268–269
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جهانگير جي حڪومت کي صرف مذهبي رواداري يا صرف مذهبي سختيءَ جي هڪ ئي وصف سان بيان ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس مختلف فيصلا سياسي حالتن، مقامي تڪرارن ۽ درٻاري ضرورتن سان پڻ لاڳاپيل هئا.

=== نورجهان سان شادي ===

{{Main|نورجهان}}

[[نورجهان]] مغل تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين شاهي عورتن مان هڪ هئي.

سندس اصل نالو '''مهرالنساء''' هو. هوءَ فارسي پسمنظر رکندڙ خاندان سان تعلق رکندي هئي.

1611ع ۾ جهانگير مهرالنساء سان شادي ڪئي. شاديءَ کان پوءِ هوءَ شاهي درٻار ۾ وڌندڙ سياسي ۽ ثقافتي اثر جي مالڪ بڻجي وئي.

هن کي پهرين '''نور محل''' ۽ پوءِ '''نورجهان''' جا لقب مليا.

نورجهان جي خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۾ اهم عهدن تي پهتا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;/&gt;

=== نورجهان جو سياسي ڪردار ===

نورجهان رڳو شهنشاهه جي زال نه هئي، پر مغل درٻار جي سياسي فيصلن تي پڻ سندس نمايان اثر هو.

جهانگير جي حڪومت جي پوئين دور ۾ نورجهان، سندس پيءُ [[اعتماد الدوله]]، سندس ڀاءُ [[آصف خان]] ۽ ٻين درٻاري اميرن وچ ۾ سياسي اتحاد ۽ مقابلا پيدا ٿيا.

نورجهان جي نالي سان سڪا جاري ٿيڻ ۽ شاهي فرمانن ۾ سندس نالي ۽ مهر جي استعمال جا مثال سندس غير معمولي سياسي حيثيت ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Ruby
 |title=Domesticity and Power in the Early Mughal World
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2005
 |isbn=9780521850223
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه تاريخي بيانن ۾ جهانگير جي بيمارين ۽ ذاتي عادتن سبب حڪومت جي معاملن ۾ نورجهان جي وڌندڙ مداخلت جو ذڪر ملي ٿو.

بهرحال، نورجهان جي سياسي اثر کي جهانگير جي مڪمل بي اختياريءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي.

شهنشاهه، شاهي خاندان ۽ درٻاري اميرن وچ ۾ اقتدار جا لاڳاپا وقت سان بدلجندا رهيا.

=== جهانگير جون ذاتي عادتون ===

جهانگير جي يادگيرين ۽ بعد جي تاريخي لکتن ۾ سندس شراب نوشي ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت بيان موجود آهن.

ڪجهه مؤرخن سندس ذاتي عادتن کي حڪومت جي پوئين دور جي سياسي حالتن سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;Berndl2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Berndl
 |first=Klaus
 |title=National Geographic Visual History of the World
 |publisher=National Geographic Society
 |year=2005
 |isbn=9780792236955
 |pages=318–320
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، جهانگير جي سموري حڪومت کي ذاتي عادتن جي بنياد تي ناڪام قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

سندس دور ۾ مغل انتظامي نظام برقرار رهيو، درٻاري مصوريءَ کي ترقي ملي ۽ ڪيترن علائقن ۾ سياسي اقتدار جاري رهيو.

=== جهانگير ۽ شهزادو خرم ===

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جو پٽ [[شهزادو خرم]]، جيڪو پوءِ [[شاهجهان]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو، سندس دور جو اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو.

خرم کي مختلف فوجي مهمن ۾ ذميواريون ڏنيون ويون.

دکن ۽ راجپوت رياستن سان لاڳاپيل معاملن ۾ سندس ڪردار اهم رهيو.

وقت گذرڻ سان شاهي جانشينيءَ جي سوال تي خرم ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور گروهن وچ ۾ اختلاف وڌيا.

1622ع ۾ خرم جهانگير خلاف بغاوت ڪئي. اها بغاوت ڪيترن سالن تائين مختلف صورتن ۾ جاري رهي.

آخرڪار خرم کي شاهي اقتدار سان ٺاهه ڪرڻو پيو، پر جانشينيءَ جو سوال جهانگير جي وفات تائين اهم سياسي مسئلو رهيو.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;/&gt;

=== قنڌار ۽ صفوي سلطنت ===

{{Main|مغل-صفوي لاڳاپا}}

[[قنڌار]] مغل سلطنت ۽ [[صفوي سلطنت]] وچ ۾ هڪ اهم سرحدي ۽ واپاري مرڪز هو.

هي شهر وچ ايشيا، ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکندو هو.

جهانگير جي دور ۾ قنڌار تي مغل ۽ صفوي دعوائن سبب سياسي ڇڪتاڻ جاري رهي.

1622ع ۾ صفوي شهنشاهه [[شاهه عباس اول]] جي فوجن قنڌار تي قبضو ڪيو.

قنڌار جو وڃائجي وڃڻ مغل سلطنت لاءِ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي نقصان هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ميواڙ سان سياسي ٺاهه ===

اڪبر جي دور ۾ [[ميواڙ]] جي راجپوت حڪمرانن مغل اقتدار خلاف ڊگهي مزاحمت ڪئي هئي.

جهانگير جي دور ۾ پڻ ميواڙ سان فوجي ۽ سياسي معاملا جاري رهيا.

1615ع ۾ [[راڻا امر سنگهه اول]] ۽ مغل درٻار وچ ۾ سياسي ٺاهه ٿيو.

ان ٺاهه سان ميواڙ ۽ مغل سلطنت جي لاڳاپن ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.

ميواڙ جي حڪمران خاندان پنهنجي علائقائي حيثيت برقرار رکندي مغل بالادستيءَ سان لاڳاپيل ڪجهه سياسي شرط قبول ڪيا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ سنڌ ===

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

جهانگير جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي نظام سان ڳنڍيل رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم علائقائي مرڪز هئا.
سنڌ ۾ مغل اقتدار جي عملي صورت مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه هئي.
مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، درياهي آبادين ۽ مغل عملدارن وچ ۾ تعاون ۽ تڪرار ٻنهي قسمن جا لاڳاپا موجود هئا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زرعي پيداوار، زميني محصول، سنڌو درياهه جا رستا ۽ ڏکڻ سنڌ جا واپاري مرڪز شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽو ۽ واپاري سرگرميون ===

[[ٺٽو]] جهانگير جي دور ۾ ڏکڻ سنڌ جو اهم شهري ۽ واپاري مرڪز رهيو.
شهر جي اقتصادي زندگي سنڌو درياهه، سامونڊي واپار، دستڪاري ۽ علائقائي منڊين سان لاڳاپيل هئي.
فارسي ٻوليءَ جو استعمال سرڪاري انتظام ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ اهم رهيو، جڏهن ته مقامي سماج ۾ سنڌي ۽ ٻيون ٻوليون استعمال ٿينديون رهيون.
ٺٽي جي علمي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ مغل دور هڪ اهم مرحلو هو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مغل انتظام ۽ مقامي سردار ===

سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن کي مقامي سردارن ۽ قبيلن سان لاڳاپا قائم رکڻا پوندا هئا.

انهن لاڳاپن ۾ زميني محصول، فوجي مدد، رستن جي حفاظت ۽ علائقائي انتظام جا معاملا شامل هئا.

مقامي مزاحمت، عملدارن جي اختيارن ۽ انتظامي مسئلن بابت معلومات لاءِ ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' هڪ اهم ماخذ آهي.

هي ڪتاب جهانگير کان پوءِ شاهجهان جي دور ۾ مرتب ٿيو، تنهنڪري ان جي بيانن کي جهانگير جي هر واقعي جو سڌو معاصر ثبوت سمجهڻ بدران لاڳاپيل زماني ۽ تاريخي پسمنظر مطابق استعمال ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ مغل مصوري ===

جهانگير کي مصوري ۽ قدرتي دنيا جي مطالعي ۾ خاص دلچسپي هئي.

سندس دور ۾ مغل مصوريءَ ۾ انساني چهرن، پکين، جانورن، گلن ۽ قدرتي منظرن جي تصويرڪشيءَ کي وڌيڪ اهميت ملي.

مغل مصورن ۾ [[استاد منصور]]، [[ابوالحسن]] ۽ [[بشنداس]] جهڙا نالا خاص اهميت رکن ٿا.

جهانگير جي سرپرستيءَ ۾ تصويرن جي تفصيلي مشاهدي، رنگن جي نفاست ۽ حقيقت نگاريءَ کي ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مغل مصوريءَ ۾ فارسي، هندستاني ۽ يورپي فني روايتن جا اثر پڻ نظر اچن ٿا.

=== جهانگيرنامو ===

{{Main|تزڪ جهانگيري}}

'''[[تزڪ جهانگيري]]''' يا '''جهانگيرنامو''' جهانگير سان منسوب شاهي يادگيرين جو اهم مجموعو آهي.

هن ڪتاب ۾ شهنشاهه پنهنجي حڪومت، درٻاري معاملن، فوجي مهمن، مذهبي شخصيتن، قدرتي دنيا ۽ ذاتي تجربن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.

جهانگيرنامو مغل سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.

بهرحال، ٻين شاهي يادگيرين وانگر هن ڪتاب ۾ به شهنشاهه جي پنهنجي نقطه نظر کي اهميت حاصل آهي، تنهنڪري ان جي بيانن جو ٻين معاصر ماخذن سان تقابلي مطالعو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يورپي سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا ===

جهانگير جي دور ۾ مغل درٻار جا يورپي واپارين ۽ سفيرن سان لاڳاپا وڌيا.

[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا نمائندا هندستان ۾ واپاري سهولتون حاصل ڪرڻ لاءِ مغل درٻار سان رابطا قائم ڪندا هئا.

انگريز سفير [[ٿامس رو]] 1615ع ۾ جهانگير جي درٻار ۾ پهتو ۽ 1619ع تائين هندستان ۾ رهيو.

رو جي سفارتي مهم جو مقصد ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ واپاري موقعا ۽ شاهي سرپرستي حاصل ڪرڻ هو.

سندس سفرناما ۽ سفارتي لکڻيون مغل درٻار بابت يورپي نقطه نظر جا اهم تاريخي ماخذ آهن.&lt;ref name=&quot;Roe1926&quot;&gt;{{cite book
 |author=Roe, Thomas
 |editor-last=Foster
 |editor-first=William
 |title=The Embassy of Sir Thomas Roe to India, 1615–1619
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1926
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انارڪليءَ جي روايت ===

{{Main|انارڪلي}}

[[انارڪلي]] جو مشهور قصو شهزادي سليم جي ابتدائي زندگيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي.

عوامي ۽ ادبي روايت موجب انارڪلي هڪ حسين عورت هئي، جنهن سان شهزادي سليم کي محبت ٿي وئي.

روايت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي ته اڪبر انهيءَ لاڳاپي تي ناراض ٿيو ۽ انارڪليءَ کي سخت سزا ڏني وئي.

ڪجهه مشهور روايتن ۾ انارڪليءَ کي زنده ڀت ۾ چونڊائڻ جو قصو پڻ شامل آهي.

بهرحال، انهيءَ واقعي جي تفصيلن جي معتبر معاصر مغل تاريخي ماخذن مان قطعي تصديق نٿي ٿئي.

انارڪليءَ جو قصو ادب، ناٽڪ، فلم ۽ عوامي ثقافت ۾ تمام گهڻو مشهور ٿيو، پر ان کي ثابت ٿيل تاريخي واقعي بدران مشهور روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي.

[[لاهور]] ۾ انارڪليءَ سان منسوب مقبرو پڻ موجود آهي، جنهن جي تاريخي سڃاڻپ بابت مختلف رايا آهن.

=== جهانگير جي وفات ===

جهانگير 28 آڪٽوبر 1627ع تي ڪشمير کان واپسيءَ دوران وفات ڪئي.

سندس وفات کان پوءِ شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.

نورجهان جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جڏهن ته [[آصف خان]] ۽ ٻين اميرن شهزادي خرم جي حمايت ڪئي.

آخرڪار شهزادو خرم ڪامياب ٿيو ۽ 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

جهانگير جو مڙهه لاهور آندو ويو ۽ [[شاهدره]] ۾ دفنايو ويو.

سندس مقبرو مغل دور جي اهم تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن مان آهي.

=== جهانگير جي دور جو تاريخي جائزو ===

جهانگير جي حڪومت مغل سلطنت جي سياسي تسلسل ۽ ثقافتي ترقيءَ جو اهم دور هئي.

هن اڪبر جي انتظامي نظام کي وڏي حد تائين برقرار رکيو، جڏهن ته شاهي خاندان جي اندروني اختلافن، خسرو جي بغاوت، شهزادي خرم جي مخالفت ۽ قنڌار جي نقصان جهڙا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.

نورجهان جي سياسي اثر، شاهي مصوريءَ جي ترقي، يورپي سفارتي لاڳاپن ۽ مذهبي برادرين سان مختلف نوعيت جي معاملن سبب جهانگير جو دور مغل تاريخ ۾ الڳ اهميت رکي ٿو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac3d4;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''جهانگير جي دور جا اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1605ع
| جهانگير جي تخت نشيني
| اڪبر کان پوءِ مغل اقتدار جو تسلسل
|-
| 1606ع
| خسرو مرزا جي بغاوت
| شاهي جانشينيءَ جو بحران
|-
| 1606ع
| گرو ارجن ديو جي موت
| مغل-سک لاڳاپن ۾ اهم موڙ
|-
| 1611ع
| نورجهان سان شادي
| شاهي درٻار ۾ نورجهان جي سياسي اثر جي شروعات
|-
| 1615ع
| ميواڙ سان سياسي ٺاهه
| مغل-راجپوت لاڳاپن ۾ نئون مرحلو
|-
| 1615ع–1619ع
| ٿامس رو جي سفارتي مهم
| انگريز واپارين ۽ مغل درٻار جا لاڳاپا
|-
| 1622ع
| قنڌار جو صفوي قبضي ۾ وڃڻ
| مغل-صفوي سرحدي سياست ۾ اهم تبديلي
|-
| 1622ع–1625ع
| شهزادي خرم جي بغاوت
| شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد
|-
| 1627ع
| جهانگير جي وفات
| شاهجهان جي تخت نشينيءَ لاءِ رستو هموار ٿيڻ
|}</text>
      <sha1>prxx4gas1xukq303hu4zeohjdbhl0aq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424423</id>
      <parentid>424422</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:15:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74403" sha1="2iz57zqxjeqn5etxcsuii3ju0yl60hu" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox former country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = [[اوائلي جديد دور]]
| image_map = Joppen1907India1700a.jpg
| image_map_caption = لڳ ڀڳ 1700ع ۾ مغل سلطنت جي پکيڙ ڏيکاريندڙ تاريخي نقشو
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل 1526ع
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]]
| date_event3 = 5 نومبر 1556ع
| event4 = [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] جي وفات
| date_event4 = 1707ع
| event5 = [[نادر شاهه جو هندستان تي حملو]]
| date_event5 = 1739ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو ۽ [[بهادر شاهه ظفر]] جي جلاوطني
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| p2 = هندستان جون علائقائي رياستون
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي [[بادشاهت]]
| title_leader = [[مغل شهنشاهه|شهنشاهه]]
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[دهلي]]، [[فتح پور سيڪري]] ۽ [[لاهور]] مختلف دورن ۾
| official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] (درباري ۽ انتظامي)
| common_languages = [[چغتائي ٻولي|چغتائي ترڪي]]، [[هندستاني ٻولي|هندستاني]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = [[اسلام]] (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = [[رپيو]]، دام ۽ ٻيا سڪا
| today = [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جا ڪجهه حصا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'')، جنهن کي '''مغليه سلطنت'''، '''تيموري سلطنت''' ۽ '''گورڪاني سلطنت''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڏکڻ ايشيا]] جي هڪ وڏي اوائلي جديد سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 21 اپريل 1526ع تي [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هيءَ سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;&gt;{{cite book
 |last=Stein
 |first=Burton
 |title=A History of India
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |year=2010
 |isbn=9781405195096
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg|thumb|left|200px|[[ظهيرالدين محمد بابر]] جو سترهين صديءَ ۾ تيار ڪيل تصويري خاڪو. بابر مغل سلطنت جو باني هو.]]

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي. تنهن هوندي به 1540ع کان 1555ع تائين اتر هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. 1555ع ۾ [[همايون]] دهليءَ ۾ مغل حڪومت بحال ڪئي. سندس جانشين [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ سلطنت جي انتظامي، فوجي ۽ سياسي بنيادن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين ڏکڻ ايشيا جي وڏين سياسي طاقتن مان هڪ رهي. سترهين صديءَ ۾ سندس علائقائي اثر اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ماٿريءَ کان اوڀر ۾ [[بنگال]] ۽ [[آسام]] جي ڀرپاسي تائين، اتر ۾ [[ڪشمير]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن کان ڏکڻ ۾ [[دکن]] تائين پکڙيل هو. سلطنت جي حدن ۽ سڌي انتظامي اختيار جي نوعيت مختلف دورن ۽ علائقن ۾ بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;/&gt;

[[اورنگزيب عالمگير]] جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. تنهن هوندي به ڊگهيون جنگيون، فوجي خرچ، صوبائي سياسي اختلاف ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا. 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سلطنت جي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

ارڙهين صديءَ ۾ [[مراٺا سلطنت|مراٺن]]، [[سک]] قوتن، خودمختيار صوبائي حڪمرانن ۽ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي عروج مغل شهنشاهن جي حقيقي اقتدار کي محدود ڪيو. 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي حملي پڻ سلطنت کي وڏو سياسي ۽ مالي نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858|هندستان جي حڪومت بابت قانون]] وسيلي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمراني ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪومت شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جا نالا ==

=== تيموري سلطنت ===

بابر ۽ سندس جانشينن جو تعلق [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان هو. انهيءَ سبب مغل شاهي خاندان پنهنجي سياسي مشروعيت لاءِ [[امير تيمور]] جي نسب ۽ حڪمرانيءَ جي روايتن کي اهميت ڏيندو هو. همعصر ۽ بعد وارن فارسي ماخذن ۾ هن گهراڻي ۽ ان جي حڪومت لاءِ تيموري نسبت استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;Avari2013&quot;&gt;{{cite book
 |last=Avari
 |first=Burjor
 |title=Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent
 |publisher=Routledge
 |year=2013
 |isbn=9780415580618
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل شاهي خاندان جي تاريخي سڃاڻپ ۾ وچ ايشيائي ترڪ-منگول روايتون، فارسي درٻاري ثقافت ۽ هندستاني سياسي ۽ سماجي ماحول گڏجي اثرانداز ٿيا. ان ڪري سلطنت کي رڳو هڪ نسلي يا ثقافتي سڃاڻپ تائين محدود ڪرڻ تاريخي لحاظ کان مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2002
 |isbn=9780521522915
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گورڪاني سلطنت ===

مغل حڪمران گهراڻي لاءِ '''گورڪاني''' يا '''گورڪانيان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. ''گورڪان''، منگولي لفظ ''ڪورگان'' (''kürägän'') جي فارسي صورت آهي، جنهن جي معنيٰ '''داماد''' آهي. اهو لقب تيمور جي چنگيزي خاندان سان شاديءَ واري نسبت سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Thackston2&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |editor-last=Thackston
 |editor-first=Wheeler M.
 |title=The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor
 |publisher=Modern Library
 |location=New York
 |year=2002
 |isbn=9780375761379
 |page=xlvi
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گورڪاني نسبت مغل شاهي خاندان جي سياسي سڃاڻپ جو اهم حصو هئي. ان نسبت سان تيموري ۽ چنگيزي حڪمرانيءَ جي روايتن سان لاڳاپو ظاهر ڪيو ويندو هو.

=== مغل يا مغول ===

'''مغل''' لفظ [[منگول]] جي عربي ۽ فارسي صورتن مان نڪتل آهي. يورپي لکتن ۾ مغل حڪمرانن لاءِ ''Mogul'' ۽ ''Mughal'' جهڙا لفظ استعمال ٿيا، جيڪي پوءِ تاريخ نويسيءَ ۾ عام ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Hodgson&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hodgson
 |first=Marshall G. S.
 |title=The Venture of Islam
 |volume=3
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2009
 |isbn=9780226346885
 |page=62
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مغل حڪمران گهراڻي جو نسبي تعلق چنگيزي روايتن سان پڻ هو، پر ان جي درٻاري، ادبي ۽ انتظامي ثقافت تي فارسي ۽ تيموري اثر تمام گهرا هئا.

=== هندستان ۽ سلطنتِ هندستان ===

مغل دور جي سياسي ۽ انتظامي لکتن ۾ '''هندستان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. [[آئينِ اڪبري]] ۽ ٻين فارسي ماخذن ۾ هندستان کي جاگرافيائي، سياسي ۽ انتظامي مفهوم ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Vanina2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Vanina
 |first=Eugenia
 |title=Medieval Indian Mindscapes: Space, Time, Society, Man
 |publisher=Primus Books
 |year=2012
 |isbn=9789380607191
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سياسي اصطلاحن ۾ ''سلطنتِ هندستان''، ''مملڪت'' ۽ ''قلمرو'' جهڙا لفظ پڻ ملن ٿا. خاص طور ارڙهين صديءَ جي سياسي لکتن ۾ ''سلطنتِ هندستان'' جو تصور مرڪزي شهنشاهي اقتدار ۽ مختلف صوبائي حڪومتن جي لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.

=== نالن جو تقابلي جائزو ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a9bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل سلطنت جا تاريخي ۽ رائج نالا'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | ٻولي يا پسمنظر
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي مفهوم
|-
| '''مغل سلطنت'''
| جديد سنڌي ۽ انگريزي تاريخ نويسي
| ڏکڻ ايشيا ۾ تيموري اصل جي حڪمران گهراڻي جي سلطنت
|-
| '''مغليه سلطنت'''
| اردو ۽ سنڌي استعمال
| مغل سلطنت جو متبادل رائج نالو
|-
| '''تيموري سلطنت'''
| شاهي خانداني نسبت
| امير تيمور جي نسل ۽ سياسي ورثي سان لاڳاپو
|-
| '''گورڪاني سلطنت'''
| فارسي ۽ تيموري روايت
| گورڪاني شاهي گهراڻي جي نسبت
|-
| '''سلطنتِ هندستان'''
| فارسي سياسي ۽ انتظامي اصطلاح
| هندستان ۾ شهنشاهي حڪمراني ۽ ان جو قلمرو
|-
| '''Mughal Empire'''
| انگريزي
| جديد عالمي تاريخ نويسيءَ ۾ عام نالو
|}

== تاريخ ==

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

=== بابر جو خانداني ۽ سياسي پسمنظر ===

[[ظهيرالدين محمد بابر]] وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] [[فرغانه]] جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو. پيءُ جي پاسي کان بابر جو تعلق ترڪ بڻيل [[برلاس]] قبيلي سان هو، جڏهن ته ماءُ جي پاسي کان سندس نسب چنگيزي خاندان سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;/&gt;

بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ فرغانه ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. هن سمرقند تي مختلف وقتن تي قبضو ڪيو، پر [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪ قوتن جي عروج سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.

وچ ايشيا ۾ سياسي ۽ فوجي ناڪامين کان پوءِ بابر ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪري اتي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

ڪابل سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. هن اتان افغانستان جي ٻين علائقن، پنجاب ۽ اتر هندستان ڏانهن مهمون منظم ڪيون.

=== هندستان ڏانهن پيشقدمي ===

[[سلطنت دهلي]] جي آخري لوڌي حڪمران [[ابراهيم لوڌي]] جي دور ۾ افغان اميرن ۽ صوبائي سردارن وچ ۾ سياسي اختلاف وڌيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا ۽ ابراهيم لوڌي خلاف سندس مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

انهن رابطن بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا پيدا ڪيا. تنهن هوندي به بابر جي هندستاني مهمن کي رڳو دولت خان جي دعوت جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن، پنجاب بابت اڳوڻن ارادن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

بابر پنهنجي فوج ۾ گھوڙيسوار دستن، بارودي هٿيارن ۽ ميداني توپخاني کي گڏيل حڪمت عمليءَ تحت استعمال ڪيو. وچ ايشيا جي جنگي تجربن سندس فوجي تنظيم ۽ حڪمت عمليءَ تي اثر وڌو.

=== پاڻي پت جي پهرين جنگ (1526ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}}

21 اپريل 1526ع تي بابر جي فوج ۽ ابراهيم لوڌي جي فوج وچ ۾ [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ فيصلائتي جنگ لڳي.

بابر پنهنجي فوجي صف بنديءَ ۾ توپخاني، بندوق بردار دستن، رڪاوٽن ۽ گھوڙيسوار حملي جي حڪمت عملين کي استعمال ڪيو. سندس فوج ۾ عثماني جنگي طريقن کان واقف توپچي پڻ شامل هئا.

ابراهيم لوڌي جي فوج ۾ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گھوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي شامل هئا. بابر جي فوج لوڌي فوج کي شڪست ڏني ۽ ابراهيم لوڌي جنگ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جنگ ۾ بارودي هٿيارن ۽ فوجي تنظيم اهم ڪردار ادا ڪيو. بهرحال، اها دعويٰ ته ابراهيم لوڌي جي فوج بابر کان لازمي طور ڏهه ڀيرا وڏي هئي، يا سندس شڪست جو اڪيلو سبب توپن جي آواز کان هاٿين جو ڀڄڻ هو، احتياط سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ فوجي تعداد ۽ جنگ جي تفصيلن بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر [[دهلي]] ۽ [[آگرو|آگري]] تي قبضو ڪيو. آگرو نئين مغل حڪومت جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== خانوا، چنديري ۽ گهاگهرا جون جنگيون ===

{{Main|خانوا جي جنگ}}

پاڻي پت جي فتح باوجود بابر جي حڪومت کي اتر هندستان جي ٻين طاقتور حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

1527ع ۾ [[ميواڙ]] جي حڪمران [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ ۾ راجپوت اتحاد ۽ بابر جي فوج وچ ۾ [[خانوا جي جنگ]] لڳي. راڻا سانگا اتر هندستان جي اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻن مان هڪ هو.

خانوا جي جنگ ۾ بابر جي فوج راجپوت اتحاد کي شڪست ڏني. ان فتح سان مغل اقتدار کي وڌيڪ استحڪام مليو.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hooja
 |first=Rima
 |title=A History of Rajasthan
 |publisher=Rupa
 |year=2006
 |isbn=9788129115010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1528ع ۾ بابر [[چنديري]] جي مهم هلائي ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ذريعي افغان مخالف قوتن کي شڪست ڏني.

انهن جنگين سان اتر هندستان ۾ مغل اقتدار جي فوجي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ مدد ملي، پر مقامي سردارن ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== بابر جي وفات ۽ جانشيني ===

بابر 26 ڊسمبر 1530ع تي آگري ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.

بابر کي شروعات ۾ آگري ۾ دفنايو ويو هو. بعد ۾ سندس مڙهه ڪابل منتقل ڪيو ويو، جتي [[باغ بابر]] ۾ سندس مقبرو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

بابر جي حڪومت هندستان ۾ رڳو چار سال هلي، پر هن هڪ اهڙي شاهي گهراڻي جو بنياد رکيو جنهن جي سياسي ۽ ثقافتي ورثي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Humayun detail.jpg|thumb|right|200px|[[همايون]] جو تصويري خاڪو، جيڪو سترهين صديءَ جي مغل مصوريءَ سان تعلق رکي ٿو.]]

=== همايون جي ابتدائي حڪومت (1530ع–1540ع) ===

[[نصيرالدين محمد همايون]] 1530ع ۾ پنهنجي والد بابر جي وفات کان پوءِ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

همايون جي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ مغل سلطنت جا انتظامي ۽ فوجي بنياد اڃا مڪمل طور مضبوط نه ٿيا هئا. سندس ڀائرن، خاص طور [[ڪامران مرزا]]، جي سياسي مفادن ۽ مختلف علائقن ۾ افغان قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو '''فريد خان''' هو.

فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت، انتظامي صلاحيت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

{{Main|شير شاهه سوري|چوسا جي جنگ|قنوج جي جنگ}}

1539ع ۾ [[چوسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.

1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي. انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي دهلي ۽ آگري جو اقتدار ڇڏڻو پيو.

شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪري [[سوري سلطنت]] جو بنياد وڌو. اهڙيءَ طرح 1540ع کان 1555ع تائين مغل حڪومت جي تسلسل ۾ سياسي وقفو پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا انتظامي ۽ مالياتي سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.

هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.

زميني محصول جي وصولي، رستن جي حفاظت ۽ فوجي نگرانيءَ کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف انتظامي قدم کنيا ويا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرانڊ ٽرنڪ روڊ ===

{{Main|گرانڊ ٽرنڪ روڊ}}

شير شاهه سوري پنهنجي دور ۾ قديم واپاري ۽ فوجي رستن جي مرمت، توسيع ۽ انتظام تي ڌيان ڏنو.

انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ '''[[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]]''' پڻ شامل هو، جنهن کي سنڌي ۽ اردوءَ ۾ '''جرنيلي سڙڪ''' به چيو ويندو آهي.

هيءُ رستو ڏکڻ ايشيا جي قديم مواصلاتي رستن جي هڪ ڊگهي تاريخ سان لاڳاپيل هو. [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ پڻ اتر هندستان ۾ ڊگها شاهي ۽ واپاري رستا موجود هئا. تنهنڪري گرانڊ ٽرنڪ روڊ کي مڪمل طور شير شاهه سوري جي نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.

شير شاهه جي دور ۾ رستن جي مرمت، سرائن جي تعمير، مسافرن ۽ واپاري قافلن لاءِ سهولتن ۽ ٽپال جي انتظام کي اهميت ڏني وئي. بعد ۾ مغل ۽ برطانوي دورن ۾ انهن رستن کي وڌيڪ ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مشهور اردو صحافي ۽ ليکڪ [[رضا علي عابدي]] پنهنجي سفرنامي '''جرنيلي سڙڪ''' ۾ هن تاريخي رستي سان لاڳاپيل مختلف شهرن، آبادين ۽ تاريخي ماڳن جو ذڪر ڪيو آهي.

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.

همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.

1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.

15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.

همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.

فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== شير شاهه جي وفات ۽ سوري گهراڻي جا اختلاف ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.

سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] تخت نشين ٿيو ۽ 1554ع تائين حڪومت ڪئي.

اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا. مختلف افغان سردارن ۽ شاهي دعويدارن وچ ۾ اقتدار لاءِ تڪرار وڌيا.

انهن اختلافن سبب اتر هندستان ۾ سوري حڪومت جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي (1555ع) ===

همايون سوري گهراڻي جي سياسي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو.

سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني. انهيءَ فتح کان پوءِ همايون دهليءَ ۾ مغل اقتدار بحال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

همايون جي واپسيءَ کي مغل سلطنت جي تاريخ ۾ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان 1540ع کان جاري سوري اقتدار جو وقفو ختم ٿيو.

=== همايون جي وفات (1556ع) ===

همايون پنهنجي ٻيهر حاصل ڪيل سلطنت تي گهڻو عرصو حڪومت نه ڪري سگهيو.

1556ع ۾ هو دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر]] تخت نشين ٿيو. اڪبر جي ننڍي عمر سبب حڪومت جي شروعاتي دور ۾ [[بيرم خان]] سندس سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ بڻيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== بابر کان اڪبر تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جي قيام ۽ بحاليءَ جا اهم واقعا (1483ع–1556ع)'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1483ع
| [[بابر]] جي پيدائش
| تيموري گهراڻي جي مستقبل جي بانيءَ جو جنم
|-
| 1504ع
| بابر جو ڪابل تي قبضو
| ڪابل بابر جي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻيو
|-
| 1526ع
| [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| ابراهيم لوڌي جي شڪست ۽ مغل سلطنت جو بنياد
|-
| 1527ع
| [[خانوا جي جنگ]]
| راڻا سانگا جي اتحاد خلاف بابر جي فتح
|-
| 1528ع
| چنديري جي مهم
| وچ هندستان ۾ مغل فوجي اثر جي واڌ
|-
| 1529ع
| گهاگهرا جي جنگ
| افغان مخالف قوتن خلاف بابر جي ڪاميابي
|-
| 1530ع
| بابر جي وفات
| همايون جي تخت نشيني
|-
| 1539ع
| [[چوسا جي جنگ]]
| شير شاهه سوري جي همايون خلاف فتح
|-
| 1540ع
| [[قنوج جي جنگ]]
| همايون جي شڪست ۽ سوري گهراڻي جو اقتدار
|-
| 1542ع
| [[عمرڪوٽ]] ۾ اڪبر جي پيدائش
| سنڌ ۽ مغل شاهي تاريخ جو اهم گڏيل واقعو
|-
| 1545ع
| شير شاهه سوري جي وفات
| اسلام شاهه سوري جي جانشيني
|-
| 1554ع
| اسلام شاهه سوري جي وفات
| سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا تڪرار
|-
| 1555ع
| همايون جي واپسي
| دهليءَ ۾ مغل اقتدار جي بحالي
|-
| 1556ع
| همايون جي وفات
| اڪبر جي تخت نشيني
|}

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر اعظم}}

[[فائل:Akbar hunting in an enclosure.jpg|thumb|کاٻو|250px|[[اڪبر اعظم]] جي دور جي مغل مصوري، جنهن ۾ شاهي شڪار جو منظر ڏيکاريل آهي.]]

'''جلال الدين محمد اڪبر''' (حڪومت: 1556ع–1605ع) مغل سلطنت جي اهم ۽ اثرائتن حڪمرانن مان هڪ هو. هو [[همايون]] ۽ [[حميده بانو بيگم]] جو پٽ هو، جنهن جي پيدائش 15 آڪٽوبر 1542ع تي [[سنڌ]] جي تاريخي شهر [[عمرڪوٽ]] ۾ ٿي. همايون ان وقت [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ جلاوطنيءَ واري زندگي گذاري رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Ballhatchet
 |first=Kenneth A.
 |title=Akbar
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |url=https://www.britannica.com/biography/Akbar
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1556ع ۾ همايون جي وفات کان پوءِ اڪبر ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو. سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست، فوجي اڳواڻ ۽ انتظامي صلاحڪار طور اهم ڪردار ادا ڪيو. بيرم خان جي مدد سان مغل حڪومت پنهنجي مخالف قوتن خلاف فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون ۽ اتر هندستان ۾ اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي ٻي جنگ (1556ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي ٻي جنگ}}

همايون جي وفات کان پوءِ اتر هندستان ۾ مغل اقتدار ٻيهر خطري ۾ پئجي ويو. سوري دور جي سياسي اختلافن مان فائدو وٺندي [[هيمو]]، جيڪو افغان حڪمران [[عادل شاهه سوري]] جي انتظام ۾ اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو، دهليءَ تي قبضو ڪيو.
5 نومبر 1556ع تي [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ هيمو جي فوج ۽ اڪبر جي فوج وچ ۾ جنگ لڳي. مغل فوج جي قيادت ۾ بيرم خان اهم ڪردار ادا ڪيو.
جنگ دوران هيمو زخمي ٿيو ۽ سندس فوج جي صفن ۾ انتشار پيدا ٿيو. نتيجي ۾ مغل فوج ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ فتح سان اڪبر جي حڪومت لاءِ دهلي ۽ اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪرڻ جا موقعا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
پاڻي پت جي ٻي جنگ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ فيصلائتو واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان همايون جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران کي منهن ڏيڻ ۾ مدد ملي.

=== بيرم خان جي سرپرستي ۽ اڪبر جو ذاتي اقتدار ===

بيرم خان اڪبر جي شروعاتي حڪومت ۾ وڏي سياسي ۽ فوجي اثر جو مالڪ هو. هن مغل اقتدار جي بحاليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر وقت گذرڻ سان شاهي درٻار ۾ سندس اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيا.
1560ع ۾ اڪبر بيرم خان جي سرپرستي ختم ڪري حڪومت جا معاملا پنهنجي هٿ ۾ وٺڻ شروع ڪيا. بيرم خان کي حج تي وڃڻ جي اجازت ڏني وئي، پر سفر دوران 1561ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
بيرم خان جي سرپرستيءَ جي خاتمي کان پوءِ اڪبر شاهي درٻار، فوج ۽ صوبائي انتظام تي پنهنجو سڌو اختيار وڌايو.

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر پنهنجي ڊگهي حڪومت دوران جنگ، سفارتڪاري، سياسي ٺاهه ۽ مقامي حڪمرانن سان اتحاد وسيلي مغل سلطنت جي حدن کي وڏي پيماني تي وڌايو.

سندس دور ۾ [[مالوا]]، [[گجرات]]، [[بنگال]]، [[ڪشمير]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ دکن جي ڪجهه علائقن تي مغل اقتدار قائم ٿيو يا وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

مغل سلطنت جي توسيع هڪ ئي فوجي مهم جو نتيجو نه هئي، پر ڪيترن ڏهاڪن تائين هلندڙ جنگين، انتظامي قدمن ۽ سياسي لاڳاپن جو نتيجو هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5c9d7;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''اڪبر جي دور ۾ اهم فوجي مهمون ۽ علائقائي توسيع'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | اهم واقعو
|-
| 1561ع
| [[مالوا]]
| مغل فوج جي مهم ۽ مالوا تي اقتدار قائم ڪرڻ
|-
| 1562ع کان پوءِ
| [[راجپوتانا]]
| ڪجهه راجپوت حڪمرانن سان سياسي ۽ شاهي اتحاد
|-
| 1568ع
| [[چتوڙڳڙهه]]
| چتوڙ جي قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1569ع
| [[رنٿمبور قلعو]]
| اهم راجپوت قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1572ع–1573ع
| [[گجرات]]
| گجرات جي فتح ۽ مغل انتظام جي توسيع
|-
| 1574ع–1576ع
| [[بهار]] ۽ [[بنگال]]
| افغان مخالف قوتن خلاف فوجي مهمون
|-
| 1585ع–1586ع
| [[ڪشمير]]
| ڪشمير ۾ مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1591ع–1592ع
| [[سنڌ]]
| [[مرزا جاني بيگ]] سان جنگيون ۽ ڏکڻ سنڌ جي مغل اقتدار هيٺ اچڻ
|-
| 1595ع
| [[قنڌار]]
| قنڌار جو مغل اقتدار ۾ اچڻ
|-
| 1595ع–1601ع
| [[دکن]]
| احمدنگر، برار ۽ ٻين دکني علائقن ۾ فوجي مهمون
|}

=== راجپوت رياستن سان لاڳاپا ===

{{Main|مغل-راجپوت لاڳاپا}}

اڪبر جي سياسي حڪمت عمليءَ ۾ [[راجپوت]] حڪمرانن سان لاڳاپا خاص اهميت رکندا هئا. [[راجپوتانا]]، جيڪو گهڻو ڪري موجوده [[راجسٿان]] سان لاڳاپيل آهي، ڪيترين ننڍين ۽ وڏين رياستن تي مشتمل هو.
اڪبر انهن رياستن سان مختلف طريقن سان لاڳاپا قائم ڪيا. ڪجهه حڪمرانن سان شاهي شاديون، سياسي معاهدا ۽ فوجي اتحاد ڪيا ويا، جڏهن ته ٻين خلاف فوجي مهمون هلايون ويون.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;
[[آمير]] جي ڪڇواها راجپوت خاندان سان مغلن جا لاڳاپا خاص طور اهم هئا. انهيءَ خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۽ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي پهتا.
اڪبر جي زالن مان هڪ، جيڪا بعد جي تاريخي روايتن ۾ [[مريم الزماني]] جي نالي سان مشهور آهي، آمير جي راجپوت حڪمران خاندان سان تعلق رکندي هئي. سندس پٽ شهزادو سليم پوءِ [[جهانگير]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مغل-راجپوت اتحاد سبب راجپوت اميرن کي مغل انتظام ۽ فوج ۾ اهم مقام مليو. ان سان گڏ مغل درٻار جي ثقافت، مصوري، لباس ۽ فن تعمير ۾ مختلف مقامي روايتن جو اثر وڌيو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;&gt;{{cite book
 |last=Eaton
 |first=Richard M.
 |title=India in the Persianate Age: 1000–1765
 |publisher=University of California Press
 |year=2019
 |isbn=9780520325128
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به سموريون راجپوت رياستون مغل اقتدار جون حامي نه بڻيون. [[ميواڙ]] جي حڪمران [[مهارانا پرتاپ]] اڪبر جي سياسي بالادستي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.
1576ع ۾ [[هلدي گهاٽي جي جنگ]] مغل فوج ۽ مهارانا پرتاپ جي فوج وچ ۾ لڳي. مغل فوج جي قيادت [[راجا مان سنگهه]] ڪئي. جنگ ۾ مغل فوج ميدان تي غالب رهي، پر مهارانا پرتاپ جي مزاحمت ختم نه ٿي ۽ ميواڙ ۾ جدوجهد جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;

=== جاٽ ۽ ٻين مقامي گروهن سان لاڳاپا ===

مغل سلطنت جي استحڪام ۾ مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، واپاري برادرين ۽ فوجي گروهن سان لاڳاپن جو پڻ اهم ڪردار هو.
[[پنجاب]] ۽ اتر هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ [[جاٽ]] زميندار ۽ قبيلائي گروهه مغل انتظام سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکندا هئا. ڪجهه مقامي سردارن کي جاگيرون ۽ انتظامي ذميواريون مليون، جڏهن ته ٻين گروهن سان محصول، زمين ۽ سياسي اختيارن بابت تڪرار پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
ڪجهه نوآبادياتي دور جي قبيلائي لکتن ۾ ''اڪبري جاٽ''، ''جهانگيري جاٽ'' ۽ ٻين نالن سان مقامي سماجي درجن جو ذڪر ملي ٿو. اهڙن نالن کي سموري جاٽ برادريءَ جي هڪجهڙي تاريخي حيثيت جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاص علائقائي ۽ سماجي روايتن سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Ibbetson1990&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ibbetson
 |first=Denzil
 |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province
 |publisher=Asian Educational Services
 |year=1990
 |isbn=9788120605053
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انتظامي نظام جي تنظيم ===

اڪبر مغل سلطنت جي مرڪزي ۽ صوبائي انتظام کي وڌيڪ منظم ڪيو. سندس دور ۾ فوجي خدمت، درٻاري عهدا، محصول جي وصولي ۽ صوبائي حڪمرانيءَ لاءِ نسبتاً منظم ضابطا اختيار ڪيا ويا.
[[ابوالفضل علامي]] جي تصنيف ''[[آئينِ اڪبري]]'' اڪبر جي انتظامي نظام بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل انتظام ۾ شهنشاهه مرڪزي اقتدار جو سرچشمو هو. صوبن ۾ شاهي نمائندا، فوجي عملدار، محصول گڏ ڪندڙ ۽ عدالتي اختيار رکندڙ اهلڪار مقرر ڪيا ويندا هئا.

=== منصبداري نظام ===

{{Main|منصبداري نظام}}

اڪبر جي دور ۾ '''منصبداري نظام''' کي وڌيڪ منظم صورت ڏني وئي. ''منصب'' مان مراد سرڪاري درجو يا عهدو هو.
منصبدارن کي سندن درجي مطابق فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون وينديون هيون. منصب جو درجو عهديدار جي درٻاري حيثيت، پگهار ۽ فوجي ذميوارين سان لاڳاپيل هوندو هو.
مغل منصبداري نظام ۾ بعد ۾ '''ذات''' ۽ '''سوار''' جا درجا نمايان ٿيا. ''ذات'' عهديدار جي ذاتي درجي ۽ حيثيت کي ظاهر ڪندو هو، جڏهن ته ''سوار'' گھوڙيسوار فوج سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ وظيفن جي حساب ۾ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
منصبداري نظام جو مقصد مختلف نسلي، مذهبي ۽ علائقائي پسمنظر رکندڙ اميرن کي شاهي خدمت جي هڪ گڏيل انتظامي ڍانچي ۾ شامل ڪرڻ هو.

=== صوبائي انتظام ===

مغل سلطنت کي وڏن انتظامي صوبن ۾ ورهايو ويو، جن کي '''صوبا''' سڏيو ويندو هو.
هر صوبي ۾ شاهي انتظام لاءِ مختلف عملدار مقرر ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ '''صوبيدار'''، '''ديوان'''، '''بخشي'''، '''قاضي''' ۽ ٻيا اهلڪار شامل هئا.
صوبيدار عام طور سياسي ۽ فوجي انتظام سان لاڳاپيل هوندو هو، جڏهن ته ديوان مالياتي انتظام ۽ محصول جي نگراني ڪندو هو.
صوبن جي اندر '''سرڪار''' ۽ '''پرڳڻو''' جهڙا ننڍا انتظامي يونٽ موجود هئا. مختلف دورن ۾ انهن يونٽن جون حدون ۽ انتظامي حيثيت بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== مالياتي ۽ زميني محصول جا سڌارا ===

اڪبر جي دور ۾ زمين جي پيداوار ۽ محصول جي تعين کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ سڌارا ڪيا ويا.
انهن سڌارن سان [[راجا ٽوڊر مل]] جو نالو خاص طور ڳنڍيل آهي. زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار، اگهن ۽ گذريل سالن جي حسابن کي محصول جي تعين ۾ اهميت ڏني وئي.
'''دهسالا''' نظام تحت ڪيترن علائقن ۾ پيداوار ۽ اگهن جي ڏهن سالن جي حسابن مان اوسط ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
بهرحال، اهو نظام سموري سلطنت ۾ هڪجهڙي صورت ۾ لاڳو نه هو. مختلف علائقن ۾ محصول جي وصوليءَ جا طريقا زميني حالتن، فصلن ۽ مقامي روايتن مطابق بدلجندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== واپار ۽ معاشي سرگرميون ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جي سياسي استحڪام ۽ وڏين منڊين جي گڏجڻ سبب واپار ۽ شهري معاشي سرگرمين کي هٿي ملي.
[[آگرو]]، [[لاهور]]، [[دهلي]]، [[احمد آباد]] ۽ [[فتح پور سيڪري]] جهڙا شهر اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هئا.
سلطنت جي مختلف علائقن مان ڪپهه، ڪپڙو، اناج، مصالحا، ڌاتوءَ جون شيون ۽ ٻيو سامان واپار ذريعي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچندو هو.
سمنڊ رستي واپار ۾ [[گجرات]] ۽ [[بنگال]] جي بندرگاهن جو خاص ڪردار هو. مغل دور ۾ ڏکڻ ايشيا جا واپاري نيٽ ورڪ [[هندي سمنڊ]] جي ٻين علائقن سان پڻ ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== مذهبي پاليسي ۽ رواداري ===

اڪبر جي دور جي مذهبي پاليسي مغل تاريخ جو اهم موضوع آهي.
هن مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا. 1563ع ۾ هندو زيارتين تي لاڳو زيارت محصول ۽ 1564ع ۾ غير مسلم رعيت تي لاڳو [[جزيه]] ختم ڪرڻ سندس اهم قدمن مان هئا.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
اڪبر جي درٻار ۾ مسلمان، هندو، جين، عيسائي ۽ زرتشتي مذهبي عالمن ۽ مفڪرن سان بحث مباحثا ٿيندا هئا.
[[فتح پور سيڪري]] ۾ قائم ڪيل '''عبادت خانو''' اهڙن بحثن جو اهم مرڪز هو.
اڪبر جي مذهبي سوچ ۾ مختلف عقيدن کي سمجهڻ ۽ حڪمرانيءَ ۾ مذهبي فرقن کان مٿانهين سياسي وفاداري پيدا ڪرڻ جون ڪوششون نمايان هيون.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صلح ڪل ===

اڪبر جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل '''صلح ڪل''' جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي گروهن سان وسيع سياسي هم آهنگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.
هن تصور تحت حڪمران لاءِ رعايا سان انصاف، امن ۽ مختلف عقيدن سان لاڳاپيل ماڻهن کي انتظام ۾ شامل ڪرڻ کي اهميت ڏني وئي.
مغل درٻار ۾ ڪيترن هندو ۽ راجپوت اميرن کي اعليٰ فوجي ۽ انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو ويو.
تنهن هوندي به اڪبر جي پاليسيءَ کي جديد معنائن ۾ مڪمل سيڪيولر رياست جي قيام جي برابر سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جو سياسي ۽ مذهبي ماحول جديد قومي رياستن کان مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== دين الاهي يا توحيد الاهي ===

{{Main|دين الاهي}}

اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي تجربن سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.
1582ع جي لڳ ڀڳ اڪبر جي درٻار ۾ هڪ محدود روحاني ۽ اخلاقي سلسلي جو تصور اڀريو، جنهن ۾ شهنشاهه سان ذاتي وفاداري ۽ مخصوص اخلاقي اصولن کي اهميت ڏني وئي.
هن سلسلي ۾ شامل ماڻهن جو تعداد محدود هو. اهو عام رعيت لاءِ لازمي مذهب نه بڻيو ۽ نه ئي ان کي سموري مغل سلطنت جو سرڪاري مذهب قرار ڏئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== ادب، مصوري ۽ علم جي سرپرستي ===

اڪبر جي دور ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي، مصوري ۽ علمي ترجمن کي وڏي سرپرستي ملي.
[[ابوالفضل علامي]] اڪبر جي درٻار جو اهم عالم ۽ مؤرخ هو. سندس تصنيفون '''[[اڪبرنامو]]''' ۽ '''[[آئينِ اڪبري]]''' مغل سلطنت جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي تاريخ جا اهم ماخذ آهن.
اڪبر جي دور ۾ سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي ڪجهه اهم ڪتابن جا فارسي ترجما پڻ ڪرايا ويا.
انهن ترجمن مان '''رزم نامو'''، يعني [[مهاڀارت]] جو فارسي ترجمو، خاص اهميت رکي ٿو.
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني روايتن جو ميلاپ وڌيڪ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 27 آڪٽوبر 1605ع تي وفات ڪئي. کيس آگري جي ڀرپاسي [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ شهزادو سليم '''نورالدين محمد جهانگير''' جي لقب سان تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;


== جهانگير جو دور (1605ع–1627ع) ==

{{Main|جهانگير}}

[[نورالدين محمد جهانگير]] (30 آگسٽ 1569ع – 28 آڪٽوبر 1627ع) مغل سلطنت جو چوٿون شهنشاهه هو، جنهن 1605ع کان 1627ع تائين حڪومت ڪئي. سندس پيدائشي نالو '''سليم''' هو. هو [[اڪبر اعظم]] ۽ سندس راجپوت زال [[مريم الزماني]] جو پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Mohammada&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohammada
 |first=Malika
 |title=The Foundations of the Composite Culture in India
 |publisher=Aakar Books
 |year=2007
 |isbn=9788189833183
 |page=300
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilbert2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Gilbert
 |first=Marc Jason
 |title=South Asia in World History
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2017
 |isbn=9780199760343
 |page=79
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جهانگير جو دور مغل سلطنت جي سياسي تسلسل، درٻاري ثقافت، مصوري، سفارتي لاڳاپن ۽ شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد جي لحاظ کان اهم هو. سندس حڪومت گهڻي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل انتظامي نظام تي ٻڌل رهي، جيتوڻيڪ شاهي خاندان جي اندروني اختلافن ۽ درٻاري اميرن جي وڌندڙ اثر سبب نوان سياسي مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ===

شهزادي سليم جي پيدائش 1569ع ۾ [[فتح پور سيڪري]] جي ڀرپاسي ٿي. سندس نالو مشهور [[چشتي سلسلو|چشتي]] صوفي بزرگ [[شيخ سليم چشتي]] جي نسبت سان رکيو ويو.

مغل روايتن موجب اڪبر پنهنجي اولاد جي خواهش سان صوفي بزرگن کان دعائون گهرندو هو. شيخ سليم چشتي سان اڪبر جا لاڳاپا انهيءَ پسمنظر ۾ خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

شهزادي سليم کي شاهي خاندان جي روايت مطابق تعليم ۽ فوجي تربيت ڏني وئي. سندس تربيت ۾ فارسي ادب، تاريخ، انتظامي معاملن ۽ فوجي مهارتن کي اهميت حاصل هئي.

شهزادي جي حيثيت ۾ سليم کي مختلف انتظامي ۽ فوجي ذميواريون مليون، پر سندس پيءُ اڪبر سان سياسي اختلاف پڻ پيدا ٿيا.

=== اڪبر ۽ شهزادي سليم جا اختلاف ===

اڪبر جي حڪومت جي پوئين دور ۾ شهزادي سليم ۽ شاهي درٻار جي ڪجهه طاقتور اميرن وچ ۾ اختلاف وڌيا.

سليم پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ الڳ درٻاري حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهيءَ صورتحال سبب اڪبر جي جانشينيءَ جو سوال پيچيده ٿي ويو.

مغل تاريخي روايتن ۾ [[ابوالفضل علامي]] جي قتل کي پڻ شهزادي سليم سان ڳنڍيو ويو آهي. 1602ع ۾ ابوالفضل کي [[بير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن قتل ڪيو. ڪيترن تاريخي ماخذن موجب انهيءَ ڪارروائيءَ ۾ سليم جو ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

انهيءَ واقعي اڪبر ۽ سليم جي لاڳاپن کي وڌيڪ متاثر ڪيو.

=== تخت نشيني (1605ع) ===

27 آڪٽوبر 1605ع تي اڪبر جي وفات کان پوءِ شهزادو سليم مغل تخت تي ويٺو.

هن '''نورالدين محمد جهانگير''' جو شاهي لقب اختيار ڪيو. ''جهانگير'' جي معنيٰ دنيا کي فتح ڪندڙ آهي.

جهانگير تخت تي ويهڻ کان پوءِ پنهنجي حڪومت جي جائز حيثيت مضبوط ڪرڻ، درٻاري اميرن جي وفاداري حاصل ڪرڻ ۽ سلطنت جي انتظامي تسلسل کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== جهانگير جو انتظامي نظام ===

جهانگير جي دور ۾ مغل سلطنت جو انتظام وڏي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل بنيادن تي هلندو رهيو.

[[منصبداري نظام]]، صوبائي انتظام، زميني محصول جي وصولي ۽ شاهي درٻار جي عهديدارن جو نظام برقرار رهيو.

جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ انصاف، حڪمراني، شاهي فرمانن ۽ درٻاري معاملن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.

سندس حڪومت سان منسوب مشهور '''زنجيرِ عدل''' يا انصاف جي زنجير جو ذڪر پڻ ملي ٿو. روايت موجب شاهي محل جي ڀرسان اهڙي زنجير لڳائي وئي هئي، جنهن وسيلي رعيت شهنشاهه تائين پنهنجي شڪايت پهچائي سگهي ٿي.

انهيءَ انتظام جي عملي استعمال ۽ اثر بابت معاصر بيانن کي احتياط سان پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== خسرو مرزا جي بغاوت (1606ع) ===

{{Main|خسرو مرزا}}

1606ع ۾ جهانگير جي پٽ [[خسرو مرزا]] پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي.

خسرو شاهي خاندان اندر جانشينيءَ جي هڪ اهم دعويدار طور اڀريو هو. اڪبر جي آخري سالن دوران ڪجهه درٻاري اميرن سندس حمايت ڪئي هئي.

جهانگير جي تخت نشينيءَ کان پوءِ خسرو پنجاب ڏانهن روانو ٿيو ۽ پنهنجي حامين کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

بهرحال، مغل فوج سندس بغاوت کي شڪست ڏني ۽ خسرو کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

بغاوت جي ناڪاميءَ کان پوءِ خسرو ۽ سندس ڪيترن حامين کي سخت سزائون ڏنيون ويون.

خسرو کي انڌو ڪرڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن، پر سزا جي نوعيت، ان جي مڪمل ٿيڻ ۽ پوءِ ٿيل علاج بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن.

خسرو جي بغاوت جهانگير جي حڪومت جي شروعاتي دور جو هڪ اهم سياسي بحران هو.

=== گرو ارجن ديو ۽ مغل-سک لاڳاپا ===

{{Main|گرو ارجن ديو}}

[[گرو ارجن ديو]] سک مذهب جو پنجون گرو هو. جهانگير جي دور ۾ سندس موت مغل سلطنت ۽ سک برادريءَ جي لاڳاپن جو هڪ اهم واقعو بڻيو.

1606ع ۾ خسرو مرزا جي بغاوت کان پوءِ گرو ارجن ديو تي باغي شهزادي جي مدد ڪرڻ جو الزام لڳايو ويو.

جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ گرو ارجن بابت مذهبي ۽ سياسي خدشن جو ذڪر ڪيو آهي.

گرو ارجن کي گرفتار ڪيو ويو ۽ 1606ع ۾ لاهور ۾ سندس موت ٿيو. سک روايت ۾ هن واقعي کي شهادت طور ياد ڪيو ويندو آهي.

واقعي جي تفصيلن، مذهبي ۽ سياسي سببن ۽ سزا جي نوعيت بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BBCSikhs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Origins of Sikhism
 |website=BBC Religions
 |date=30 September 2009
 |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/history/history_1.shtml
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گرو ارجن جي موت کان پوءِ سک برادريءَ جي سياسي ۽ فوجي تنظيم ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.

سندس جانشين [[گرو هرگوبند]] جي دور ۾ سک برادريءَ جي دفاعي ۽ عسڪري سرگرمين کي وڌيڪ اهميت ملي.

=== مذهبي پاليسي ===

جهانگير جي مذهبي پاليسيءَ ۾ اڪبر جي دور جي ڪيترن انتظامي روايتن جو تسلسل نظر اچي ٿو، پر سندس ذاتي مذهبي اظهار ۽ ڪجهه سياسي فيصلن ۾ فرق پڻ موجود هو.

جهانگير اسلامي عالمن، صوفين ۽ مذهبي ادارن سان لاڳاپا برقرار رکيا.

هن مذهبي عالمن ۽ روحاني شخصيتن کي '''مددِ معاش''' جي صورت ۾ زمين يا زميني آمدنيءَ جون عطائون ڏنيون.

''مددِ معاش'' مان مراد اهڙي عطا هئي، جيڪا عام طور مذهبي، علمي يا خيراتي مقصدن سان لاڳاپيل شخصيتن کي ڏني ويندي هئي.

مؤرخ [[منيس ڊي فاروقي]] موجب جهانگير جي دور ۾ اهڙين عطائن کي خاص اهميت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Faruqui
 |first=Munis D.
 |title=The Princes of the Mughal Empire, 1504–1719
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2012
 |isbn=9781107022171
 |pages=268–269
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جهانگير جي حڪومت کي صرف مذهبي رواداري يا صرف مذهبي سختيءَ جي هڪ ئي وصف سان بيان ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس مختلف فيصلا سياسي حالتن، مقامي تڪرارن ۽ درٻاري ضرورتن سان پڻ لاڳاپيل هئا.

=== نورجهان سان شادي ===

{{Main|نورجهان}}

[[نورجهان]] مغل تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين شاهي عورتن مان هڪ هئي.

سندس اصل نالو '''مهرالنساء''' هو. هوءَ فارسي پسمنظر رکندڙ خاندان سان تعلق رکندي هئي.

1611ع ۾ جهانگير مهرالنساء سان شادي ڪئي. شاديءَ کان پوءِ هوءَ شاهي درٻار ۾ وڌندڙ سياسي ۽ ثقافتي اثر جي مالڪ بڻجي وئي.

هن کي پهرين '''نور محل''' ۽ پوءِ '''نورجهان''' جا لقب مليا.

نورجهان جي خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۾ اهم عهدن تي پهتا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;/&gt;

=== نورجهان جو سياسي ڪردار ===

نورجهان رڳو شهنشاهه جي زال نه هئي، پر مغل درٻار جي سياسي فيصلن تي پڻ سندس نمايان اثر هو.

جهانگير جي حڪومت جي پوئين دور ۾ نورجهان، سندس پيءُ [[اعتماد الدوله]]، سندس ڀاءُ [[آصف خان]] ۽ ٻين درٻاري اميرن وچ ۾ سياسي اتحاد ۽ مقابلا پيدا ٿيا.

نورجهان جي نالي سان سڪا جاري ٿيڻ ۽ شاهي فرمانن ۾ سندس نالي ۽ مهر جي استعمال جا مثال سندس غير معمولي سياسي حيثيت ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Ruby
 |title=Domesticity and Power in the Early Mughal World
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2005
 |isbn=9780521850223
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه تاريخي بيانن ۾ جهانگير جي بيمارين ۽ ذاتي عادتن سبب حڪومت جي معاملن ۾ نورجهان جي وڌندڙ مداخلت جو ذڪر ملي ٿو.

بهرحال، نورجهان جي سياسي اثر کي جهانگير جي مڪمل بي اختياريءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي.

شهنشاهه، شاهي خاندان ۽ درٻاري اميرن وچ ۾ اقتدار جا لاڳاپا وقت سان بدلجندا رهيا.

=== جهانگير جون ذاتي عادتون ===

جهانگير جي يادگيرين ۽ بعد جي تاريخي لکتن ۾ سندس شراب نوشي ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت بيان موجود آهن.

ڪجهه مؤرخن سندس ذاتي عادتن کي حڪومت جي پوئين دور جي سياسي حالتن سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;Berndl2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Berndl
 |first=Klaus
 |title=National Geographic Visual History of the World
 |publisher=National Geographic Society
 |year=2005
 |isbn=9780792236955
 |pages=318–320
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، جهانگير جي سموري حڪومت کي ذاتي عادتن جي بنياد تي ناڪام قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

سندس دور ۾ مغل انتظامي نظام برقرار رهيو، درٻاري مصوريءَ کي ترقي ملي ۽ ڪيترن علائقن ۾ سياسي اقتدار جاري رهيو.

=== جهانگير ۽ شهزادو خرم ===

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جو پٽ [[شهزادو خرم]]، جيڪو پوءِ [[شاهجهان]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو، سندس دور جو اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو.

خرم کي مختلف فوجي مهمن ۾ ذميواريون ڏنيون ويون.

دکن ۽ راجپوت رياستن سان لاڳاپيل معاملن ۾ سندس ڪردار اهم رهيو.

وقت گذرڻ سان شاهي جانشينيءَ جي سوال تي خرم ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور گروهن وچ ۾ اختلاف وڌيا.

1622ع ۾ خرم جهانگير خلاف بغاوت ڪئي. اها بغاوت ڪيترن سالن تائين مختلف صورتن ۾ جاري رهي.

آخرڪار خرم کي شاهي اقتدار سان ٺاهه ڪرڻو پيو، پر جانشينيءَ جو سوال جهانگير جي وفات تائين اهم سياسي مسئلو رهيو.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;/&gt;

=== قنڌار ۽ صفوي سلطنت ===

{{Main|مغل-صفوي لاڳاپا}}

[[قنڌار]] مغل سلطنت ۽ [[صفوي سلطنت]] وچ ۾ هڪ اهم سرحدي ۽ واپاري مرڪز هو.

هي شهر وچ ايشيا، ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکندو هو.

جهانگير جي دور ۾ قنڌار تي مغل ۽ صفوي دعوائن سبب سياسي ڇڪتاڻ جاري رهي.

1622ع ۾ صفوي شهنشاهه [[شاهه عباس اول]] جي فوجن قنڌار تي قبضو ڪيو.

قنڌار جو وڃائجي وڃڻ مغل سلطنت لاءِ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي نقصان هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ميواڙ سان سياسي ٺاهه ===

اڪبر جي دور ۾ [[ميواڙ]] جي راجپوت حڪمرانن مغل اقتدار خلاف ڊگهي مزاحمت ڪئي هئي.

جهانگير جي دور ۾ پڻ ميواڙ سان فوجي ۽ سياسي معاملا جاري رهيا.

1615ع ۾ [[راڻا امر سنگهه اول]] ۽ مغل درٻار وچ ۾ سياسي ٺاهه ٿيو.

ان ٺاهه سان ميواڙ ۽ مغل سلطنت جي لاڳاپن ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.

ميواڙ جي حڪمران خاندان پنهنجي علائقائي حيثيت برقرار رکندي مغل بالادستيءَ سان لاڳاپيل ڪجهه سياسي شرط قبول ڪيا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ سنڌ ===

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

جهانگير جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي نظام سان ڳنڍيل رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم علائقائي مرڪز هئا.
سنڌ ۾ مغل اقتدار جي عملي صورت مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه هئي.
مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، درياهي آبادين ۽ مغل عملدارن وچ ۾ تعاون ۽ تڪرار ٻنهي قسمن جا لاڳاپا موجود هئا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زرعي پيداوار، زميني محصول، سنڌو درياهه جا رستا ۽ ڏکڻ سنڌ جا واپاري مرڪز شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽو ۽ واپاري سرگرميون ===

[[ٺٽو]] جهانگير جي دور ۾ ڏکڻ سنڌ جو اهم شهري ۽ واپاري مرڪز رهيو.
شهر جي اقتصادي زندگي سنڌو درياهه، سامونڊي واپار، دستڪاري ۽ علائقائي منڊين سان لاڳاپيل هئي.
فارسي ٻوليءَ جو استعمال سرڪاري انتظام ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ اهم رهيو، جڏهن ته مقامي سماج ۾ سنڌي ۽ ٻيون ٻوليون استعمال ٿينديون رهيون.
ٺٽي جي علمي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ مغل دور هڪ اهم مرحلو هو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== مغل انتظام ۽ مقامي سردار ===

سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن کي مقامي سردارن ۽ قبيلن سان لاڳاپا قائم رکڻا پوندا هئا.
انهن لاڳاپن ۾ زميني محصول، فوجي مدد، رستن جي حفاظت ۽ علائقائي انتظام جا معاملا شامل هئا.
مقامي مزاحمت، عملدارن جي اختيارن ۽ انتظامي مسئلن بابت معلومات لاءِ ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' هڪ اهم ماخذ آهي.
هي ڪتاب جهانگير کان پوءِ شاهجهان جي دور ۾ مرتب ٿيو، تنهنڪري ان جي بيانن کي جهانگير جي هر واقعي جو سڌو معاصر ثبوت سمجهڻ بدران لاڳاپيل زماني ۽ تاريخي پسمنظر مطابق استعمال ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ مغل مصوري ===

جهانگير کي مصوري ۽ قدرتي دنيا جي مطالعي ۾ خاص دلچسپي هئي.

سندس دور ۾ مغل مصوريءَ ۾ انساني چهرن، پکين، جانورن، گلن ۽ قدرتي منظرن جي تصويرڪشيءَ کي وڌيڪ اهميت ملي.

مغل مصورن ۾ [[استاد منصور]]، [[ابوالحسن]] ۽ [[بشنداس]] جهڙا نالا خاص اهميت رکن ٿا.

جهانگير جي سرپرستيءَ ۾ تصويرن جي تفصيلي مشاهدي، رنگن جي نفاست ۽ حقيقت نگاريءَ کي ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مغل مصوريءَ ۾ فارسي، هندستاني ۽ يورپي فني روايتن جا اثر پڻ نظر اچن ٿا.

=== جهانگيرنامو ===

{{Main|تزڪ جهانگيري}}

'''[[تزڪ جهانگيري]]''' يا '''جهانگيرنامو''' جهانگير سان منسوب شاهي يادگيرين جو اهم مجموعو آهي.

هن ڪتاب ۾ شهنشاهه پنهنجي حڪومت، درٻاري معاملن، فوجي مهمن، مذهبي شخصيتن، قدرتي دنيا ۽ ذاتي تجربن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.

جهانگيرنامو مغل سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.

بهرحال، ٻين شاهي يادگيرين وانگر هن ڪتاب ۾ به شهنشاهه جي پنهنجي نقطه نظر کي اهميت حاصل آهي، تنهنڪري ان جي بيانن جو ٻين معاصر ماخذن سان تقابلي مطالعو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يورپي سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا ===

جهانگير جي دور ۾ مغل درٻار جا يورپي واپارين ۽ سفيرن سان لاڳاپا وڌيا.

[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا نمائندا هندستان ۾ واپاري سهولتون حاصل ڪرڻ لاءِ مغل درٻار سان رابطا قائم ڪندا هئا.

انگريز سفير [[ٿامس رو]] 1615ع ۾ جهانگير جي درٻار ۾ پهتو ۽ 1619ع تائين هندستان ۾ رهيو.

رو جي سفارتي مهم جو مقصد ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ واپاري موقعا ۽ شاهي سرپرستي حاصل ڪرڻ هو.

سندس سفرناما ۽ سفارتي لکڻيون مغل درٻار بابت يورپي نقطه نظر جا اهم تاريخي ماخذ آهن.&lt;ref name=&quot;Roe1926&quot;&gt;{{cite book
 |author=Roe, Thomas
 |editor-last=Foster
 |editor-first=William
 |title=The Embassy of Sir Thomas Roe to India, 1615–1619
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1926
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انارڪليءَ جي روايت ===

{{Main|انارڪلي}}

[[انارڪلي]] جو مشهور قصو شهزادي سليم جي ابتدائي زندگيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي.

عوامي ۽ ادبي روايت موجب انارڪلي هڪ حسين عورت هئي، جنهن سان شهزادي سليم کي محبت ٿي وئي.

روايت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي ته اڪبر انهيءَ لاڳاپي تي ناراض ٿيو ۽ انارڪليءَ کي سخت سزا ڏني وئي.

ڪجهه مشهور روايتن ۾ انارڪليءَ کي زنده ڀت ۾ چونڊائڻ جو قصو پڻ شامل آهي.

بهرحال، انهيءَ واقعي جي تفصيلن جي معتبر معاصر مغل تاريخي ماخذن مان قطعي تصديق نٿي ٿئي.

انارڪليءَ جو قصو ادب، ناٽڪ، فلم ۽ عوامي ثقافت ۾ تمام گهڻو مشهور ٿيو، پر ان کي ثابت ٿيل تاريخي واقعي بدران مشهور روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي.

[[لاهور]] ۾ انارڪليءَ سان منسوب مقبرو پڻ موجود آهي، جنهن جي تاريخي سڃاڻپ بابت مختلف رايا آهن.

=== جهانگير جي وفات ===

جهانگير 28 آڪٽوبر 1627ع تي ڪشمير کان واپسيءَ دوران وفات ڪئي.

سندس وفات کان پوءِ شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.

نورجهان جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جڏهن ته [[آصف خان]] ۽ ٻين اميرن شهزادي خرم جي حمايت ڪئي.

آخرڪار شهزادو خرم ڪامياب ٿيو ۽ 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

جهانگير جو مڙهه لاهور آندو ويو ۽ [[شاهدره]] ۾ دفنايو ويو.

سندس مقبرو مغل دور جي اهم تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن مان آهي.

=== جهانگير جي دور جو تاريخي جائزو ===

جهانگير جي حڪومت مغل سلطنت جي سياسي تسلسل ۽ ثقافتي ترقيءَ جو اهم دور هئي.

هن اڪبر جي انتظامي نظام کي وڏي حد تائين برقرار رکيو، جڏهن ته شاهي خاندان جي اندروني اختلافن، خسرو جي بغاوت، شهزادي خرم جي مخالفت ۽ قنڌار جي نقصان جهڙا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.

نورجهان جي سياسي اثر، شاهي مصوريءَ جي ترقي، يورپي سفارتي لاڳاپن ۽ مذهبي برادرين سان مختلف نوعيت جي معاملن سبب جهانگير جو دور مغل تاريخ ۾ الڳ اهميت رکي ٿو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac3d4;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''جهانگير جي دور جا اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1605ع
| جهانگير جي تخت نشيني
| اڪبر کان پوءِ مغل اقتدار جو تسلسل
|-
| 1606ع
| خسرو مرزا جي بغاوت
| شاهي جانشينيءَ جو بحران
|-
| 1606ع
| گرو ارجن ديو جي موت
| مغل-سک لاڳاپن ۾ اهم موڙ
|-
| 1611ع
| نورجهان سان شادي
| شاهي درٻار ۾ نورجهان جي سياسي اثر جي شروعات
|-
| 1615ع
| ميواڙ سان سياسي ٺاهه
| مغل-راجپوت لاڳاپن ۾ نئون مرحلو
|-
| 1615ع–1619ع
| ٿامس رو جي سفارتي مهم
| انگريز واپارين ۽ مغل درٻار جا لاڳاپا
|-
| 1622ع
| قنڌار جو صفوي قبضي ۾ وڃڻ
| مغل-صفوي سرحدي سياست ۾ اهم تبديلي
|-
| 1622ع–1625ع
| شهزادي خرم جي بغاوت
| شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد
|-
| 1627ع
| جهانگير جي وفات
| شاهجهان جي تخت نشينيءَ لاءِ رستو هموار ٿيڻ
|}</text>
      <sha1>2iz57zqxjeqn5etxcsuii3ju0yl60hu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424426</id>
      <parentid>424423</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:21:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71913" sha1="t5sklewyaf8at1ve2abtdo8l1drk06x" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox former country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = [[اوائلي جديد دور]]
| image_map = Joppen1907India1700a.jpg
| image_map_caption = لڳ ڀڳ 1700ع ۾ مغل سلطنت جي پکيڙ ڏيکاريندڙ تاريخي نقشو
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل 1526ع
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]]
| date_event3 = 5 نومبر 1556ع
| event4 = [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] جي وفات
| date_event4 = 1707ع
| event5 = [[نادر شاهه جو هندستان تي حملو]]
| date_event5 = 1739ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو ۽ [[بهادر شاهه ظفر]] جي جلاوطني
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| p2 = هندستان جون علائقائي رياستون
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي [[بادشاهت]]
| title_leader = [[مغل شهنشاهه|شهنشاهه]]
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[دهلي]]، [[فتح پور سيڪري]] ۽ [[لاهور]] مختلف دورن ۾
| official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] (درباري ۽ انتظامي)
| common_languages = [[چغتائي ٻولي|چغتائي ترڪي]]، [[هندستاني ٻولي|هندستاني]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = [[اسلام]] (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = [[رپيو]]، دام ۽ ٻيا سڪا
| today = [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جا ڪجهه حصا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'')، جنهن کي '''مغليه سلطنت'''، '''تيموري سلطنت''' ۽ '''گورڪاني سلطنت''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڏکڻ ايشيا]] جي هڪ وڏي اوائلي جديد سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 21 اپريل 1526ع تي [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هيءَ سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;&gt;{{cite book
 |last=Stein
 |first=Burton
 |title=A History of India
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |year=2010
 |isbn=9781405195096
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg|thumb|left|200px|[[ظهيرالدين محمد بابر]] جو سترهين صديءَ ۾ تيار ڪيل تصويري خاڪو. بابر مغل سلطنت جو باني هو.]]

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي. تنهن هوندي به 1540ع کان 1555ع تائين اتر هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. 1555ع ۾ [[همايون]] دهليءَ ۾ مغل حڪومت بحال ڪئي. سندس جانشين [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ سلطنت جي انتظامي، فوجي ۽ سياسي بنيادن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين ڏکڻ ايشيا جي وڏين سياسي طاقتن مان هڪ رهي. سترهين صديءَ ۾ سندس علائقائي اثر اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ماٿريءَ کان اوڀر ۾ [[بنگال]] ۽ [[آسام]] جي ڀرپاسي تائين، اتر ۾ [[ڪشمير]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن کان ڏکڻ ۾ [[دکن]] تائين پکڙيل هو. سلطنت جي حدن ۽ سڌي انتظامي اختيار جي نوعيت مختلف دورن ۽ علائقن ۾ بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;/&gt;

[[اورنگزيب عالمگير]] جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. تنهن هوندي به ڊگهيون جنگيون، فوجي خرچ، صوبائي سياسي اختلاف ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا. 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سلطنت جي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

ارڙهين صديءَ ۾ [[مراٺا سلطنت|مراٺن]]، [[سک]] قوتن، خودمختيار صوبائي حڪمرانن ۽ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي عروج مغل شهنشاهن جي حقيقي اقتدار کي محدود ڪيو. 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي حملي پڻ سلطنت کي وڏو سياسي ۽ مالي نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858|هندستان جي حڪومت بابت قانون]] وسيلي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمراني ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪومت شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جا نالا ==

=== تيموري سلطنت ===

بابر ۽ سندس جانشينن جو تعلق [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان هو. انهيءَ سبب مغل شاهي خاندان پنهنجي سياسي مشروعيت لاءِ [[امير تيمور]] جي نسب ۽ حڪمرانيءَ جي روايتن کي اهميت ڏيندو هو. همعصر ۽ بعد وارن فارسي ماخذن ۾ هن گهراڻي ۽ ان جي حڪومت لاءِ تيموري نسبت استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;Avari2013&quot;&gt;{{cite book
 |last=Avari
 |first=Burjor
 |title=Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent
 |publisher=Routledge
 |year=2013
 |isbn=9780415580618
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل شاهي خاندان جي تاريخي سڃاڻپ ۾ وچ ايشيائي ترڪ-منگول روايتون، فارسي درٻاري ثقافت ۽ هندستاني سياسي ۽ سماجي ماحول گڏجي اثرانداز ٿيا. ان ڪري سلطنت کي رڳو هڪ نسلي يا ثقافتي سڃاڻپ تائين محدود ڪرڻ تاريخي لحاظ کان مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2002
 |isbn=9780521522915
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گورڪاني سلطنت ===

مغل حڪمران گهراڻي لاءِ '''گورڪاني''' يا '''گورڪانيان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. ''گورڪان''، منگولي لفظ ''ڪورگان'' (''kürägän'') جي فارسي صورت آهي، جنهن جي معنيٰ '''داماد''' آهي. اهو لقب تيمور جي چنگيزي خاندان سان شاديءَ واري نسبت سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Thackston2&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |editor-last=Thackston
 |editor-first=Wheeler M.
 |title=The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor
 |publisher=Modern Library
 |location=New York
 |year=2002
 |isbn=9780375761379
 |page=xlvi
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گورڪاني نسبت مغل شاهي خاندان جي سياسي سڃاڻپ جو اهم حصو هئي. ان نسبت سان تيموري ۽ چنگيزي حڪمرانيءَ جي روايتن سان لاڳاپو ظاهر ڪيو ويندو هو.

=== مغل يا مغول ===

'''مغل''' لفظ [[منگول]] جي عربي ۽ فارسي صورتن مان نڪتل آهي. يورپي لکتن ۾ مغل حڪمرانن لاءِ ''Mogul'' ۽ ''Mughal'' جهڙا لفظ استعمال ٿيا، جيڪي پوءِ تاريخ نويسيءَ ۾ عام ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Hodgson&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hodgson
 |first=Marshall G. S.
 |title=The Venture of Islam
 |volume=3
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2009
 |isbn=9780226346885
 |page=62
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مغل حڪمران گهراڻي جو نسبي تعلق چنگيزي روايتن سان پڻ هو، پر ان جي درٻاري، ادبي ۽ انتظامي ثقافت تي فارسي ۽ تيموري اثر تمام گهرا هئا.

=== هندستان ۽ سلطنتِ هندستان ===

مغل دور جي سياسي ۽ انتظامي لکتن ۾ '''هندستان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. [[آئينِ اڪبري]] ۽ ٻين فارسي ماخذن ۾ هندستان کي جاگرافيائي، سياسي ۽ انتظامي مفهوم ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Vanina2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Vanina
 |first=Eugenia
 |title=Medieval Indian Mindscapes: Space, Time, Society, Man
 |publisher=Primus Books
 |year=2012
 |isbn=9789380607191
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سياسي اصطلاحن ۾ ''سلطنتِ هندستان''، ''مملڪت'' ۽ ''قلمرو'' جهڙا لفظ پڻ ملن ٿا. خاص طور ارڙهين صديءَ جي سياسي لکتن ۾ ''سلطنتِ هندستان'' جو تصور مرڪزي شهنشاهي اقتدار ۽ مختلف صوبائي حڪومتن جي لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.

=== نالن جو تقابلي جائزو ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a9bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل سلطنت جا تاريخي ۽ رائج نالا'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | ٻولي يا پسمنظر
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي مفهوم
|-
| '''مغل سلطنت'''
| جديد سنڌي ۽ انگريزي تاريخ نويسي
| ڏکڻ ايشيا ۾ تيموري اصل جي حڪمران گهراڻي جي سلطنت
|-
| '''مغليه سلطنت'''
| اردو ۽ سنڌي استعمال
| مغل سلطنت جو متبادل رائج نالو
|-
| '''تيموري سلطنت'''
| شاهي خانداني نسبت
| امير تيمور جي نسل ۽ سياسي ورثي سان لاڳاپو
|-
| '''گورڪاني سلطنت'''
| فارسي ۽ تيموري روايت
| گورڪاني شاهي گهراڻي جي نسبت
|-
| '''سلطنتِ هندستان'''
| فارسي سياسي ۽ انتظامي اصطلاح
| هندستان ۾ شهنشاهي حڪمراني ۽ ان جو قلمرو
|-
| '''Mughal Empire'''
| انگريزي
| جديد عالمي تاريخ نويسيءَ ۾ عام نالو
|}

== تاريخ ==

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

=== بابر جو خانداني ۽ سياسي پسمنظر ===

[[ظهيرالدين محمد بابر]] وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] [[فرغانه]] جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو. پيءُ جي پاسي کان بابر جو تعلق ترڪ بڻيل [[برلاس]] قبيلي سان هو، جڏهن ته ماءُ جي پاسي کان سندس نسب چنگيزي خاندان سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;/&gt;

بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ فرغانه ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. هن سمرقند تي مختلف وقتن تي قبضو ڪيو، پر [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪ قوتن جي عروج سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.

وچ ايشيا ۾ سياسي ۽ فوجي ناڪامين کان پوءِ بابر ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪري اتي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

ڪابل سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. هن اتان افغانستان جي ٻين علائقن، پنجاب ۽ اتر هندستان ڏانهن مهمون منظم ڪيون.

=== هندستان ڏانهن پيشقدمي ===

[[سلطنت دهلي]] جي آخري لوڌي حڪمران [[ابراهيم لوڌي]] جي دور ۾ افغان اميرن ۽ صوبائي سردارن وچ ۾ سياسي اختلاف وڌيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا ۽ ابراهيم لوڌي خلاف سندس مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

انهن رابطن بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا پيدا ڪيا. تنهن هوندي به بابر جي هندستاني مهمن کي رڳو دولت خان جي دعوت جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن، پنجاب بابت اڳوڻن ارادن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

بابر پنهنجي فوج ۾ گھوڙيسوار دستن، بارودي هٿيارن ۽ ميداني توپخاني کي گڏيل حڪمت عمليءَ تحت استعمال ڪيو. وچ ايشيا جي جنگي تجربن سندس فوجي تنظيم ۽ حڪمت عمليءَ تي اثر وڌو.

=== پاڻي پت جي پهرين جنگ (1526ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}}

21 اپريل 1526ع تي بابر جي فوج ۽ ابراهيم لوڌي جي فوج وچ ۾ [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ فيصلائتي جنگ لڳي.

بابر پنهنجي فوجي صف بنديءَ ۾ توپخاني، بندوق بردار دستن، رڪاوٽن ۽ گھوڙيسوار حملي جي حڪمت عملين کي استعمال ڪيو. سندس فوج ۾ عثماني جنگي طريقن کان واقف توپچي پڻ شامل هئا.

ابراهيم لوڌي جي فوج ۾ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گھوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي شامل هئا. بابر جي فوج لوڌي فوج کي شڪست ڏني ۽ ابراهيم لوڌي جنگ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جنگ ۾ بارودي هٿيارن ۽ فوجي تنظيم اهم ڪردار ادا ڪيو. بهرحال، اها دعويٰ ته ابراهيم لوڌي جي فوج بابر کان لازمي طور ڏهه ڀيرا وڏي هئي، يا سندس شڪست جو اڪيلو سبب توپن جي آواز کان هاٿين جو ڀڄڻ هو، احتياط سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ فوجي تعداد ۽ جنگ جي تفصيلن بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر [[دهلي]] ۽ [[آگرو|آگري]] تي قبضو ڪيو. آگرو نئين مغل حڪومت جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== خانوا، چنديري ۽ گهاگهرا جون جنگيون ===

{{Main|خانوا جي جنگ}}

پاڻي پت جي فتح باوجود بابر جي حڪومت کي اتر هندستان جي ٻين طاقتور حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

1527ع ۾ [[ميواڙ]] جي حڪمران [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ ۾ راجپوت اتحاد ۽ بابر جي فوج وچ ۾ [[خانوا جي جنگ]] لڳي. راڻا سانگا اتر هندستان جي اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻن مان هڪ هو.

خانوا جي جنگ ۾ بابر جي فوج راجپوت اتحاد کي شڪست ڏني. ان فتح سان مغل اقتدار کي وڌيڪ استحڪام مليو.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hooja
 |first=Rima
 |title=A History of Rajasthan
 |publisher=Rupa
 |year=2006
 |isbn=9788129115010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1528ع ۾ بابر [[چنديري]] جي مهم هلائي ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ذريعي افغان مخالف قوتن کي شڪست ڏني.

انهن جنگين سان اتر هندستان ۾ مغل اقتدار جي فوجي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ مدد ملي، پر مقامي سردارن ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== بابر جي وفات ۽ جانشيني ===

بابر 26 ڊسمبر 1530ع تي آگري ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.

بابر کي شروعات ۾ آگري ۾ دفنايو ويو هو. بعد ۾ سندس مڙهه ڪابل منتقل ڪيو ويو، جتي [[باغ بابر]] ۾ سندس مقبرو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

بابر جي حڪومت هندستان ۾ رڳو چار سال هلي، پر هن هڪ اهڙي شاهي گهراڻي جو بنياد رکيو جنهن جي سياسي ۽ ثقافتي ورثي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Humayun detail.jpg|thumb|right|200px|[[همايون]] جو تصويري خاڪو، جيڪو سترهين صديءَ جي مغل مصوريءَ سان تعلق رکي ٿو.]]

=== همايون جي ابتدائي حڪومت (1530ع–1540ع) ===

[[نصيرالدين محمد همايون]] 1530ع ۾ پنهنجي والد بابر جي وفات کان پوءِ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

همايون جي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ مغل سلطنت جا انتظامي ۽ فوجي بنياد اڃا مڪمل طور مضبوط نه ٿيا هئا. سندس ڀائرن، خاص طور [[ڪامران مرزا]]، جي سياسي مفادن ۽ مختلف علائقن ۾ افغان قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو '''فريد خان''' هو.

فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت، انتظامي صلاحيت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

{{Main|شير شاهه سوري|چوسا جي جنگ|قنوج جي جنگ}}

1539ع ۾ [[چوسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.

1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي. انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي دهلي ۽ آگري جو اقتدار ڇڏڻو پيو.

شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪري [[سوري سلطنت]] جو بنياد وڌو. اهڙيءَ طرح 1540ع کان 1555ع تائين مغل حڪومت جي تسلسل ۾ سياسي وقفو پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا انتظامي ۽ مالياتي سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.

هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.

زميني محصول جي وصولي، رستن جي حفاظت ۽ فوجي نگرانيءَ کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف انتظامي قدم کنيا ويا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرانڊ ٽرنڪ روڊ ===

{{Main|گرانڊ ٽرنڪ روڊ}}

شير شاهه سوري پنهنجي دور ۾ قديم واپاري ۽ فوجي رستن جي مرمت، توسيع ۽ انتظام تي ڌيان ڏنو.

انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ '''[[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]]''' پڻ شامل هو، جنهن کي سنڌي ۽ اردوءَ ۾ '''جرنيلي سڙڪ''' به چيو ويندو آهي.

هيءُ رستو ڏکڻ ايشيا جي قديم مواصلاتي رستن جي هڪ ڊگهي تاريخ سان لاڳاپيل هو. [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ پڻ اتر هندستان ۾ ڊگها شاهي ۽ واپاري رستا موجود هئا. تنهنڪري گرانڊ ٽرنڪ روڊ کي مڪمل طور شير شاهه سوري جي نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.

شير شاهه جي دور ۾ رستن جي مرمت، سرائن جي تعمير، مسافرن ۽ واپاري قافلن لاءِ سهولتن ۽ ٽپال جي انتظام کي اهميت ڏني وئي. بعد ۾ مغل ۽ برطانوي دورن ۾ انهن رستن کي وڌيڪ ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مشهور اردو صحافي ۽ ليکڪ [[رضا علي عابدي]] پنهنجي سفرنامي '''جرنيلي سڙڪ''' ۾ هن تاريخي رستي سان لاڳاپيل مختلف شهرن، آبادين ۽ تاريخي ماڳن جو ذڪر ڪيو آهي.

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.

همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.

1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.

15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.

همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.

فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== شير شاهه جي وفات ۽ سوري گهراڻي جا اختلاف ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.

سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] تخت نشين ٿيو ۽ 1554ع تائين حڪومت ڪئي.

اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا. مختلف افغان سردارن ۽ شاهي دعويدارن وچ ۾ اقتدار لاءِ تڪرار وڌيا.

انهن اختلافن سبب اتر هندستان ۾ سوري حڪومت جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي (1555ع) ===

همايون سوري گهراڻي جي سياسي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو.

سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني. انهيءَ فتح کان پوءِ همايون دهليءَ ۾ مغل اقتدار بحال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

همايون جي واپسيءَ کي مغل سلطنت جي تاريخ ۾ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان 1540ع کان جاري سوري اقتدار جو وقفو ختم ٿيو.

=== همايون جي وفات (1556ع) ===

همايون پنهنجي ٻيهر حاصل ڪيل سلطنت تي گهڻو عرصو حڪومت نه ڪري سگهيو.

1556ع ۾ هو دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر]] تخت نشين ٿيو. اڪبر جي ننڍي عمر سبب حڪومت جي شروعاتي دور ۾ [[بيرم خان]] سندس سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ بڻيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== بابر کان اڪبر تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جي قيام ۽ بحاليءَ جا اهم واقعا (1483ع–1556ع)'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1483ع
| [[بابر]] جي پيدائش
| تيموري گهراڻي جي مستقبل جي بانيءَ جو جنم
|-
| 1504ع
| بابر جو ڪابل تي قبضو
| ڪابل بابر جي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻيو
|-
| 1526ع
| [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| ابراهيم لوڌي جي شڪست ۽ مغل سلطنت جو بنياد
|-
| 1527ع
| [[خانوا جي جنگ]]
| راڻا سانگا جي اتحاد خلاف بابر جي فتح
|-
| 1528ع
| چنديري جي مهم
| وچ هندستان ۾ مغل فوجي اثر جي واڌ
|-
| 1529ع
| گهاگهرا جي جنگ
| افغان مخالف قوتن خلاف بابر جي ڪاميابي
|-
| 1530ع
| بابر جي وفات
| همايون جي تخت نشيني
|-
| 1539ع
| [[چوسا جي جنگ]]
| شير شاهه سوري جي همايون خلاف فتح
|-
| 1540ع
| [[قنوج جي جنگ]]
| همايون جي شڪست ۽ سوري گهراڻي جو اقتدار
|-
| 1542ع
| [[عمرڪوٽ]] ۾ اڪبر جي پيدائش
| سنڌ ۽ مغل شاهي تاريخ جو اهم گڏيل واقعو
|-
| 1545ع
| شير شاهه سوري جي وفات
| اسلام شاهه سوري جي جانشيني
|-
| 1554ع
| اسلام شاهه سوري جي وفات
| سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا تڪرار
|-
| 1555ع
| همايون جي واپسي
| دهليءَ ۾ مغل اقتدار جي بحالي
|-
| 1556ع
| همايون جي وفات
| اڪبر جي تخت نشيني
|}

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر اعظم}}

[[فائل:Akbar hunting in an enclosure.jpg|thumb|کاٻو|250px|[[اڪبر اعظم]] جي دور جي مغل مصوري، جنهن ۾ شاهي شڪار جو منظر ڏيکاريل آهي.]]

'''جلال الدين محمد اڪبر''' (حڪومت: 1556ع–1605ع) مغل سلطنت جي اهم ۽ اثرائتن حڪمرانن مان هڪ هو. هو [[همايون]] ۽ [[حميده بانو بيگم]] جو پٽ هو، جنهن جي پيدائش 15 آڪٽوبر 1542ع تي [[سنڌ]] جي تاريخي شهر [[عمرڪوٽ]] ۾ ٿي. همايون ان وقت [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ جلاوطنيءَ واري زندگي گذاري رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Ballhatchet
 |first=Kenneth A.
 |title=Akbar
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |url=https://www.britannica.com/biography/Akbar
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1556ع ۾ همايون جي وفات کان پوءِ اڪبر ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو. سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست، فوجي اڳواڻ ۽ انتظامي صلاحڪار طور اهم ڪردار ادا ڪيو. بيرم خان جي مدد سان مغل حڪومت پنهنجي مخالف قوتن خلاف فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون ۽ اتر هندستان ۾ اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي ٻي جنگ (1556ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي ٻي جنگ}}

همايون جي وفات کان پوءِ اتر هندستان ۾ مغل اقتدار ٻيهر خطري ۾ پئجي ويو. سوري دور جي سياسي اختلافن مان فائدو وٺندي [[هيمو]]، جيڪو افغان حڪمران [[عادل شاهه سوري]] جي انتظام ۾ اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو، دهليءَ تي قبضو ڪيو.
5 نومبر 1556ع تي [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ هيمو جي فوج ۽ اڪبر جي فوج وچ ۾ جنگ لڳي. مغل فوج جي قيادت ۾ بيرم خان اهم ڪردار ادا ڪيو.
جنگ دوران هيمو زخمي ٿيو ۽ سندس فوج جي صفن ۾ انتشار پيدا ٿيو. نتيجي ۾ مغل فوج ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ فتح سان اڪبر جي حڪومت لاءِ دهلي ۽ اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪرڻ جا موقعا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
پاڻي پت جي ٻي جنگ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ فيصلائتو واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان همايون جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران کي منهن ڏيڻ ۾ مدد ملي.

=== بيرم خان جي سرپرستي ۽ اڪبر جو ذاتي اقتدار ===

بيرم خان اڪبر جي شروعاتي حڪومت ۾ وڏي سياسي ۽ فوجي اثر جو مالڪ هو. هن مغل اقتدار جي بحاليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر وقت گذرڻ سان شاهي درٻار ۾ سندس اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيا.
1560ع ۾ اڪبر بيرم خان جي سرپرستي ختم ڪري حڪومت جا معاملا پنهنجي هٿ ۾ وٺڻ شروع ڪيا. بيرم خان کي حج تي وڃڻ جي اجازت ڏني وئي، پر سفر دوران 1561ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
بيرم خان جي سرپرستيءَ جي خاتمي کان پوءِ اڪبر شاهي درٻار، فوج ۽ صوبائي انتظام تي پنهنجو سڌو اختيار وڌايو.

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر پنهنجي ڊگهي حڪومت دوران جنگ، سفارتڪاري، سياسي ٺاهه ۽ مقامي حڪمرانن سان اتحاد وسيلي مغل سلطنت جي حدن کي وڏي پيماني تي وڌايو.

سندس دور ۾ [[مالوا]]، [[گجرات]]، [[بنگال]]، [[ڪشمير]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ دکن جي ڪجهه علائقن تي مغل اقتدار قائم ٿيو يا وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

مغل سلطنت جي توسيع هڪ ئي فوجي مهم جو نتيجو نه هئي، پر ڪيترن ڏهاڪن تائين هلندڙ جنگين، انتظامي قدمن ۽ سياسي لاڳاپن جو نتيجو هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5c9d7;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''اڪبر جي دور ۾ اهم فوجي مهمون ۽ علائقائي توسيع'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | اهم واقعو
|-
| 1561ع
| [[مالوا]]
| مغل فوج جي مهم ۽ مالوا تي اقتدار قائم ڪرڻ
|-
| 1562ع کان پوءِ
| [[راجپوتانا]]
| ڪجهه راجپوت حڪمرانن سان سياسي ۽ شاهي اتحاد
|-
| 1568ع
| [[چتوڙڳڙهه]]
| چتوڙ جي قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1569ع
| [[رنٿمبور قلعو]]
| اهم راجپوت قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1572ع–1573ع
| [[گجرات]]
| گجرات جي فتح ۽ مغل انتظام جي توسيع
|-
| 1574ع–1576ع
| [[بهار]] ۽ [[بنگال]]
| افغان مخالف قوتن خلاف فوجي مهمون
|-
| 1585ع–1586ع
| [[ڪشمير]]
| ڪشمير ۾ مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1591ع–1592ع
| [[سنڌ]]
| [[مرزا جاني بيگ]] سان جنگيون ۽ ڏکڻ سنڌ جي مغل اقتدار هيٺ اچڻ
|-
| 1595ع
| [[قنڌار]]
| قنڌار جو مغل اقتدار ۾ اچڻ
|-
| 1595ع–1601ع
| [[دکن]]
| احمدنگر، برار ۽ ٻين دکني علائقن ۾ فوجي مهمون
|}

=== راجپوت رياستن سان لاڳاپا ===

{{Main|مغل-راجپوت لاڳاپا}}

اڪبر جي سياسي حڪمت عمليءَ ۾ [[راجپوت]] حڪمرانن سان لاڳاپا خاص اهميت رکندا هئا. [[راجپوتانا]]، جيڪو گهڻو ڪري موجوده [[راجسٿان]] سان لاڳاپيل آهي، ڪيترين ننڍين ۽ وڏين رياستن تي مشتمل هو.
اڪبر انهن رياستن سان مختلف طريقن سان لاڳاپا قائم ڪيا. ڪجهه حڪمرانن سان شاهي شاديون، سياسي معاهدا ۽ فوجي اتحاد ڪيا ويا، جڏهن ته ٻين خلاف فوجي مهمون هلايون ويون.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;
[[آمير]] جي ڪڇواها راجپوت خاندان سان مغلن جا لاڳاپا خاص طور اهم هئا. انهيءَ خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۽ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي پهتا.
اڪبر جي زالن مان هڪ، جيڪا بعد جي تاريخي روايتن ۾ [[مريم الزماني]] جي نالي سان مشهور آهي، آمير جي راجپوت حڪمران خاندان سان تعلق رکندي هئي. سندس پٽ شهزادو سليم پوءِ [[جهانگير]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مغل-راجپوت اتحاد سبب راجپوت اميرن کي مغل انتظام ۽ فوج ۾ اهم مقام مليو. ان سان گڏ مغل درٻار جي ثقافت، مصوري، لباس ۽ فن تعمير ۾ مختلف مقامي روايتن جو اثر وڌيو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;&gt;{{cite book
 |last=Eaton
 |first=Richard M.
 |title=India in the Persianate Age: 1000–1765
 |publisher=University of California Press
 |year=2019
 |isbn=9780520325128
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به سموريون راجپوت رياستون مغل اقتدار جون حامي نه بڻيون. [[ميواڙ]] جي حڪمران [[مهارانا پرتاپ]] اڪبر جي سياسي بالادستي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.
1576ع ۾ [[هلدي گهاٽي جي جنگ]] مغل فوج ۽ مهارانا پرتاپ جي فوج وچ ۾ لڳي. مغل فوج جي قيادت [[راجا مان سنگهه]] ڪئي. جنگ ۾ مغل فوج ميدان تي غالب رهي، پر مهارانا پرتاپ جي مزاحمت ختم نه ٿي ۽ ميواڙ ۾ جدوجهد جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;

=== جاٽ ۽ ٻين مقامي گروهن سان لاڳاپا ===

مغل سلطنت جي استحڪام ۾ مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، واپاري برادرين ۽ فوجي گروهن سان لاڳاپن جو پڻ اهم ڪردار هو.
[[پنجاب]] ۽ اتر هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ [[جاٽ]] زميندار ۽ قبيلائي گروهه مغل انتظام سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکندا هئا. ڪجهه مقامي سردارن کي جاگيرون ۽ انتظامي ذميواريون مليون، جڏهن ته ٻين گروهن سان محصول، زمين ۽ سياسي اختيارن بابت تڪرار پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
ڪجهه نوآبادياتي دور جي قبيلائي لکتن ۾ ''اڪبري جاٽ''، ''جهانگيري جاٽ'' ۽ ٻين نالن سان مقامي سماجي درجن جو ذڪر ملي ٿو. اهڙن نالن کي سموري جاٽ برادريءَ جي هڪجهڙي تاريخي حيثيت جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاص علائقائي ۽ سماجي روايتن سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Ibbetson1990&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ibbetson
 |first=Denzil
 |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province
 |publisher=Asian Educational Services
 |year=1990
 |isbn=9788120605053
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انتظامي نظام جي تنظيم ===

اڪبر مغل سلطنت جي مرڪزي ۽ صوبائي انتظام کي وڌيڪ منظم ڪيو. سندس دور ۾ فوجي خدمت، درٻاري عهدا، محصول جي وصولي ۽ صوبائي حڪمرانيءَ لاءِ نسبتاً منظم ضابطا اختيار ڪيا ويا.
[[ابوالفضل علامي]] جي تصنيف ''[[آئينِ اڪبري]]'' اڪبر جي انتظامي نظام بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل انتظام ۾ شهنشاهه مرڪزي اقتدار جو سرچشمو هو. صوبن ۾ شاهي نمائندا، فوجي عملدار، محصول گڏ ڪندڙ ۽ عدالتي اختيار رکندڙ اهلڪار مقرر ڪيا ويندا هئا.

=== منصبداري نظام ===

{{Main|منصبداري نظام}}

اڪبر جي دور ۾ '''منصبداري نظام''' کي وڌيڪ منظم صورت ڏني وئي. ''منصب'' مان مراد سرڪاري درجو يا عهدو هو.
منصبدارن کي سندن درجي مطابق فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون وينديون هيون. منصب جو درجو عهديدار جي درٻاري حيثيت، پگهار ۽ فوجي ذميوارين سان لاڳاپيل هوندو هو.
مغل منصبداري نظام ۾ بعد ۾ '''ذات''' ۽ '''سوار''' جا درجا نمايان ٿيا. ''ذات'' عهديدار جي ذاتي درجي ۽ حيثيت کي ظاهر ڪندو هو، جڏهن ته ''سوار'' گھوڙيسوار فوج سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ وظيفن جي حساب ۾ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
منصبداري نظام جو مقصد مختلف نسلي، مذهبي ۽ علائقائي پسمنظر رکندڙ اميرن کي شاهي خدمت جي هڪ گڏيل انتظامي ڍانچي ۾ شامل ڪرڻ هو.

=== صوبائي انتظام ===

مغل سلطنت کي وڏن انتظامي صوبن ۾ ورهايو ويو، جن کي '''صوبا''' سڏيو ويندو هو.
هر صوبي ۾ شاهي انتظام لاءِ مختلف عملدار مقرر ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ '''صوبيدار'''، '''ديوان'''، '''بخشي'''، '''قاضي''' ۽ ٻيا اهلڪار شامل هئا.
صوبيدار عام طور سياسي ۽ فوجي انتظام سان لاڳاپيل هوندو هو، جڏهن ته ديوان مالياتي انتظام ۽ محصول جي نگراني ڪندو هو.
صوبن جي اندر '''سرڪار''' ۽ '''پرڳڻو''' جهڙا ننڍا انتظامي يونٽ موجود هئا. مختلف دورن ۾ انهن يونٽن جون حدون ۽ انتظامي حيثيت بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== مالياتي ۽ زميني محصول جا سڌارا ===

اڪبر جي دور ۾ زمين جي پيداوار ۽ محصول جي تعين کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ سڌارا ڪيا ويا.
انهن سڌارن سان [[راجا ٽوڊر مل]] جو نالو خاص طور ڳنڍيل آهي. زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار، اگهن ۽ گذريل سالن جي حسابن کي محصول جي تعين ۾ اهميت ڏني وئي.
'''دهسالا''' نظام تحت ڪيترن علائقن ۾ پيداوار ۽ اگهن جي ڏهن سالن جي حسابن مان اوسط ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
بهرحال، اهو نظام سموري سلطنت ۾ هڪجهڙي صورت ۾ لاڳو نه هو. مختلف علائقن ۾ محصول جي وصوليءَ جا طريقا زميني حالتن، فصلن ۽ مقامي روايتن مطابق بدلجندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== واپار ۽ معاشي سرگرميون ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جي سياسي استحڪام ۽ وڏين منڊين جي گڏجڻ سبب واپار ۽ شهري معاشي سرگرمين کي هٿي ملي.
[[آگرو]]، [[لاهور]]، [[دهلي]]، [[احمد آباد]] ۽ [[فتح پور سيڪري]] جهڙا شهر اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هئا.
سلطنت جي مختلف علائقن مان ڪپهه، ڪپڙو، اناج، مصالحا، ڌاتوءَ جون شيون ۽ ٻيو سامان واپار ذريعي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچندو هو.
سمنڊ رستي واپار ۾ [[گجرات]] ۽ [[بنگال]] جي بندرگاهن جو خاص ڪردار هو. مغل دور ۾ ڏکڻ ايشيا جا واپاري نيٽ ورڪ [[هندي سمنڊ]] جي ٻين علائقن سان پڻ ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== مذهبي پاليسي ۽ رواداري ===

اڪبر جي دور جي مذهبي پاليسي مغل تاريخ جو اهم موضوع آهي.
هن مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا. 1563ع ۾ هندو زيارتين تي لاڳو زيارت محصول ۽ 1564ع ۾ غير مسلم رعيت تي لاڳو [[جزيه]] ختم ڪرڻ سندس اهم قدمن مان هئا.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
اڪبر جي درٻار ۾ مسلمان، هندو، جين، عيسائي ۽ زرتشتي مذهبي عالمن ۽ مفڪرن سان بحث مباحثا ٿيندا هئا.
[[فتح پور سيڪري]] ۾ قائم ڪيل '''عبادت خانو''' اهڙن بحثن جو اهم مرڪز هو.
اڪبر جي مذهبي سوچ ۾ مختلف عقيدن کي سمجهڻ ۽ حڪمرانيءَ ۾ مذهبي فرقن کان مٿانهين سياسي وفاداري پيدا ڪرڻ جون ڪوششون نمايان هيون.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صلح ڪل ===

اڪبر جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل '''صلح ڪل''' جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي گروهن سان وسيع سياسي هم آهنگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.
هن تصور تحت حڪمران لاءِ رعايا سان انصاف، امن ۽ مختلف عقيدن سان لاڳاپيل ماڻهن کي انتظام ۾ شامل ڪرڻ کي اهميت ڏني وئي.
مغل درٻار ۾ ڪيترن هندو ۽ راجپوت اميرن کي اعليٰ فوجي ۽ انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو ويو.
تنهن هوندي به اڪبر جي پاليسيءَ کي جديد معنائن ۾ مڪمل سيڪيولر رياست جي قيام جي برابر سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جو سياسي ۽ مذهبي ماحول جديد قومي رياستن کان مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== دين الاهي يا توحيد الاهي ===

{{Main|دين الاهي}}

اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي تجربن سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.
1582ع جي لڳ ڀڳ اڪبر جي درٻار ۾ هڪ محدود روحاني ۽ اخلاقي سلسلي جو تصور اڀريو، جنهن ۾ شهنشاهه سان ذاتي وفاداري ۽ مخصوص اخلاقي اصولن کي اهميت ڏني وئي.
هن سلسلي ۾ شامل ماڻهن جو تعداد محدود هو. اهو عام رعيت لاءِ لازمي مذهب نه بڻيو ۽ نه ئي ان کي سموري مغل سلطنت جو سرڪاري مذهب قرار ڏئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== ادب، مصوري ۽ علم جي سرپرستي ===

اڪبر جي دور ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي، مصوري ۽ علمي ترجمن کي وڏي سرپرستي ملي.
[[ابوالفضل علامي]] اڪبر جي درٻار جو اهم عالم ۽ مؤرخ هو. سندس تصنيفون '''[[اڪبرنامو]]''' ۽ '''[[آئينِ اڪبري]]''' مغل سلطنت جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي تاريخ جا اهم ماخذ آهن.
اڪبر جي دور ۾ سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي ڪجهه اهم ڪتابن جا فارسي ترجما پڻ ڪرايا ويا.
انهن ترجمن مان '''رزم نامو'''، يعني [[مهاڀارت]] جو فارسي ترجمو، خاص اهميت رکي ٿو.
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني روايتن جو ميلاپ وڌيڪ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 27 آڪٽوبر 1605ع تي وفات ڪئي. کيس آگري جي ڀرپاسي [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ شهزادو سليم '''نورالدين محمد جهانگير''' جي لقب سان تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;


== جهانگير جو دور (1605ع–1627ع) ==

{{Main|جهانگير}}

[[نورالدين محمد جهانگير]] (30 آگسٽ 1569ع – 28 آڪٽوبر 1627ع) مغل سلطنت جو چوٿون شهنشاهه هو، جنهن 1605ع کان 1627ع تائين حڪومت ڪئي. سندس پيدائشي نالو '''سليم''' هو. هو [[اڪبر اعظم]] ۽ سندس راجپوت زال [[مريم الزماني]] جو پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Mohammada&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohammada
 |first=Malika
 |title=The Foundations of the Composite Culture in India
 |publisher=Aakar Books
 |year=2007
 |isbn=9788189833183
 |page=300
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilbert2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Gilbert
 |first=Marc Jason
 |title=South Asia in World History
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2017
 |isbn=9780199760343
 |page=79
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جهانگير جو دور مغل سلطنت جي سياسي تسلسل، درٻاري ثقافت، مصوري، سفارتي لاڳاپن ۽ شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد جي لحاظ کان اهم هو. سندس حڪومت گهڻي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل انتظامي نظام تي ٻڌل رهي، جيتوڻيڪ شاهي خاندان جي اندروني اختلافن ۽ درٻاري اميرن جي وڌندڙ اثر سبب نوان سياسي مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ===

شهزادي سليم جي پيدائش 1569ع ۾ [[فتح پور سيڪري]] جي ڀرپاسي ٿي. سندس نالو مشهور [[چشتي سلسلو|چشتي]] صوفي بزرگ [[شيخ سليم چشتي]] جي نسبت سان رکيو ويو.

مغل روايتن موجب اڪبر پنهنجي اولاد جي خواهش سان صوفي بزرگن کان دعائون گهرندو هو. شيخ سليم چشتي سان اڪبر جا لاڳاپا انهيءَ پسمنظر ۾ خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

شهزادي سليم کي شاهي خاندان جي روايت مطابق تعليم ۽ فوجي تربيت ڏني وئي. سندس تربيت ۾ فارسي ادب، تاريخ، انتظامي معاملن ۽ فوجي مهارتن کي اهميت حاصل هئي.

شهزادي جي حيثيت ۾ سليم کي مختلف انتظامي ۽ فوجي ذميواريون مليون، پر سندس پيءُ اڪبر سان سياسي اختلاف پڻ پيدا ٿيا.

=== اڪبر ۽ شهزادي سليم جا اختلاف ===

اڪبر جي حڪومت جي پوئين دور ۾ شهزادي سليم ۽ شاهي درٻار جي ڪجهه طاقتور اميرن وچ ۾ اختلاف وڌيا.

سليم پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ الڳ درٻاري حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهيءَ صورتحال سبب اڪبر جي جانشينيءَ جو سوال پيچيده ٿي ويو.

مغل تاريخي روايتن ۾ [[ابوالفضل علامي]] جي قتل کي پڻ شهزادي سليم سان ڳنڍيو ويو آهي. 1602ع ۾ ابوالفضل کي [[بير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن قتل ڪيو. ڪيترن تاريخي ماخذن موجب انهيءَ ڪارروائيءَ ۾ سليم جو ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

انهيءَ واقعي اڪبر ۽ سليم جي لاڳاپن کي وڌيڪ متاثر ڪيو.

=== تخت نشيني (1605ع) ===

27 آڪٽوبر 1605ع تي اڪبر جي وفات کان پوءِ شهزادو سليم مغل تخت تي ويٺو.

هن '''نورالدين محمد جهانگير''' جو شاهي لقب اختيار ڪيو. ''جهانگير'' جي معنيٰ دنيا کي فتح ڪندڙ آهي.

جهانگير تخت تي ويهڻ کان پوءِ پنهنجي حڪومت جي جائز حيثيت مضبوط ڪرڻ، درٻاري اميرن جي وفاداري حاصل ڪرڻ ۽ سلطنت جي انتظامي تسلسل کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== جهانگير جو انتظامي نظام ===

جهانگير جي دور ۾ مغل سلطنت جو انتظام وڏي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل بنيادن تي هلندو رهيو.

[[منصبداري نظام]]، صوبائي انتظام، زميني محصول جي وصولي ۽ شاهي درٻار جي عهديدارن جو نظام برقرار رهيو.

جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ انصاف، حڪمراني، شاهي فرمانن ۽ درٻاري معاملن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.

سندس حڪومت سان منسوب مشهور '''زنجيرِ عدل''' يا انصاف جي زنجير جو ذڪر پڻ ملي ٿو. روايت موجب شاهي محل جي ڀرسان اهڙي زنجير لڳائي وئي هئي، جنهن وسيلي رعيت شهنشاهه تائين پنهنجي شڪايت پهچائي سگهي ٿي.

انهيءَ انتظام جي عملي استعمال ۽ اثر بابت معاصر بيانن کي احتياط سان پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== خسرو مرزا جي بغاوت (1606ع) ===

{{Main|خسرو مرزا}}

1606ع ۾ جهانگير جي پٽ [[خسرو مرزا]] پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي.

خسرو شاهي خاندان اندر جانشينيءَ جي هڪ اهم دعويدار طور اڀريو هو. اڪبر جي آخري سالن دوران ڪجهه درٻاري اميرن سندس حمايت ڪئي هئي.

جهانگير جي تخت نشينيءَ کان پوءِ خسرو پنجاب ڏانهن روانو ٿيو ۽ پنهنجي حامين کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

بهرحال، مغل فوج سندس بغاوت کي شڪست ڏني ۽ خسرو کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

بغاوت جي ناڪاميءَ کان پوءِ خسرو ۽ سندس ڪيترن حامين کي سخت سزائون ڏنيون ويون.

خسرو کي انڌو ڪرڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن، پر سزا جي نوعيت، ان جي مڪمل ٿيڻ ۽ پوءِ ٿيل علاج بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن.

خسرو جي بغاوت جهانگير جي حڪومت جي شروعاتي دور جو هڪ اهم سياسي بحران هو.

=== گرو ارجن ديو ۽ مغل-سک لاڳاپا ===

{{Main|گرو ارجن ديو}}

[[گرو ارجن ديو]] سک مذهب جو پنجون گرو هو. جهانگير جي دور ۾ سندس موت مغل سلطنت ۽ سک برادريءَ جي لاڳاپن جو هڪ اهم واقعو بڻيو.

1606ع ۾ خسرو مرزا جي بغاوت کان پوءِ گرو ارجن ديو تي باغي شهزادي جي مدد ڪرڻ جو الزام لڳايو ويو.

جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ گرو ارجن بابت مذهبي ۽ سياسي خدشن جو ذڪر ڪيو آهي.

گرو ارجن کي گرفتار ڪيو ويو ۽ 1606ع ۾ لاهور ۾ سندس موت ٿيو. سک روايت ۾ هن واقعي کي شهادت طور ياد ڪيو ويندو آهي.

واقعي جي تفصيلن، مذهبي ۽ سياسي سببن ۽ سزا جي نوعيت بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BBCSikhs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Origins of Sikhism
 |website=BBC Religions
 |date=30 September 2009
 |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/history/history_1.shtml
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گرو ارجن جي موت کان پوءِ سک برادريءَ جي سياسي ۽ فوجي تنظيم ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.

سندس جانشين [[گرو هرگوبند]] جي دور ۾ سک برادريءَ جي دفاعي ۽ عسڪري سرگرمين کي وڌيڪ اهميت ملي.

=== مذهبي پاليسي ===

جهانگير جي مذهبي پاليسيءَ ۾ اڪبر جي دور جي ڪيترن انتظامي روايتن جو تسلسل نظر اچي ٿو، پر سندس ذاتي مذهبي اظهار ۽ ڪجهه سياسي فيصلن ۾ فرق پڻ موجود هو.

جهانگير اسلامي عالمن، صوفين ۽ مذهبي ادارن سان لاڳاپا برقرار رکيا.

هن مذهبي عالمن ۽ روحاني شخصيتن کي '''مددِ معاش''' جي صورت ۾ زمين يا زميني آمدنيءَ جون عطائون ڏنيون.

''مددِ معاش'' مان مراد اهڙي عطا هئي، جيڪا عام طور مذهبي، علمي يا خيراتي مقصدن سان لاڳاپيل شخصيتن کي ڏني ويندي هئي.

مؤرخ [[منيس ڊي فاروقي]] موجب جهانگير جي دور ۾ اهڙين عطائن کي خاص اهميت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Faruqui
 |first=Munis D.
 |title=The Princes of the Mughal Empire, 1504–1719
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2012
 |isbn=9781107022171
 |pages=268–269
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جهانگير جي حڪومت کي صرف مذهبي رواداري يا صرف مذهبي سختيءَ جي هڪ ئي وصف سان بيان ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس مختلف فيصلا سياسي حالتن، مقامي تڪرارن ۽ درٻاري ضرورتن سان پڻ لاڳاپيل هئا.

=== نورجهان سان شادي ===

{{Main|نورجهان}}

[[نورجهان]] مغل تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين شاهي عورتن مان هڪ هئي.

سندس اصل نالو '''مهرالنساء''' هو. هوءَ فارسي پسمنظر رکندڙ خاندان سان تعلق رکندي هئي.

1611ع ۾ جهانگير مهرالنساء سان شادي ڪئي. شاديءَ کان پوءِ هوءَ شاهي درٻار ۾ وڌندڙ سياسي ۽ ثقافتي اثر جي مالڪ بڻجي وئي.

هن کي پهرين '''نور محل''' ۽ پوءِ '''نورجهان''' جا لقب مليا.

نورجهان جي خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۾ اهم عهدن تي پهتا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;/&gt;

=== نورجهان جو سياسي ڪردار ===

نورجهان رڳو شهنشاهه جي زال نه هئي، پر مغل درٻار جي سياسي فيصلن تي پڻ سندس نمايان اثر هو.

جهانگير جي حڪومت جي پوئين دور ۾ نورجهان، سندس پيءُ [[اعتماد الدوله]]، سندس ڀاءُ [[آصف خان]] ۽ ٻين درٻاري اميرن وچ ۾ سياسي اتحاد ۽ مقابلا پيدا ٿيا.

نورجهان جي نالي سان سڪا جاري ٿيڻ ۽ شاهي فرمانن ۾ سندس نالي ۽ مهر جي استعمال جا مثال سندس غير معمولي سياسي حيثيت ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Ruby
 |title=Domesticity and Power in the Early Mughal World
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2005
 |isbn=9780521850223
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه تاريخي بيانن ۾ جهانگير جي بيمارين ۽ ذاتي عادتن سبب حڪومت جي معاملن ۾ نورجهان جي وڌندڙ مداخلت جو ذڪر ملي ٿو.

بهرحال، نورجهان جي سياسي اثر کي جهانگير جي مڪمل بي اختياريءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي.

شهنشاهه، شاهي خاندان ۽ درٻاري اميرن وچ ۾ اقتدار جا لاڳاپا وقت سان بدلجندا رهيا.

=== جهانگير جون ذاتي عادتون ===

جهانگير جي يادگيرين ۽ بعد جي تاريخي لکتن ۾ سندس شراب نوشي ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت بيان موجود آهن.

ڪجهه مؤرخن سندس ذاتي عادتن کي حڪومت جي پوئين دور جي سياسي حالتن سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;Berndl2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Berndl
 |first=Klaus
 |title=National Geographic Visual History of the World
 |publisher=National Geographic Society
 |year=2005
 |isbn=9780792236955
 |pages=318–320
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، جهانگير جي سموري حڪومت کي ذاتي عادتن جي بنياد تي ناڪام قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

سندس دور ۾ مغل انتظامي نظام برقرار رهيو، درٻاري مصوريءَ کي ترقي ملي ۽ ڪيترن علائقن ۾ سياسي اقتدار جاري رهيو.

=== جهانگير ۽ شهزادو خرم ===

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جو پٽ [[شهزادو خرم]]، جيڪو پوءِ [[شاهجهان]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو، سندس دور جو اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو.

خرم کي مختلف فوجي مهمن ۾ ذميواريون ڏنيون ويون.

دکن ۽ راجپوت رياستن سان لاڳاپيل معاملن ۾ سندس ڪردار اهم رهيو.

وقت گذرڻ سان شاهي جانشينيءَ جي سوال تي خرم ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور گروهن وچ ۾ اختلاف وڌيا.

1622ع ۾ خرم جهانگير خلاف بغاوت ڪئي. اها بغاوت ڪيترن سالن تائين مختلف صورتن ۾ جاري رهي.

آخرڪار خرم کي شاهي اقتدار سان ٺاهه ڪرڻو پيو، پر جانشينيءَ جو سوال جهانگير جي وفات تائين اهم سياسي مسئلو رهيو.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;/&gt;

=== قنڌار ۽ صفوي سلطنت ===

{{Main|مغل-صفوي لاڳاپا}}

[[قنڌار]] مغل سلطنت ۽ [[صفوي سلطنت]] وچ ۾ هڪ اهم سرحدي ۽ واپاري مرڪز هو.

هي شهر وچ ايشيا، ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکندو هو.

جهانگير جي دور ۾ قنڌار تي مغل ۽ صفوي دعوائن سبب سياسي ڇڪتاڻ جاري رهي.

1622ع ۾ صفوي شهنشاهه [[شاهه عباس اول]] جي فوجن قنڌار تي قبضو ڪيو.

قنڌار جو وڃائجي وڃڻ مغل سلطنت لاءِ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي نقصان هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ميواڙ سان سياسي ٺاهه ===

اڪبر جي دور ۾ [[ميواڙ]] جي راجپوت حڪمرانن مغل اقتدار خلاف ڊگهي مزاحمت ڪئي هئي.

جهانگير جي دور ۾ پڻ ميواڙ سان فوجي ۽ سياسي معاملا جاري رهيا.

1615ع ۾ [[راڻا امر سنگهه اول]] ۽ مغل درٻار وچ ۾ سياسي ٺاهه ٿيو.

ان ٺاهه سان ميواڙ ۽ مغل سلطنت جي لاڳاپن ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.

ميواڙ جي حڪمران خاندان پنهنجي علائقائي حيثيت برقرار رکندي مغل بالادستيءَ سان لاڳاپيل ڪجهه سياسي شرط قبول ڪيا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ مغل مصوري ===

جهانگير کي مصوري ۽ قدرتي دنيا جي مطالعي ۾ خاص دلچسپي هئي.
سندس دور ۾ مغل مصوريءَ ۾ انساني چهرن، پکين، جانورن، گلن ۽ قدرتي منظرن جي تصويرڪشيءَ کي وڌيڪ اهميت ملي.
مغل مصورن ۾ [[استاد منصور]]، [[ابوالحسن]] ۽ [[بشنداس]] جهڙا نالا خاص اهميت رکن ٿا.
جهانگير جي سرپرستيءَ ۾ تصويرن جي تفصيلي مشاهدي، رنگن جي نفاست ۽ حقيقت نگاريءَ کي ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، هندستاني ۽ يورپي فني روايتن جا اثر پڻ نظر اچن ٿا.

=== جهانگيرنامو ===

{{Main|تزڪ جهانگيري}}

'''[[تزڪ جهانگيري]]''' يا '''جهانگيرنامو''' جهانگير سان منسوب شاهي يادگيرين جو اهم مجموعو آهي.
هن ڪتاب ۾ شهنشاهه پنهنجي حڪومت، درٻاري معاملن، فوجي مهمن، مذهبي شخصيتن، قدرتي دنيا ۽ ذاتي تجربن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.
جهانگيرنامو مغل سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.
بهرحال، ٻين شاهي يادگيرين وانگر هن ڪتاب ۾ به شهنشاهه جي پنهنجي نقطه نظر کي اهميت حاصل آهي، تنهنڪري ان جي بيانن جو ٻين معاصر ماخذن سان تقابلي مطالعو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يورپي سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا ===

جهانگير جي دور ۾ مغل درٻار جا يورپي واپارين ۽ سفيرن سان لاڳاپا وڌيا.
[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا نمائندا هندستان ۾ واپاري سهولتون حاصل ڪرڻ لاءِ مغل درٻار سان رابطا قائم ڪندا هئا.
انگريز سفير [[ٿامس رو]] 1615ع ۾ جهانگير جي درٻار ۾ پهتو ۽ 1619ع تائين هندستان ۾ رهيو.
رو جي سفارتي مهم جو مقصد ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ واپاري موقعا ۽ شاهي سرپرستي حاصل ڪرڻ هو.
سندس سفرناما ۽ سفارتي لکڻيون مغل درٻار بابت يورپي نقطه نظر جا اهم تاريخي ماخذ آهن.&lt;ref name=&quot;Roe1926&quot;&gt;{{cite book
 |author=Roe, Thomas
 |editor-last=Foster
 |editor-first=William
 |title=The Embassy of Sir Thomas Roe to India, 1615–1619
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1926
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انارڪليءَ جي روايت ===

{{Main|انارڪلي}}

[[انارڪلي]] جو مشهور قصو شهزادي سليم جي ابتدائي زندگيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي.
عوامي ۽ ادبي روايت موجب انارڪلي هڪ حسين عورت هئي، جنهن سان شهزادي سليم کي محبت ٿي وئي.
روايت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي ته اڪبر انهيءَ لاڳاپي تي ناراض ٿيو ۽ انارڪليءَ کي سخت سزا ڏني وئي.
ڪجهه مشهور روايتن ۾ انارڪليءَ کي زنده ڀت ۾ چونڊائڻ جو قصو پڻ شامل آهي.
بهرحال، انهيءَ واقعي جي تفصيلن جي معتبر معاصر مغل تاريخي ماخذن مان قطعي تصديق نٿي ٿئي.
انارڪليءَ جو قصو ادب، ناٽڪ، فلم ۽ عوامي ثقافت ۾ تمام گهڻو مشهور ٿيو، پر ان کي ثابت ٿيل تاريخي واقعي بدران مشهور روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي.
[[لاهور]] ۾ انارڪليءَ سان منسوب مقبرو پڻ موجود آهي، جنهن جي تاريخي سڃاڻپ بابت مختلف رايا آهن.

=== جهانگير جي وفات ===

جهانگير 28 آڪٽوبر 1627ع تي ڪشمير کان واپسيءَ دوران وفات ڪئي.
سندس وفات کان پوءِ شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.
نورجهان جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جڏهن ته [[آصف خان]] ۽ ٻين اميرن شهزادي خرم جي حمايت ڪئي.
آخرڪار شهزادو خرم ڪامياب ٿيو ۽ 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
جهانگير جو مڙهه لاهور آندو ويو ۽ [[شاهدره]] ۾ دفنايو ويو.
سندس مقبرو مغل دور جي اهم تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن مان آهي.

=== جهانگير جي دور جو تاريخي جائزو ===

جهانگير جي حڪومت مغل سلطنت جي سياسي تسلسل ۽ ثقافتي ترقيءَ جو اهم دور هئي.
هن اڪبر جي انتظامي نظام کي وڏي حد تائين برقرار رکيو، جڏهن ته شاهي خاندان جي اندروني اختلافن، خسرو جي بغاوت، شهزادي خرم جي مخالفت ۽ قنڌار جي نقصان جهڙا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.
نورجهان جي سياسي اثر، شاهي مصوريءَ جي ترقي، يورپي سفارتي لاڳاپن ۽ مذهبي برادرين سان مختلف نوعيت جي معاملن سبب جهانگير جو دور مغل تاريخ ۾ الڳ اهميت رکي ٿو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac3d4;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''جهانگير جي دور جا اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1605ع
| جهانگير جي تخت نشيني
| اڪبر کان پوءِ مغل اقتدار جو تسلسل
|-
| 1606ع
| خسرو مرزا جي بغاوت
| شاهي جانشينيءَ جو بحران
|-
| 1606ع
| گرو ارجن ديو جي موت
| مغل-سک لاڳاپن ۾ اهم موڙ
|-
| 1611ع
| نورجهان سان شادي
| شاهي درٻار ۾ نورجهان جي سياسي اثر جي شروعات
|-
| 1615ع
| ميواڙ سان سياسي ٺاهه
| مغل-راجپوت لاڳاپن ۾ نئون مرحلو
|-
| 1615ع–1619ع
| ٿامس رو جي سفارتي مهم
| انگريز واپارين ۽ مغل درٻار جا لاڳاپا
|-
| 1622ع
| قنڌار جو صفوي قبضي ۾ وڃڻ
| مغل-صفوي سرحدي سياست ۾ اهم تبديلي
|-
| 1622ع–1625ع
| شهزادي خرم جي بغاوت
| شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد
|-
| 1627ع
| جهانگير جي وفات
| شاهجهان جي تخت نشينيءَ لاءِ رستو هموار ٿيڻ
|}</text>
      <sha1>t5sklewyaf8at1ve2abtdo8l1drk06x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424427</id>
      <parentid>424426</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:23:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71859" sha1="7t4mjuka8hgkn80fl81qi5mz5v6wx4e" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox former country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = [[اوائلي جديد دور]]
| image_map = Joppen1907India1700a.jpg
| image_map_caption = لڳ ڀڳ 1700ع ۾ مغل سلطنت جي پکيڙ ڏيکاريندڙ تاريخي نقشو
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل 1526ع
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]]
| date_event3 = 5 نومبر 1556ع
| event4 = [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] جي وفات
| date_event4 = 1707ع
| event5 = [[نادر شاهه جو هندستان تي حملو]]
| date_event5 = 1739ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو ۽ [[بهادر شاهه ظفر]] جي جلاوطني
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| p2 = هندستان جون علائقائي رياستون
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي [[بادشاهت]]
| title_leader = [[مغل شهنشاهه|شهنشاهه]]
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[دهلي]]، [[فتح پور سيڪري]] ۽ [[لاهور]] مختلف دورن ۾
| official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] (درباري ۽ انتظامي)
| common_languages = [[چغتائي ٻولي|چغتائي ترڪي]]، [[هندستاني ٻولي|هندستاني]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = [[اسلام]] (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = [[رپيو]]، دام ۽ ٻيا سڪا
| today = [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جا ڪجهه حصا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'')، جنهن کي '''مغليه سلطنت'''، '''تيموري سلطنت''' ۽ '''گورڪاني سلطنت''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڏکڻ ايشيا]] جي هڪ وڏي اوائلي جديد سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 21 اپريل 1526ع تي [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هيءَ سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;&gt;{{cite book
 |last=Stein
 |first=Burton
 |title=A History of India
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |year=2010
 |isbn=9781405195096
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg|thumb|left|200px|[[ظهيرالدين محمد بابر]] جو سترهين صديءَ ۾ تيار ڪيل تصويري خاڪو. بابر مغل سلطنت جو باني هو.]]

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي. تنهن هوندي به 1540ع کان 1555ع تائين اتر هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. 1555ع ۾ [[همايون]] دهليءَ ۾ مغل حڪومت بحال ڪئي. سندس جانشين [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ سلطنت جي انتظامي، فوجي ۽ سياسي بنيادن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين ڏکڻ ايشيا جي وڏين سياسي طاقتن مان هڪ رهي. سترهين صديءَ ۾ سندس علائقائي اثر اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ماٿريءَ کان اوڀر ۾ [[بنگال]] ۽ [[آسام]] جي ڀرپاسي تائين، اتر ۾ [[ڪشمير]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن کان ڏکڻ ۾ [[دکن]] تائين پکڙيل هو. سلطنت جي حدن ۽ سڌي انتظامي اختيار جي نوعيت مختلف دورن ۽ علائقن ۾ بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;/&gt;

[[اورنگزيب عالمگير]] جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. تنهن هوندي به ڊگهيون جنگيون، فوجي خرچ، صوبائي سياسي اختلاف ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا. 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سلطنت جي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

ارڙهين صديءَ ۾ [[مراٺا سلطنت|مراٺن]]، [[سک]] قوتن، خودمختيار صوبائي حڪمرانن ۽ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي عروج مغل شهنشاهن جي حقيقي اقتدار کي محدود ڪيو. 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي حملي پڻ سلطنت کي وڏو سياسي ۽ مالي نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858|هندستان جي حڪومت بابت قانون]] وسيلي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمراني ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪومت شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جا نالا ==

=== تيموري سلطنت ===

بابر ۽ سندس جانشينن جو تعلق [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان هو. انهيءَ سبب مغل شاهي خاندان پنهنجي سياسي مشروعيت لاءِ [[امير تيمور]] جي نسب ۽ حڪمرانيءَ جي روايتن کي اهميت ڏيندو هو. همعصر ۽ بعد وارن فارسي ماخذن ۾ هن گهراڻي ۽ ان جي حڪومت لاءِ تيموري نسبت استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;Avari2013&quot;&gt;{{cite book
 |last=Avari
 |first=Burjor
 |title=Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent
 |publisher=Routledge
 |year=2013
 |isbn=9780415580618
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل شاهي خاندان جي تاريخي سڃاڻپ ۾ وچ ايشيائي ترڪ-منگول روايتون، فارسي درٻاري ثقافت ۽ هندستاني سياسي ۽ سماجي ماحول گڏجي اثرانداز ٿيا. ان ڪري سلطنت کي رڳو هڪ نسلي يا ثقافتي سڃاڻپ تائين محدود ڪرڻ تاريخي لحاظ کان مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2002
 |isbn=9780521522915
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گورڪاني سلطنت ===

مغل حڪمران گهراڻي لاءِ '''گورڪاني''' يا '''گورڪانيان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. ''گورڪان''، منگولي لفظ ''ڪورگان'' (''kürägän'') جي فارسي صورت آهي، جنهن جي معنيٰ '''داماد''' آهي. اهو لقب تيمور جي چنگيزي خاندان سان شاديءَ واري نسبت سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Thackston2&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |editor-last=Thackston
 |editor-first=Wheeler M.
 |title=The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor
 |publisher=Modern Library
 |location=New York
 |year=2002
 |isbn=9780375761379
 |page=xlvi
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گورڪاني نسبت مغل شاهي خاندان جي سياسي سڃاڻپ جو اهم حصو هئي. ان نسبت سان تيموري ۽ چنگيزي حڪمرانيءَ جي روايتن سان لاڳاپو ظاهر ڪيو ويندو هو.

=== مغل يا مغول ===

'''مغل''' لفظ [[منگول]] جي عربي ۽ فارسي صورتن مان نڪتل آهي. يورپي لکتن ۾ مغل حڪمرانن لاءِ ''Mogul'' ۽ ''Mughal'' جهڙا لفظ استعمال ٿيا، جيڪي پوءِ تاريخ نويسيءَ ۾ عام ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Hodgson&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hodgson
 |first=Marshall G. S.
 |title=The Venture of Islam
 |volume=3
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2009
 |isbn=9780226346885
 |page=62
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مغل حڪمران گهراڻي جو نسبي تعلق چنگيزي روايتن سان پڻ هو، پر ان جي درٻاري، ادبي ۽ انتظامي ثقافت تي فارسي ۽ تيموري اثر تمام گهرا هئا.

=== هندستان ۽ سلطنتِ هندستان ===

مغل دور جي سياسي ۽ انتظامي لکتن ۾ '''هندستان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. [[آئينِ اڪبري]] ۽ ٻين فارسي ماخذن ۾ هندستان کي جاگرافيائي، سياسي ۽ انتظامي مفهوم ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Vanina2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Vanina
 |first=Eugenia
 |title=Medieval Indian Mindscapes: Space, Time, Society, Man
 |publisher=Primus Books
 |year=2012
 |isbn=9789380607191
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سياسي اصطلاحن ۾ ''سلطنتِ هندستان''، ''مملڪت'' ۽ ''قلمرو'' جهڙا لفظ پڻ ملن ٿا. خاص طور ارڙهين صديءَ جي سياسي لکتن ۾ ''سلطنتِ هندستان'' جو تصور مرڪزي شهنشاهي اقتدار ۽ مختلف صوبائي حڪومتن جي لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.

=== نالن جو تقابلي جائزو ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a9bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل سلطنت جا تاريخي ۽ رائج نالا'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | ٻولي يا پسمنظر
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي مفهوم
|-
| '''مغل سلطنت'''
| جديد سنڌي ۽ انگريزي تاريخ نويسي
| ڏکڻ ايشيا ۾ تيموري اصل جي حڪمران گهراڻي جي سلطنت
|-
| '''مغليه سلطنت'''
| اردو ۽ سنڌي استعمال
| مغل سلطنت جو متبادل رائج نالو
|-
| '''تيموري سلطنت'''
| شاهي خانداني نسبت
| امير تيمور جي نسل ۽ سياسي ورثي سان لاڳاپو
|-
| '''گورڪاني سلطنت'''
| فارسي ۽ تيموري روايت
| گورڪاني شاهي گهراڻي جي نسبت
|-
| '''سلطنتِ هندستان'''
| فارسي سياسي ۽ انتظامي اصطلاح
| هندستان ۾ شهنشاهي حڪمراني ۽ ان جو قلمرو
|-
| '''Mughal Empire'''
| انگريزي
| جديد عالمي تاريخ نويسيءَ ۾ عام نالو
|}

== تاريخ ==

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

=== بابر جو خانداني ۽ سياسي پسمنظر ===

[[ظهيرالدين محمد بابر]] وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] [[فرغانه]] جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو. پيءُ جي پاسي کان بابر جو تعلق ترڪ بڻيل [[برلاس]] قبيلي سان هو، جڏهن ته ماءُ جي پاسي کان سندس نسب چنگيزي خاندان سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;/&gt;

بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ فرغانه ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. هن سمرقند تي مختلف وقتن تي قبضو ڪيو، پر [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪ قوتن جي عروج سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.

وچ ايشيا ۾ سياسي ۽ فوجي ناڪامين کان پوءِ بابر ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪري اتي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

ڪابل سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. هن اتان افغانستان جي ٻين علائقن، پنجاب ۽ اتر هندستان ڏانهن مهمون منظم ڪيون.

=== هندستان ڏانهن پيشقدمي ===

[[سلطنت دهلي]] جي آخري لوڌي حڪمران [[ابراهيم لوڌي]] جي دور ۾ افغان اميرن ۽ صوبائي سردارن وچ ۾ سياسي اختلاف وڌيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا ۽ ابراهيم لوڌي خلاف سندس مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

انهن رابطن بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا پيدا ڪيا. تنهن هوندي به بابر جي هندستاني مهمن کي رڳو دولت خان جي دعوت جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن، پنجاب بابت اڳوڻن ارادن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

بابر پنهنجي فوج ۾ گھوڙيسوار دستن، بارودي هٿيارن ۽ ميداني توپخاني کي گڏيل حڪمت عمليءَ تحت استعمال ڪيو. وچ ايشيا جي جنگي تجربن سندس فوجي تنظيم ۽ حڪمت عمليءَ تي اثر وڌو.

=== پاڻي پت جي پهرين جنگ (1526ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}}

21 اپريل 1526ع تي بابر جي فوج ۽ ابراهيم لوڌي جي فوج وچ ۾ [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ فيصلائتي جنگ لڳي.

بابر پنهنجي فوجي صف بنديءَ ۾ توپخاني، بندوق بردار دستن، رڪاوٽن ۽ گھوڙيسوار حملي جي حڪمت عملين کي استعمال ڪيو. سندس فوج ۾ عثماني جنگي طريقن کان واقف توپچي پڻ شامل هئا.

ابراهيم لوڌي جي فوج ۾ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گھوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي شامل هئا. بابر جي فوج لوڌي فوج کي شڪست ڏني ۽ ابراهيم لوڌي جنگ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جنگ ۾ بارودي هٿيارن ۽ فوجي تنظيم اهم ڪردار ادا ڪيو. بهرحال، اها دعويٰ ته ابراهيم لوڌي جي فوج بابر کان لازمي طور ڏهه ڀيرا وڏي هئي، يا سندس شڪست جو اڪيلو سبب توپن جي آواز کان هاٿين جو ڀڄڻ هو، احتياط سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ فوجي تعداد ۽ جنگ جي تفصيلن بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر [[دهلي]] ۽ [[آگرو|آگري]] تي قبضو ڪيو. آگرو نئين مغل حڪومت جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== خانوا، چنديري ۽ گهاگهرا جون جنگيون ===

{{Main|خانوا جي جنگ}}

پاڻي پت جي فتح باوجود بابر جي حڪومت کي اتر هندستان جي ٻين طاقتور حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

1527ع ۾ [[ميواڙ]] جي حڪمران [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ ۾ راجپوت اتحاد ۽ بابر جي فوج وچ ۾ [[خانوا جي جنگ]] لڳي. راڻا سانگا اتر هندستان جي اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻن مان هڪ هو.

خانوا جي جنگ ۾ بابر جي فوج راجپوت اتحاد کي شڪست ڏني. ان فتح سان مغل اقتدار کي وڌيڪ استحڪام مليو.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hooja
 |first=Rima
 |title=A History of Rajasthan
 |publisher=Rupa
 |year=2006
 |isbn=9788129115010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1528ع ۾ بابر [[چنديري]] جي مهم هلائي ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ذريعي افغان مخالف قوتن کي شڪست ڏني.

انهن جنگين سان اتر هندستان ۾ مغل اقتدار جي فوجي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ مدد ملي، پر مقامي سردارن ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== بابر جي وفات ۽ جانشيني ===

بابر 26 ڊسمبر 1530ع تي آگري ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.

بابر کي شروعات ۾ آگري ۾ دفنايو ويو هو. بعد ۾ سندس مڙهه ڪابل منتقل ڪيو ويو، جتي [[باغ بابر]] ۾ سندس مقبرو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

بابر جي حڪومت هندستان ۾ رڳو چار سال هلي، پر هن هڪ اهڙي شاهي گهراڻي جو بنياد رکيو جنهن جي سياسي ۽ ثقافتي ورثي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Humayun detail.jpg|thumb|right|200px|[[همايون]] جو تصويري خاڪو، جيڪو سترهين صديءَ جي مغل مصوريءَ سان تعلق رکي ٿو.]]

=== همايون جي ابتدائي حڪومت (1530ع–1540ع) ===

[[نصيرالدين محمد همايون]] 1530ع ۾ پنهنجي والد بابر جي وفات کان پوءِ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

همايون جي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ مغل سلطنت جا انتظامي ۽ فوجي بنياد اڃا مڪمل طور مضبوط نه ٿيا هئا. سندس ڀائرن، خاص طور [[ڪامران مرزا]]، جي سياسي مفادن ۽ مختلف علائقن ۾ افغان قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو '''فريد خان''' هو.

فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت، انتظامي صلاحيت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

{{Main|شير شاهه سوري|چوسا جي جنگ|قنوج جي جنگ}}

1539ع ۾ [[چوسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.

1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي. انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي دهلي ۽ آگري جو اقتدار ڇڏڻو پيو.

شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪري [[سوري سلطنت]] جو بنياد وڌو. اهڙيءَ طرح 1540ع کان 1555ع تائين مغل حڪومت جي تسلسل ۾ سياسي وقفو پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا انتظامي ۽ مالياتي سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.

هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.

زميني محصول جي وصولي، رستن جي حفاظت ۽ فوجي نگرانيءَ کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف انتظامي قدم کنيا ويا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرانڊ ٽرنڪ روڊ ===

{{Main|گرانڊ ٽرنڪ روڊ}}

شير شاهه سوري پنهنجي دور ۾ قديم واپاري ۽ فوجي رستن جي مرمت، توسيع ۽ انتظام تي ڌيان ڏنو.

انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ '''[[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]]''' پڻ شامل هو، جنهن کي سنڌي ۽ اردوءَ ۾ '''جرنيلي سڙڪ''' به چيو ويندو آهي.

هيءُ رستو ڏکڻ ايشيا جي قديم مواصلاتي رستن جي هڪ ڊگهي تاريخ سان لاڳاپيل هو. [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ پڻ اتر هندستان ۾ ڊگها شاهي ۽ واپاري رستا موجود هئا. تنهنڪري گرانڊ ٽرنڪ روڊ کي مڪمل طور شير شاهه سوري جي نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.

شير شاهه جي دور ۾ رستن جي مرمت، سرائن جي تعمير، مسافرن ۽ واپاري قافلن لاءِ سهولتن ۽ ٽپال جي انتظام کي اهميت ڏني وئي. بعد ۾ مغل ۽ برطانوي دورن ۾ انهن رستن کي وڌيڪ ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مشهور اردو صحافي ۽ ليکڪ [[رضا علي عابدي]] پنهنجي سفرنامي '''جرنيلي سڙڪ''' ۾ هن تاريخي رستي سان لاڳاپيل مختلف شهرن، آبادين ۽ تاريخي ماڳن جو ذڪر ڪيو آهي.

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.

همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.

1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.

15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.

همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.

فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== شير شاهه جي وفات ۽ سوري گهراڻي جا اختلاف ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.

سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] تخت نشين ٿيو ۽ 1554ع تائين حڪومت ڪئي.

اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا. مختلف افغان سردارن ۽ شاهي دعويدارن وچ ۾ اقتدار لاءِ تڪرار وڌيا.

انهن اختلافن سبب اتر هندستان ۾ سوري حڪومت جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي (1555ع) ===

همايون سوري گهراڻي جي سياسي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو.

سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني. انهيءَ فتح کان پوءِ همايون دهليءَ ۾ مغل اقتدار بحال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

همايون جي واپسيءَ کي مغل سلطنت جي تاريخ ۾ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان 1540ع کان جاري سوري اقتدار جو وقفو ختم ٿيو.

=== همايون جي وفات (1556ع) ===

همايون پنهنجي ٻيهر حاصل ڪيل سلطنت تي گهڻو عرصو حڪومت نه ڪري سگهيو.

1556ع ۾ هو دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر]] تخت نشين ٿيو. اڪبر جي ننڍي عمر سبب حڪومت جي شروعاتي دور ۾ [[بيرم خان]] سندس سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ بڻيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== بابر کان اڪبر تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جي قيام ۽ بحاليءَ جا اهم واقعا (1483ع–1556ع)'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1483ع
| [[بابر]] جي پيدائش
| تيموري گهراڻي جي مستقبل جي بانيءَ جو جنم
|-
| 1504ع
| بابر جو ڪابل تي قبضو
| ڪابل بابر جي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻيو
|-
| 1526ع
| [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| ابراهيم لوڌي جي شڪست ۽ مغل سلطنت جو بنياد
|-
| 1527ع
| [[خانوا جي جنگ]]
| راڻا سانگا جي اتحاد خلاف بابر جي فتح
|-
| 1528ع
| چنديري جي مهم
| وچ هندستان ۾ مغل فوجي اثر جي واڌ
|-
| 1529ع
| گهاگهرا جي جنگ
| افغان مخالف قوتن خلاف بابر جي ڪاميابي
|-
| 1530ع
| بابر جي وفات
| همايون جي تخت نشيني
|-
| 1539ع
| [[چوسا جي جنگ]]
| شير شاهه سوري جي همايون خلاف فتح
|-
| 1540ع
| [[قنوج جي جنگ]]
| همايون جي شڪست ۽ سوري گهراڻي جو اقتدار
|-
| 1542ع
| [[عمرڪوٽ]] ۾ اڪبر جي پيدائش
| سنڌ ۽ مغل شاهي تاريخ جو اهم گڏيل واقعو
|-
| 1545ع
| شير شاهه سوري جي وفات
| اسلام شاهه سوري جي جانشيني
|-
| 1554ع
| اسلام شاهه سوري جي وفات
| سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا تڪرار
|-
| 1555ع
| همايون جي واپسي
| دهليءَ ۾ مغل اقتدار جي بحالي
|-
| 1556ع
| همايون جي وفات
| اڪبر جي تخت نشيني
|}

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر اعظم}}

[[فائل:Akbar hunting in an enclosure.jpg|thumb|کاٻو|250px|[[اڪبر اعظم]] جي دور جي مغل مصوري، جنهن ۾ شاهي شڪار جو منظر ڏيکاريل آهي.]]

'''جلال الدين محمد اڪبر''' (حڪومت: 1556ع–1605ع) مغل سلطنت جي اهم ۽ اثرائتن حڪمرانن مان هڪ هو. هو [[همايون]] ۽ [[حميده بانو بيگم]] جو پٽ هو، جنهن جي پيدائش 15 آڪٽوبر 1542ع تي [[سنڌ]] جي تاريخي شهر [[عمرڪوٽ]] ۾ ٿي. همايون ان وقت [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ جلاوطنيءَ واري زندگي گذاري رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Ballhatchet
 |first=Kenneth A.
 |title=Akbar
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |url=https://www.britannica.com/biography/Akbar
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1556ع ۾ همايون جي وفات کان پوءِ اڪبر ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو. سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست، فوجي اڳواڻ ۽ انتظامي صلاحڪار طور اهم ڪردار ادا ڪيو. بيرم خان جي مدد سان مغل حڪومت پنهنجي مخالف قوتن خلاف فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون ۽ اتر هندستان ۾ اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي ٻي جنگ (1556ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي ٻي جنگ}}

همايون جي وفات کان پوءِ اتر هندستان ۾ مغل اقتدار ٻيهر خطري ۾ پئجي ويو. سوري دور جي سياسي اختلافن مان فائدو وٺندي [[هيمو]]، جيڪو افغان حڪمران [[عادل شاهه سوري]] جي انتظام ۾ اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو، دهليءَ تي قبضو ڪيو.
5 نومبر 1556ع تي [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ هيمو جي فوج ۽ اڪبر جي فوج وچ ۾ جنگ لڳي. مغل فوج جي قيادت ۾ بيرم خان اهم ڪردار ادا ڪيو.
جنگ دوران هيمو زخمي ٿيو ۽ سندس فوج جي صفن ۾ انتشار پيدا ٿيو. نتيجي ۾ مغل فوج ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ فتح سان اڪبر جي حڪومت لاءِ دهلي ۽ اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪرڻ جا موقعا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
پاڻي پت جي ٻي جنگ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ فيصلائتو واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان همايون جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران کي منهن ڏيڻ ۾ مدد ملي.

=== بيرم خان جي سرپرستي ۽ اڪبر جو ذاتي اقتدار ===

بيرم خان اڪبر جي شروعاتي حڪومت ۾ وڏي سياسي ۽ فوجي اثر جو مالڪ هو. هن مغل اقتدار جي بحاليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر وقت گذرڻ سان شاهي درٻار ۾ سندس اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيا.
1560ع ۾ اڪبر بيرم خان جي سرپرستي ختم ڪري حڪومت جا معاملا پنهنجي هٿ ۾ وٺڻ شروع ڪيا. بيرم خان کي حج تي وڃڻ جي اجازت ڏني وئي، پر سفر دوران 1561ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
بيرم خان جي سرپرستيءَ جي خاتمي کان پوءِ اڪبر شاهي درٻار، فوج ۽ صوبائي انتظام تي پنهنجو سڌو اختيار وڌايو.

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر پنهنجي ڊگهي حڪومت دوران جنگ، سفارتڪاري، سياسي ٺاهه ۽ مقامي حڪمرانن سان اتحاد وسيلي مغل سلطنت جي حدن کي وڏي پيماني تي وڌايو.

سندس دور ۾ [[مالوا]]، [[گجرات]]، [[بنگال]]، [[ڪشمير]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ دکن جي ڪجهه علائقن تي مغل اقتدار قائم ٿيو يا وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

مغل سلطنت جي توسيع هڪ ئي فوجي مهم جو نتيجو نه هئي، پر ڪيترن ڏهاڪن تائين هلندڙ جنگين، انتظامي قدمن ۽ سياسي لاڳاپن جو نتيجو هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5c9d7;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''اڪبر جي دور ۾ اهم فوجي مهمون ۽ علائقائي توسيع'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | اهم واقعو
|-
| 1561ع
| [[مالوا]]
| مغل فوج جي مهم ۽ مالوا تي اقتدار قائم ڪرڻ
|-
| 1562ع کان پوءِ
| [[راجپوتانا]]
| ڪجهه راجپوت حڪمرانن سان سياسي ۽ شاهي اتحاد
|-
| 1568ع
| [[چتوڙڳڙهه]]
| چتوڙ جي قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1569ع
| [[رنٿمبور قلعو]]
| اهم راجپوت قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1572ع–1573ع
| [[گجرات]]
| گجرات جي فتح ۽ مغل انتظام جي توسيع
|-
| 1574ع–1576ع
| [[بهار]] ۽ [[بنگال]]
| افغان مخالف قوتن خلاف فوجي مهمون
|-
| 1585ع–1586ع
| [[ڪشمير]]
| ڪشمير ۾ مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1591ع–1592ع
| [[سنڌ]]
| [[مرزا جاني بيگ]] سان جنگيون ۽ ڏکڻ سنڌ جي مغل اقتدار هيٺ اچڻ
|-
| 1595ع
| [[قنڌار]]
| قنڌار جو مغل اقتدار ۾ اچڻ
|-
| 1595ع–1601ع
| [[دکن]]
| احمدنگر، برار ۽ ٻين دکني علائقن ۾ فوجي مهمون
|}

=== راجپوت رياستن سان لاڳاپا ===

{{Main|مغل-راجپوت لاڳاپا}}

اڪبر جي سياسي حڪمت عمليءَ ۾ [[راجپوت]] حڪمرانن سان لاڳاپا خاص اهميت رکندا هئا. [[راجپوتانا]]، جيڪو گهڻو ڪري موجوده [[راجسٿان]] سان لاڳاپيل آهي، ڪيترين ننڍين ۽ وڏين رياستن تي مشتمل هو.
اڪبر انهن رياستن سان مختلف طريقن سان لاڳاپا قائم ڪيا. ڪجهه حڪمرانن سان شاهي شاديون، سياسي معاهدا ۽ فوجي اتحاد ڪيا ويا، جڏهن ته ٻين خلاف فوجي مهمون هلايون ويون.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;
[[آمير]] جي ڪڇواها راجپوت خاندان سان مغلن جا لاڳاپا خاص طور اهم هئا. انهيءَ خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۽ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي پهتا.
اڪبر جي زالن مان هڪ، جيڪا بعد جي تاريخي روايتن ۾ [[مريم الزماني]] جي نالي سان مشهور آهي، آمير جي راجپوت حڪمران خاندان سان تعلق رکندي هئي. سندس پٽ شهزادو سليم پوءِ [[جهانگير]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مغل-راجپوت اتحاد سبب راجپوت اميرن کي مغل انتظام ۽ فوج ۾ اهم مقام مليو. ان سان گڏ مغل درٻار جي ثقافت، مصوري، لباس ۽ فن تعمير ۾ مختلف مقامي روايتن جو اثر وڌيو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;&gt;{{cite book
 |last=Eaton
 |first=Richard M.
 |title=India in the Persianate Age: 1000–1765
 |publisher=University of California Press
 |year=2019
 |isbn=9780520325128
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به سموريون راجپوت رياستون مغل اقتدار جون حامي نه بڻيون. [[ميواڙ]] جي حڪمران [[مهارانا پرتاپ]] اڪبر جي سياسي بالادستي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.
1576ع ۾ [[هلدي گهاٽي جي جنگ]] مغل فوج ۽ مهارانا پرتاپ جي فوج وچ ۾ لڳي. مغل فوج جي قيادت [[راجا مان سنگهه]] ڪئي. جنگ ۾ مغل فوج ميدان تي غالب رهي، پر مهارانا پرتاپ جي مزاحمت ختم نه ٿي ۽ ميواڙ ۾ جدوجهد جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;

=== جاٽ ۽ ٻين مقامي گروهن سان لاڳاپا ===

مغل سلطنت جي استحڪام ۾ مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، واپاري برادرين ۽ فوجي گروهن سان لاڳاپن جو پڻ اهم ڪردار هو.
[[پنجاب]] ۽ اتر هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ [[جاٽ]] زميندار ۽ قبيلائي گروهه مغل انتظام سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکندا هئا. ڪجهه مقامي سردارن کي جاگيرون ۽ انتظامي ذميواريون مليون، جڏهن ته ٻين گروهن سان محصول، زمين ۽ سياسي اختيارن بابت تڪرار پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
ڪجهه نوآبادياتي دور جي قبيلائي لکتن ۾ ''اڪبري جاٽ''، ''جهانگيري جاٽ'' ۽ ٻين نالن سان مقامي سماجي درجن جو ذڪر ملي ٿو. اهڙن نالن کي سموري جاٽ برادريءَ جي هڪجهڙي تاريخي حيثيت جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاص علائقائي ۽ سماجي روايتن سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Ibbetson1990&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ibbetson
 |first=Denzil
 |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province
 |publisher=Asian Educational Services
 |year=1990
 |isbn=9788120605053
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انتظامي نظام جي تنظيم ===

اڪبر مغل سلطنت جي مرڪزي ۽ صوبائي انتظام کي وڌيڪ منظم ڪيو. سندس دور ۾ فوجي خدمت، درٻاري عهدا، محصول جي وصولي ۽ صوبائي حڪمرانيءَ لاءِ نسبتاً منظم ضابطا اختيار ڪيا ويا.
[[ابوالفضل علامي]] جي تصنيف ''[[آئينِ اڪبري]]'' اڪبر جي انتظامي نظام بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل انتظام ۾ شهنشاهه مرڪزي اقتدار جو سرچشمو هو. صوبن ۾ شاهي نمائندا، فوجي عملدار، محصول گڏ ڪندڙ ۽ عدالتي اختيار رکندڙ اهلڪار مقرر ڪيا ويندا هئا.

=== منصبداري نظام ===

{{Main|منصبداري نظام}}

اڪبر جي دور ۾ '''منصبداري نظام''' کي وڌيڪ منظم صورت ڏني وئي. ''منصب'' مان مراد سرڪاري درجو يا عهدو هو.
منصبدارن کي سندن درجي مطابق فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون وينديون هيون. منصب جو درجو عهديدار جي درٻاري حيثيت، پگهار ۽ فوجي ذميوارين سان لاڳاپيل هوندو هو.
مغل منصبداري نظام ۾ بعد ۾ '''ذات''' ۽ '''سوار''' جا درجا نمايان ٿيا. ''ذات'' عهديدار جي ذاتي درجي ۽ حيثيت کي ظاهر ڪندو هو، جڏهن ته ''سوار'' گھوڙيسوار فوج سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ وظيفن جي حساب ۾ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
منصبداري نظام جو مقصد مختلف نسلي، مذهبي ۽ علائقائي پسمنظر رکندڙ اميرن کي شاهي خدمت جي هڪ گڏيل انتظامي ڍانچي ۾ شامل ڪرڻ هو.

=== صوبائي انتظام ===

مغل سلطنت کي وڏن انتظامي صوبن ۾ ورهايو ويو، جن کي '''صوبا''' سڏيو ويندو هو.
هر صوبي ۾ شاهي انتظام لاءِ مختلف عملدار مقرر ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ '''صوبيدار'''، '''ديوان'''، '''بخشي'''، '''قاضي''' ۽ ٻيا اهلڪار شامل هئا.
صوبيدار عام طور سياسي ۽ فوجي انتظام سان لاڳاپيل هوندو هو، جڏهن ته ديوان مالياتي انتظام ۽ محصول جي نگراني ڪندو هو.
صوبن جي اندر '''سرڪار''' ۽ '''پرڳڻو''' جهڙا ننڍا انتظامي يونٽ موجود هئا. مختلف دورن ۾ انهن يونٽن جون حدون ۽ انتظامي حيثيت بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== مالياتي ۽ زميني محصول جا سڌارا ===

اڪبر جي دور ۾ زمين جي پيداوار ۽ محصول جي تعين کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ سڌارا ڪيا ويا.
انهن سڌارن سان [[راجا ٽوڊر مل]] جو نالو خاص طور ڳنڍيل آهي. زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار، اگهن ۽ گذريل سالن جي حسابن کي محصول جي تعين ۾ اهميت ڏني وئي.
'''دهسالا''' نظام تحت ڪيترن علائقن ۾ پيداوار ۽ اگهن جي ڏهن سالن جي حسابن مان اوسط ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
بهرحال، اهو نظام سموري سلطنت ۾ هڪجهڙي صورت ۾ لاڳو نه هو. مختلف علائقن ۾ محصول جي وصوليءَ جا طريقا زميني حالتن، فصلن ۽ مقامي روايتن مطابق بدلجندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== واپار ۽ معاشي سرگرميون ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جي سياسي استحڪام ۽ وڏين منڊين جي گڏجڻ سبب واپار ۽ شهري معاشي سرگرمين کي هٿي ملي.
[[آگرو]]، [[لاهور]]، [[دهلي]]، [[احمد آباد]] ۽ [[فتح پور سيڪري]] جهڙا شهر اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هئا.
سلطنت جي مختلف علائقن مان ڪپهه، ڪپڙو، اناج، مصالحا، ڌاتوءَ جون شيون ۽ ٻيو سامان واپار ذريعي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچندو هو.
سمنڊ رستي واپار ۾ [[گجرات]] ۽ [[بنگال]] جي بندرگاهن جو خاص ڪردار هو. مغل دور ۾ ڏکڻ ايشيا جا واپاري نيٽ ورڪ [[هندي سمنڊ]] جي ٻين علائقن سان پڻ ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== مذهبي پاليسي ۽ رواداري ===

اڪبر جي دور جي مذهبي پاليسي مغل تاريخ جو اهم موضوع آهي.
هن مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا. 1563ع ۾ هندو زيارتين تي لاڳو زيارت محصول ۽ 1564ع ۾ غير مسلم رعيت تي لاڳو [[جزيه]] ختم ڪرڻ سندس اهم قدمن مان هئا.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
اڪبر جي درٻار ۾ مسلمان، هندو، جين، عيسائي ۽ زرتشتي مذهبي عالمن ۽ مفڪرن سان بحث مباحثا ٿيندا هئا.
[[فتح پور سيڪري]] ۾ قائم ڪيل '''عبادت خانو''' اهڙن بحثن جو اهم مرڪز هو.
اڪبر جي مذهبي سوچ ۾ مختلف عقيدن کي سمجهڻ ۽ حڪمرانيءَ ۾ مذهبي فرقن کان مٿانهين سياسي وفاداري پيدا ڪرڻ جون ڪوششون نمايان هيون.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صلح ڪل ===

اڪبر جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل '''صلح ڪل''' جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي گروهن سان وسيع سياسي هم آهنگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.
هن تصور تحت حڪمران لاءِ رعايا سان انصاف، امن ۽ مختلف عقيدن سان لاڳاپيل ماڻهن کي انتظام ۾ شامل ڪرڻ کي اهميت ڏني وئي.
مغل درٻار ۾ ڪيترن هندو ۽ راجپوت اميرن کي اعليٰ فوجي ۽ انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو ويو.
تنهن هوندي به اڪبر جي پاليسيءَ کي جديد معنائن ۾ مڪمل سيڪيولر رياست جي قيام جي برابر سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جو سياسي ۽ مذهبي ماحول جديد قومي رياستن کان مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== دين الاهي يا توحيد الاهي ===

{{Main|دين الاهي}}

اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي تجربن سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.
1582ع جي لڳ ڀڳ اڪبر جي درٻار ۾ هڪ محدود روحاني ۽ اخلاقي سلسلي جو تصور اڀريو، جنهن ۾ شهنشاهه سان ذاتي وفاداري ۽ مخصوص اخلاقي اصولن کي اهميت ڏني وئي.
هن سلسلي ۾ شامل ماڻهن جو تعداد محدود هو. اهو عام رعيت لاءِ لازمي مذهب نه بڻيو ۽ نه ئي ان کي سموري مغل سلطنت جو سرڪاري مذهب قرار ڏئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== ادب، مصوري ۽ علم جي سرپرستي ===

اڪبر جي دور ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي، مصوري ۽ علمي ترجمن کي وڏي سرپرستي ملي.
[[ابوالفضل علامي]] اڪبر جي درٻار جو اهم عالم ۽ مؤرخ هو. سندس تصنيفون '''[[اڪبرنامو]]''' ۽ '''[[آئينِ اڪبري]]''' مغل سلطنت جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي تاريخ جا اهم ماخذ آهن.
اڪبر جي دور ۾ سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي ڪجهه اهم ڪتابن جا فارسي ترجما پڻ ڪرايا ويا.
انهن ترجمن مان '''رزم نامو'''، يعني [[مهاڀارت]] جو فارسي ترجمو، خاص اهميت رکي ٿو.
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني روايتن جو ميلاپ وڌيڪ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 27 آڪٽوبر 1605ع تي وفات ڪئي. کيس آگري جي ڀرپاسي [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ شهزادو سليم '''نورالدين محمد جهانگير''' جي لقب سان تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;


== جهانگير جو دور (1605ع–1627ع) ==

{{Main|جهانگير}}

[[نورالدين محمد جهانگير]] (30 آگسٽ 1569ع – 28 آڪٽوبر 1627ع) مغل سلطنت جو چوٿون شهنشاهه هو، جنهن 1605ع کان 1627ع تائين حڪومت ڪئي. سندس پيدائشي نالو '''سليم''' هو. هو [[اڪبر اعظم]] ۽ سندس راجپوت زال [[مريم الزماني]] جو پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Mohammada&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohammada
 |first=Malika
 |title=The Foundations of the Composite Culture in India
 |publisher=Aakar Books
 |year=2007
 |isbn=9788189833183
 |page=300
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilbert2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Gilbert
 |first=Marc Jason
 |title=South Asia in World History
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2017
 |isbn=9780199760343
 |page=79
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جهانگير جو دور مغل سلطنت جي سياسي تسلسل، درٻاري ثقافت، مصوري، سفارتي لاڳاپن ۽ شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد جي لحاظ کان اهم هو. سندس حڪومت گهڻي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل انتظامي نظام تي ٻڌل رهي، جيتوڻيڪ شاهي خاندان جي اندروني اختلافن ۽ درٻاري اميرن جي وڌندڙ اثر سبب نوان سياسي مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ===

شهزادي سليم جي پيدائش 1569ع ۾ [[فتح پور سيڪري]] جي ڀرپاسي ٿي. سندس نالو مشهور [[چشتي سلسلو|چشتي]] صوفي بزرگ [[شيخ سليم چشتي]] جي نسبت سان رکيو ويو.
مغل روايتن موجب اڪبر پنهنجي اولاد جي خواهش سان صوفي بزرگن کان دعائون گهرندو هو. شيخ سليم چشتي سان اڪبر جا لاڳاپا انهيءَ پسمنظر ۾ خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;
شهزادي سليم کي شاهي خاندان جي روايت مطابق تعليم ۽ فوجي تربيت ڏني وئي. سندس تربيت ۾ فارسي ادب، تاريخ، انتظامي معاملن ۽ فوجي مهارتن کي اهميت حاصل هئي.
شهزادي جي حيثيت ۾ سليم کي مختلف انتظامي ۽ فوجي ذميواريون مليون، پر سندس پيءُ اڪبر سان سياسي اختلاف پڻ پيدا ٿيا.

=== اڪبر ۽ شهزادي سليم جا اختلاف ===

اڪبر جي حڪومت جي پوئين دور ۾ شهزادي سليم ۽ شاهي درٻار جي ڪجهه طاقتور اميرن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
سليم پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ الڳ درٻاري حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهيءَ صورتحال سبب اڪبر جي جانشينيءَ جو سوال پيچيده ٿي ويو.
مغل تاريخي روايتن ۾ [[ابوالفضل علامي]] جي قتل کي پڻ شهزادي سليم سان ڳنڍيو ويو آهي. 1602ع ۾ ابوالفضل کي [[بير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن قتل ڪيو. ڪيترن تاريخي ماخذن موجب انهيءَ ڪارروائيءَ ۾ سليم جو ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
انهيءَ واقعي اڪبر ۽ سليم جي لاڳاپن کي وڌيڪ متاثر ڪيو.

=== تخت نشيني (1605ع) ===

27 آڪٽوبر 1605ع تي اڪبر جي وفات کان پوءِ شهزادو سليم مغل تخت تي ويٺو.
هن '''نورالدين محمد جهانگير''' جو شاهي لقب اختيار ڪيو. ''جهانگير'' جي معنيٰ دنيا کي فتح ڪندڙ آهي.
جهانگير تخت تي ويهڻ کان پوءِ پنهنجي حڪومت جي جائز حيثيت مضبوط ڪرڻ، درٻاري اميرن جي وفاداري حاصل ڪرڻ ۽ سلطنت جي انتظامي تسلسل کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== جهانگير جو انتظامي نظام ===

جهانگير جي دور ۾ مغل سلطنت جو انتظام وڏي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل بنيادن تي هلندو رهيو.
[[منصبداري نظام]]، صوبائي انتظام، زميني محصول جي وصولي ۽ شاهي درٻار جي عهديدارن جو نظام برقرار رهيو.
جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ انصاف، حڪمراني، شاهي فرمانن ۽ درٻاري معاملن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.
سندس حڪومت سان منسوب مشهور '''زنجيرِ عدل''' يا انصاف جي زنجير جو ذڪر پڻ ملي ٿو. روايت موجب شاهي محل جي ڀرسان اهڙي زنجير لڳائي وئي هئي، جنهن وسيلي رعيت شهنشاهه تائين پنهنجي شڪايت پهچائي سگهي ٿي.
انهيءَ انتظام جي عملي استعمال ۽ اثر بابت معاصر بيانن کي احتياط سان پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== خسرو مرزا جي بغاوت (1606ع) ===

{{Main|خسرو مرزا}}

1606ع ۾ جهانگير جي پٽ [[خسرو مرزا]] پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي.
خسرو شاهي خاندان اندر جانشينيءَ جي هڪ اهم دعويدار طور اڀريو هو. اڪبر جي آخري سالن دوران ڪجهه درٻاري اميرن سندس حمايت ڪئي هئي.
جهانگير جي تخت نشينيءَ کان پوءِ خسرو پنجاب ڏانهن روانو ٿيو ۽ پنهنجي حامين کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بهرحال، مغل فوج سندس بغاوت کي شڪست ڏني ۽ خسرو کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;
بغاوت جي ناڪاميءَ کان پوءِ خسرو ۽ سندس ڪيترن حامين کي سخت سزائون ڏنيون ويون.
خسرو کي انڌو ڪرڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن، پر سزا جي نوعيت، ان جي مڪمل ٿيڻ ۽ پوءِ ٿيل علاج بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن.
خسرو جي بغاوت جهانگير جي حڪومت جي شروعاتي دور جو هڪ اهم سياسي بحران هو.

=== گرو ارجن ديو ۽ مغل-سک لاڳاپا ===

{{Main|گرو ارجن ديو}}

[[گرو ارجن ديو]] سک مذهب جو پنجون گرو هو. جهانگير جي دور ۾ سندس موت مغل سلطنت ۽ سک برادريءَ جي لاڳاپن جو هڪ اهم واقعو بڻيو.
1606ع ۾ خسرو مرزا جي بغاوت کان پوءِ گرو ارجن ديو تي باغي شهزادي جي مدد ڪرڻ جو الزام لڳايو ويو.
جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ گرو ارجن بابت مذهبي ۽ سياسي خدشن جو ذڪر ڪيو آهي.
گرو ارجن کي گرفتار ڪيو ويو ۽ 1606ع ۾ لاهور ۾ سندس موت ٿيو. سک روايت ۾ هن واقعي کي شهادت طور ياد ڪيو ويندو آهي.
واقعي جي تفصيلن، مذهبي ۽ سياسي سببن ۽ سزا جي نوعيت بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BBCSikhs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Origins of Sikhism
 |website=BBC Religions
 |date=30 September 2009
 |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/history/history_1.shtml
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
گرو ارجن جي موت کان پوءِ سک برادريءَ جي سياسي ۽ فوجي تنظيم ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.
سندس جانشين [[گرو هرگوبند]] جي دور ۾ سک برادريءَ جي دفاعي ۽ عسڪري سرگرمين کي وڌيڪ اهميت ملي.

=== مذهبي پاليسي ===

جهانگير جي مذهبي پاليسيءَ ۾ اڪبر جي دور جي ڪيترن انتظامي روايتن جو تسلسل نظر اچي ٿو، پر سندس ذاتي مذهبي اظهار ۽ ڪجهه سياسي فيصلن ۾ فرق پڻ موجود هو.
جهانگير اسلامي عالمن، صوفين ۽ مذهبي ادارن سان لاڳاپا برقرار رکيا.
هن مذهبي عالمن ۽ روحاني شخصيتن کي '''مددِ معاش''' جي صورت ۾ زمين يا زميني آمدنيءَ جون عطائون ڏنيون.
''مددِ معاش'' مان مراد اهڙي عطا هئي، جيڪا عام طور مذهبي، علمي يا خيراتي مقصدن سان لاڳاپيل شخصيتن کي ڏني ويندي هئي.
مؤرخ [[منيس ڊي فاروقي]] موجب جهانگير جي دور ۾ اهڙين عطائن کي خاص اهميت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Faruqui
 |first=Munis D.
 |title=The Princes of the Mughal Empire, 1504–1719
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2012
 |isbn=9781107022171
 |pages=268–269
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جهانگير جي حڪومت کي صرف مذهبي رواداري يا صرف مذهبي سختيءَ جي هڪ ئي وصف سان بيان ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس مختلف فيصلا سياسي حالتن، مقامي تڪرارن ۽ درٻاري ضرورتن سان پڻ لاڳاپيل هئا.

=== نورجهان سان شادي ===

{{Main|نورجهان}}

[[نورجهان]] مغل تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين شاهي عورتن مان هڪ هئي.
سندس اصل نالو '''مهرالنساء''' هو. هوءَ فارسي پسمنظر رکندڙ خاندان سان تعلق رکندي هئي.
1611ع ۾ جهانگير مهرالنساء سان شادي ڪئي. شاديءَ کان پوءِ هوءَ شاهي درٻار ۾ وڌندڙ سياسي ۽ ثقافتي اثر جي مالڪ بڻجي وئي.
هن کي پهرين '''نور محل''' ۽ پوءِ '''نورجهان''' جا لقب مليا.
نورجهان جي خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۾ اهم عهدن تي پهتا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;/&gt;

=== نورجهان جو سياسي ڪردار ===

نورجهان رڳو شهنشاهه جي زال نه هئي، پر مغل درٻار جي سياسي فيصلن تي پڻ سندس نمايان اثر هو.
جهانگير جي حڪومت جي پوئين دور ۾ نورجهان، سندس پيءُ [[اعتماد الدوله]]، سندس ڀاءُ [[آصف خان]] ۽ ٻين درٻاري اميرن وچ ۾ سياسي اتحاد ۽ مقابلا پيدا ٿيا.
نورجهان جي نالي سان سڪا جاري ٿيڻ ۽ شاهي فرمانن ۾ سندس نالي ۽ مهر جي استعمال جا مثال سندس غير معمولي سياسي حيثيت ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Ruby
 |title=Domesticity and Power in the Early Mughal World
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2005
 |isbn=9780521850223
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه تاريخي بيانن ۾ جهانگير جي بيمارين ۽ ذاتي عادتن سبب حڪومت جي معاملن ۾ نورجهان جي وڌندڙ مداخلت جو ذڪر ملي ٿو.
بهرحال، نورجهان جي سياسي اثر کي جهانگير جي مڪمل بي اختياريءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي.
شهنشاهه، شاهي خاندان ۽ درٻاري اميرن وچ ۾ اقتدار جا لاڳاپا وقت سان بدلجندا رهيا.

=== جهانگير جون ذاتي عادتون ===

جهانگير جي يادگيرين ۽ بعد جي تاريخي لکتن ۾ سندس شراب نوشي ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت بيان موجود آهن.
ڪجهه مؤرخن سندس ذاتي عادتن کي حڪومت جي پوئين دور جي سياسي حالتن سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;Berndl2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Berndl
 |first=Klaus
 |title=National Geographic Visual History of the World
 |publisher=National Geographic Society
 |year=2005
 |isbn=9780792236955
 |pages=318–320
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بهرحال، جهانگير جي سموري حڪومت کي ذاتي عادتن جي بنياد تي ناڪام قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.
سندس دور ۾ مغل انتظامي نظام برقرار رهيو، درٻاري مصوريءَ کي ترقي ملي ۽ ڪيترن علائقن ۾ سياسي اقتدار جاري رهيو.

=== جهانگير ۽ شهزادو خرم ===

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جو پٽ [[شهزادو خرم]]، جيڪو پوءِ [[شاهجهان]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو، سندس دور جو اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو.
خرم کي مختلف فوجي مهمن ۾ ذميواريون ڏنيون ويون.
دکن ۽ راجپوت رياستن سان لاڳاپيل معاملن ۾ سندس ڪردار اهم رهيو.
وقت گذرڻ سان شاهي جانشينيءَ جي سوال تي خرم ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور گروهن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
1622ع ۾ خرم جهانگير خلاف بغاوت ڪئي. اها بغاوت ڪيترن سالن تائين مختلف صورتن ۾ جاري رهي.
آخرڪار خرم کي شاهي اقتدار سان ٺاهه ڪرڻو پيو، پر جانشينيءَ جو سوال جهانگير جي وفات تائين اهم سياسي مسئلو رهيو.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;/&gt;

=== قنڌار ۽ صفوي سلطنت ===

{{Main|مغل-صفوي لاڳاپا}}

[[قنڌار]] مغل سلطنت ۽ [[صفوي سلطنت]] وچ ۾ هڪ اهم سرحدي ۽ واپاري مرڪز هو.
هي شهر وچ ايشيا، ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکندو هو.
جهانگير جي دور ۾ قنڌار تي مغل ۽ صفوي دعوائن سبب سياسي ڇڪتاڻ جاري رهي.
1622ع ۾ صفوي شهنشاهه [[شاهه عباس اول]] جي فوجن قنڌار تي قبضو ڪيو.

قنڌار جو وڃائجي وڃڻ مغل سلطنت لاءِ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي نقصان هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ميواڙ سان سياسي ٺاهه ===

اڪبر جي دور ۾ [[ميواڙ]] جي راجپوت حڪمرانن مغل اقتدار خلاف ڊگهي مزاحمت ڪئي هئي.
جهانگير جي دور ۾ پڻ ميواڙ سان فوجي ۽ سياسي معاملا جاري رهيا.
1615ع ۾ [[راڻا امر سنگهه اول]] ۽ مغل درٻار وچ ۾ سياسي ٺاهه ٿيو.
ان ٺاهه سان ميواڙ ۽ مغل سلطنت جي لاڳاپن ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.
ميواڙ جي حڪمران خاندان پنهنجي علائقائي حيثيت برقرار رکندي مغل بالادستيءَ سان لاڳاپيل ڪجهه سياسي شرط قبول ڪيا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ مغل مصوري ===

جهانگير کي مصوري ۽ قدرتي دنيا جي مطالعي ۾ خاص دلچسپي هئي.
سندس دور ۾ مغل مصوريءَ ۾ انساني چهرن، پکين، جانورن، گلن ۽ قدرتي منظرن جي تصويرڪشيءَ کي وڌيڪ اهميت ملي.
مغل مصورن ۾ [[استاد منصور]]، [[ابوالحسن]] ۽ [[بشنداس]] جهڙا نالا خاص اهميت رکن ٿا.
جهانگير جي سرپرستيءَ ۾ تصويرن جي تفصيلي مشاهدي، رنگن جي نفاست ۽ حقيقت نگاريءَ کي ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، هندستاني ۽ يورپي فني روايتن جا اثر پڻ نظر اچن ٿا.

=== جهانگيرنامو ===

{{Main|تزڪ جهانگيري}}

'''[[تزڪ جهانگيري]]''' يا '''جهانگيرنامو''' جهانگير سان منسوب شاهي يادگيرين جو اهم مجموعو آهي.
هن ڪتاب ۾ شهنشاهه پنهنجي حڪومت، درٻاري معاملن، فوجي مهمن، مذهبي شخصيتن، قدرتي دنيا ۽ ذاتي تجربن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.
جهانگيرنامو مغل سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.
بهرحال، ٻين شاهي يادگيرين وانگر هن ڪتاب ۾ به شهنشاهه جي پنهنجي نقطه نظر کي اهميت حاصل آهي، تنهنڪري ان جي بيانن جو ٻين معاصر ماخذن سان تقابلي مطالعو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يورپي سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا ===

جهانگير جي دور ۾ مغل درٻار جا يورپي واپارين ۽ سفيرن سان لاڳاپا وڌيا.
[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا نمائندا هندستان ۾ واپاري سهولتون حاصل ڪرڻ لاءِ مغل درٻار سان رابطا قائم ڪندا هئا.
انگريز سفير [[ٿامس رو]] 1615ع ۾ جهانگير جي درٻار ۾ پهتو ۽ 1619ع تائين هندستان ۾ رهيو.
رو جي سفارتي مهم جو مقصد ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ واپاري موقعا ۽ شاهي سرپرستي حاصل ڪرڻ هو.
سندس سفرناما ۽ سفارتي لکڻيون مغل درٻار بابت يورپي نقطه نظر جا اهم تاريخي ماخذ آهن.&lt;ref name=&quot;Roe1926&quot;&gt;{{cite book
 |author=Roe, Thomas
 |editor-last=Foster
 |editor-first=William
 |title=The Embassy of Sir Thomas Roe to India, 1615–1619
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1926
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انارڪليءَ جي روايت ===

{{Main|انارڪلي}}

[[انارڪلي]] جو مشهور قصو شهزادي سليم جي ابتدائي زندگيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي.
عوامي ۽ ادبي روايت موجب انارڪلي هڪ حسين عورت هئي، جنهن سان شهزادي سليم کي محبت ٿي وئي.
روايت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي ته اڪبر انهيءَ لاڳاپي تي ناراض ٿيو ۽ انارڪليءَ کي سخت سزا ڏني وئي.
ڪجهه مشهور روايتن ۾ انارڪليءَ کي زنده ڀت ۾ چونڊائڻ جو قصو پڻ شامل آهي.
بهرحال، انهيءَ واقعي جي تفصيلن جي معتبر معاصر مغل تاريخي ماخذن مان قطعي تصديق نٿي ٿئي.
انارڪليءَ جو قصو ادب، ناٽڪ، فلم ۽ عوامي ثقافت ۾ تمام گهڻو مشهور ٿيو، پر ان کي ثابت ٿيل تاريخي واقعي بدران مشهور روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي.
[[لاهور]] ۾ انارڪليءَ سان منسوب مقبرو پڻ موجود آهي، جنهن جي تاريخي سڃاڻپ بابت مختلف رايا آهن.

=== جهانگير جي وفات ===

جهانگير 28 آڪٽوبر 1627ع تي ڪشمير کان واپسيءَ دوران وفات ڪئي.
سندس وفات کان پوءِ شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.
نورجهان جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جڏهن ته [[آصف خان]] ۽ ٻين اميرن شهزادي خرم جي حمايت ڪئي.
آخرڪار شهزادو خرم ڪامياب ٿيو ۽ 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
جهانگير جو مڙهه لاهور آندو ويو ۽ [[شاهدره]] ۾ دفنايو ويو.
سندس مقبرو مغل دور جي اهم تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن مان آهي.

=== جهانگير جي دور جو تاريخي جائزو ===

جهانگير جي حڪومت مغل سلطنت جي سياسي تسلسل ۽ ثقافتي ترقيءَ جو اهم دور هئي.
هن اڪبر جي انتظامي نظام کي وڏي حد تائين برقرار رکيو، جڏهن ته شاهي خاندان جي اندروني اختلافن، خسرو جي بغاوت، شهزادي خرم جي مخالفت ۽ قنڌار جي نقصان جهڙا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.
نورجهان جي سياسي اثر، شاهي مصوريءَ جي ترقي، يورپي سفارتي لاڳاپن ۽ مذهبي برادرين سان مختلف نوعيت جي معاملن سبب جهانگير جو دور مغل تاريخ ۾ الڳ اهميت رکي ٿو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac3d4;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''جهانگير جي دور جا اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1605ع
| جهانگير جي تخت نشيني
| اڪبر کان پوءِ مغل اقتدار جو تسلسل
|-
| 1606ع
| خسرو مرزا جي بغاوت
| شاهي جانشينيءَ جو بحران
|-
| 1606ع
| گرو ارجن ديو جي موت
| مغل-سک لاڳاپن ۾ اهم موڙ
|-
| 1611ع
| نورجهان سان شادي
| شاهي درٻار ۾ نورجهان جي سياسي اثر جي شروعات
|-
| 1615ع
| ميواڙ سان سياسي ٺاهه
| مغل-راجپوت لاڳاپن ۾ نئون مرحلو
|-
| 1615ع–1619ع
| ٿامس رو جي سفارتي مهم
| انگريز واپارين ۽ مغل درٻار جا لاڳاپا
|-
| 1622ع
| قنڌار جو صفوي قبضي ۾ وڃڻ
| مغل-صفوي سرحدي سياست ۾ اهم تبديلي
|-
| 1622ع–1625ع
| شهزادي خرم جي بغاوت
| شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد
|-
| 1627ع
| جهانگير جي وفات
| شاهجهان جي تخت نشينيءَ لاءِ رستو هموار ٿيڻ
|}</text>
      <sha1>7t4mjuka8hgkn80fl81qi5mz5v6wx4e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424428</id>
      <parentid>424427</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:24:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71841" sha1="gh34qal9yjkbzunapj2stbn6svza1e9" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox former country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = [[اوائلي جديد دور]]
| image_map = Joppen1907India1700a.jpg
| image_map_caption = لڳ ڀڳ 1700ع ۾ مغل سلطنت جي پکيڙ ڏيکاريندڙ تاريخي نقشو
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل 1526ع
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]]
| date_event3 = 5 نومبر 1556ع
| event4 = [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] جي وفات
| date_event4 = 1707ع
| event5 = [[نادر شاهه جو هندستان تي حملو]]
| date_event5 = 1739ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو ۽ [[بهادر شاهه ظفر]] جي جلاوطني
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| p2 = هندستان جون علائقائي رياستون
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي [[بادشاهت]]
| title_leader = [[مغل شهنشاهه|شهنشاهه]]
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[دهلي]]، [[فتح پور سيڪري]] ۽ [[لاهور]] مختلف دورن ۾
| official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] (درباري ۽ انتظامي)
| common_languages = [[چغتائي ٻولي|چغتائي ترڪي]]، [[هندستاني ٻولي|هندستاني]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = [[اسلام]] (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = [[رپيو]]، دام ۽ ٻيا سڪا
| today = [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جا ڪجهه حصا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'')، جنهن کي '''مغليه سلطنت'''، '''تيموري سلطنت''' ۽ '''گورڪاني سلطنت''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڏکڻ ايشيا]] جي هڪ وڏي اوائلي جديد سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 21 اپريل 1526ع تي [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هيءَ سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;&gt;{{cite book
 |last=Stein
 |first=Burton
 |title=A History of India
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |year=2010
 |isbn=9781405195096
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg|thumb|left|200px|[[ظهيرالدين محمد بابر]] جو سترهين صديءَ ۾ تيار ڪيل تصويري خاڪو. بابر مغل سلطنت جو باني هو.]]

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي. تنهن هوندي به 1540ع کان 1555ع تائين اتر هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. 1555ع ۾ [[همايون]] دهليءَ ۾ مغل حڪومت بحال ڪئي. سندس جانشين [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ سلطنت جي انتظامي، فوجي ۽ سياسي بنيادن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين ڏکڻ ايشيا جي وڏين سياسي طاقتن مان هڪ رهي. سترهين صديءَ ۾ سندس علائقائي اثر اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ماٿريءَ کان اوڀر ۾ [[بنگال]] ۽ [[آسام]] جي ڀرپاسي تائين، اتر ۾ [[ڪشمير]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن کان ڏکڻ ۾ [[دکن]] تائين پکڙيل هو. سلطنت جي حدن ۽ سڌي انتظامي اختيار جي نوعيت مختلف دورن ۽ علائقن ۾ بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;/&gt;

[[اورنگزيب عالمگير]] جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. تنهن هوندي به ڊگهيون جنگيون، فوجي خرچ، صوبائي سياسي اختلاف ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا. 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سلطنت جي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

ارڙهين صديءَ ۾ [[مراٺا سلطنت|مراٺن]]، [[سک]] قوتن، خودمختيار صوبائي حڪمرانن ۽ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي عروج مغل شهنشاهن جي حقيقي اقتدار کي محدود ڪيو. 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي حملي پڻ سلطنت کي وڏو سياسي ۽ مالي نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858|هندستان جي حڪومت بابت قانون]] وسيلي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمراني ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪومت شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جا نالا ==

=== تيموري سلطنت ===

بابر ۽ سندس جانشينن جو تعلق [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان هو. انهيءَ سبب مغل شاهي خاندان پنهنجي سياسي مشروعيت لاءِ [[امير تيمور]] جي نسب ۽ حڪمرانيءَ جي روايتن کي اهميت ڏيندو هو. همعصر ۽ بعد وارن فارسي ماخذن ۾ هن گهراڻي ۽ ان جي حڪومت لاءِ تيموري نسبت استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;Avari2013&quot;&gt;{{cite book
 |last=Avari
 |first=Burjor
 |title=Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent
 |publisher=Routledge
 |year=2013
 |isbn=9780415580618
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل شاهي خاندان جي تاريخي سڃاڻپ ۾ وچ ايشيائي ترڪ-منگول روايتون، فارسي درٻاري ثقافت ۽ هندستاني سياسي ۽ سماجي ماحول گڏجي اثرانداز ٿيا. ان ڪري سلطنت کي رڳو هڪ نسلي يا ثقافتي سڃاڻپ تائين محدود ڪرڻ تاريخي لحاظ کان مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2002
 |isbn=9780521522915
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گورڪاني سلطنت ===

مغل حڪمران گهراڻي لاءِ '''گورڪاني''' يا '''گورڪانيان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. ''گورڪان''، منگولي لفظ ''ڪورگان'' (''kürägän'') جي فارسي صورت آهي، جنهن جي معنيٰ '''داماد''' آهي. اهو لقب تيمور جي چنگيزي خاندان سان شاديءَ واري نسبت سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Thackston2&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |editor-last=Thackston
 |editor-first=Wheeler M.
 |title=The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor
 |publisher=Modern Library
 |location=New York
 |year=2002
 |isbn=9780375761379
 |page=xlvi
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گورڪاني نسبت مغل شاهي خاندان جي سياسي سڃاڻپ جو اهم حصو هئي. ان نسبت سان تيموري ۽ چنگيزي حڪمرانيءَ جي روايتن سان لاڳاپو ظاهر ڪيو ويندو هو.

=== مغل يا مغول ===

'''مغل''' لفظ [[منگول]] جي عربي ۽ فارسي صورتن مان نڪتل آهي. يورپي لکتن ۾ مغل حڪمرانن لاءِ ''Mogul'' ۽ ''Mughal'' جهڙا لفظ استعمال ٿيا، جيڪي پوءِ تاريخ نويسيءَ ۾ عام ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Hodgson&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hodgson
 |first=Marshall G. S.
 |title=The Venture of Islam
 |volume=3
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2009
 |isbn=9780226346885
 |page=62
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مغل حڪمران گهراڻي جو نسبي تعلق چنگيزي روايتن سان پڻ هو، پر ان جي درٻاري، ادبي ۽ انتظامي ثقافت تي فارسي ۽ تيموري اثر تمام گهرا هئا.

=== هندستان ۽ سلطنتِ هندستان ===

مغل دور جي سياسي ۽ انتظامي لکتن ۾ '''هندستان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. [[آئينِ اڪبري]] ۽ ٻين فارسي ماخذن ۾ هندستان کي جاگرافيائي، سياسي ۽ انتظامي مفهوم ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Vanina2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Vanina
 |first=Eugenia
 |title=Medieval Indian Mindscapes: Space, Time, Society, Man
 |publisher=Primus Books
 |year=2012
 |isbn=9789380607191
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سياسي اصطلاحن ۾ ''سلطنتِ هندستان''، ''مملڪت'' ۽ ''قلمرو'' جهڙا لفظ پڻ ملن ٿا. خاص طور ارڙهين صديءَ جي سياسي لکتن ۾ ''سلطنتِ هندستان'' جو تصور مرڪزي شهنشاهي اقتدار ۽ مختلف صوبائي حڪومتن جي لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.

=== نالن جو تقابلي جائزو ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a9bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل سلطنت جا تاريخي ۽ رائج نالا'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | ٻولي يا پسمنظر
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي مفهوم
|-
| '''مغل سلطنت'''
| جديد سنڌي ۽ انگريزي تاريخ نويسي
| ڏکڻ ايشيا ۾ تيموري اصل جي حڪمران گهراڻي جي سلطنت
|-
| '''مغليه سلطنت'''
| اردو ۽ سنڌي استعمال
| مغل سلطنت جو متبادل رائج نالو
|-
| '''تيموري سلطنت'''
| شاهي خانداني نسبت
| امير تيمور جي نسل ۽ سياسي ورثي سان لاڳاپو
|-
| '''گورڪاني سلطنت'''
| فارسي ۽ تيموري روايت
| گورڪاني شاهي گهراڻي جي نسبت
|-
| '''سلطنتِ هندستان'''
| فارسي سياسي ۽ انتظامي اصطلاح
| هندستان ۾ شهنشاهي حڪمراني ۽ ان جو قلمرو
|-
| '''Mughal Empire'''
| انگريزي
| جديد عالمي تاريخ نويسيءَ ۾ عام نالو
|}

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

=== بابر جو خانداني ۽ سياسي پسمنظر ===

[[ظهيرالدين محمد بابر]] وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] [[فرغانه]] جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو. پيءُ جي پاسي کان بابر جو تعلق ترڪ بڻيل [[برلاس]] قبيلي سان هو، جڏهن ته ماءُ جي پاسي کان سندس نسب چنگيزي خاندان سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;/&gt;

بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ فرغانه ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. هن سمرقند تي مختلف وقتن تي قبضو ڪيو، پر [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪ قوتن جي عروج سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.

وچ ايشيا ۾ سياسي ۽ فوجي ناڪامين کان پوءِ بابر ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪري اتي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

ڪابل سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. هن اتان افغانستان جي ٻين علائقن، پنجاب ۽ اتر هندستان ڏانهن مهمون منظم ڪيون.

=== هندستان ڏانهن پيشقدمي ===

[[سلطنت دهلي]] جي آخري لوڌي حڪمران [[ابراهيم لوڌي]] جي دور ۾ افغان اميرن ۽ صوبائي سردارن وچ ۾ سياسي اختلاف وڌيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا ۽ ابراهيم لوڌي خلاف سندس مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

انهن رابطن بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا پيدا ڪيا. تنهن هوندي به بابر جي هندستاني مهمن کي رڳو دولت خان جي دعوت جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن، پنجاب بابت اڳوڻن ارادن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

بابر پنهنجي فوج ۾ گھوڙيسوار دستن، بارودي هٿيارن ۽ ميداني توپخاني کي گڏيل حڪمت عمليءَ تحت استعمال ڪيو. وچ ايشيا جي جنگي تجربن سندس فوجي تنظيم ۽ حڪمت عمليءَ تي اثر وڌو.

=== پاڻي پت جي پهرين جنگ (1526ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}}

21 اپريل 1526ع تي بابر جي فوج ۽ ابراهيم لوڌي جي فوج وچ ۾ [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ فيصلائتي جنگ لڳي.

بابر پنهنجي فوجي صف بنديءَ ۾ توپخاني، بندوق بردار دستن، رڪاوٽن ۽ گھوڙيسوار حملي جي حڪمت عملين کي استعمال ڪيو. سندس فوج ۾ عثماني جنگي طريقن کان واقف توپچي پڻ شامل هئا.

ابراهيم لوڌي جي فوج ۾ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گھوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي شامل هئا. بابر جي فوج لوڌي فوج کي شڪست ڏني ۽ ابراهيم لوڌي جنگ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جنگ ۾ بارودي هٿيارن ۽ فوجي تنظيم اهم ڪردار ادا ڪيو. بهرحال، اها دعويٰ ته ابراهيم لوڌي جي فوج بابر کان لازمي طور ڏهه ڀيرا وڏي هئي، يا سندس شڪست جو اڪيلو سبب توپن جي آواز کان هاٿين جو ڀڄڻ هو، احتياط سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ فوجي تعداد ۽ جنگ جي تفصيلن بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر [[دهلي]] ۽ [[آگرو|آگري]] تي قبضو ڪيو. آگرو نئين مغل حڪومت جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== خانوا، چنديري ۽ گهاگهرا جون جنگيون ===

{{Main|خانوا جي جنگ}}

پاڻي پت جي فتح باوجود بابر جي حڪومت کي اتر هندستان جي ٻين طاقتور حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

1527ع ۾ [[ميواڙ]] جي حڪمران [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ ۾ راجپوت اتحاد ۽ بابر جي فوج وچ ۾ [[خانوا جي جنگ]] لڳي. راڻا سانگا اتر هندستان جي اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻن مان هڪ هو.

خانوا جي جنگ ۾ بابر جي فوج راجپوت اتحاد کي شڪست ڏني. ان فتح سان مغل اقتدار کي وڌيڪ استحڪام مليو.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hooja
 |first=Rima
 |title=A History of Rajasthan
 |publisher=Rupa
 |year=2006
 |isbn=9788129115010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1528ع ۾ بابر [[چنديري]] جي مهم هلائي ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ذريعي افغان مخالف قوتن کي شڪست ڏني.

انهن جنگين سان اتر هندستان ۾ مغل اقتدار جي فوجي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ مدد ملي، پر مقامي سردارن ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== بابر جي وفات ۽ جانشيني ===

بابر 26 ڊسمبر 1530ع تي آگري ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.

بابر کي شروعات ۾ آگري ۾ دفنايو ويو هو. بعد ۾ سندس مڙهه ڪابل منتقل ڪيو ويو، جتي [[باغ بابر]] ۾ سندس مقبرو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

بابر جي حڪومت هندستان ۾ رڳو چار سال هلي، پر هن هڪ اهڙي شاهي گهراڻي جو بنياد رکيو جنهن جي سياسي ۽ ثقافتي ورثي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Humayun detail.jpg|thumb|right|200px|[[همايون]] جو تصويري خاڪو، جيڪو سترهين صديءَ جي مغل مصوريءَ سان تعلق رکي ٿو.]]

=== همايون جي ابتدائي حڪومت (1530ع–1540ع) ===

[[نصيرالدين محمد همايون]] 1530ع ۾ پنهنجي والد بابر جي وفات کان پوءِ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

همايون جي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ مغل سلطنت جا انتظامي ۽ فوجي بنياد اڃا مڪمل طور مضبوط نه ٿيا هئا. سندس ڀائرن، خاص طور [[ڪامران مرزا]]، جي سياسي مفادن ۽ مختلف علائقن ۾ افغان قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو '''فريد خان''' هو.

فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت، انتظامي صلاحيت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

{{Main|شير شاهه سوري|چوسا جي جنگ|قنوج جي جنگ}}

1539ع ۾ [[چوسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.

1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي. انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي دهلي ۽ آگري جو اقتدار ڇڏڻو پيو.

شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪري [[سوري سلطنت]] جو بنياد وڌو. اهڙيءَ طرح 1540ع کان 1555ع تائين مغل حڪومت جي تسلسل ۾ سياسي وقفو پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا انتظامي ۽ مالياتي سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.

هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.

زميني محصول جي وصولي، رستن جي حفاظت ۽ فوجي نگرانيءَ کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف انتظامي قدم کنيا ويا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرانڊ ٽرنڪ روڊ ===

{{Main|گرانڊ ٽرنڪ روڊ}}

شير شاهه سوري پنهنجي دور ۾ قديم واپاري ۽ فوجي رستن جي مرمت، توسيع ۽ انتظام تي ڌيان ڏنو.

انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ '''[[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]]''' پڻ شامل هو، جنهن کي سنڌي ۽ اردوءَ ۾ '''جرنيلي سڙڪ''' به چيو ويندو آهي.

هيءُ رستو ڏکڻ ايشيا جي قديم مواصلاتي رستن جي هڪ ڊگهي تاريخ سان لاڳاپيل هو. [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ پڻ اتر هندستان ۾ ڊگها شاهي ۽ واپاري رستا موجود هئا. تنهنڪري گرانڊ ٽرنڪ روڊ کي مڪمل طور شير شاهه سوري جي نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.

شير شاهه جي دور ۾ رستن جي مرمت، سرائن جي تعمير، مسافرن ۽ واپاري قافلن لاءِ سهولتن ۽ ٽپال جي انتظام کي اهميت ڏني وئي. بعد ۾ مغل ۽ برطانوي دورن ۾ انهن رستن کي وڌيڪ ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مشهور اردو صحافي ۽ ليکڪ [[رضا علي عابدي]] پنهنجي سفرنامي '''جرنيلي سڙڪ''' ۾ هن تاريخي رستي سان لاڳاپيل مختلف شهرن، آبادين ۽ تاريخي ماڳن جو ذڪر ڪيو آهي.

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.

همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.

1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.

15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.

همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.

فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== شير شاهه جي وفات ۽ سوري گهراڻي جا اختلاف ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.

سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] تخت نشين ٿيو ۽ 1554ع تائين حڪومت ڪئي.

اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا. مختلف افغان سردارن ۽ شاهي دعويدارن وچ ۾ اقتدار لاءِ تڪرار وڌيا.

انهن اختلافن سبب اتر هندستان ۾ سوري حڪومت جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي (1555ع) ===

همايون سوري گهراڻي جي سياسي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو.

سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني. انهيءَ فتح کان پوءِ همايون دهليءَ ۾ مغل اقتدار بحال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

همايون جي واپسيءَ کي مغل سلطنت جي تاريخ ۾ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان 1540ع کان جاري سوري اقتدار جو وقفو ختم ٿيو.

=== همايون جي وفات (1556ع) ===

همايون پنهنجي ٻيهر حاصل ڪيل سلطنت تي گهڻو عرصو حڪومت نه ڪري سگهيو.

1556ع ۾ هو دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر]] تخت نشين ٿيو. اڪبر جي ننڍي عمر سبب حڪومت جي شروعاتي دور ۾ [[بيرم خان]] سندس سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ بڻيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== بابر کان اڪبر تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جي قيام ۽ بحاليءَ جا اهم واقعا (1483ع–1556ع)'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1483ع
| [[بابر]] جي پيدائش
| تيموري گهراڻي جي مستقبل جي بانيءَ جو جنم
|-
| 1504ع
| بابر جو ڪابل تي قبضو
| ڪابل بابر جي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻيو
|-
| 1526ع
| [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| ابراهيم لوڌي جي شڪست ۽ مغل سلطنت جو بنياد
|-
| 1527ع
| [[خانوا جي جنگ]]
| راڻا سانگا جي اتحاد خلاف بابر جي فتح
|-
| 1528ع
| چنديري جي مهم
| وچ هندستان ۾ مغل فوجي اثر جي واڌ
|-
| 1529ع
| گهاگهرا جي جنگ
| افغان مخالف قوتن خلاف بابر جي ڪاميابي
|-
| 1530ع
| بابر جي وفات
| همايون جي تخت نشيني
|-
| 1539ع
| [[چوسا جي جنگ]]
| شير شاهه سوري جي همايون خلاف فتح
|-
| 1540ع
| [[قنوج جي جنگ]]
| همايون جي شڪست ۽ سوري گهراڻي جو اقتدار
|-
| 1542ع
| [[عمرڪوٽ]] ۾ اڪبر جي پيدائش
| سنڌ ۽ مغل شاهي تاريخ جو اهم گڏيل واقعو
|-
| 1545ع
| شير شاهه سوري جي وفات
| اسلام شاهه سوري جي جانشيني
|-
| 1554ع
| اسلام شاهه سوري جي وفات
| سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا تڪرار
|-
| 1555ع
| همايون جي واپسي
| دهليءَ ۾ مغل اقتدار جي بحالي
|-
| 1556ع
| همايون جي وفات
| اڪبر جي تخت نشيني
|}

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر اعظم}}

[[فائل:Akbar hunting in an enclosure.jpg|thumb|کاٻو|250px|[[اڪبر اعظم]] جي دور جي مغل مصوري، جنهن ۾ شاهي شڪار جو منظر ڏيکاريل آهي.]]

'''جلال الدين محمد اڪبر''' (حڪومت: 1556ع–1605ع) مغل سلطنت جي اهم ۽ اثرائتن حڪمرانن مان هڪ هو. هو [[همايون]] ۽ [[حميده بانو بيگم]] جو پٽ هو، جنهن جي پيدائش 15 آڪٽوبر 1542ع تي [[سنڌ]] جي تاريخي شهر [[عمرڪوٽ]] ۾ ٿي. همايون ان وقت [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ جلاوطنيءَ واري زندگي گذاري رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Ballhatchet
 |first=Kenneth A.
 |title=Akbar
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |url=https://www.britannica.com/biography/Akbar
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1556ع ۾ همايون جي وفات کان پوءِ اڪبر ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو. سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست، فوجي اڳواڻ ۽ انتظامي صلاحڪار طور اهم ڪردار ادا ڪيو. بيرم خان جي مدد سان مغل حڪومت پنهنجي مخالف قوتن خلاف فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون ۽ اتر هندستان ۾ اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي ٻي جنگ (1556ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي ٻي جنگ}}

همايون جي وفات کان پوءِ اتر هندستان ۾ مغل اقتدار ٻيهر خطري ۾ پئجي ويو. سوري دور جي سياسي اختلافن مان فائدو وٺندي [[هيمو]]، جيڪو افغان حڪمران [[عادل شاهه سوري]] جي انتظام ۾ اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو، دهليءَ تي قبضو ڪيو.
5 نومبر 1556ع تي [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ هيمو جي فوج ۽ اڪبر جي فوج وچ ۾ جنگ لڳي. مغل فوج جي قيادت ۾ بيرم خان اهم ڪردار ادا ڪيو.
جنگ دوران هيمو زخمي ٿيو ۽ سندس فوج جي صفن ۾ انتشار پيدا ٿيو. نتيجي ۾ مغل فوج ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ فتح سان اڪبر جي حڪومت لاءِ دهلي ۽ اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪرڻ جا موقعا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
پاڻي پت جي ٻي جنگ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ فيصلائتو واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان همايون جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران کي منهن ڏيڻ ۾ مدد ملي.

=== بيرم خان جي سرپرستي ۽ اڪبر جو ذاتي اقتدار ===

بيرم خان اڪبر جي شروعاتي حڪومت ۾ وڏي سياسي ۽ فوجي اثر جو مالڪ هو. هن مغل اقتدار جي بحاليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر وقت گذرڻ سان شاهي درٻار ۾ سندس اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيا.
1560ع ۾ اڪبر بيرم خان جي سرپرستي ختم ڪري حڪومت جا معاملا پنهنجي هٿ ۾ وٺڻ شروع ڪيا. بيرم خان کي حج تي وڃڻ جي اجازت ڏني وئي، پر سفر دوران 1561ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
بيرم خان جي سرپرستيءَ جي خاتمي کان پوءِ اڪبر شاهي درٻار، فوج ۽ صوبائي انتظام تي پنهنجو سڌو اختيار وڌايو.

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر پنهنجي ڊگهي حڪومت دوران جنگ، سفارتڪاري، سياسي ٺاهه ۽ مقامي حڪمرانن سان اتحاد وسيلي مغل سلطنت جي حدن کي وڏي پيماني تي وڌايو.

سندس دور ۾ [[مالوا]]، [[گجرات]]، [[بنگال]]، [[ڪشمير]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ دکن جي ڪجهه علائقن تي مغل اقتدار قائم ٿيو يا وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

مغل سلطنت جي توسيع هڪ ئي فوجي مهم جو نتيجو نه هئي، پر ڪيترن ڏهاڪن تائين هلندڙ جنگين، انتظامي قدمن ۽ سياسي لاڳاپن جو نتيجو هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5c9d7;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''اڪبر جي دور ۾ اهم فوجي مهمون ۽ علائقائي توسيع'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | اهم واقعو
|-
| 1561ع
| [[مالوا]]
| مغل فوج جي مهم ۽ مالوا تي اقتدار قائم ڪرڻ
|-
| 1562ع کان پوءِ
| [[راجپوتانا]]
| ڪجهه راجپوت حڪمرانن سان سياسي ۽ شاهي اتحاد
|-
| 1568ع
| [[چتوڙڳڙهه]]
| چتوڙ جي قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1569ع
| [[رنٿمبور قلعو]]
| اهم راجپوت قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1572ع–1573ع
| [[گجرات]]
| گجرات جي فتح ۽ مغل انتظام جي توسيع
|-
| 1574ع–1576ع
| [[بهار]] ۽ [[بنگال]]
| افغان مخالف قوتن خلاف فوجي مهمون
|-
| 1585ع–1586ع
| [[ڪشمير]]
| ڪشمير ۾ مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1591ع–1592ع
| [[سنڌ]]
| [[مرزا جاني بيگ]] سان جنگيون ۽ ڏکڻ سنڌ جي مغل اقتدار هيٺ اچڻ
|-
| 1595ع
| [[قنڌار]]
| قنڌار جو مغل اقتدار ۾ اچڻ
|-
| 1595ع–1601ع
| [[دکن]]
| احمدنگر، برار ۽ ٻين دکني علائقن ۾ فوجي مهمون
|}

=== راجپوت رياستن سان لاڳاپا ===

{{Main|مغل-راجپوت لاڳاپا}}

اڪبر جي سياسي حڪمت عمليءَ ۾ [[راجپوت]] حڪمرانن سان لاڳاپا خاص اهميت رکندا هئا. [[راجپوتانا]]، جيڪو گهڻو ڪري موجوده [[راجسٿان]] سان لاڳاپيل آهي، ڪيترين ننڍين ۽ وڏين رياستن تي مشتمل هو.
اڪبر انهن رياستن سان مختلف طريقن سان لاڳاپا قائم ڪيا. ڪجهه حڪمرانن سان شاهي شاديون، سياسي معاهدا ۽ فوجي اتحاد ڪيا ويا، جڏهن ته ٻين خلاف فوجي مهمون هلايون ويون.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;
[[آمير]] جي ڪڇواها راجپوت خاندان سان مغلن جا لاڳاپا خاص طور اهم هئا. انهيءَ خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۽ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي پهتا.
اڪبر جي زالن مان هڪ، جيڪا بعد جي تاريخي روايتن ۾ [[مريم الزماني]] جي نالي سان مشهور آهي، آمير جي راجپوت حڪمران خاندان سان تعلق رکندي هئي. سندس پٽ شهزادو سليم پوءِ [[جهانگير]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مغل-راجپوت اتحاد سبب راجپوت اميرن کي مغل انتظام ۽ فوج ۾ اهم مقام مليو. ان سان گڏ مغل درٻار جي ثقافت، مصوري، لباس ۽ فن تعمير ۾ مختلف مقامي روايتن جو اثر وڌيو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;&gt;{{cite book
 |last=Eaton
 |first=Richard M.
 |title=India in the Persianate Age: 1000–1765
 |publisher=University of California Press
 |year=2019
 |isbn=9780520325128
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به سموريون راجپوت رياستون مغل اقتدار جون حامي نه بڻيون. [[ميواڙ]] جي حڪمران [[مهارانا پرتاپ]] اڪبر جي سياسي بالادستي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.
1576ع ۾ [[هلدي گهاٽي جي جنگ]] مغل فوج ۽ مهارانا پرتاپ جي فوج وچ ۾ لڳي. مغل فوج جي قيادت [[راجا مان سنگهه]] ڪئي. جنگ ۾ مغل فوج ميدان تي غالب رهي، پر مهارانا پرتاپ جي مزاحمت ختم نه ٿي ۽ ميواڙ ۾ جدوجهد جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;

=== جاٽ ۽ ٻين مقامي گروهن سان لاڳاپا ===

مغل سلطنت جي استحڪام ۾ مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، واپاري برادرين ۽ فوجي گروهن سان لاڳاپن جو پڻ اهم ڪردار هو.
[[پنجاب]] ۽ اتر هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ [[جاٽ]] زميندار ۽ قبيلائي گروهه مغل انتظام سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکندا هئا. ڪجهه مقامي سردارن کي جاگيرون ۽ انتظامي ذميواريون مليون، جڏهن ته ٻين گروهن سان محصول، زمين ۽ سياسي اختيارن بابت تڪرار پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
ڪجهه نوآبادياتي دور جي قبيلائي لکتن ۾ ''اڪبري جاٽ''، ''جهانگيري جاٽ'' ۽ ٻين نالن سان مقامي سماجي درجن جو ذڪر ملي ٿو. اهڙن نالن کي سموري جاٽ برادريءَ جي هڪجهڙي تاريخي حيثيت جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاص علائقائي ۽ سماجي روايتن سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Ibbetson1990&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ibbetson
 |first=Denzil
 |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province
 |publisher=Asian Educational Services
 |year=1990
 |isbn=9788120605053
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انتظامي نظام جي تنظيم ===

اڪبر مغل سلطنت جي مرڪزي ۽ صوبائي انتظام کي وڌيڪ منظم ڪيو. سندس دور ۾ فوجي خدمت، درٻاري عهدا، محصول جي وصولي ۽ صوبائي حڪمرانيءَ لاءِ نسبتاً منظم ضابطا اختيار ڪيا ويا.
[[ابوالفضل علامي]] جي تصنيف ''[[آئينِ اڪبري]]'' اڪبر جي انتظامي نظام بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل انتظام ۾ شهنشاهه مرڪزي اقتدار جو سرچشمو هو. صوبن ۾ شاهي نمائندا، فوجي عملدار، محصول گڏ ڪندڙ ۽ عدالتي اختيار رکندڙ اهلڪار مقرر ڪيا ويندا هئا.

=== منصبداري نظام ===

{{Main|منصبداري نظام}}

اڪبر جي دور ۾ '''منصبداري نظام''' کي وڌيڪ منظم صورت ڏني وئي. ''منصب'' مان مراد سرڪاري درجو يا عهدو هو.
منصبدارن کي سندن درجي مطابق فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون وينديون هيون. منصب جو درجو عهديدار جي درٻاري حيثيت، پگهار ۽ فوجي ذميوارين سان لاڳاپيل هوندو هو.
مغل منصبداري نظام ۾ بعد ۾ '''ذات''' ۽ '''سوار''' جا درجا نمايان ٿيا. ''ذات'' عهديدار جي ذاتي درجي ۽ حيثيت کي ظاهر ڪندو هو، جڏهن ته ''سوار'' گھوڙيسوار فوج سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ وظيفن جي حساب ۾ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
منصبداري نظام جو مقصد مختلف نسلي، مذهبي ۽ علائقائي پسمنظر رکندڙ اميرن کي شاهي خدمت جي هڪ گڏيل انتظامي ڍانچي ۾ شامل ڪرڻ هو.

=== صوبائي انتظام ===

مغل سلطنت کي وڏن انتظامي صوبن ۾ ورهايو ويو، جن کي '''صوبا''' سڏيو ويندو هو.
هر صوبي ۾ شاهي انتظام لاءِ مختلف عملدار مقرر ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ '''صوبيدار'''، '''ديوان'''، '''بخشي'''، '''قاضي''' ۽ ٻيا اهلڪار شامل هئا.
صوبيدار عام طور سياسي ۽ فوجي انتظام سان لاڳاپيل هوندو هو، جڏهن ته ديوان مالياتي انتظام ۽ محصول جي نگراني ڪندو هو.
صوبن جي اندر '''سرڪار''' ۽ '''پرڳڻو''' جهڙا ننڍا انتظامي يونٽ موجود هئا. مختلف دورن ۾ انهن يونٽن جون حدون ۽ انتظامي حيثيت بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== مالياتي ۽ زميني محصول جا سڌارا ===

اڪبر جي دور ۾ زمين جي پيداوار ۽ محصول جي تعين کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ سڌارا ڪيا ويا.
انهن سڌارن سان [[راجا ٽوڊر مل]] جو نالو خاص طور ڳنڍيل آهي. زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار، اگهن ۽ گذريل سالن جي حسابن کي محصول جي تعين ۾ اهميت ڏني وئي.
'''دهسالا''' نظام تحت ڪيترن علائقن ۾ پيداوار ۽ اگهن جي ڏهن سالن جي حسابن مان اوسط ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
بهرحال، اهو نظام سموري سلطنت ۾ هڪجهڙي صورت ۾ لاڳو نه هو. مختلف علائقن ۾ محصول جي وصوليءَ جا طريقا زميني حالتن، فصلن ۽ مقامي روايتن مطابق بدلجندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== واپار ۽ معاشي سرگرميون ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جي سياسي استحڪام ۽ وڏين منڊين جي گڏجڻ سبب واپار ۽ شهري معاشي سرگرمين کي هٿي ملي.
[[آگرو]]، [[لاهور]]، [[دهلي]]، [[احمد آباد]] ۽ [[فتح پور سيڪري]] جهڙا شهر اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هئا.
سلطنت جي مختلف علائقن مان ڪپهه، ڪپڙو، اناج، مصالحا، ڌاتوءَ جون شيون ۽ ٻيو سامان واپار ذريعي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچندو هو.
سمنڊ رستي واپار ۾ [[گجرات]] ۽ [[بنگال]] جي بندرگاهن جو خاص ڪردار هو. مغل دور ۾ ڏکڻ ايشيا جا واپاري نيٽ ورڪ [[هندي سمنڊ]] جي ٻين علائقن سان پڻ ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== مذهبي پاليسي ۽ رواداري ===

اڪبر جي دور جي مذهبي پاليسي مغل تاريخ جو اهم موضوع آهي.
هن مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا. 1563ع ۾ هندو زيارتين تي لاڳو زيارت محصول ۽ 1564ع ۾ غير مسلم رعيت تي لاڳو [[جزيه]] ختم ڪرڻ سندس اهم قدمن مان هئا.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
اڪبر جي درٻار ۾ مسلمان، هندو، جين، عيسائي ۽ زرتشتي مذهبي عالمن ۽ مفڪرن سان بحث مباحثا ٿيندا هئا.
[[فتح پور سيڪري]] ۾ قائم ڪيل '''عبادت خانو''' اهڙن بحثن جو اهم مرڪز هو.
اڪبر جي مذهبي سوچ ۾ مختلف عقيدن کي سمجهڻ ۽ حڪمرانيءَ ۾ مذهبي فرقن کان مٿانهين سياسي وفاداري پيدا ڪرڻ جون ڪوششون نمايان هيون.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صلح ڪل ===

اڪبر جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل '''صلح ڪل''' جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي گروهن سان وسيع سياسي هم آهنگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.
هن تصور تحت حڪمران لاءِ رعايا سان انصاف، امن ۽ مختلف عقيدن سان لاڳاپيل ماڻهن کي انتظام ۾ شامل ڪرڻ کي اهميت ڏني وئي.
مغل درٻار ۾ ڪيترن هندو ۽ راجپوت اميرن کي اعليٰ فوجي ۽ انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو ويو.
تنهن هوندي به اڪبر جي پاليسيءَ کي جديد معنائن ۾ مڪمل سيڪيولر رياست جي قيام جي برابر سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جو سياسي ۽ مذهبي ماحول جديد قومي رياستن کان مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== دين الاهي يا توحيد الاهي ===

{{Main|دين الاهي}}

اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي تجربن سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.
1582ع جي لڳ ڀڳ اڪبر جي درٻار ۾ هڪ محدود روحاني ۽ اخلاقي سلسلي جو تصور اڀريو، جنهن ۾ شهنشاهه سان ذاتي وفاداري ۽ مخصوص اخلاقي اصولن کي اهميت ڏني وئي.
هن سلسلي ۾ شامل ماڻهن جو تعداد محدود هو. اهو عام رعيت لاءِ لازمي مذهب نه بڻيو ۽ نه ئي ان کي سموري مغل سلطنت جو سرڪاري مذهب قرار ڏئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== ادب، مصوري ۽ علم جي سرپرستي ===

اڪبر جي دور ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي، مصوري ۽ علمي ترجمن کي وڏي سرپرستي ملي.
[[ابوالفضل علامي]] اڪبر جي درٻار جو اهم عالم ۽ مؤرخ هو. سندس تصنيفون '''[[اڪبرنامو]]''' ۽ '''[[آئينِ اڪبري]]''' مغل سلطنت جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي تاريخ جا اهم ماخذ آهن.
اڪبر جي دور ۾ سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي ڪجهه اهم ڪتابن جا فارسي ترجما پڻ ڪرايا ويا.
انهن ترجمن مان '''رزم نامو'''، يعني [[مهاڀارت]] جو فارسي ترجمو، خاص اهميت رکي ٿو.
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني روايتن جو ميلاپ وڌيڪ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 27 آڪٽوبر 1605ع تي وفات ڪئي. کيس آگري جي ڀرپاسي [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ شهزادو سليم '''نورالدين محمد جهانگير''' جي لقب سان تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;


== جهانگير جو دور (1605ع–1627ع) ==

{{Main|جهانگير}}

[[نورالدين محمد جهانگير]] (30 آگسٽ 1569ع – 28 آڪٽوبر 1627ع) مغل سلطنت جو چوٿون شهنشاهه هو، جنهن 1605ع کان 1627ع تائين حڪومت ڪئي. سندس پيدائشي نالو '''سليم''' هو. هو [[اڪبر اعظم]] ۽ سندس راجپوت زال [[مريم الزماني]] جو پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Mohammada&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohammada
 |first=Malika
 |title=The Foundations of the Composite Culture in India
 |publisher=Aakar Books
 |year=2007
 |isbn=9788189833183
 |page=300
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilbert2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Gilbert
 |first=Marc Jason
 |title=South Asia in World History
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2017
 |isbn=9780199760343
 |page=79
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جهانگير جو دور مغل سلطنت جي سياسي تسلسل، درٻاري ثقافت، مصوري، سفارتي لاڳاپن ۽ شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد جي لحاظ کان اهم هو. سندس حڪومت گهڻي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل انتظامي نظام تي ٻڌل رهي، جيتوڻيڪ شاهي خاندان جي اندروني اختلافن ۽ درٻاري اميرن جي وڌندڙ اثر سبب نوان سياسي مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ===

شهزادي سليم جي پيدائش 1569ع ۾ [[فتح پور سيڪري]] جي ڀرپاسي ٿي. سندس نالو مشهور [[چشتي سلسلو|چشتي]] صوفي بزرگ [[شيخ سليم چشتي]] جي نسبت سان رکيو ويو.
مغل روايتن موجب اڪبر پنهنجي اولاد جي خواهش سان صوفي بزرگن کان دعائون گهرندو هو. شيخ سليم چشتي سان اڪبر جا لاڳاپا انهيءَ پسمنظر ۾ خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;
شهزادي سليم کي شاهي خاندان جي روايت مطابق تعليم ۽ فوجي تربيت ڏني وئي. سندس تربيت ۾ فارسي ادب، تاريخ، انتظامي معاملن ۽ فوجي مهارتن کي اهميت حاصل هئي.
شهزادي جي حيثيت ۾ سليم کي مختلف انتظامي ۽ فوجي ذميواريون مليون، پر سندس پيءُ اڪبر سان سياسي اختلاف پڻ پيدا ٿيا.

=== اڪبر ۽ شهزادي سليم جا اختلاف ===

اڪبر جي حڪومت جي پوئين دور ۾ شهزادي سليم ۽ شاهي درٻار جي ڪجهه طاقتور اميرن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
سليم پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ الڳ درٻاري حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهيءَ صورتحال سبب اڪبر جي جانشينيءَ جو سوال پيچيده ٿي ويو.
مغل تاريخي روايتن ۾ [[ابوالفضل علامي]] جي قتل کي پڻ شهزادي سليم سان ڳنڍيو ويو آهي. 1602ع ۾ ابوالفضل کي [[بير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن قتل ڪيو. ڪيترن تاريخي ماخذن موجب انهيءَ ڪارروائيءَ ۾ سليم جو ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
انهيءَ واقعي اڪبر ۽ سليم جي لاڳاپن کي وڌيڪ متاثر ڪيو.

=== تخت نشيني (1605ع) ===

27 آڪٽوبر 1605ع تي اڪبر جي وفات کان پوءِ شهزادو سليم مغل تخت تي ويٺو.
هن '''نورالدين محمد جهانگير''' جو شاهي لقب اختيار ڪيو. ''جهانگير'' جي معنيٰ دنيا کي فتح ڪندڙ آهي.
جهانگير تخت تي ويهڻ کان پوءِ پنهنجي حڪومت جي جائز حيثيت مضبوط ڪرڻ، درٻاري اميرن جي وفاداري حاصل ڪرڻ ۽ سلطنت جي انتظامي تسلسل کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== جهانگير جو انتظامي نظام ===

جهانگير جي دور ۾ مغل سلطنت جو انتظام وڏي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل بنيادن تي هلندو رهيو.
[[منصبداري نظام]]، صوبائي انتظام، زميني محصول جي وصولي ۽ شاهي درٻار جي عهديدارن جو نظام برقرار رهيو.
جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ انصاف، حڪمراني، شاهي فرمانن ۽ درٻاري معاملن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.
سندس حڪومت سان منسوب مشهور '''زنجيرِ عدل''' يا انصاف جي زنجير جو ذڪر پڻ ملي ٿو. روايت موجب شاهي محل جي ڀرسان اهڙي زنجير لڳائي وئي هئي، جنهن وسيلي رعيت شهنشاهه تائين پنهنجي شڪايت پهچائي سگهي ٿي.
انهيءَ انتظام جي عملي استعمال ۽ اثر بابت معاصر بيانن کي احتياط سان پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== خسرو مرزا جي بغاوت (1606ع) ===

{{Main|خسرو مرزا}}

1606ع ۾ جهانگير جي پٽ [[خسرو مرزا]] پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي.
خسرو شاهي خاندان اندر جانشينيءَ جي هڪ اهم دعويدار طور اڀريو هو. اڪبر جي آخري سالن دوران ڪجهه درٻاري اميرن سندس حمايت ڪئي هئي.
جهانگير جي تخت نشينيءَ کان پوءِ خسرو پنجاب ڏانهن روانو ٿيو ۽ پنهنجي حامين کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بهرحال، مغل فوج سندس بغاوت کي شڪست ڏني ۽ خسرو کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;
بغاوت جي ناڪاميءَ کان پوءِ خسرو ۽ سندس ڪيترن حامين کي سخت سزائون ڏنيون ويون.
خسرو کي انڌو ڪرڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن، پر سزا جي نوعيت، ان جي مڪمل ٿيڻ ۽ پوءِ ٿيل علاج بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن.
خسرو جي بغاوت جهانگير جي حڪومت جي شروعاتي دور جو هڪ اهم سياسي بحران هو.

=== گرو ارجن ديو ۽ مغل-سک لاڳاپا ===

{{Main|گرو ارجن ديو}}

[[گرو ارجن ديو]] سک مذهب جو پنجون گرو هو. جهانگير جي دور ۾ سندس موت مغل سلطنت ۽ سک برادريءَ جي لاڳاپن جو هڪ اهم واقعو بڻيو.
1606ع ۾ خسرو مرزا جي بغاوت کان پوءِ گرو ارجن ديو تي باغي شهزادي جي مدد ڪرڻ جو الزام لڳايو ويو.
جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ گرو ارجن بابت مذهبي ۽ سياسي خدشن جو ذڪر ڪيو آهي.
گرو ارجن کي گرفتار ڪيو ويو ۽ 1606ع ۾ لاهور ۾ سندس موت ٿيو. سک روايت ۾ هن واقعي کي شهادت طور ياد ڪيو ويندو آهي.
واقعي جي تفصيلن، مذهبي ۽ سياسي سببن ۽ سزا جي نوعيت بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BBCSikhs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Origins of Sikhism
 |website=BBC Religions
 |date=30 September 2009
 |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/history/history_1.shtml
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
گرو ارجن جي موت کان پوءِ سک برادريءَ جي سياسي ۽ فوجي تنظيم ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.
سندس جانشين [[گرو هرگوبند]] جي دور ۾ سک برادريءَ جي دفاعي ۽ عسڪري سرگرمين کي وڌيڪ اهميت ملي.

=== مذهبي پاليسي ===

جهانگير جي مذهبي پاليسيءَ ۾ اڪبر جي دور جي ڪيترن انتظامي روايتن جو تسلسل نظر اچي ٿو، پر سندس ذاتي مذهبي اظهار ۽ ڪجهه سياسي فيصلن ۾ فرق پڻ موجود هو.
جهانگير اسلامي عالمن، صوفين ۽ مذهبي ادارن سان لاڳاپا برقرار رکيا.
هن مذهبي عالمن ۽ روحاني شخصيتن کي '''مددِ معاش''' جي صورت ۾ زمين يا زميني آمدنيءَ جون عطائون ڏنيون.
''مددِ معاش'' مان مراد اهڙي عطا هئي، جيڪا عام طور مذهبي، علمي يا خيراتي مقصدن سان لاڳاپيل شخصيتن کي ڏني ويندي هئي.
مؤرخ [[منيس ڊي فاروقي]] موجب جهانگير جي دور ۾ اهڙين عطائن کي خاص اهميت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Faruqui
 |first=Munis D.
 |title=The Princes of the Mughal Empire, 1504–1719
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2012
 |isbn=9781107022171
 |pages=268–269
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جهانگير جي حڪومت کي صرف مذهبي رواداري يا صرف مذهبي سختيءَ جي هڪ ئي وصف سان بيان ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس مختلف فيصلا سياسي حالتن، مقامي تڪرارن ۽ درٻاري ضرورتن سان پڻ لاڳاپيل هئا.

=== نورجهان سان شادي ===

{{Main|نورجهان}}

[[نورجهان]] مغل تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين شاهي عورتن مان هڪ هئي.
سندس اصل نالو '''مهرالنساء''' هو. هوءَ فارسي پسمنظر رکندڙ خاندان سان تعلق رکندي هئي.
1611ع ۾ جهانگير مهرالنساء سان شادي ڪئي. شاديءَ کان پوءِ هوءَ شاهي درٻار ۾ وڌندڙ سياسي ۽ ثقافتي اثر جي مالڪ بڻجي وئي.
هن کي پهرين '''نور محل''' ۽ پوءِ '''نورجهان''' جا لقب مليا.
نورجهان جي خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۾ اهم عهدن تي پهتا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;/&gt;

=== نورجهان جو سياسي ڪردار ===

نورجهان رڳو شهنشاهه جي زال نه هئي، پر مغل درٻار جي سياسي فيصلن تي پڻ سندس نمايان اثر هو.
جهانگير جي حڪومت جي پوئين دور ۾ نورجهان، سندس پيءُ [[اعتماد الدوله]]، سندس ڀاءُ [[آصف خان]] ۽ ٻين درٻاري اميرن وچ ۾ سياسي اتحاد ۽ مقابلا پيدا ٿيا.
نورجهان جي نالي سان سڪا جاري ٿيڻ ۽ شاهي فرمانن ۾ سندس نالي ۽ مهر جي استعمال جا مثال سندس غير معمولي سياسي حيثيت ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Ruby
 |title=Domesticity and Power in the Early Mughal World
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2005
 |isbn=9780521850223
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه تاريخي بيانن ۾ جهانگير جي بيمارين ۽ ذاتي عادتن سبب حڪومت جي معاملن ۾ نورجهان جي وڌندڙ مداخلت جو ذڪر ملي ٿو.
بهرحال، نورجهان جي سياسي اثر کي جهانگير جي مڪمل بي اختياريءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي.
شهنشاهه، شاهي خاندان ۽ درٻاري اميرن وچ ۾ اقتدار جا لاڳاپا وقت سان بدلجندا رهيا.

=== جهانگير جون ذاتي عادتون ===

جهانگير جي يادگيرين ۽ بعد جي تاريخي لکتن ۾ سندس شراب نوشي ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت بيان موجود آهن.
ڪجهه مؤرخن سندس ذاتي عادتن کي حڪومت جي پوئين دور جي سياسي حالتن سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;Berndl2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Berndl
 |first=Klaus
 |title=National Geographic Visual History of the World
 |publisher=National Geographic Society
 |year=2005
 |isbn=9780792236955
 |pages=318–320
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بهرحال، جهانگير جي سموري حڪومت کي ذاتي عادتن جي بنياد تي ناڪام قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.
سندس دور ۾ مغل انتظامي نظام برقرار رهيو، درٻاري مصوريءَ کي ترقي ملي ۽ ڪيترن علائقن ۾ سياسي اقتدار جاري رهيو.

=== جهانگير ۽ شهزادو خرم ===

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جو پٽ [[شهزادو خرم]]، جيڪو پوءِ [[شاهجهان]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو، سندس دور جو اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو.
خرم کي مختلف فوجي مهمن ۾ ذميواريون ڏنيون ويون.
دکن ۽ راجپوت رياستن سان لاڳاپيل معاملن ۾ سندس ڪردار اهم رهيو.
وقت گذرڻ سان شاهي جانشينيءَ جي سوال تي خرم ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور گروهن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
1622ع ۾ خرم جهانگير خلاف بغاوت ڪئي. اها بغاوت ڪيترن سالن تائين مختلف صورتن ۾ جاري رهي.
آخرڪار خرم کي شاهي اقتدار سان ٺاهه ڪرڻو پيو، پر جانشينيءَ جو سوال جهانگير جي وفات تائين اهم سياسي مسئلو رهيو.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;/&gt;

=== قنڌار ۽ صفوي سلطنت ===

{{Main|مغل-صفوي لاڳاپا}}

[[قنڌار]] مغل سلطنت ۽ [[صفوي سلطنت]] وچ ۾ هڪ اهم سرحدي ۽ واپاري مرڪز هو.
هي شهر وچ ايشيا، ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکندو هو.
جهانگير جي دور ۾ قنڌار تي مغل ۽ صفوي دعوائن سبب سياسي ڇڪتاڻ جاري رهي.
1622ع ۾ صفوي شهنشاهه [[شاهه عباس اول]] جي فوجن قنڌار تي قبضو ڪيو.

قنڌار جو وڃائجي وڃڻ مغل سلطنت لاءِ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي نقصان هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ميواڙ سان سياسي ٺاهه ===

اڪبر جي دور ۾ [[ميواڙ]] جي راجپوت حڪمرانن مغل اقتدار خلاف ڊگهي مزاحمت ڪئي هئي.
جهانگير جي دور ۾ پڻ ميواڙ سان فوجي ۽ سياسي معاملا جاري رهيا.
1615ع ۾ [[راڻا امر سنگهه اول]] ۽ مغل درٻار وچ ۾ سياسي ٺاهه ٿيو.
ان ٺاهه سان ميواڙ ۽ مغل سلطنت جي لاڳاپن ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.
ميواڙ جي حڪمران خاندان پنهنجي علائقائي حيثيت برقرار رکندي مغل بالادستيءَ سان لاڳاپيل ڪجهه سياسي شرط قبول ڪيا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ مغل مصوري ===

جهانگير کي مصوري ۽ قدرتي دنيا جي مطالعي ۾ خاص دلچسپي هئي.
سندس دور ۾ مغل مصوريءَ ۾ انساني چهرن، پکين، جانورن، گلن ۽ قدرتي منظرن جي تصويرڪشيءَ کي وڌيڪ اهميت ملي.
مغل مصورن ۾ [[استاد منصور]]، [[ابوالحسن]] ۽ [[بشنداس]] جهڙا نالا خاص اهميت رکن ٿا.
جهانگير جي سرپرستيءَ ۾ تصويرن جي تفصيلي مشاهدي، رنگن جي نفاست ۽ حقيقت نگاريءَ کي ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، هندستاني ۽ يورپي فني روايتن جا اثر پڻ نظر اچن ٿا.

=== جهانگيرنامو ===

{{Main|تزڪ جهانگيري}}

'''[[تزڪ جهانگيري]]''' يا '''جهانگيرنامو''' جهانگير سان منسوب شاهي يادگيرين جو اهم مجموعو آهي.
هن ڪتاب ۾ شهنشاهه پنهنجي حڪومت، درٻاري معاملن، فوجي مهمن، مذهبي شخصيتن، قدرتي دنيا ۽ ذاتي تجربن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.
جهانگيرنامو مغل سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.
بهرحال، ٻين شاهي يادگيرين وانگر هن ڪتاب ۾ به شهنشاهه جي پنهنجي نقطه نظر کي اهميت حاصل آهي، تنهنڪري ان جي بيانن جو ٻين معاصر ماخذن سان تقابلي مطالعو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يورپي سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا ===

جهانگير جي دور ۾ مغل درٻار جا يورپي واپارين ۽ سفيرن سان لاڳاپا وڌيا.
[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا نمائندا هندستان ۾ واپاري سهولتون حاصل ڪرڻ لاءِ مغل درٻار سان رابطا قائم ڪندا هئا.
انگريز سفير [[ٿامس رو]] 1615ع ۾ جهانگير جي درٻار ۾ پهتو ۽ 1619ع تائين هندستان ۾ رهيو.
رو جي سفارتي مهم جو مقصد ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ واپاري موقعا ۽ شاهي سرپرستي حاصل ڪرڻ هو.
سندس سفرناما ۽ سفارتي لکڻيون مغل درٻار بابت يورپي نقطه نظر جا اهم تاريخي ماخذ آهن.&lt;ref name=&quot;Roe1926&quot;&gt;{{cite book
 |author=Roe, Thomas
 |editor-last=Foster
 |editor-first=William
 |title=The Embassy of Sir Thomas Roe to India, 1615–1619
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1926
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انارڪليءَ جي روايت ===

{{Main|انارڪلي}}

[[انارڪلي]] جو مشهور قصو شهزادي سليم جي ابتدائي زندگيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي.
عوامي ۽ ادبي روايت موجب انارڪلي هڪ حسين عورت هئي، جنهن سان شهزادي سليم کي محبت ٿي وئي.
روايت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي ته اڪبر انهيءَ لاڳاپي تي ناراض ٿيو ۽ انارڪليءَ کي سخت سزا ڏني وئي.
ڪجهه مشهور روايتن ۾ انارڪليءَ کي زنده ڀت ۾ چونڊائڻ جو قصو پڻ شامل آهي.
بهرحال، انهيءَ واقعي جي تفصيلن جي معتبر معاصر مغل تاريخي ماخذن مان قطعي تصديق نٿي ٿئي.
انارڪليءَ جو قصو ادب، ناٽڪ، فلم ۽ عوامي ثقافت ۾ تمام گهڻو مشهور ٿيو، پر ان کي ثابت ٿيل تاريخي واقعي بدران مشهور روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي.
[[لاهور]] ۾ انارڪليءَ سان منسوب مقبرو پڻ موجود آهي، جنهن جي تاريخي سڃاڻپ بابت مختلف رايا آهن.

=== جهانگير جي وفات ===

جهانگير 28 آڪٽوبر 1627ع تي ڪشمير کان واپسيءَ دوران وفات ڪئي.
سندس وفات کان پوءِ شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.
نورجهان جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جڏهن ته [[آصف خان]] ۽ ٻين اميرن شهزادي خرم جي حمايت ڪئي.
آخرڪار شهزادو خرم ڪامياب ٿيو ۽ 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
جهانگير جو مڙهه لاهور آندو ويو ۽ [[شاهدره]] ۾ دفنايو ويو.
سندس مقبرو مغل دور جي اهم تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن مان آهي.

=== جهانگير جي دور جو تاريخي جائزو ===

جهانگير جي حڪومت مغل سلطنت جي سياسي تسلسل ۽ ثقافتي ترقيءَ جو اهم دور هئي.
هن اڪبر جي انتظامي نظام کي وڏي حد تائين برقرار رکيو، جڏهن ته شاهي خاندان جي اندروني اختلافن، خسرو جي بغاوت، شهزادي خرم جي مخالفت ۽ قنڌار جي نقصان جهڙا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.
نورجهان جي سياسي اثر، شاهي مصوريءَ جي ترقي، يورپي سفارتي لاڳاپن ۽ مذهبي برادرين سان مختلف نوعيت جي معاملن سبب جهانگير جو دور مغل تاريخ ۾ الڳ اهميت رکي ٿو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac3d4;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''جهانگير جي دور جا اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1605ع
| جهانگير جي تخت نشيني
| اڪبر کان پوءِ مغل اقتدار جو تسلسل
|-
| 1606ع
| خسرو مرزا جي بغاوت
| شاهي جانشينيءَ جو بحران
|-
| 1606ع
| گرو ارجن ديو جي موت
| مغل-سک لاڳاپن ۾ اهم موڙ
|-
| 1611ع
| نورجهان سان شادي
| شاهي درٻار ۾ نورجهان جي سياسي اثر جي شروعات
|-
| 1615ع
| ميواڙ سان سياسي ٺاهه
| مغل-راجپوت لاڳاپن ۾ نئون مرحلو
|-
| 1615ع–1619ع
| ٿامس رو جي سفارتي مهم
| انگريز واپارين ۽ مغل درٻار جا لاڳاپا
|-
| 1622ع
| قنڌار جو صفوي قبضي ۾ وڃڻ
| مغل-صفوي سرحدي سياست ۾ اهم تبديلي
|-
| 1622ع–1625ع
| شهزادي خرم جي بغاوت
| شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد
|-
| 1627ع
| جهانگير جي وفات
| شاهجهان جي تخت نشينيءَ لاءِ رستو هموار ٿيڻ
|}</text>
      <sha1>gh34qal9yjkbzunapj2stbn6svza1e9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424429</id>
      <parentid>424428</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:25:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71836" sha1="euyaeo8o1usvhbnq00con45mb5k88yv" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox former country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = [[اوائلي جديد دور]]
| image_map = Joppen1907India1700a.jpg
| image_map_caption = لڳ ڀڳ 1700ع ۾ مغل سلطنت جي پکيڙ ڏيکاريندڙ تاريخي نقشو
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل 1526ع
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]]
| date_event3 = 5 نومبر 1556ع
| event4 = [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] جي وفات
| date_event4 = 1707ع
| event5 = [[نادر شاهه جو هندستان تي حملو]]
| date_event5 = 1739ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو ۽ [[بهادر شاهه ظفر]] جي جلاوطني
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| p2 = هندستان جون علائقائي رياستون
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي [[بادشاهت]]
| title_leader = [[مغل شهنشاهه|شهنشاهه]]
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[دهلي]]، [[فتح پور سيڪري]] ۽ [[لاهور]] مختلف دورن ۾
| official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] (درباري ۽ انتظامي)
| common_languages = [[چغتائي ٻولي|چغتائي ترڪي]]، [[هندستاني ٻولي|هندستاني]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = [[اسلام]] (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = [[رپيو]]، دام ۽ ٻيا سڪا
| today = [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جا ڪجهه حصا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'')، جنهن کي '''مغليه سلطنت'''، '''تيموري سلطنت''' ۽ '''گورڪاني سلطنت''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڏکڻ ايشيا]] جي هڪ وڏي اوائلي جديد سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 21 اپريل 1526ع تي [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هيءَ سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;&gt;{{cite book
 |last=Stein
 |first=Burton
 |title=A History of India
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |year=2010
 |isbn=9781405195096
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg|thumb|left|200px|[[ظهيرالدين محمد بابر]] جو سترهين صديءَ ۾ تيار ڪيل تصويري خاڪو. بابر مغل سلطنت جو باني هو.]]

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي. تنهن هوندي به 1540ع کان 1555ع تائين اتر هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. 1555ع ۾ [[همايون]] دهليءَ ۾ مغل حڪومت بحال ڪئي. سندس جانشين [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ سلطنت جي انتظامي، فوجي ۽ سياسي بنيادن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين ڏکڻ ايشيا جي وڏين سياسي طاقتن مان هڪ رهي. سترهين صديءَ ۾ سندس علائقائي اثر اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ماٿريءَ کان اوڀر ۾ [[بنگال]] ۽ [[آسام]] جي ڀرپاسي تائين، اتر ۾ [[ڪشمير]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن کان ڏکڻ ۾ [[دکن]] تائين پکڙيل هو. سلطنت جي حدن ۽ سڌي انتظامي اختيار جي نوعيت مختلف دورن ۽ علائقن ۾ بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;/&gt;

[[اورنگزيب عالمگير]] جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. تنهن هوندي به ڊگهيون جنگيون، فوجي خرچ، صوبائي سياسي اختلاف ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا. 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سلطنت جي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

ارڙهين صديءَ ۾ [[مراٺا سلطنت|مراٺن]]، [[سک]] قوتن، خودمختيار صوبائي حڪمرانن ۽ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي عروج مغل شهنشاهن جي حقيقي اقتدار کي محدود ڪيو. 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي حملي پڻ سلطنت کي وڏو سياسي ۽ مالي نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858|هندستان جي حڪومت بابت قانون]] وسيلي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمراني ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪومت شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جا نالا ==

=== تيموري سلطنت ===

بابر ۽ سندس جانشينن جو تعلق [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان هو. انهيءَ سبب مغل شاهي خاندان پنهنجي سياسي مشروعيت لاءِ [[امير تيمور]] جي نسب ۽ حڪمرانيءَ جي روايتن کي اهميت ڏيندو هو. همعصر ۽ بعد وارن فارسي ماخذن ۾ هن گهراڻي ۽ ان جي حڪومت لاءِ تيموري نسبت استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;Avari2013&quot;&gt;{{cite book
 |last=Avari
 |first=Burjor
 |title=Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent
 |publisher=Routledge
 |year=2013
 |isbn=9780415580618
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل شاهي خاندان جي تاريخي سڃاڻپ ۾ وچ ايشيائي ترڪ-منگول روايتون، فارسي درٻاري ثقافت ۽ هندستاني سياسي ۽ سماجي ماحول گڏجي اثرانداز ٿيا. ان ڪري سلطنت کي رڳو هڪ نسلي يا ثقافتي سڃاڻپ تائين محدود ڪرڻ تاريخي لحاظ کان مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2002
 |isbn=9780521522915
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گورڪاني سلطنت ===

مغل حڪمران گهراڻي لاءِ '''گورڪاني''' يا '''گورڪانيان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. ''گورڪان''، منگولي لفظ ''ڪورگان'' (''kürägän'') جي فارسي صورت آهي، جنهن جي معنيٰ '''داماد''' آهي. اهو لقب تيمور جي چنگيزي خاندان سان شاديءَ واري نسبت سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Thackston2&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |editor-last=Thackston
 |editor-first=Wheeler M.
 |title=The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor
 |publisher=Modern Library
 |location=New York
 |year=2002
 |isbn=9780375761379
 |page=xlvi
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گورڪاني نسبت مغل شاهي خاندان جي سياسي سڃاڻپ جو اهم حصو هئي. ان نسبت سان تيموري ۽ چنگيزي حڪمرانيءَ جي روايتن سان لاڳاپو ظاهر ڪيو ويندو هو.

=== مغل يا مغول ===

'''مغل''' لفظ [[منگول]] جي عربي ۽ فارسي صورتن مان نڪتل آهي. يورپي لکتن ۾ مغل حڪمرانن لاءِ ''Mogul'' ۽ ''Mughal'' جهڙا لفظ استعمال ٿيا، جيڪي پوءِ تاريخ نويسيءَ ۾ عام ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Hodgson&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hodgson
 |first=Marshall G. S.
 |title=The Venture of Islam
 |volume=3
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2009
 |isbn=9780226346885
 |page=62
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مغل حڪمران گهراڻي جو نسبي تعلق چنگيزي روايتن سان پڻ هو، پر ان جي درٻاري، ادبي ۽ انتظامي ثقافت تي فارسي ۽ تيموري اثر تمام گهرا هئا.

=== هندستان ۽ سلطنتِ هندستان ===

مغل دور جي سياسي ۽ انتظامي لکتن ۾ '''هندستان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. [[آئينِ اڪبري]] ۽ ٻين فارسي ماخذن ۾ هندستان کي جاگرافيائي، سياسي ۽ انتظامي مفهوم ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Vanina2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Vanina
 |first=Eugenia
 |title=Medieval Indian Mindscapes: Space, Time, Society, Man
 |publisher=Primus Books
 |year=2012
 |isbn=9789380607191
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سياسي اصطلاحن ۾ ''سلطنتِ هندستان''، ''مملڪت'' ۽ ''قلمرو'' جهڙا لفظ پڻ ملن ٿا. خاص طور ارڙهين صديءَ جي سياسي لکتن ۾ ''سلطنتِ هندستان'' جو تصور مرڪزي شهنشاهي اقتدار ۽ مختلف صوبائي حڪومتن جي لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.

=== نالن جو تقابلي جائزو ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a9bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل سلطنت جا تاريخي ۽ رائج نالا'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | ٻولي يا پسمنظر
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي مفهوم
|-
| '''مغل سلطنت'''
| جديد سنڌي ۽ انگريزي تاريخ نويسي
| ڏکڻ ايشيا ۾ تيموري اصل جي حڪمران گهراڻي جي سلطنت
|-
| '''مغليه سلطنت'''
| اردو ۽ سنڌي استعمال
| مغل سلطنت جو متبادل رائج نالو
|-
| '''تيموري سلطنت'''
| شاهي خانداني نسبت
| امير تيمور جي نسل ۽ سياسي ورثي سان لاڳاپو
|-
| '''گورڪاني سلطنت'''
| فارسي ۽ تيموري روايت
| گورڪاني شاهي گهراڻي جي نسبت
|-
| '''سلطنتِ هندستان'''
| فارسي سياسي ۽ انتظامي اصطلاح
| هندستان ۾ شهنشاهي حڪمراني ۽ ان جو قلمرو
|-
| '''Mughal Empire'''
| انگريزي
| جديد عالمي تاريخ نويسيءَ ۾ عام نالو
|}

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

=== بابر جو خانداني ۽ سياسي پسمنظر ===

[[ظهيرالدين محمد بابر]] وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] [[فرغانه]] جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو. پيءُ جي پاسي کان بابر جو تعلق ترڪ بڻيل [[برلاس]] قبيلي سان هو، جڏهن ته ماءُ جي پاسي کان سندس نسب چنگيزي خاندان سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;/&gt;

بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ فرغانه ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. هن سمرقند تي مختلف وقتن تي قبضو ڪيو، پر [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪ قوتن جي عروج سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.

وچ ايشيا ۾ سياسي ۽ فوجي ناڪامين کان پوءِ بابر ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪري اتي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

ڪابل سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. هن اتان افغانستان جي ٻين علائقن، پنجاب ۽ اتر هندستان ڏانهن مهمون منظم ڪيون.

=== هندستان ڏانهن پيشقدمي ===

[[سلطنت دهلي]] جي آخري لوڌي حڪمران [[ابراهيم لوڌي]] جي دور ۾ افغان اميرن ۽ صوبائي سردارن وچ ۾ سياسي اختلاف وڌيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا ۽ ابراهيم لوڌي خلاف سندس مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

انهن رابطن بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا پيدا ڪيا. تنهن هوندي به بابر جي هندستاني مهمن کي رڳو دولت خان جي دعوت جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن، پنجاب بابت اڳوڻن ارادن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

بابر پنهنجي فوج ۾ گھوڙيسوار دستن، بارودي هٿيارن ۽ ميداني توپخاني کي گڏيل حڪمت عمليءَ تحت استعمال ڪيو. وچ ايشيا جي جنگي تجربن سندس فوجي تنظيم ۽ حڪمت عمليءَ تي اثر وڌو.

=== پاڻي پت جي پهرين جنگ (1526ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}}

21 اپريل 1526ع تي بابر جي فوج ۽ ابراهيم لوڌي جي فوج وچ ۾ [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ فيصلائتي جنگ لڳي.

بابر پنهنجي فوجي صف بنديءَ ۾ توپخاني، بندوق بردار دستن، رڪاوٽن ۽ گھوڙيسوار حملي جي حڪمت عملين کي استعمال ڪيو. سندس فوج ۾ عثماني جنگي طريقن کان واقف توپچي پڻ شامل هئا.

ابراهيم لوڌي جي فوج ۾ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گھوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي شامل هئا. بابر جي فوج لوڌي فوج کي شڪست ڏني ۽ ابراهيم لوڌي جنگ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جنگ ۾ بارودي هٿيارن ۽ فوجي تنظيم اهم ڪردار ادا ڪيو. بهرحال، اها دعويٰ ته ابراهيم لوڌي جي فوج بابر کان لازمي طور ڏهه ڀيرا وڏي هئي، يا سندس شڪست جو اڪيلو سبب توپن جي آواز کان هاٿين جو ڀڄڻ هو، احتياط سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ فوجي تعداد ۽ جنگ جي تفصيلن بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر [[دهلي]] ۽ [[آگرو|آگري]] تي قبضو ڪيو. آگرو نئين مغل حڪومت جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== خانوا، چنديري ۽ گهاگهرا جون جنگيون ===

{{Main|خانوا جي جنگ}}

پاڻي پت جي فتح باوجود بابر جي حڪومت کي اتر هندستان جي ٻين طاقتور حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

1527ع ۾ [[ميواڙ]] جي حڪمران [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ ۾ راجپوت اتحاد ۽ بابر جي فوج وچ ۾ [[خانوا جي جنگ]] لڳي. راڻا سانگا اتر هندستان جي اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻن مان هڪ هو.

خانوا جي جنگ ۾ بابر جي فوج راجپوت اتحاد کي شڪست ڏني. ان فتح سان مغل اقتدار کي وڌيڪ استحڪام مليو.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hooja
 |first=Rima
 |title=A History of Rajasthan
 |publisher=Rupa
 |year=2006
 |isbn=9788129115010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1528ع ۾ بابر [[چنديري]] جي مهم هلائي ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ذريعي افغان مخالف قوتن کي شڪست ڏني.

انهن جنگين سان اتر هندستان ۾ مغل اقتدار جي فوجي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ مدد ملي، پر مقامي سردارن ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== بابر جي وفات ۽ جانشيني ===

بابر 26 ڊسمبر 1530ع تي آگري ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.

بابر کي شروعات ۾ آگري ۾ دفنايو ويو هو. بعد ۾ سندس مڙهه ڪابل منتقل ڪيو ويو، جتي [[باغ بابر]] ۾ سندس مقبرو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

بابر جي حڪومت هندستان ۾ رڳو چار سال هلي، پر هن هڪ اهڙي شاهي گهراڻي جو بنياد رکيو جنهن جي سياسي ۽ ثقافتي ورثي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Humayun detail.jpg|thumb|right|200px|[[همايون]] جو تصويري خاڪو، جيڪو سترهين صديءَ جي مغل مصوريءَ سان تعلق رکي ٿو.]]

=== همايون جي ابتدائي حڪومت (1530ع–1540ع) ===

[[نصيرالدين محمد همايون]] 1530ع ۾ پنهنجي والد بابر جي وفات کان پوءِ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

همايون جي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ مغل سلطنت جا انتظامي ۽ فوجي بنياد اڃا مڪمل طور مضبوط نه ٿيا هئا. سندس ڀائرن، خاص طور [[ڪامران مرزا]]، جي سياسي مفادن ۽ مختلف علائقن ۾ افغان قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو '''فريد خان''' هو.

فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت، انتظامي صلاحيت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

{{Main|شير شاهه سوري|چوسا جي جنگ|قنوج جي جنگ}}

1539ع ۾ [[چوسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.

1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي. انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي دهلي ۽ آگري جو اقتدار ڇڏڻو پيو.

شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪري [[سوري سلطنت]] جو بنياد وڌو. اهڙيءَ طرح 1540ع کان 1555ع تائين مغل حڪومت جي تسلسل ۾ سياسي وقفو پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا انتظامي ۽ مالياتي سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.

هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.

زميني محصول جي وصولي، رستن جي حفاظت ۽ فوجي نگرانيءَ کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف انتظامي قدم کنيا ويا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرانڊ ٽرنڪ روڊ ===

{{Main|گرانڊ ٽرنڪ روڊ}}

شير شاهه سوري پنهنجي دور ۾ قديم واپاري ۽ فوجي رستن جي مرمت، توسيع ۽ انتظام تي ڌيان ڏنو.

انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ '''[[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]]''' پڻ شامل هو، جنهن کي سنڌي ۽ اردوءَ ۾ '''جرنيلي سڙڪ''' به چيو ويندو آهي.

هيءُ رستو ڏکڻ ايشيا جي قديم مواصلاتي رستن جي هڪ ڊگهي تاريخ سان لاڳاپيل هو. [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ پڻ اتر هندستان ۾ ڊگها شاهي ۽ واپاري رستا موجود هئا. تنهنڪري گرانڊ ٽرنڪ روڊ کي مڪمل طور شير شاهه سوري جي نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.

شير شاهه جي دور ۾ رستن جي مرمت، سرائن جي تعمير، مسافرن ۽ واپاري قافلن لاءِ سهولتن ۽ ٽپال جي انتظام کي اهميت ڏني وئي. بعد ۾ مغل ۽ برطانوي دورن ۾ انهن رستن کي وڌيڪ ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مشهور اردو صحافي ۽ ليکڪ [[رضا علي عابدي]] پنهنجي سفرنامي '''جرنيلي سڙڪ''' ۾ هن تاريخي رستي سان لاڳاپيل مختلف شهرن، آبادين ۽ تاريخي ماڳن جو ذڪر ڪيو آهي.

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.
همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.
1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.
15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.
همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.
فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== شير شاهه جي وفات ۽ سوري گهراڻي جا اختلاف ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.

سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] تخت نشين ٿيو ۽ 1554ع تائين حڪومت ڪئي.

اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا. مختلف افغان سردارن ۽ شاهي دعويدارن وچ ۾ اقتدار لاءِ تڪرار وڌيا.

انهن اختلافن سبب اتر هندستان ۾ سوري حڪومت جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي (1555ع) ===

همايون سوري گهراڻي جي سياسي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو.

سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني. انهيءَ فتح کان پوءِ همايون دهليءَ ۾ مغل اقتدار بحال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

همايون جي واپسيءَ کي مغل سلطنت جي تاريخ ۾ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان 1540ع کان جاري سوري اقتدار جو وقفو ختم ٿيو.

=== همايون جي وفات (1556ع) ===

همايون پنهنجي ٻيهر حاصل ڪيل سلطنت تي گهڻو عرصو حڪومت نه ڪري سگهيو.

1556ع ۾ هو دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر]] تخت نشين ٿيو. اڪبر جي ننڍي عمر سبب حڪومت جي شروعاتي دور ۾ [[بيرم خان]] سندس سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ بڻيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== بابر کان اڪبر تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جي قيام ۽ بحاليءَ جا اهم واقعا (1483ع–1556ع)'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1483ع
| [[بابر]] جي پيدائش
| تيموري گهراڻي جي مستقبل جي بانيءَ جو جنم
|-
| 1504ع
| بابر جو ڪابل تي قبضو
| ڪابل بابر جي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻيو
|-
| 1526ع
| [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| ابراهيم لوڌي جي شڪست ۽ مغل سلطنت جو بنياد
|-
| 1527ع
| [[خانوا جي جنگ]]
| راڻا سانگا جي اتحاد خلاف بابر جي فتح
|-
| 1528ع
| چنديري جي مهم
| وچ هندستان ۾ مغل فوجي اثر جي واڌ
|-
| 1529ع
| گهاگهرا جي جنگ
| افغان مخالف قوتن خلاف بابر جي ڪاميابي
|-
| 1530ع
| بابر جي وفات
| همايون جي تخت نشيني
|-
| 1539ع
| [[چوسا جي جنگ]]
| شير شاهه سوري جي همايون خلاف فتح
|-
| 1540ع
| [[قنوج جي جنگ]]
| همايون جي شڪست ۽ سوري گهراڻي جو اقتدار
|-
| 1542ع
| [[عمرڪوٽ]] ۾ اڪبر جي پيدائش
| سنڌ ۽ مغل شاهي تاريخ جو اهم گڏيل واقعو
|-
| 1545ع
| شير شاهه سوري جي وفات
| اسلام شاهه سوري جي جانشيني
|-
| 1554ع
| اسلام شاهه سوري جي وفات
| سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا تڪرار
|-
| 1555ع
| همايون جي واپسي
| دهليءَ ۾ مغل اقتدار جي بحالي
|-
| 1556ع
| همايون جي وفات
| اڪبر جي تخت نشيني
|}

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر اعظم}}

[[فائل:Akbar hunting in an enclosure.jpg|thumb|کاٻو|250px|[[اڪبر اعظم]] جي دور جي مغل مصوري، جنهن ۾ شاهي شڪار جو منظر ڏيکاريل آهي.]]

'''جلال الدين محمد اڪبر''' (حڪومت: 1556ع–1605ع) مغل سلطنت جي اهم ۽ اثرائتن حڪمرانن مان هڪ هو. هو [[همايون]] ۽ [[حميده بانو بيگم]] جو پٽ هو، جنهن جي پيدائش 15 آڪٽوبر 1542ع تي [[سنڌ]] جي تاريخي شهر [[عمرڪوٽ]] ۾ ٿي. همايون ان وقت [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ جلاوطنيءَ واري زندگي گذاري رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Ballhatchet
 |first=Kenneth A.
 |title=Akbar
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |url=https://www.britannica.com/biography/Akbar
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1556ع ۾ همايون جي وفات کان پوءِ اڪبر ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو. سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست، فوجي اڳواڻ ۽ انتظامي صلاحڪار طور اهم ڪردار ادا ڪيو. بيرم خان جي مدد سان مغل حڪومت پنهنجي مخالف قوتن خلاف فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون ۽ اتر هندستان ۾ اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي ٻي جنگ (1556ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي ٻي جنگ}}

همايون جي وفات کان پوءِ اتر هندستان ۾ مغل اقتدار ٻيهر خطري ۾ پئجي ويو. سوري دور جي سياسي اختلافن مان فائدو وٺندي [[هيمو]]، جيڪو افغان حڪمران [[عادل شاهه سوري]] جي انتظام ۾ اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو، دهليءَ تي قبضو ڪيو.
5 نومبر 1556ع تي [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ هيمو جي فوج ۽ اڪبر جي فوج وچ ۾ جنگ لڳي. مغل فوج جي قيادت ۾ بيرم خان اهم ڪردار ادا ڪيو.
جنگ دوران هيمو زخمي ٿيو ۽ سندس فوج جي صفن ۾ انتشار پيدا ٿيو. نتيجي ۾ مغل فوج ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ فتح سان اڪبر جي حڪومت لاءِ دهلي ۽ اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪرڻ جا موقعا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
پاڻي پت جي ٻي جنگ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ فيصلائتو واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان همايون جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران کي منهن ڏيڻ ۾ مدد ملي.

=== بيرم خان جي سرپرستي ۽ اڪبر جو ذاتي اقتدار ===

بيرم خان اڪبر جي شروعاتي حڪومت ۾ وڏي سياسي ۽ فوجي اثر جو مالڪ هو. هن مغل اقتدار جي بحاليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر وقت گذرڻ سان شاهي درٻار ۾ سندس اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيا.
1560ع ۾ اڪبر بيرم خان جي سرپرستي ختم ڪري حڪومت جا معاملا پنهنجي هٿ ۾ وٺڻ شروع ڪيا. بيرم خان کي حج تي وڃڻ جي اجازت ڏني وئي، پر سفر دوران 1561ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
بيرم خان جي سرپرستيءَ جي خاتمي کان پوءِ اڪبر شاهي درٻار، فوج ۽ صوبائي انتظام تي پنهنجو سڌو اختيار وڌايو.

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر پنهنجي ڊگهي حڪومت دوران جنگ، سفارتڪاري، سياسي ٺاهه ۽ مقامي حڪمرانن سان اتحاد وسيلي مغل سلطنت جي حدن کي وڏي پيماني تي وڌايو.

سندس دور ۾ [[مالوا]]، [[گجرات]]، [[بنگال]]، [[ڪشمير]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ دکن جي ڪجهه علائقن تي مغل اقتدار قائم ٿيو يا وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

مغل سلطنت جي توسيع هڪ ئي فوجي مهم جو نتيجو نه هئي، پر ڪيترن ڏهاڪن تائين هلندڙ جنگين، انتظامي قدمن ۽ سياسي لاڳاپن جو نتيجو هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5c9d7;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''اڪبر جي دور ۾ اهم فوجي مهمون ۽ علائقائي توسيع'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | اهم واقعو
|-
| 1561ع
| [[مالوا]]
| مغل فوج جي مهم ۽ مالوا تي اقتدار قائم ڪرڻ
|-
| 1562ع کان پوءِ
| [[راجپوتانا]]
| ڪجهه راجپوت حڪمرانن سان سياسي ۽ شاهي اتحاد
|-
| 1568ع
| [[چتوڙڳڙهه]]
| چتوڙ جي قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1569ع
| [[رنٿمبور قلعو]]
| اهم راجپوت قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1572ع–1573ع
| [[گجرات]]
| گجرات جي فتح ۽ مغل انتظام جي توسيع
|-
| 1574ع–1576ع
| [[بهار]] ۽ [[بنگال]]
| افغان مخالف قوتن خلاف فوجي مهمون
|-
| 1585ع–1586ع
| [[ڪشمير]]
| ڪشمير ۾ مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1591ع–1592ع
| [[سنڌ]]
| [[مرزا جاني بيگ]] سان جنگيون ۽ ڏکڻ سنڌ جي مغل اقتدار هيٺ اچڻ
|-
| 1595ع
| [[قنڌار]]
| قنڌار جو مغل اقتدار ۾ اچڻ
|-
| 1595ع–1601ع
| [[دکن]]
| احمدنگر، برار ۽ ٻين دکني علائقن ۾ فوجي مهمون
|}

=== راجپوت رياستن سان لاڳاپا ===

{{Main|مغل-راجپوت لاڳاپا}}

اڪبر جي سياسي حڪمت عمليءَ ۾ [[راجپوت]] حڪمرانن سان لاڳاپا خاص اهميت رکندا هئا. [[راجپوتانا]]، جيڪو گهڻو ڪري موجوده [[راجسٿان]] سان لاڳاپيل آهي، ڪيترين ننڍين ۽ وڏين رياستن تي مشتمل هو.
اڪبر انهن رياستن سان مختلف طريقن سان لاڳاپا قائم ڪيا. ڪجهه حڪمرانن سان شاهي شاديون، سياسي معاهدا ۽ فوجي اتحاد ڪيا ويا، جڏهن ته ٻين خلاف فوجي مهمون هلايون ويون.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;
[[آمير]] جي ڪڇواها راجپوت خاندان سان مغلن جا لاڳاپا خاص طور اهم هئا. انهيءَ خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۽ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي پهتا.
اڪبر جي زالن مان هڪ، جيڪا بعد جي تاريخي روايتن ۾ [[مريم الزماني]] جي نالي سان مشهور آهي، آمير جي راجپوت حڪمران خاندان سان تعلق رکندي هئي. سندس پٽ شهزادو سليم پوءِ [[جهانگير]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مغل-راجپوت اتحاد سبب راجپوت اميرن کي مغل انتظام ۽ فوج ۾ اهم مقام مليو. ان سان گڏ مغل درٻار جي ثقافت، مصوري، لباس ۽ فن تعمير ۾ مختلف مقامي روايتن جو اثر وڌيو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;&gt;{{cite book
 |last=Eaton
 |first=Richard M.
 |title=India in the Persianate Age: 1000–1765
 |publisher=University of California Press
 |year=2019
 |isbn=9780520325128
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به سموريون راجپوت رياستون مغل اقتدار جون حامي نه بڻيون. [[ميواڙ]] جي حڪمران [[مهارانا پرتاپ]] اڪبر جي سياسي بالادستي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.
1576ع ۾ [[هلدي گهاٽي جي جنگ]] مغل فوج ۽ مهارانا پرتاپ جي فوج وچ ۾ لڳي. مغل فوج جي قيادت [[راجا مان سنگهه]] ڪئي. جنگ ۾ مغل فوج ميدان تي غالب رهي، پر مهارانا پرتاپ جي مزاحمت ختم نه ٿي ۽ ميواڙ ۾ جدوجهد جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;

=== جاٽ ۽ ٻين مقامي گروهن سان لاڳاپا ===

مغل سلطنت جي استحڪام ۾ مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، واپاري برادرين ۽ فوجي گروهن سان لاڳاپن جو پڻ اهم ڪردار هو.
[[پنجاب]] ۽ اتر هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ [[جاٽ]] زميندار ۽ قبيلائي گروهه مغل انتظام سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکندا هئا. ڪجهه مقامي سردارن کي جاگيرون ۽ انتظامي ذميواريون مليون، جڏهن ته ٻين گروهن سان محصول، زمين ۽ سياسي اختيارن بابت تڪرار پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
ڪجهه نوآبادياتي دور جي قبيلائي لکتن ۾ ''اڪبري جاٽ''، ''جهانگيري جاٽ'' ۽ ٻين نالن سان مقامي سماجي درجن جو ذڪر ملي ٿو. اهڙن نالن کي سموري جاٽ برادريءَ جي هڪجهڙي تاريخي حيثيت جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاص علائقائي ۽ سماجي روايتن سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Ibbetson1990&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ibbetson
 |first=Denzil
 |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province
 |publisher=Asian Educational Services
 |year=1990
 |isbn=9788120605053
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انتظامي نظام جي تنظيم ===

اڪبر مغل سلطنت جي مرڪزي ۽ صوبائي انتظام کي وڌيڪ منظم ڪيو. سندس دور ۾ فوجي خدمت، درٻاري عهدا، محصول جي وصولي ۽ صوبائي حڪمرانيءَ لاءِ نسبتاً منظم ضابطا اختيار ڪيا ويا.
[[ابوالفضل علامي]] جي تصنيف ''[[آئينِ اڪبري]]'' اڪبر جي انتظامي نظام بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل انتظام ۾ شهنشاهه مرڪزي اقتدار جو سرچشمو هو. صوبن ۾ شاهي نمائندا، فوجي عملدار، محصول گڏ ڪندڙ ۽ عدالتي اختيار رکندڙ اهلڪار مقرر ڪيا ويندا هئا.

=== منصبداري نظام ===

{{Main|منصبداري نظام}}

اڪبر جي دور ۾ '''منصبداري نظام''' کي وڌيڪ منظم صورت ڏني وئي. ''منصب'' مان مراد سرڪاري درجو يا عهدو هو.
منصبدارن کي سندن درجي مطابق فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون وينديون هيون. منصب جو درجو عهديدار جي درٻاري حيثيت، پگهار ۽ فوجي ذميوارين سان لاڳاپيل هوندو هو.
مغل منصبداري نظام ۾ بعد ۾ '''ذات''' ۽ '''سوار''' جا درجا نمايان ٿيا. ''ذات'' عهديدار جي ذاتي درجي ۽ حيثيت کي ظاهر ڪندو هو، جڏهن ته ''سوار'' گھوڙيسوار فوج سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ وظيفن جي حساب ۾ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
منصبداري نظام جو مقصد مختلف نسلي، مذهبي ۽ علائقائي پسمنظر رکندڙ اميرن کي شاهي خدمت جي هڪ گڏيل انتظامي ڍانچي ۾ شامل ڪرڻ هو.

=== صوبائي انتظام ===

مغل سلطنت کي وڏن انتظامي صوبن ۾ ورهايو ويو، جن کي '''صوبا''' سڏيو ويندو هو.
هر صوبي ۾ شاهي انتظام لاءِ مختلف عملدار مقرر ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ '''صوبيدار'''، '''ديوان'''، '''بخشي'''، '''قاضي''' ۽ ٻيا اهلڪار شامل هئا.
صوبيدار عام طور سياسي ۽ فوجي انتظام سان لاڳاپيل هوندو هو، جڏهن ته ديوان مالياتي انتظام ۽ محصول جي نگراني ڪندو هو.
صوبن جي اندر '''سرڪار''' ۽ '''پرڳڻو''' جهڙا ننڍا انتظامي يونٽ موجود هئا. مختلف دورن ۾ انهن يونٽن جون حدون ۽ انتظامي حيثيت بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== مالياتي ۽ زميني محصول جا سڌارا ===

اڪبر جي دور ۾ زمين جي پيداوار ۽ محصول جي تعين کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ سڌارا ڪيا ويا.
انهن سڌارن سان [[راجا ٽوڊر مل]] جو نالو خاص طور ڳنڍيل آهي. زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار، اگهن ۽ گذريل سالن جي حسابن کي محصول جي تعين ۾ اهميت ڏني وئي.
'''دهسالا''' نظام تحت ڪيترن علائقن ۾ پيداوار ۽ اگهن جي ڏهن سالن جي حسابن مان اوسط ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
بهرحال، اهو نظام سموري سلطنت ۾ هڪجهڙي صورت ۾ لاڳو نه هو. مختلف علائقن ۾ محصول جي وصوليءَ جا طريقا زميني حالتن، فصلن ۽ مقامي روايتن مطابق بدلجندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== واپار ۽ معاشي سرگرميون ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جي سياسي استحڪام ۽ وڏين منڊين جي گڏجڻ سبب واپار ۽ شهري معاشي سرگرمين کي هٿي ملي.
[[آگرو]]، [[لاهور]]، [[دهلي]]، [[احمد آباد]] ۽ [[فتح پور سيڪري]] جهڙا شهر اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هئا.
سلطنت جي مختلف علائقن مان ڪپهه، ڪپڙو، اناج، مصالحا، ڌاتوءَ جون شيون ۽ ٻيو سامان واپار ذريعي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچندو هو.
سمنڊ رستي واپار ۾ [[گجرات]] ۽ [[بنگال]] جي بندرگاهن جو خاص ڪردار هو. مغل دور ۾ ڏکڻ ايشيا جا واپاري نيٽ ورڪ [[هندي سمنڊ]] جي ٻين علائقن سان پڻ ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== مذهبي پاليسي ۽ رواداري ===

اڪبر جي دور جي مذهبي پاليسي مغل تاريخ جو اهم موضوع آهي.
هن مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا. 1563ع ۾ هندو زيارتين تي لاڳو زيارت محصول ۽ 1564ع ۾ غير مسلم رعيت تي لاڳو [[جزيه]] ختم ڪرڻ سندس اهم قدمن مان هئا.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
اڪبر جي درٻار ۾ مسلمان، هندو، جين، عيسائي ۽ زرتشتي مذهبي عالمن ۽ مفڪرن سان بحث مباحثا ٿيندا هئا.
[[فتح پور سيڪري]] ۾ قائم ڪيل '''عبادت خانو''' اهڙن بحثن جو اهم مرڪز هو.
اڪبر جي مذهبي سوچ ۾ مختلف عقيدن کي سمجهڻ ۽ حڪمرانيءَ ۾ مذهبي فرقن کان مٿانهين سياسي وفاداري پيدا ڪرڻ جون ڪوششون نمايان هيون.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صلح ڪل ===

اڪبر جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل '''صلح ڪل''' جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي گروهن سان وسيع سياسي هم آهنگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.
هن تصور تحت حڪمران لاءِ رعايا سان انصاف، امن ۽ مختلف عقيدن سان لاڳاپيل ماڻهن کي انتظام ۾ شامل ڪرڻ کي اهميت ڏني وئي.
مغل درٻار ۾ ڪيترن هندو ۽ راجپوت اميرن کي اعليٰ فوجي ۽ انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو ويو.
تنهن هوندي به اڪبر جي پاليسيءَ کي جديد معنائن ۾ مڪمل سيڪيولر رياست جي قيام جي برابر سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جو سياسي ۽ مذهبي ماحول جديد قومي رياستن کان مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== دين الاهي يا توحيد الاهي ===

{{Main|دين الاهي}}

اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي تجربن سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.
1582ع جي لڳ ڀڳ اڪبر جي درٻار ۾ هڪ محدود روحاني ۽ اخلاقي سلسلي جو تصور اڀريو، جنهن ۾ شهنشاهه سان ذاتي وفاداري ۽ مخصوص اخلاقي اصولن کي اهميت ڏني وئي.
هن سلسلي ۾ شامل ماڻهن جو تعداد محدود هو. اهو عام رعيت لاءِ لازمي مذهب نه بڻيو ۽ نه ئي ان کي سموري مغل سلطنت جو سرڪاري مذهب قرار ڏئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== ادب، مصوري ۽ علم جي سرپرستي ===

اڪبر جي دور ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي، مصوري ۽ علمي ترجمن کي وڏي سرپرستي ملي.
[[ابوالفضل علامي]] اڪبر جي درٻار جو اهم عالم ۽ مؤرخ هو. سندس تصنيفون '''[[اڪبرنامو]]''' ۽ '''[[آئينِ اڪبري]]''' مغل سلطنت جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي تاريخ جا اهم ماخذ آهن.
اڪبر جي دور ۾ سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي ڪجهه اهم ڪتابن جا فارسي ترجما پڻ ڪرايا ويا.
انهن ترجمن مان '''رزم نامو'''، يعني [[مهاڀارت]] جو فارسي ترجمو، خاص اهميت رکي ٿو.
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني روايتن جو ميلاپ وڌيڪ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 27 آڪٽوبر 1605ع تي وفات ڪئي. کيس آگري جي ڀرپاسي [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ شهزادو سليم '''نورالدين محمد جهانگير''' جي لقب سان تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;


== جهانگير جو دور (1605ع–1627ع) ==

{{Main|جهانگير}}

[[نورالدين محمد جهانگير]] (30 آگسٽ 1569ع – 28 آڪٽوبر 1627ع) مغل سلطنت جو چوٿون شهنشاهه هو، جنهن 1605ع کان 1627ع تائين حڪومت ڪئي. سندس پيدائشي نالو '''سليم''' هو. هو [[اڪبر اعظم]] ۽ سندس راجپوت زال [[مريم الزماني]] جو پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Mohammada&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohammada
 |first=Malika
 |title=The Foundations of the Composite Culture in India
 |publisher=Aakar Books
 |year=2007
 |isbn=9788189833183
 |page=300
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilbert2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Gilbert
 |first=Marc Jason
 |title=South Asia in World History
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2017
 |isbn=9780199760343
 |page=79
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جهانگير جو دور مغل سلطنت جي سياسي تسلسل، درٻاري ثقافت، مصوري، سفارتي لاڳاپن ۽ شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد جي لحاظ کان اهم هو. سندس حڪومت گهڻي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل انتظامي نظام تي ٻڌل رهي، جيتوڻيڪ شاهي خاندان جي اندروني اختلافن ۽ درٻاري اميرن جي وڌندڙ اثر سبب نوان سياسي مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ===

شهزادي سليم جي پيدائش 1569ع ۾ [[فتح پور سيڪري]] جي ڀرپاسي ٿي. سندس نالو مشهور [[چشتي سلسلو|چشتي]] صوفي بزرگ [[شيخ سليم چشتي]] جي نسبت سان رکيو ويو.
مغل روايتن موجب اڪبر پنهنجي اولاد جي خواهش سان صوفي بزرگن کان دعائون گهرندو هو. شيخ سليم چشتي سان اڪبر جا لاڳاپا انهيءَ پسمنظر ۾ خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;
شهزادي سليم کي شاهي خاندان جي روايت مطابق تعليم ۽ فوجي تربيت ڏني وئي. سندس تربيت ۾ فارسي ادب، تاريخ، انتظامي معاملن ۽ فوجي مهارتن کي اهميت حاصل هئي.
شهزادي جي حيثيت ۾ سليم کي مختلف انتظامي ۽ فوجي ذميواريون مليون، پر سندس پيءُ اڪبر سان سياسي اختلاف پڻ پيدا ٿيا.

=== اڪبر ۽ شهزادي سليم جا اختلاف ===

اڪبر جي حڪومت جي پوئين دور ۾ شهزادي سليم ۽ شاهي درٻار جي ڪجهه طاقتور اميرن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
سليم پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ الڳ درٻاري حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهيءَ صورتحال سبب اڪبر جي جانشينيءَ جو سوال پيچيده ٿي ويو.
مغل تاريخي روايتن ۾ [[ابوالفضل علامي]] جي قتل کي پڻ شهزادي سليم سان ڳنڍيو ويو آهي. 1602ع ۾ ابوالفضل کي [[بير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن قتل ڪيو. ڪيترن تاريخي ماخذن موجب انهيءَ ڪارروائيءَ ۾ سليم جو ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
انهيءَ واقعي اڪبر ۽ سليم جي لاڳاپن کي وڌيڪ متاثر ڪيو.

=== تخت نشيني (1605ع) ===

27 آڪٽوبر 1605ع تي اڪبر جي وفات کان پوءِ شهزادو سليم مغل تخت تي ويٺو.
هن '''نورالدين محمد جهانگير''' جو شاهي لقب اختيار ڪيو. ''جهانگير'' جي معنيٰ دنيا کي فتح ڪندڙ آهي.
جهانگير تخت تي ويهڻ کان پوءِ پنهنجي حڪومت جي جائز حيثيت مضبوط ڪرڻ، درٻاري اميرن جي وفاداري حاصل ڪرڻ ۽ سلطنت جي انتظامي تسلسل کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== جهانگير جو انتظامي نظام ===

جهانگير جي دور ۾ مغل سلطنت جو انتظام وڏي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل بنيادن تي هلندو رهيو.
[[منصبداري نظام]]، صوبائي انتظام، زميني محصول جي وصولي ۽ شاهي درٻار جي عهديدارن جو نظام برقرار رهيو.
جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ انصاف، حڪمراني، شاهي فرمانن ۽ درٻاري معاملن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.
سندس حڪومت سان منسوب مشهور '''زنجيرِ عدل''' يا انصاف جي زنجير جو ذڪر پڻ ملي ٿو. روايت موجب شاهي محل جي ڀرسان اهڙي زنجير لڳائي وئي هئي، جنهن وسيلي رعيت شهنشاهه تائين پنهنجي شڪايت پهچائي سگهي ٿي.
انهيءَ انتظام جي عملي استعمال ۽ اثر بابت معاصر بيانن کي احتياط سان پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== خسرو مرزا جي بغاوت (1606ع) ===

{{Main|خسرو مرزا}}

1606ع ۾ جهانگير جي پٽ [[خسرو مرزا]] پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي.
خسرو شاهي خاندان اندر جانشينيءَ جي هڪ اهم دعويدار طور اڀريو هو. اڪبر جي آخري سالن دوران ڪجهه درٻاري اميرن سندس حمايت ڪئي هئي.
جهانگير جي تخت نشينيءَ کان پوءِ خسرو پنجاب ڏانهن روانو ٿيو ۽ پنهنجي حامين کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بهرحال، مغل فوج سندس بغاوت کي شڪست ڏني ۽ خسرو کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;
بغاوت جي ناڪاميءَ کان پوءِ خسرو ۽ سندس ڪيترن حامين کي سخت سزائون ڏنيون ويون.
خسرو کي انڌو ڪرڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن، پر سزا جي نوعيت، ان جي مڪمل ٿيڻ ۽ پوءِ ٿيل علاج بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن.
خسرو جي بغاوت جهانگير جي حڪومت جي شروعاتي دور جو هڪ اهم سياسي بحران هو.

=== گرو ارجن ديو ۽ مغل-سک لاڳاپا ===

{{Main|گرو ارجن ديو}}

[[گرو ارجن ديو]] سک مذهب جو پنجون گرو هو. جهانگير جي دور ۾ سندس موت مغل سلطنت ۽ سک برادريءَ جي لاڳاپن جو هڪ اهم واقعو بڻيو.
1606ع ۾ خسرو مرزا جي بغاوت کان پوءِ گرو ارجن ديو تي باغي شهزادي جي مدد ڪرڻ جو الزام لڳايو ويو.
جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ گرو ارجن بابت مذهبي ۽ سياسي خدشن جو ذڪر ڪيو آهي.
گرو ارجن کي گرفتار ڪيو ويو ۽ 1606ع ۾ لاهور ۾ سندس موت ٿيو. سک روايت ۾ هن واقعي کي شهادت طور ياد ڪيو ويندو آهي.
واقعي جي تفصيلن، مذهبي ۽ سياسي سببن ۽ سزا جي نوعيت بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BBCSikhs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Origins of Sikhism
 |website=BBC Religions
 |date=30 September 2009
 |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/history/history_1.shtml
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
گرو ارجن جي موت کان پوءِ سک برادريءَ جي سياسي ۽ فوجي تنظيم ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.
سندس جانشين [[گرو هرگوبند]] جي دور ۾ سک برادريءَ جي دفاعي ۽ عسڪري سرگرمين کي وڌيڪ اهميت ملي.

=== مذهبي پاليسي ===

جهانگير جي مذهبي پاليسيءَ ۾ اڪبر جي دور جي ڪيترن انتظامي روايتن جو تسلسل نظر اچي ٿو، پر سندس ذاتي مذهبي اظهار ۽ ڪجهه سياسي فيصلن ۾ فرق پڻ موجود هو.
جهانگير اسلامي عالمن، صوفين ۽ مذهبي ادارن سان لاڳاپا برقرار رکيا.
هن مذهبي عالمن ۽ روحاني شخصيتن کي '''مددِ معاش''' جي صورت ۾ زمين يا زميني آمدنيءَ جون عطائون ڏنيون.
''مددِ معاش'' مان مراد اهڙي عطا هئي، جيڪا عام طور مذهبي، علمي يا خيراتي مقصدن سان لاڳاپيل شخصيتن کي ڏني ويندي هئي.
مؤرخ [[منيس ڊي فاروقي]] موجب جهانگير جي دور ۾ اهڙين عطائن کي خاص اهميت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Faruqui
 |first=Munis D.
 |title=The Princes of the Mughal Empire, 1504–1719
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2012
 |isbn=9781107022171
 |pages=268–269
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جهانگير جي حڪومت کي صرف مذهبي رواداري يا صرف مذهبي سختيءَ جي هڪ ئي وصف سان بيان ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس مختلف فيصلا سياسي حالتن، مقامي تڪرارن ۽ درٻاري ضرورتن سان پڻ لاڳاپيل هئا.

=== نورجهان سان شادي ===

{{Main|نورجهان}}

[[نورجهان]] مغل تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين شاهي عورتن مان هڪ هئي.
سندس اصل نالو '''مهرالنساء''' هو. هوءَ فارسي پسمنظر رکندڙ خاندان سان تعلق رکندي هئي.
1611ع ۾ جهانگير مهرالنساء سان شادي ڪئي. شاديءَ کان پوءِ هوءَ شاهي درٻار ۾ وڌندڙ سياسي ۽ ثقافتي اثر جي مالڪ بڻجي وئي.
هن کي پهرين '''نور محل''' ۽ پوءِ '''نورجهان''' جا لقب مليا.
نورجهان جي خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۾ اهم عهدن تي پهتا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;/&gt;

=== نورجهان جو سياسي ڪردار ===

نورجهان رڳو شهنشاهه جي زال نه هئي، پر مغل درٻار جي سياسي فيصلن تي پڻ سندس نمايان اثر هو.
جهانگير جي حڪومت جي پوئين دور ۾ نورجهان، سندس پيءُ [[اعتماد الدوله]]، سندس ڀاءُ [[آصف خان]] ۽ ٻين درٻاري اميرن وچ ۾ سياسي اتحاد ۽ مقابلا پيدا ٿيا.
نورجهان جي نالي سان سڪا جاري ٿيڻ ۽ شاهي فرمانن ۾ سندس نالي ۽ مهر جي استعمال جا مثال سندس غير معمولي سياسي حيثيت ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Ruby
 |title=Domesticity and Power in the Early Mughal World
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2005
 |isbn=9780521850223
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه تاريخي بيانن ۾ جهانگير جي بيمارين ۽ ذاتي عادتن سبب حڪومت جي معاملن ۾ نورجهان جي وڌندڙ مداخلت جو ذڪر ملي ٿو.
بهرحال، نورجهان جي سياسي اثر کي جهانگير جي مڪمل بي اختياريءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي.
شهنشاهه، شاهي خاندان ۽ درٻاري اميرن وچ ۾ اقتدار جا لاڳاپا وقت سان بدلجندا رهيا.

=== جهانگير جون ذاتي عادتون ===

جهانگير جي يادگيرين ۽ بعد جي تاريخي لکتن ۾ سندس شراب نوشي ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت بيان موجود آهن.
ڪجهه مؤرخن سندس ذاتي عادتن کي حڪومت جي پوئين دور جي سياسي حالتن سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;Berndl2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Berndl
 |first=Klaus
 |title=National Geographic Visual History of the World
 |publisher=National Geographic Society
 |year=2005
 |isbn=9780792236955
 |pages=318–320
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بهرحال، جهانگير جي سموري حڪومت کي ذاتي عادتن جي بنياد تي ناڪام قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.
سندس دور ۾ مغل انتظامي نظام برقرار رهيو، درٻاري مصوريءَ کي ترقي ملي ۽ ڪيترن علائقن ۾ سياسي اقتدار جاري رهيو.

=== جهانگير ۽ شهزادو خرم ===

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جو پٽ [[شهزادو خرم]]، جيڪو پوءِ [[شاهجهان]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو، سندس دور جو اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو.
خرم کي مختلف فوجي مهمن ۾ ذميواريون ڏنيون ويون.
دکن ۽ راجپوت رياستن سان لاڳاپيل معاملن ۾ سندس ڪردار اهم رهيو.
وقت گذرڻ سان شاهي جانشينيءَ جي سوال تي خرم ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور گروهن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
1622ع ۾ خرم جهانگير خلاف بغاوت ڪئي. اها بغاوت ڪيترن سالن تائين مختلف صورتن ۾ جاري رهي.
آخرڪار خرم کي شاهي اقتدار سان ٺاهه ڪرڻو پيو، پر جانشينيءَ جو سوال جهانگير جي وفات تائين اهم سياسي مسئلو رهيو.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;/&gt;

=== قنڌار ۽ صفوي سلطنت ===

{{Main|مغل-صفوي لاڳاپا}}

[[قنڌار]] مغل سلطنت ۽ [[صفوي سلطنت]] وچ ۾ هڪ اهم سرحدي ۽ واپاري مرڪز هو.
هي شهر وچ ايشيا، ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکندو هو.
جهانگير جي دور ۾ قنڌار تي مغل ۽ صفوي دعوائن سبب سياسي ڇڪتاڻ جاري رهي.
1622ع ۾ صفوي شهنشاهه [[شاهه عباس اول]] جي فوجن قنڌار تي قبضو ڪيو.

قنڌار جو وڃائجي وڃڻ مغل سلطنت لاءِ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي نقصان هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ميواڙ سان سياسي ٺاهه ===

اڪبر جي دور ۾ [[ميواڙ]] جي راجپوت حڪمرانن مغل اقتدار خلاف ڊگهي مزاحمت ڪئي هئي.
جهانگير جي دور ۾ پڻ ميواڙ سان فوجي ۽ سياسي معاملا جاري رهيا.
1615ع ۾ [[راڻا امر سنگهه اول]] ۽ مغل درٻار وچ ۾ سياسي ٺاهه ٿيو.
ان ٺاهه سان ميواڙ ۽ مغل سلطنت جي لاڳاپن ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.
ميواڙ جي حڪمران خاندان پنهنجي علائقائي حيثيت برقرار رکندي مغل بالادستيءَ سان لاڳاپيل ڪجهه سياسي شرط قبول ڪيا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ مغل مصوري ===

جهانگير کي مصوري ۽ قدرتي دنيا جي مطالعي ۾ خاص دلچسپي هئي.
سندس دور ۾ مغل مصوريءَ ۾ انساني چهرن، پکين، جانورن، گلن ۽ قدرتي منظرن جي تصويرڪشيءَ کي وڌيڪ اهميت ملي.
مغل مصورن ۾ [[استاد منصور]]، [[ابوالحسن]] ۽ [[بشنداس]] جهڙا نالا خاص اهميت رکن ٿا.
جهانگير جي سرپرستيءَ ۾ تصويرن جي تفصيلي مشاهدي، رنگن جي نفاست ۽ حقيقت نگاريءَ کي ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، هندستاني ۽ يورپي فني روايتن جا اثر پڻ نظر اچن ٿا.

=== جهانگيرنامو ===

{{Main|تزڪ جهانگيري}}

'''[[تزڪ جهانگيري]]''' يا '''جهانگيرنامو''' جهانگير سان منسوب شاهي يادگيرين جو اهم مجموعو آهي.
هن ڪتاب ۾ شهنشاهه پنهنجي حڪومت، درٻاري معاملن، فوجي مهمن، مذهبي شخصيتن، قدرتي دنيا ۽ ذاتي تجربن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.
جهانگيرنامو مغل سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.
بهرحال، ٻين شاهي يادگيرين وانگر هن ڪتاب ۾ به شهنشاهه جي پنهنجي نقطه نظر کي اهميت حاصل آهي، تنهنڪري ان جي بيانن جو ٻين معاصر ماخذن سان تقابلي مطالعو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يورپي سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا ===

جهانگير جي دور ۾ مغل درٻار جا يورپي واپارين ۽ سفيرن سان لاڳاپا وڌيا.
[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا نمائندا هندستان ۾ واپاري سهولتون حاصل ڪرڻ لاءِ مغل درٻار سان رابطا قائم ڪندا هئا.
انگريز سفير [[ٿامس رو]] 1615ع ۾ جهانگير جي درٻار ۾ پهتو ۽ 1619ع تائين هندستان ۾ رهيو.
رو جي سفارتي مهم جو مقصد ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ واپاري موقعا ۽ شاهي سرپرستي حاصل ڪرڻ هو.
سندس سفرناما ۽ سفارتي لکڻيون مغل درٻار بابت يورپي نقطه نظر جا اهم تاريخي ماخذ آهن.&lt;ref name=&quot;Roe1926&quot;&gt;{{cite book
 |author=Roe, Thomas
 |editor-last=Foster
 |editor-first=William
 |title=The Embassy of Sir Thomas Roe to India, 1615–1619
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1926
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انارڪليءَ جي روايت ===

{{Main|انارڪلي}}

[[انارڪلي]] جو مشهور قصو شهزادي سليم جي ابتدائي زندگيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي.
عوامي ۽ ادبي روايت موجب انارڪلي هڪ حسين عورت هئي، جنهن سان شهزادي سليم کي محبت ٿي وئي.
روايت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي ته اڪبر انهيءَ لاڳاپي تي ناراض ٿيو ۽ انارڪليءَ کي سخت سزا ڏني وئي.
ڪجهه مشهور روايتن ۾ انارڪليءَ کي زنده ڀت ۾ چونڊائڻ جو قصو پڻ شامل آهي.
بهرحال، انهيءَ واقعي جي تفصيلن جي معتبر معاصر مغل تاريخي ماخذن مان قطعي تصديق نٿي ٿئي.
انارڪليءَ جو قصو ادب، ناٽڪ، فلم ۽ عوامي ثقافت ۾ تمام گهڻو مشهور ٿيو، پر ان کي ثابت ٿيل تاريخي واقعي بدران مشهور روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي.
[[لاهور]] ۾ انارڪليءَ سان منسوب مقبرو پڻ موجود آهي، جنهن جي تاريخي سڃاڻپ بابت مختلف رايا آهن.

=== جهانگير جي وفات ===

جهانگير 28 آڪٽوبر 1627ع تي ڪشمير کان واپسيءَ دوران وفات ڪئي.
سندس وفات کان پوءِ شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.
نورجهان جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جڏهن ته [[آصف خان]] ۽ ٻين اميرن شهزادي خرم جي حمايت ڪئي.
آخرڪار شهزادو خرم ڪامياب ٿيو ۽ 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
جهانگير جو مڙهه لاهور آندو ويو ۽ [[شاهدره]] ۾ دفنايو ويو.
سندس مقبرو مغل دور جي اهم تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن مان آهي.

=== جهانگير جي دور جو تاريخي جائزو ===

جهانگير جي حڪومت مغل سلطنت جي سياسي تسلسل ۽ ثقافتي ترقيءَ جو اهم دور هئي.
هن اڪبر جي انتظامي نظام کي وڏي حد تائين برقرار رکيو، جڏهن ته شاهي خاندان جي اندروني اختلافن، خسرو جي بغاوت، شهزادي خرم جي مخالفت ۽ قنڌار جي نقصان جهڙا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.
نورجهان جي سياسي اثر، شاهي مصوريءَ جي ترقي، يورپي سفارتي لاڳاپن ۽ مذهبي برادرين سان مختلف نوعيت جي معاملن سبب جهانگير جو دور مغل تاريخ ۾ الڳ اهميت رکي ٿو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac3d4;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''جهانگير جي دور جا اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1605ع
| جهانگير جي تخت نشيني
| اڪبر کان پوءِ مغل اقتدار جو تسلسل
|-
| 1606ع
| خسرو مرزا جي بغاوت
| شاهي جانشينيءَ جو بحران
|-
| 1606ع
| گرو ارجن ديو جي موت
| مغل-سک لاڳاپن ۾ اهم موڙ
|-
| 1611ع
| نورجهان سان شادي
| شاهي درٻار ۾ نورجهان جي سياسي اثر جي شروعات
|-
| 1615ع
| ميواڙ سان سياسي ٺاهه
| مغل-راجپوت لاڳاپن ۾ نئون مرحلو
|-
| 1615ع–1619ع
| ٿامس رو جي سفارتي مهم
| انگريز واپارين ۽ مغل درٻار جا لاڳاپا
|-
| 1622ع
| قنڌار جو صفوي قبضي ۾ وڃڻ
| مغل-صفوي سرحدي سياست ۾ اهم تبديلي
|-
| 1622ع–1625ع
| شهزادي خرم جي بغاوت
| شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد
|-
| 1627ع
| جهانگير جي وفات
| شاهجهان جي تخت نشينيءَ لاءِ رستو هموار ٿيڻ
|}</text>
      <sha1>euyaeo8o1usvhbnq00con45mb5k88yv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424431</id>
      <parentid>424429</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:36:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98993" sha1="og71kbcxbf299fopftrn6noj7bnkf8t" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox former country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = [[اوائلي جديد دور]]
| image_map = Joppen1907India1700a.jpg
| image_map_caption = لڳ ڀڳ 1700ع ۾ مغل سلطنت جي پکيڙ ڏيکاريندڙ تاريخي نقشو
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل 1526ع
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]]
| date_event3 = 5 نومبر 1556ع
| event4 = [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] جي وفات
| date_event4 = 1707ع
| event5 = [[نادر شاهه جو هندستان تي حملو]]
| date_event5 = 1739ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو ۽ [[بهادر شاهه ظفر]] جي جلاوطني
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| p2 = هندستان جون علائقائي رياستون
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي [[بادشاهت]]
| title_leader = [[مغل شهنشاهه|شهنشاهه]]
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[دهلي]]، [[فتح پور سيڪري]] ۽ [[لاهور]] مختلف دورن ۾
| official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] (درباري ۽ انتظامي)
| common_languages = [[چغتائي ٻولي|چغتائي ترڪي]]، [[هندستاني ٻولي|هندستاني]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = [[اسلام]] (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = [[رپيو]]، دام ۽ ٻيا سڪا
| today = [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جا ڪجهه حصا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'')، جنهن کي '''مغليه سلطنت'''، '''تيموري سلطنت''' ۽ '''گورڪاني سلطنت''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڏکڻ ايشيا]] جي هڪ وڏي اوائلي جديد سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 21 اپريل 1526ع تي [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هيءَ سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;&gt;{{cite book
 |last=Stein
 |first=Burton
 |title=A History of India
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |year=2010
 |isbn=9781405195096
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg|thumb|left|200px|[[ظهيرالدين محمد بابر]] جو سترهين صديءَ ۾ تيار ڪيل تصويري خاڪو. بابر مغل سلطنت جو باني هو.]]

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي. تنهن هوندي به 1540ع کان 1555ع تائين اتر هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. 1555ع ۾ [[همايون]] دهليءَ ۾ مغل حڪومت بحال ڪئي. سندس جانشين [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ سلطنت جي انتظامي، فوجي ۽ سياسي بنيادن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين ڏکڻ ايشيا جي وڏين سياسي طاقتن مان هڪ رهي. سترهين صديءَ ۾ سندس علائقائي اثر اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ماٿريءَ کان اوڀر ۾ [[بنگال]] ۽ [[آسام]] جي ڀرپاسي تائين، اتر ۾ [[ڪشمير]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن کان ڏکڻ ۾ [[دکن]] تائين پکڙيل هو. سلطنت جي حدن ۽ سڌي انتظامي اختيار جي نوعيت مختلف دورن ۽ علائقن ۾ بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;/&gt;

[[اورنگزيب عالمگير]] جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. تنهن هوندي به ڊگهيون جنگيون، فوجي خرچ، صوبائي سياسي اختلاف ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا. 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سلطنت جي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

ارڙهين صديءَ ۾ [[مراٺا سلطنت|مراٺن]]، [[سک]] قوتن، خودمختيار صوبائي حڪمرانن ۽ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي عروج مغل شهنشاهن جي حقيقي اقتدار کي محدود ڪيو. 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي حملي پڻ سلطنت کي وڏو سياسي ۽ مالي نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858|هندستان جي حڪومت بابت قانون]] وسيلي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمراني ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪومت شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جا نالا ==

=== تيموري سلطنت ===

بابر ۽ سندس جانشينن جو تعلق [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان هو. انهيءَ سبب مغل شاهي خاندان پنهنجي سياسي مشروعيت لاءِ [[امير تيمور]] جي نسب ۽ حڪمرانيءَ جي روايتن کي اهميت ڏيندو هو. همعصر ۽ بعد وارن فارسي ماخذن ۾ هن گهراڻي ۽ ان جي حڪومت لاءِ تيموري نسبت استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;Avari2013&quot;&gt;{{cite book
 |last=Avari
 |first=Burjor
 |title=Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent
 |publisher=Routledge
 |year=2013
 |isbn=9780415580618
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل شاهي خاندان جي تاريخي سڃاڻپ ۾ وچ ايشيائي ترڪ-منگول روايتون، فارسي درٻاري ثقافت ۽ هندستاني سياسي ۽ سماجي ماحول گڏجي اثرانداز ٿيا. ان ڪري سلطنت کي رڳو هڪ نسلي يا ثقافتي سڃاڻپ تائين محدود ڪرڻ تاريخي لحاظ کان مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2002
 |isbn=9780521522915
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گورڪاني سلطنت ===

مغل حڪمران گهراڻي لاءِ '''گورڪاني''' يا '''گورڪانيان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. ''گورڪان''، منگولي لفظ ''ڪورگان'' (''kürägän'') جي فارسي صورت آهي، جنهن جي معنيٰ '''داماد''' آهي. اهو لقب تيمور جي چنگيزي خاندان سان شاديءَ واري نسبت سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Thackston2&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |editor-last=Thackston
 |editor-first=Wheeler M.
 |title=The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor
 |publisher=Modern Library
 |location=New York
 |year=2002
 |isbn=9780375761379
 |page=xlvi
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گورڪاني نسبت مغل شاهي خاندان جي سياسي سڃاڻپ جو اهم حصو هئي. ان نسبت سان تيموري ۽ چنگيزي حڪمرانيءَ جي روايتن سان لاڳاپو ظاهر ڪيو ويندو هو.

=== مغل يا مغول ===

'''مغل''' لفظ [[منگول]] جي عربي ۽ فارسي صورتن مان نڪتل آهي. يورپي لکتن ۾ مغل حڪمرانن لاءِ ''Mogul'' ۽ ''Mughal'' جهڙا لفظ استعمال ٿيا، جيڪي پوءِ تاريخ نويسيءَ ۾ عام ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Hodgson&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hodgson
 |first=Marshall G. S.
 |title=The Venture of Islam
 |volume=3
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2009
 |isbn=9780226346885
 |page=62
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مغل حڪمران گهراڻي جو نسبي تعلق چنگيزي روايتن سان پڻ هو، پر ان جي درٻاري، ادبي ۽ انتظامي ثقافت تي فارسي ۽ تيموري اثر تمام گهرا هئا.

=== هندستان ۽ سلطنتِ هندستان ===

مغل دور جي سياسي ۽ انتظامي لکتن ۾ '''هندستان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. [[آئينِ اڪبري]] ۽ ٻين فارسي ماخذن ۾ هندستان کي جاگرافيائي، سياسي ۽ انتظامي مفهوم ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Vanina2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Vanina
 |first=Eugenia
 |title=Medieval Indian Mindscapes: Space, Time, Society, Man
 |publisher=Primus Books
 |year=2012
 |isbn=9789380607191
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سياسي اصطلاحن ۾ ''سلطنتِ هندستان''، ''مملڪت'' ۽ ''قلمرو'' جهڙا لفظ پڻ ملن ٿا. خاص طور ارڙهين صديءَ جي سياسي لکتن ۾ ''سلطنتِ هندستان'' جو تصور مرڪزي شهنشاهي اقتدار ۽ مختلف صوبائي حڪومتن جي لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.

=== نالن جو تقابلي جائزو ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a9bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل سلطنت جا تاريخي ۽ رائج نالا'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | ٻولي يا پسمنظر
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي مفهوم
|-
| '''مغل سلطنت'''
| جديد سنڌي ۽ انگريزي تاريخ نويسي
| ڏکڻ ايشيا ۾ تيموري اصل جي حڪمران گهراڻي جي سلطنت
|-
| '''مغليه سلطنت'''
| اردو ۽ سنڌي استعمال
| مغل سلطنت جو متبادل رائج نالو
|-
| '''تيموري سلطنت'''
| شاهي خانداني نسبت
| امير تيمور جي نسل ۽ سياسي ورثي سان لاڳاپو
|-
| '''گورڪاني سلطنت'''
| فارسي ۽ تيموري روايت
| گورڪاني شاهي گهراڻي جي نسبت
|-
| '''سلطنتِ هندستان'''
| فارسي سياسي ۽ انتظامي اصطلاح
| هندستان ۾ شهنشاهي حڪمراني ۽ ان جو قلمرو
|-
| '''Mughal Empire'''
| انگريزي
| جديد عالمي تاريخ نويسيءَ ۾ عام نالو
|}

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

=== بابر جو خانداني ۽ سياسي پسمنظر ===

[[ظهيرالدين محمد بابر]] وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] [[فرغانه]] جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو. پيءُ جي پاسي کان بابر جو تعلق ترڪ بڻيل [[برلاس]] قبيلي سان هو، جڏهن ته ماءُ جي پاسي کان سندس نسب چنگيزي خاندان سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;/&gt;

بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ فرغانه ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. هن سمرقند تي مختلف وقتن تي قبضو ڪيو، پر [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪ قوتن جي عروج سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.

وچ ايشيا ۾ سياسي ۽ فوجي ناڪامين کان پوءِ بابر ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪري اتي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

ڪابل سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. هن اتان افغانستان جي ٻين علائقن، پنجاب ۽ اتر هندستان ڏانهن مهمون منظم ڪيون.

=== هندستان ڏانهن پيشقدمي ===

[[سلطنت دهلي]] جي آخري لوڌي حڪمران [[ابراهيم لوڌي]] جي دور ۾ افغان اميرن ۽ صوبائي سردارن وچ ۾ سياسي اختلاف وڌيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا ۽ ابراهيم لوڌي خلاف سندس مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

انهن رابطن بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا پيدا ڪيا. تنهن هوندي به بابر جي هندستاني مهمن کي رڳو دولت خان جي دعوت جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن، پنجاب بابت اڳوڻن ارادن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

بابر پنهنجي فوج ۾ گھوڙيسوار دستن، بارودي هٿيارن ۽ ميداني توپخاني کي گڏيل حڪمت عمليءَ تحت استعمال ڪيو. وچ ايشيا جي جنگي تجربن سندس فوجي تنظيم ۽ حڪمت عمليءَ تي اثر وڌو.

=== پاڻي پت جي پهرين جنگ (1526ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}}

21 اپريل 1526ع تي بابر جي فوج ۽ ابراهيم لوڌي جي فوج وچ ۾ [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ فيصلائتي جنگ لڳي.

بابر پنهنجي فوجي صف بنديءَ ۾ توپخاني، بندوق بردار دستن، رڪاوٽن ۽ گھوڙيسوار حملي جي حڪمت عملين کي استعمال ڪيو. سندس فوج ۾ عثماني جنگي طريقن کان واقف توپچي پڻ شامل هئا.

ابراهيم لوڌي جي فوج ۾ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گھوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي شامل هئا. بابر جي فوج لوڌي فوج کي شڪست ڏني ۽ ابراهيم لوڌي جنگ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جنگ ۾ بارودي هٿيارن ۽ فوجي تنظيم اهم ڪردار ادا ڪيو. بهرحال، اها دعويٰ ته ابراهيم لوڌي جي فوج بابر کان لازمي طور ڏهه ڀيرا وڏي هئي، يا سندس شڪست جو اڪيلو سبب توپن جي آواز کان هاٿين جو ڀڄڻ هو، احتياط سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ فوجي تعداد ۽ جنگ جي تفصيلن بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر [[دهلي]] ۽ [[آگرو|آگري]] تي قبضو ڪيو. آگرو نئين مغل حڪومت جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== خانوا، چنديري ۽ گهاگهرا جون جنگيون ===

{{Main|خانوا جي جنگ}}

پاڻي پت جي فتح باوجود بابر جي حڪومت کي اتر هندستان جي ٻين طاقتور حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

1527ع ۾ [[ميواڙ]] جي حڪمران [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ ۾ راجپوت اتحاد ۽ بابر جي فوج وچ ۾ [[خانوا جي جنگ]] لڳي. راڻا سانگا اتر هندستان جي اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻن مان هڪ هو.

خانوا جي جنگ ۾ بابر جي فوج راجپوت اتحاد کي شڪست ڏني. ان فتح سان مغل اقتدار کي وڌيڪ استحڪام مليو.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hooja
 |first=Rima
 |title=A History of Rajasthan
 |publisher=Rupa
 |year=2006
 |isbn=9788129115010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1528ع ۾ بابر [[چنديري]] جي مهم هلائي ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ذريعي افغان مخالف قوتن کي شڪست ڏني.

انهن جنگين سان اتر هندستان ۾ مغل اقتدار جي فوجي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ مدد ملي، پر مقامي سردارن ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== بابر جي وفات ۽ جانشيني ===

بابر 26 ڊسمبر 1530ع تي آگري ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.

بابر کي شروعات ۾ آگري ۾ دفنايو ويو هو. بعد ۾ سندس مڙهه ڪابل منتقل ڪيو ويو، جتي [[باغ بابر]] ۾ سندس مقبرو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

بابر جي حڪومت هندستان ۾ رڳو چار سال هلي، پر هن هڪ اهڙي شاهي گهراڻي جو بنياد رکيو جنهن جي سياسي ۽ ثقافتي ورثي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Humayun detail.jpg|thumb|right|200px|[[همايون]] جو تصويري خاڪو، جيڪو سترهين صديءَ جي مغل مصوريءَ سان تعلق رکي ٿو.]]

=== همايون جي ابتدائي حڪومت (1530ع–1540ع) ===

[[نصيرالدين محمد همايون]] 1530ع ۾ پنهنجي والد بابر جي وفات کان پوءِ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

همايون جي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ مغل سلطنت جا انتظامي ۽ فوجي بنياد اڃا مڪمل طور مضبوط نه ٿيا هئا. سندس ڀائرن، خاص طور [[ڪامران مرزا]]، جي سياسي مفادن ۽ مختلف علائقن ۾ افغان قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو '''فريد خان''' هو.

فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت، انتظامي صلاحيت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

{{Main|شير شاهه سوري|چوسا جي جنگ|قنوج جي جنگ}}

1539ع ۾ [[چوسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.

1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي. انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي دهلي ۽ آگري جو اقتدار ڇڏڻو پيو.

شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪري [[سوري سلطنت]] جو بنياد وڌو. اهڙيءَ طرح 1540ع کان 1555ع تائين مغل حڪومت جي تسلسل ۾ سياسي وقفو پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا انتظامي ۽ مالياتي سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.

هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.

زميني محصول جي وصولي، رستن جي حفاظت ۽ فوجي نگرانيءَ کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف انتظامي قدم کنيا ويا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرانڊ ٽرنڪ روڊ ===

{{Main|گرانڊ ٽرنڪ روڊ}}

شير شاهه سوري پنهنجي دور ۾ قديم واپاري ۽ فوجي رستن جي مرمت، توسيع ۽ انتظام تي ڌيان ڏنو.

انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ '''[[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]]''' پڻ شامل هو، جنهن کي سنڌي ۽ اردوءَ ۾ '''جرنيلي سڙڪ''' به چيو ويندو آهي.

هيءُ رستو ڏکڻ ايشيا جي قديم مواصلاتي رستن جي هڪ ڊگهي تاريخ سان لاڳاپيل هو. [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ پڻ اتر هندستان ۾ ڊگها شاهي ۽ واپاري رستا موجود هئا. تنهنڪري گرانڊ ٽرنڪ روڊ کي مڪمل طور شير شاهه سوري جي نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.

شير شاهه جي دور ۾ رستن جي مرمت، سرائن جي تعمير، مسافرن ۽ واپاري قافلن لاءِ سهولتن ۽ ٽپال جي انتظام کي اهميت ڏني وئي. بعد ۾ مغل ۽ برطانوي دورن ۾ انهن رستن کي وڌيڪ ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مشهور اردو صحافي ۽ ليکڪ [[رضا علي عابدي]] پنهنجي سفرنامي '''جرنيلي سڙڪ''' ۾ هن تاريخي رستي سان لاڳاپيل مختلف شهرن، آبادين ۽ تاريخي ماڳن جو ذڪر ڪيو آهي.

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.
همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.
1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.
15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.
همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.
فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== شير شاهه جي وفات ۽ سوري گهراڻي جا اختلاف ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.

سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] تخت نشين ٿيو ۽ 1554ع تائين حڪومت ڪئي.

اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا. مختلف افغان سردارن ۽ شاهي دعويدارن وچ ۾ اقتدار لاءِ تڪرار وڌيا.

انهن اختلافن سبب اتر هندستان ۾ سوري حڪومت جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي (1555ع) ===

همايون سوري گهراڻي جي سياسي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو.

سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني. انهيءَ فتح کان پوءِ همايون دهليءَ ۾ مغل اقتدار بحال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

همايون جي واپسيءَ کي مغل سلطنت جي تاريخ ۾ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان 1540ع کان جاري سوري اقتدار جو وقفو ختم ٿيو.

=== همايون جي وفات (1556ع) ===

همايون پنهنجي ٻيهر حاصل ڪيل سلطنت تي گهڻو عرصو حڪومت نه ڪري سگهيو.

1556ع ۾ هو دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر]] تخت نشين ٿيو. اڪبر جي ننڍي عمر سبب حڪومت جي شروعاتي دور ۾ [[بيرم خان]] سندس سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ بڻيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== بابر کان اڪبر تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جي قيام ۽ بحاليءَ جا اهم واقعا (1483ع–1556ع)'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1483ع
| [[بابر]] جي پيدائش
| تيموري گهراڻي جي مستقبل جي بانيءَ جو جنم
|-
| 1504ع
| بابر جو ڪابل تي قبضو
| ڪابل بابر جي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻيو
|-
| 1526ع
| [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| ابراهيم لوڌي جي شڪست ۽ مغل سلطنت جو بنياد
|-
| 1527ع
| [[خانوا جي جنگ]]
| راڻا سانگا جي اتحاد خلاف بابر جي فتح
|-
| 1528ع
| چنديري جي مهم
| وچ هندستان ۾ مغل فوجي اثر جي واڌ
|-
| 1529ع
| گهاگهرا جي جنگ
| افغان مخالف قوتن خلاف بابر جي ڪاميابي
|-
| 1530ع
| بابر جي وفات
| همايون جي تخت نشيني
|-
| 1539ع
| [[چوسا جي جنگ]]
| شير شاهه سوري جي همايون خلاف فتح
|-
| 1540ع
| [[قنوج جي جنگ]]
| همايون جي شڪست ۽ سوري گهراڻي جو اقتدار
|-
| 1542ع
| [[عمرڪوٽ]] ۾ اڪبر جي پيدائش
| سنڌ ۽ مغل شاهي تاريخ جو اهم گڏيل واقعو
|-
| 1545ع
| شير شاهه سوري جي وفات
| اسلام شاهه سوري جي جانشيني
|-
| 1554ع
| اسلام شاهه سوري جي وفات
| سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا تڪرار
|-
| 1555ع
| همايون جي واپسي
| دهليءَ ۾ مغل اقتدار جي بحالي
|-
| 1556ع
| همايون جي وفات
| اڪبر جي تخت نشيني
|}

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر اعظم}}

[[فائل:Akbar hunting in an enclosure.jpg|thumb|کاٻو|250px|[[اڪبر اعظم]] جي دور جي مغل مصوري، جنهن ۾ شاهي شڪار جو منظر ڏيکاريل آهي.]]

'''جلال الدين محمد اڪبر''' (حڪومت: 1556ع–1605ع) مغل سلطنت جي اهم ۽ اثرائتن حڪمرانن مان هڪ هو. هو [[همايون]] ۽ [[حميده بانو بيگم]] جو پٽ هو، جنهن جي پيدائش 15 آڪٽوبر 1542ع تي [[سنڌ]] جي تاريخي شهر [[عمرڪوٽ]] ۾ ٿي. همايون ان وقت [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ جلاوطنيءَ واري زندگي گذاري رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Ballhatchet
 |first=Kenneth A.
 |title=Akbar
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |url=https://www.britannica.com/biography/Akbar
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1556ع ۾ همايون جي وفات کان پوءِ اڪبر ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو. سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست، فوجي اڳواڻ ۽ انتظامي صلاحڪار طور اهم ڪردار ادا ڪيو. بيرم خان جي مدد سان مغل حڪومت پنهنجي مخالف قوتن خلاف فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون ۽ اتر هندستان ۾ اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي ٻي جنگ (1556ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي ٻي جنگ}}

همايون جي وفات کان پوءِ اتر هندستان ۾ مغل اقتدار ٻيهر خطري ۾ پئجي ويو. سوري دور جي سياسي اختلافن مان فائدو وٺندي [[هيمو]]، جيڪو افغان حڪمران [[عادل شاهه سوري]] جي انتظام ۾ اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو، دهليءَ تي قبضو ڪيو.
5 نومبر 1556ع تي [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ هيمو جي فوج ۽ اڪبر جي فوج وچ ۾ جنگ لڳي. مغل فوج جي قيادت ۾ بيرم خان اهم ڪردار ادا ڪيو.
جنگ دوران هيمو زخمي ٿيو ۽ سندس فوج جي صفن ۾ انتشار پيدا ٿيو. نتيجي ۾ مغل فوج ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ فتح سان اڪبر جي حڪومت لاءِ دهلي ۽ اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪرڻ جا موقعا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
پاڻي پت جي ٻي جنگ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ فيصلائتو واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان همايون جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران کي منهن ڏيڻ ۾ مدد ملي.

=== بيرم خان جي سرپرستي ۽ اڪبر جو ذاتي اقتدار ===

بيرم خان اڪبر جي شروعاتي حڪومت ۾ وڏي سياسي ۽ فوجي اثر جو مالڪ هو. هن مغل اقتدار جي بحاليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر وقت گذرڻ سان شاهي درٻار ۾ سندس اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيا.
1560ع ۾ اڪبر بيرم خان جي سرپرستي ختم ڪري حڪومت جا معاملا پنهنجي هٿ ۾ وٺڻ شروع ڪيا. بيرم خان کي حج تي وڃڻ جي اجازت ڏني وئي، پر سفر دوران 1561ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
بيرم خان جي سرپرستيءَ جي خاتمي کان پوءِ اڪبر شاهي درٻار، فوج ۽ صوبائي انتظام تي پنهنجو سڌو اختيار وڌايو.

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر پنهنجي ڊگهي حڪومت دوران جنگ، سفارتڪاري، سياسي ٺاهه ۽ مقامي حڪمرانن سان اتحاد وسيلي مغل سلطنت جي حدن کي وڏي پيماني تي وڌايو.

سندس دور ۾ [[مالوا]]، [[گجرات]]، [[بنگال]]، [[ڪشمير]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ دکن جي ڪجهه علائقن تي مغل اقتدار قائم ٿيو يا وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

مغل سلطنت جي توسيع هڪ ئي فوجي مهم جو نتيجو نه هئي، پر ڪيترن ڏهاڪن تائين هلندڙ جنگين، انتظامي قدمن ۽ سياسي لاڳاپن جو نتيجو هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5c9d7;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''اڪبر جي دور ۾ اهم فوجي مهمون ۽ علائقائي توسيع'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | اهم واقعو
|-
| 1561ع
| [[مالوا]]
| مغل فوج جي مهم ۽ مالوا تي اقتدار قائم ڪرڻ
|-
| 1562ع کان پوءِ
| [[راجپوتانا]]
| ڪجهه راجپوت حڪمرانن سان سياسي ۽ شاهي اتحاد
|-
| 1568ع
| [[چتوڙڳڙهه]]
| چتوڙ جي قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1569ع
| [[رنٿمبور قلعو]]
| اهم راجپوت قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1572ع–1573ع
| [[گجرات]]
| گجرات جي فتح ۽ مغل انتظام جي توسيع
|-
| 1574ع–1576ع
| [[بهار]] ۽ [[بنگال]]
| افغان مخالف قوتن خلاف فوجي مهمون
|-
| 1585ع–1586ع
| [[ڪشمير]]
| ڪشمير ۾ مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1591ع–1592ع
| [[سنڌ]]
| [[مرزا جاني بيگ]] سان جنگيون ۽ ڏکڻ سنڌ جي مغل اقتدار هيٺ اچڻ
|-
| 1595ع
| [[قنڌار]]
| قنڌار جو مغل اقتدار ۾ اچڻ
|-
| 1595ع–1601ع
| [[دکن]]
| احمدنگر، برار ۽ ٻين دکني علائقن ۾ فوجي مهمون
|}

=== راجپوت رياستن سان لاڳاپا ===

{{Main|مغل-راجپوت لاڳاپا}}

اڪبر جي سياسي حڪمت عمليءَ ۾ [[راجپوت]] حڪمرانن سان لاڳاپا خاص اهميت رکندا هئا. [[راجپوتانا]]، جيڪو گهڻو ڪري موجوده [[راجسٿان]] سان لاڳاپيل آهي، ڪيترين ننڍين ۽ وڏين رياستن تي مشتمل هو.
اڪبر انهن رياستن سان مختلف طريقن سان لاڳاپا قائم ڪيا. ڪجهه حڪمرانن سان شاهي شاديون، سياسي معاهدا ۽ فوجي اتحاد ڪيا ويا، جڏهن ته ٻين خلاف فوجي مهمون هلايون ويون.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;
[[آمير]] جي ڪڇواها راجپوت خاندان سان مغلن جا لاڳاپا خاص طور اهم هئا. انهيءَ خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۽ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي پهتا.
اڪبر جي زالن مان هڪ، جيڪا بعد جي تاريخي روايتن ۾ [[مريم الزماني]] جي نالي سان مشهور آهي، آمير جي راجپوت حڪمران خاندان سان تعلق رکندي هئي. سندس پٽ شهزادو سليم پوءِ [[جهانگير]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مغل-راجپوت اتحاد سبب راجپوت اميرن کي مغل انتظام ۽ فوج ۾ اهم مقام مليو. ان سان گڏ مغل درٻار جي ثقافت، مصوري، لباس ۽ فن تعمير ۾ مختلف مقامي روايتن جو اثر وڌيو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;&gt;{{cite book
 |last=Eaton
 |first=Richard M.
 |title=India in the Persianate Age: 1000–1765
 |publisher=University of California Press
 |year=2019
 |isbn=9780520325128
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به سموريون راجپوت رياستون مغل اقتدار جون حامي نه بڻيون. [[ميواڙ]] جي حڪمران [[مهارانا پرتاپ]] اڪبر جي سياسي بالادستي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.
1576ع ۾ [[هلدي گهاٽي جي جنگ]] مغل فوج ۽ مهارانا پرتاپ جي فوج وچ ۾ لڳي. مغل فوج جي قيادت [[راجا مان سنگهه]] ڪئي. جنگ ۾ مغل فوج ميدان تي غالب رهي، پر مهارانا پرتاپ جي مزاحمت ختم نه ٿي ۽ ميواڙ ۾ جدوجهد جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;

=== جاٽ ۽ ٻين مقامي گروهن سان لاڳاپا ===

مغل سلطنت جي استحڪام ۾ مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، واپاري برادرين ۽ فوجي گروهن سان لاڳاپن جو پڻ اهم ڪردار هو.
[[پنجاب]] ۽ اتر هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ [[جاٽ]] زميندار ۽ قبيلائي گروهه مغل انتظام سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکندا هئا. ڪجهه مقامي سردارن کي جاگيرون ۽ انتظامي ذميواريون مليون، جڏهن ته ٻين گروهن سان محصول، زمين ۽ سياسي اختيارن بابت تڪرار پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
ڪجهه نوآبادياتي دور جي قبيلائي لکتن ۾ ''اڪبري جاٽ''، ''جهانگيري جاٽ'' ۽ ٻين نالن سان مقامي سماجي درجن جو ذڪر ملي ٿو. اهڙن نالن کي سموري جاٽ برادريءَ جي هڪجهڙي تاريخي حيثيت جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاص علائقائي ۽ سماجي روايتن سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Ibbetson1990&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ibbetson
 |first=Denzil
 |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province
 |publisher=Asian Educational Services
 |year=1990
 |isbn=9788120605053
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انتظامي نظام جي تنظيم ===

اڪبر مغل سلطنت جي مرڪزي ۽ صوبائي انتظام کي وڌيڪ منظم ڪيو. سندس دور ۾ فوجي خدمت، درٻاري عهدا، محصول جي وصولي ۽ صوبائي حڪمرانيءَ لاءِ نسبتاً منظم ضابطا اختيار ڪيا ويا.
[[ابوالفضل علامي]] جي تصنيف ''[[آئينِ اڪبري]]'' اڪبر جي انتظامي نظام بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل انتظام ۾ شهنشاهه مرڪزي اقتدار جو سرچشمو هو. صوبن ۾ شاهي نمائندا، فوجي عملدار، محصول گڏ ڪندڙ ۽ عدالتي اختيار رکندڙ اهلڪار مقرر ڪيا ويندا هئا.

=== منصبداري نظام ===

{{Main|منصبداري نظام}}

اڪبر جي دور ۾ '''منصبداري نظام''' کي وڌيڪ منظم صورت ڏني وئي. ''منصب'' مان مراد سرڪاري درجو يا عهدو هو.
منصبدارن کي سندن درجي مطابق فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون وينديون هيون. منصب جو درجو عهديدار جي درٻاري حيثيت، پگهار ۽ فوجي ذميوارين سان لاڳاپيل هوندو هو.
مغل منصبداري نظام ۾ بعد ۾ '''ذات''' ۽ '''سوار''' جا درجا نمايان ٿيا. ''ذات'' عهديدار جي ذاتي درجي ۽ حيثيت کي ظاهر ڪندو هو، جڏهن ته ''سوار'' گھوڙيسوار فوج سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ وظيفن جي حساب ۾ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
منصبداري نظام جو مقصد مختلف نسلي، مذهبي ۽ علائقائي پسمنظر رکندڙ اميرن کي شاهي خدمت جي هڪ گڏيل انتظامي ڍانچي ۾ شامل ڪرڻ هو.

=== صوبائي انتظام ===

مغل سلطنت کي وڏن انتظامي صوبن ۾ ورهايو ويو، جن کي '''صوبا''' سڏيو ويندو هو.
هر صوبي ۾ شاهي انتظام لاءِ مختلف عملدار مقرر ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ '''صوبيدار'''، '''ديوان'''، '''بخشي'''، '''قاضي''' ۽ ٻيا اهلڪار شامل هئا.
صوبيدار عام طور سياسي ۽ فوجي انتظام سان لاڳاپيل هوندو هو، جڏهن ته ديوان مالياتي انتظام ۽ محصول جي نگراني ڪندو هو.
صوبن جي اندر '''سرڪار''' ۽ '''پرڳڻو''' جهڙا ننڍا انتظامي يونٽ موجود هئا. مختلف دورن ۾ انهن يونٽن جون حدون ۽ انتظامي حيثيت بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== مالياتي ۽ زميني محصول جا سڌارا ===

اڪبر جي دور ۾ زمين جي پيداوار ۽ محصول جي تعين کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ سڌارا ڪيا ويا.
انهن سڌارن سان [[راجا ٽوڊر مل]] جو نالو خاص طور ڳنڍيل آهي. زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار، اگهن ۽ گذريل سالن جي حسابن کي محصول جي تعين ۾ اهميت ڏني وئي.
'''دهسالا''' نظام تحت ڪيترن علائقن ۾ پيداوار ۽ اگهن جي ڏهن سالن جي حسابن مان اوسط ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
بهرحال، اهو نظام سموري سلطنت ۾ هڪجهڙي صورت ۾ لاڳو نه هو. مختلف علائقن ۾ محصول جي وصوليءَ جا طريقا زميني حالتن، فصلن ۽ مقامي روايتن مطابق بدلجندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== واپار ۽ معاشي سرگرميون ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جي سياسي استحڪام ۽ وڏين منڊين جي گڏجڻ سبب واپار ۽ شهري معاشي سرگرمين کي هٿي ملي.
[[آگرو]]، [[لاهور]]، [[دهلي]]، [[احمد آباد]] ۽ [[فتح پور سيڪري]] جهڙا شهر اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هئا.
سلطنت جي مختلف علائقن مان ڪپهه، ڪپڙو، اناج، مصالحا، ڌاتوءَ جون شيون ۽ ٻيو سامان واپار ذريعي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچندو هو.
سمنڊ رستي واپار ۾ [[گجرات]] ۽ [[بنگال]] جي بندرگاهن جو خاص ڪردار هو. مغل دور ۾ ڏکڻ ايشيا جا واپاري نيٽ ورڪ [[هندي سمنڊ]] جي ٻين علائقن سان پڻ ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== مذهبي پاليسي ۽ رواداري ===

اڪبر جي دور جي مذهبي پاليسي مغل تاريخ جو اهم موضوع آهي.
هن مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا. 1563ع ۾ هندو زيارتين تي لاڳو زيارت محصول ۽ 1564ع ۾ غير مسلم رعيت تي لاڳو [[جزيه]] ختم ڪرڻ سندس اهم قدمن مان هئا.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
اڪبر جي درٻار ۾ مسلمان، هندو، جين، عيسائي ۽ زرتشتي مذهبي عالمن ۽ مفڪرن سان بحث مباحثا ٿيندا هئا.
[[فتح پور سيڪري]] ۾ قائم ڪيل '''عبادت خانو''' اهڙن بحثن جو اهم مرڪز هو.
اڪبر جي مذهبي سوچ ۾ مختلف عقيدن کي سمجهڻ ۽ حڪمرانيءَ ۾ مذهبي فرقن کان مٿانهين سياسي وفاداري پيدا ڪرڻ جون ڪوششون نمايان هيون.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صلح ڪل ===

اڪبر جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل '''صلح ڪل''' جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي گروهن سان وسيع سياسي هم آهنگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.
هن تصور تحت حڪمران لاءِ رعايا سان انصاف، امن ۽ مختلف عقيدن سان لاڳاپيل ماڻهن کي انتظام ۾ شامل ڪرڻ کي اهميت ڏني وئي.
مغل درٻار ۾ ڪيترن هندو ۽ راجپوت اميرن کي اعليٰ فوجي ۽ انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو ويو.
تنهن هوندي به اڪبر جي پاليسيءَ کي جديد معنائن ۾ مڪمل سيڪيولر رياست جي قيام جي برابر سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جو سياسي ۽ مذهبي ماحول جديد قومي رياستن کان مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== دين الاهي يا توحيد الاهي ===

{{Main|دين الاهي}}

اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي تجربن سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.
1582ع جي لڳ ڀڳ اڪبر جي درٻار ۾ هڪ محدود روحاني ۽ اخلاقي سلسلي جو تصور اڀريو، جنهن ۾ شهنشاهه سان ذاتي وفاداري ۽ مخصوص اخلاقي اصولن کي اهميت ڏني وئي.
هن سلسلي ۾ شامل ماڻهن جو تعداد محدود هو. اهو عام رعيت لاءِ لازمي مذهب نه بڻيو ۽ نه ئي ان کي سموري مغل سلطنت جو سرڪاري مذهب قرار ڏئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== ادب، مصوري ۽ علم جي سرپرستي ===

اڪبر جي دور ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي، مصوري ۽ علمي ترجمن کي وڏي سرپرستي ملي.
[[ابوالفضل علامي]] اڪبر جي درٻار جو اهم عالم ۽ مؤرخ هو. سندس تصنيفون '''[[اڪبرنامو]]''' ۽ '''[[آئينِ اڪبري]]''' مغل سلطنت جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي تاريخ جا اهم ماخذ آهن.
اڪبر جي دور ۾ سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي ڪجهه اهم ڪتابن جا فارسي ترجما پڻ ڪرايا ويا.
انهن ترجمن مان '''رزم نامو'''، يعني [[مهاڀارت]] جو فارسي ترجمو، خاص اهميت رکي ٿو.
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني روايتن جو ميلاپ وڌيڪ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 27 آڪٽوبر 1605ع تي وفات ڪئي. کيس آگري جي ڀرپاسي [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ شهزادو سليم '''نورالدين محمد جهانگير''' جي لقب سان تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;


== جهانگير جو دور (1605ع–1627ع) ==

{{Main|جهانگير}}

[[نورالدين محمد جهانگير]] (30 آگسٽ 1569ع – 28 آڪٽوبر 1627ع) مغل سلطنت جو چوٿون شهنشاهه هو، جنهن 1605ع کان 1627ع تائين حڪومت ڪئي. سندس پيدائشي نالو '''سليم''' هو. هو [[اڪبر اعظم]] ۽ سندس راجپوت زال [[مريم الزماني]] جو پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Mohammada&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohammada
 |first=Malika
 |title=The Foundations of the Composite Culture in India
 |publisher=Aakar Books
 |year=2007
 |isbn=9788189833183
 |page=300
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilbert2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Gilbert
 |first=Marc Jason
 |title=South Asia in World History
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2017
 |isbn=9780199760343
 |page=79
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جهانگير جو دور مغل سلطنت جي سياسي تسلسل، درٻاري ثقافت، مصوري، سفارتي لاڳاپن ۽ شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد جي لحاظ کان اهم هو. سندس حڪومت گهڻي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل انتظامي نظام تي ٻڌل رهي، جيتوڻيڪ شاهي خاندان جي اندروني اختلافن ۽ درٻاري اميرن جي وڌندڙ اثر سبب نوان سياسي مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ===

شهزادي سليم جي پيدائش 1569ع ۾ [[فتح پور سيڪري]] جي ڀرپاسي ٿي. سندس نالو مشهور [[چشتي سلسلو|چشتي]] صوفي بزرگ [[شيخ سليم چشتي]] جي نسبت سان رکيو ويو.
مغل روايتن موجب اڪبر پنهنجي اولاد جي خواهش سان صوفي بزرگن کان دعائون گهرندو هو. شيخ سليم چشتي سان اڪبر جا لاڳاپا انهيءَ پسمنظر ۾ خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;
شهزادي سليم کي شاهي خاندان جي روايت مطابق تعليم ۽ فوجي تربيت ڏني وئي. سندس تربيت ۾ فارسي ادب، تاريخ، انتظامي معاملن ۽ فوجي مهارتن کي اهميت حاصل هئي.
شهزادي جي حيثيت ۾ سليم کي مختلف انتظامي ۽ فوجي ذميواريون مليون، پر سندس پيءُ اڪبر سان سياسي اختلاف پڻ پيدا ٿيا.

=== اڪبر ۽ شهزادي سليم جا اختلاف ===

اڪبر جي حڪومت جي پوئين دور ۾ شهزادي سليم ۽ شاهي درٻار جي ڪجهه طاقتور اميرن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
سليم پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ الڳ درٻاري حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهيءَ صورتحال سبب اڪبر جي جانشينيءَ جو سوال پيچيده ٿي ويو.
مغل تاريخي روايتن ۾ [[ابوالفضل علامي]] جي قتل کي پڻ شهزادي سليم سان ڳنڍيو ويو آهي. 1602ع ۾ ابوالفضل کي [[بير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن قتل ڪيو. ڪيترن تاريخي ماخذن موجب انهيءَ ڪارروائيءَ ۾ سليم جو ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
انهيءَ واقعي اڪبر ۽ سليم جي لاڳاپن کي وڌيڪ متاثر ڪيو.

=== تخت نشيني (1605ع) ===

27 آڪٽوبر 1605ع تي اڪبر جي وفات کان پوءِ شهزادو سليم مغل تخت تي ويٺو.
هن '''نورالدين محمد جهانگير''' جو شاهي لقب اختيار ڪيو. ''جهانگير'' جي معنيٰ دنيا کي فتح ڪندڙ آهي.
جهانگير تخت تي ويهڻ کان پوءِ پنهنجي حڪومت جي جائز حيثيت مضبوط ڪرڻ، درٻاري اميرن جي وفاداري حاصل ڪرڻ ۽ سلطنت جي انتظامي تسلسل کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== جهانگير جو انتظامي نظام ===

جهانگير جي دور ۾ مغل سلطنت جو انتظام وڏي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل بنيادن تي هلندو رهيو.
[[منصبداري نظام]]، صوبائي انتظام، زميني محصول جي وصولي ۽ شاهي درٻار جي عهديدارن جو نظام برقرار رهيو.
جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ انصاف، حڪمراني، شاهي فرمانن ۽ درٻاري معاملن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.
سندس حڪومت سان منسوب مشهور '''زنجيرِ عدل''' يا انصاف جي زنجير جو ذڪر پڻ ملي ٿو. روايت موجب شاهي محل جي ڀرسان اهڙي زنجير لڳائي وئي هئي، جنهن وسيلي رعيت شهنشاهه تائين پنهنجي شڪايت پهچائي سگهي ٿي.
انهيءَ انتظام جي عملي استعمال ۽ اثر بابت معاصر بيانن کي احتياط سان پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== خسرو مرزا جي بغاوت (1606ع) ===

{{Main|خسرو مرزا}}

1606ع ۾ جهانگير جي پٽ [[خسرو مرزا]] پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي.
خسرو شاهي خاندان اندر جانشينيءَ جي هڪ اهم دعويدار طور اڀريو هو. اڪبر جي آخري سالن دوران ڪجهه درٻاري اميرن سندس حمايت ڪئي هئي.
جهانگير جي تخت نشينيءَ کان پوءِ خسرو پنجاب ڏانهن روانو ٿيو ۽ پنهنجي حامين کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بهرحال، مغل فوج سندس بغاوت کي شڪست ڏني ۽ خسرو کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;
بغاوت جي ناڪاميءَ کان پوءِ خسرو ۽ سندس ڪيترن حامين کي سخت سزائون ڏنيون ويون.
خسرو کي انڌو ڪرڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن، پر سزا جي نوعيت، ان جي مڪمل ٿيڻ ۽ پوءِ ٿيل علاج بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن.
خسرو جي بغاوت جهانگير جي حڪومت جي شروعاتي دور جو هڪ اهم سياسي بحران هو.

=== گرو ارجن ديو ۽ مغل-سک لاڳاپا ===

{{Main|گرو ارجن ديو}}

[[گرو ارجن ديو]] سک مذهب جو پنجون گرو هو. جهانگير جي دور ۾ سندس موت مغل سلطنت ۽ سک برادريءَ جي لاڳاپن جو هڪ اهم واقعو بڻيو.
1606ع ۾ خسرو مرزا جي بغاوت کان پوءِ گرو ارجن ديو تي باغي شهزادي جي مدد ڪرڻ جو الزام لڳايو ويو.
جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ گرو ارجن بابت مذهبي ۽ سياسي خدشن جو ذڪر ڪيو آهي.
گرو ارجن کي گرفتار ڪيو ويو ۽ 1606ع ۾ لاهور ۾ سندس موت ٿيو. سک روايت ۾ هن واقعي کي شهادت طور ياد ڪيو ويندو آهي.
واقعي جي تفصيلن، مذهبي ۽ سياسي سببن ۽ سزا جي نوعيت بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BBCSikhs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Origins of Sikhism
 |website=BBC Religions
 |date=30 September 2009
 |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/history/history_1.shtml
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
گرو ارجن جي موت کان پوءِ سک برادريءَ جي سياسي ۽ فوجي تنظيم ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.
سندس جانشين [[گرو هرگوبند]] جي دور ۾ سک برادريءَ جي دفاعي ۽ عسڪري سرگرمين کي وڌيڪ اهميت ملي.

=== مذهبي پاليسي ===

جهانگير جي مذهبي پاليسيءَ ۾ اڪبر جي دور جي ڪيترن انتظامي روايتن جو تسلسل نظر اچي ٿو، پر سندس ذاتي مذهبي اظهار ۽ ڪجهه سياسي فيصلن ۾ فرق پڻ موجود هو.
جهانگير اسلامي عالمن، صوفين ۽ مذهبي ادارن سان لاڳاپا برقرار رکيا.
هن مذهبي عالمن ۽ روحاني شخصيتن کي '''مددِ معاش''' جي صورت ۾ زمين يا زميني آمدنيءَ جون عطائون ڏنيون.
''مددِ معاش'' مان مراد اهڙي عطا هئي، جيڪا عام طور مذهبي، علمي يا خيراتي مقصدن سان لاڳاپيل شخصيتن کي ڏني ويندي هئي.
مؤرخ [[منيس ڊي فاروقي]] موجب جهانگير جي دور ۾ اهڙين عطائن کي خاص اهميت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Faruqui
 |first=Munis D.
 |title=The Princes of the Mughal Empire, 1504–1719
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2012
 |isbn=9781107022171
 |pages=268–269
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جهانگير جي حڪومت کي صرف مذهبي رواداري يا صرف مذهبي سختيءَ جي هڪ ئي وصف سان بيان ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس مختلف فيصلا سياسي حالتن، مقامي تڪرارن ۽ درٻاري ضرورتن سان پڻ لاڳاپيل هئا.

=== نورجهان سان شادي ===

{{Main|نورجهان}}

[[نورجهان]] مغل تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين شاهي عورتن مان هڪ هئي.
سندس اصل نالو '''مهرالنساء''' هو. هوءَ فارسي پسمنظر رکندڙ خاندان سان تعلق رکندي هئي.
1611ع ۾ جهانگير مهرالنساء سان شادي ڪئي. شاديءَ کان پوءِ هوءَ شاهي درٻار ۾ وڌندڙ سياسي ۽ ثقافتي اثر جي مالڪ بڻجي وئي.
هن کي پهرين '''نور محل''' ۽ پوءِ '''نورجهان''' جا لقب مليا.
نورجهان جي خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۾ اهم عهدن تي پهتا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;/&gt;

=== نورجهان جو سياسي ڪردار ===

نورجهان رڳو شهنشاهه جي زال نه هئي، پر مغل درٻار جي سياسي فيصلن تي پڻ سندس نمايان اثر هو.
جهانگير جي حڪومت جي پوئين دور ۾ نورجهان، سندس پيءُ [[اعتماد الدوله]]، سندس ڀاءُ [[آصف خان]] ۽ ٻين درٻاري اميرن وچ ۾ سياسي اتحاد ۽ مقابلا پيدا ٿيا.
نورجهان جي نالي سان سڪا جاري ٿيڻ ۽ شاهي فرمانن ۾ سندس نالي ۽ مهر جي استعمال جا مثال سندس غير معمولي سياسي حيثيت ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Ruby
 |title=Domesticity and Power in the Early Mughal World
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2005
 |isbn=9780521850223
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه تاريخي بيانن ۾ جهانگير جي بيمارين ۽ ذاتي عادتن سبب حڪومت جي معاملن ۾ نورجهان جي وڌندڙ مداخلت جو ذڪر ملي ٿو.
بهرحال، نورجهان جي سياسي اثر کي جهانگير جي مڪمل بي اختياريءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي.
شهنشاهه، شاهي خاندان ۽ درٻاري اميرن وچ ۾ اقتدار جا لاڳاپا وقت سان بدلجندا رهيا.

=== جهانگير جون ذاتي عادتون ===

جهانگير جي يادگيرين ۽ بعد جي تاريخي لکتن ۾ سندس شراب نوشي ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت بيان موجود آهن.
ڪجهه مؤرخن سندس ذاتي عادتن کي حڪومت جي پوئين دور جي سياسي حالتن سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;Berndl2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Berndl
 |first=Klaus
 |title=National Geographic Visual History of the World
 |publisher=National Geographic Society
 |year=2005
 |isbn=9780792236955
 |pages=318–320
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بهرحال، جهانگير جي سموري حڪومت کي ذاتي عادتن جي بنياد تي ناڪام قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.
سندس دور ۾ مغل انتظامي نظام برقرار رهيو، درٻاري مصوريءَ کي ترقي ملي ۽ ڪيترن علائقن ۾ سياسي اقتدار جاري رهيو.

=== جهانگير ۽ شهزادو خرم ===

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جو پٽ [[شهزادو خرم]]، جيڪو پوءِ [[شاهجهان]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو، سندس دور جو اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو.
خرم کي مختلف فوجي مهمن ۾ ذميواريون ڏنيون ويون.
دکن ۽ راجپوت رياستن سان لاڳاپيل معاملن ۾ سندس ڪردار اهم رهيو.
وقت گذرڻ سان شاهي جانشينيءَ جي سوال تي خرم ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور گروهن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
1622ع ۾ خرم جهانگير خلاف بغاوت ڪئي. اها بغاوت ڪيترن سالن تائين مختلف صورتن ۾ جاري رهي.
آخرڪار خرم کي شاهي اقتدار سان ٺاهه ڪرڻو پيو، پر جانشينيءَ جو سوال جهانگير جي وفات تائين اهم سياسي مسئلو رهيو.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;/&gt;

=== قنڌار ۽ صفوي سلطنت ===

{{Main|مغل-صفوي لاڳاپا}}

[[قنڌار]] مغل سلطنت ۽ [[صفوي سلطنت]] وچ ۾ هڪ اهم سرحدي ۽ واپاري مرڪز هو.
هي شهر وچ ايشيا، ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکندو هو.
جهانگير جي دور ۾ قنڌار تي مغل ۽ صفوي دعوائن سبب سياسي ڇڪتاڻ جاري رهي.
1622ع ۾ صفوي شهنشاهه [[شاهه عباس اول]] جي فوجن قنڌار تي قبضو ڪيو.

قنڌار جو وڃائجي وڃڻ مغل سلطنت لاءِ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي نقصان هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ميواڙ سان سياسي ٺاهه ===

اڪبر جي دور ۾ [[ميواڙ]] جي راجپوت حڪمرانن مغل اقتدار خلاف ڊگهي مزاحمت ڪئي هئي.
جهانگير جي دور ۾ پڻ ميواڙ سان فوجي ۽ سياسي معاملا جاري رهيا.
1615ع ۾ [[راڻا امر سنگهه اول]] ۽ مغل درٻار وچ ۾ سياسي ٺاهه ٿيو.
ان ٺاهه سان ميواڙ ۽ مغل سلطنت جي لاڳاپن ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.
ميواڙ جي حڪمران خاندان پنهنجي علائقائي حيثيت برقرار رکندي مغل بالادستيءَ سان لاڳاپيل ڪجهه سياسي شرط قبول ڪيا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ مغل مصوري ===

جهانگير کي مصوري ۽ قدرتي دنيا جي مطالعي ۾ خاص دلچسپي هئي.
سندس دور ۾ مغل مصوريءَ ۾ انساني چهرن، پکين، جانورن، گلن ۽ قدرتي منظرن جي تصويرڪشيءَ کي وڌيڪ اهميت ملي.
مغل مصورن ۾ [[استاد منصور]]، [[ابوالحسن]] ۽ [[بشنداس]] جهڙا نالا خاص اهميت رکن ٿا.
جهانگير جي سرپرستيءَ ۾ تصويرن جي تفصيلي مشاهدي، رنگن جي نفاست ۽ حقيقت نگاريءَ کي ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، هندستاني ۽ يورپي فني روايتن جا اثر پڻ نظر اچن ٿا.

=== جهانگيرنامو ===

{{Main|تزڪ جهانگيري}}

'''[[تزڪ جهانگيري]]''' يا '''جهانگيرنامو''' جهانگير سان منسوب شاهي يادگيرين جو اهم مجموعو آهي.
هن ڪتاب ۾ شهنشاهه پنهنجي حڪومت، درٻاري معاملن، فوجي مهمن، مذهبي شخصيتن، قدرتي دنيا ۽ ذاتي تجربن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.
جهانگيرنامو مغل سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.
بهرحال، ٻين شاهي يادگيرين وانگر هن ڪتاب ۾ به شهنشاهه جي پنهنجي نقطه نظر کي اهميت حاصل آهي، تنهنڪري ان جي بيانن جو ٻين معاصر ماخذن سان تقابلي مطالعو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يورپي سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا ===

جهانگير جي دور ۾ مغل درٻار جا يورپي واپارين ۽ سفيرن سان لاڳاپا وڌيا.
[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا نمائندا هندستان ۾ واپاري سهولتون حاصل ڪرڻ لاءِ مغل درٻار سان رابطا قائم ڪندا هئا.
انگريز سفير [[ٿامس رو]] 1615ع ۾ جهانگير جي درٻار ۾ پهتو ۽ 1619ع تائين هندستان ۾ رهيو.
رو جي سفارتي مهم جو مقصد ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ واپاري موقعا ۽ شاهي سرپرستي حاصل ڪرڻ هو.
سندس سفرناما ۽ سفارتي لکڻيون مغل درٻار بابت يورپي نقطه نظر جا اهم تاريخي ماخذ آهن.&lt;ref name=&quot;Roe1926&quot;&gt;{{cite book
 |author=Roe, Thomas
 |editor-last=Foster
 |editor-first=William
 |title=The Embassy of Sir Thomas Roe to India, 1615–1619
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1926
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انارڪليءَ جي روايت ===

{{Main|انارڪلي}}

[[انارڪلي]] جو مشهور قصو شهزادي سليم جي ابتدائي زندگيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي.
عوامي ۽ ادبي روايت موجب انارڪلي هڪ حسين عورت هئي، جنهن سان شهزادي سليم کي محبت ٿي وئي.
روايت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي ته اڪبر انهيءَ لاڳاپي تي ناراض ٿيو ۽ انارڪليءَ کي سخت سزا ڏني وئي.
ڪجهه مشهور روايتن ۾ انارڪليءَ کي زنده ڀت ۾ چونڊائڻ جو قصو پڻ شامل آهي.
بهرحال، انهيءَ واقعي جي تفصيلن جي معتبر معاصر مغل تاريخي ماخذن مان قطعي تصديق نٿي ٿئي.
انارڪليءَ جو قصو ادب، ناٽڪ، فلم ۽ عوامي ثقافت ۾ تمام گهڻو مشهور ٿيو، پر ان کي ثابت ٿيل تاريخي واقعي بدران مشهور روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي.
[[لاهور]] ۾ انارڪليءَ سان منسوب مقبرو پڻ موجود آهي، جنهن جي تاريخي سڃاڻپ بابت مختلف رايا آهن.

=== جهانگير جي وفات ===

جهانگير 28 آڪٽوبر 1627ع تي ڪشمير کان واپسيءَ دوران وفات ڪئي.
سندس وفات کان پوءِ شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.
نورجهان جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جڏهن ته [[آصف خان]] ۽ ٻين اميرن شهزادي خرم جي حمايت ڪئي.
آخرڪار شهزادو خرم ڪامياب ٿيو ۽ 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
جهانگير جو مڙهه لاهور آندو ويو ۽ [[شاهدره]] ۾ دفنايو ويو.
سندس مقبرو مغل دور جي اهم تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن مان آهي.

=== جهانگير جي دور جو تاريخي جائزو ===

جهانگير جي حڪومت مغل سلطنت جي سياسي تسلسل ۽ ثقافتي ترقيءَ جو اهم دور هئي.
هن اڪبر جي انتظامي نظام کي وڏي حد تائين برقرار رکيو، جڏهن ته شاهي خاندان جي اندروني اختلافن، خسرو جي بغاوت، شهزادي خرم جي مخالفت ۽ قنڌار جي نقصان جهڙا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.
نورجهان جي سياسي اثر، شاهي مصوريءَ جي ترقي، يورپي سفارتي لاڳاپن ۽ مذهبي برادرين سان مختلف نوعيت جي معاملن سبب جهانگير جو دور مغل تاريخ ۾ الڳ اهميت رکي ٿو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac3d4;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''جهانگير جي دور جا اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1605ع
| جهانگير جي تخت نشيني
| اڪبر کان پوءِ مغل اقتدار جو تسلسل
|-
| 1606ع
| خسرو مرزا جي بغاوت
| شاهي جانشينيءَ جو بحران
|-
| 1606ع
| گرو ارجن ديو جي موت
| مغل-سک لاڳاپن ۾ اهم موڙ
|-
| 1611ع
| نورجهان سان شادي
| شاهي درٻار ۾ نورجهان جي سياسي اثر جي شروعات
|-
| 1615ع
| ميواڙ سان سياسي ٺاهه
| مغل-راجپوت لاڳاپن ۾ نئون مرحلو
|-
| 1615ع–1619ع
| ٿامس رو جي سفارتي مهم
| انگريز واپارين ۽ مغل درٻار جا لاڳاپا
|-
| 1622ع
| قنڌار جو صفوي قبضي ۾ وڃڻ
| مغل-صفوي سرحدي سياست ۾ اهم تبديلي
|-
| 1622ع–1625ع
| شهزادي خرم جي بغاوت
| شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد
|-
| 1627ع
| جهانگير جي وفات
| شاهجهان جي تخت نشينيءَ لاءِ رستو هموار ٿيڻ
|}


== شاهجهان جو دور (1628ع–1658ع) ==

{{Main|شاهجهان}}

'''شهاب الدين محمد شاهجهان''' (5 جنوري 1592ع – 22 جنوري 1666ع) مغل سلطنت جو پنجون شهنشاهه هو، جنهن 1628ع کان 1658ع تائين حڪومت ڪئي. سندس پيدائشي نالو '''خرم''' هو. هو شهنشاهه [[جهانگير]] ۽ سندس راجپوت زال [[جگت گوسائين]] جو پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Mohammada2&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohammada
 |first=Malika
 |title=The Foundations of the Composite Culture in India
 |publisher=Aakar Books
 |year=2007
 |isbn=9788189833183
 |page=300
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
شاهجهان جو دور مغل سلطنت جي سياسي طاقت، شاهي درٻار جي شان ۽ شوڪت، فن تعمير، مصوري ۽ شهري منصوبابنديءَ جي لحاظ کان اهم شمار ڪيو ويندو آهي. سندس دور ۾ [[تاج محل]]، [[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]]، [[جامع مسجد، دهلي]]، [[شاليمار باغ، لاهور]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] جهڙيون اهم عمارتون تعمير ٿيون.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
شاهجهان جي حڪومت دوران مغل سلطنت دکن ۾ پنهنجي سياسي اثر کي وڌايو، پر سندس حڪومت جي آخري سالن ۾ پٽن وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ سبب شاهي خاندان شديد بحران جو شڪار ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ابتدائي زندگي ۽ سياسي تربيت ===

شهزادو خرم 1592ع ۾ [[لاهور]] ۾ پيدا ٿيو. هو شاهي خاندان جي ماحول ۾ وڏو ٿيو ۽ کيس فارسي ادب، تاريخ، انتظامي معاملن ۽ فوجي تربيت ڏني وئي.
خرم جي پرورش ۾ اڪبر جي درٻار جو پڻ اثر رهيو. نوجوانيءَ ۾ کيس مختلف فوجي مهمن ۽ انتظامي معاملن ۾ حصو وٺڻ جا موقعا مليا.
جهانگير جي دور ۾ خرم مغل فوج جي اهم اڳواڻن مان هڪ بڻيو. هن راجپوت رياستن ۽ دکن سان لاڳاپيل مهمن ۾ حصو ورتو.
سندس فوجي ڪاميابين ۽ درٻاري حيثيت سبب جهانگير کيس '''شاهجهان''' جو لقب ڏنو، جنهن جي معنيٰ ''دنيا جو بادشاهه'' آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ممتاز محل سان شادي ===

{{Main|ممتاز محل}}

1612ع ۾ شهزادي خرم جي شادي [[ارجمند بانو بيگم]] سان ٿي، جيڪا پوءِ '''ممتاز محل''' جي لقب سان مشهور ٿي.
ممتاز محل [[آصف خان]] جي ڌيءَ ۽ [[نورجهان]] جي ڀائٽي هئي. انهيءَ شاديءَ سان شهزادي خرم جا مغل درٻار جي هڪ اثرائتي خاندان سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا.
ممتاز محل شاهجهان جي گهريلو ۽ درٻاري زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکندي هئي.
1631ع ۾ ممتاز محل [[برهانپور]] ۾ ٻار ڄڻڻ دوران وفات ڪئي. سندس ياد ۾ شاهجهان آگري ۾ تاج محل جي تعمير شروع ڪرائي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جهانگير جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو بحران ===

1627ع ۾ جهانگير جي وفات کان پوءِ مغل شاهي خاندان ۾ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ٿي.
[[نورجهان]] پنهنجي ناٺي [[شهريار مرزا]] جي حمايت ڪئي، جڏهن ته سندس ڀاءُ [[آصف خان]] شهزادي خرم جي حمايت ڪئي.
شهريار لاهور ۾ اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر آصف خان جي حمايت يافته قوتن کيس شڪست ڏني.
انهيءَ عبوري دور ۾ [[داور بخش]] کي پڻ عارضي طور تخت تي ويهاريو ويو.
آخرڪار شهزادو خرم غالب آيو ۽ 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل تخت تي ويٺو.
جانشينيءَ جي جدوجهد دوران شهريار ۽ شاهي خاندان جي ٻين امڪاني دعويدارن کي قتل ڪيو ويو، جنهن سان شاهجهان پنهنجي اقتدار لاءِ اهم خانداني خطرا ختم ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهجهان جي حڪومت جو انتظامي نظام ===

شاهجهان پنهنجي حڪومت ۾ اڪبر ۽ جهانگير جي دور ۾ قائم ٿيل انتظامي ادارن کي برقرار رکيو.
مغل سلطنت ۾ صوبائي انتظام، زميني محصول، منصبداري نظام ۽ جاگيرن جي ورهاست حڪمرانيءَ جا اهم حصا رهيا.
شاهي درٻار ۾ اميرن، فوجي عملدارن ۽ صوبائي گورنرن جي حيثيت منصبداري درجن ۽ شاهي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل هئي.
شاهجهان جي دور ۾ شاهي تقريبن، درٻاري آداب ۽ بادشاهت جي ظاهري شان کي خاص اهميت ڏني وئي.
مؤرخ جان ايف رچرڊس موجب مغل سلطنت جي سياسي طاقت جو بنياد فوجي وسيلن، محصولي انتظام ۽ علائقائي اشرافيه سان قائم ڪيل لاڳاپن تي هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== مغل درٻار ۽ شاهي شان ===

شاهجهان جي حڪومت دوران مغل درٻار جي رسمي تقريبن، لباس، زيورن، قيمتي سامان ۽شاهي عمارتن ۾ خاص واڌارو ٿيو.

سندس دور سان مشهور '''تختِ طائوس''' يا مور جي تخت جي تياري پڻ لاڳاپيل آهي.
تختِ طائوس مغل شاهي اقتدار، دولت ۽ درٻاري عظمت جي علامت بڻيو.
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي ڪاهه دوران اهو تخت ۽ ٻيون قيمتي شيون ايران کڻي وڃڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ سلطنت جي توسيع ==

=== دکن ۾ فوجي مهمون ===

{{Main|دکن جي تاريخ}}

شاهجهان جي دور ۾ [[دکن]] مغل سلطنت جي وجي ۽ سياسي پاليسيءَ جو اهم مرڪز رهيو.

دکن ۾ [[احمدنگر سلطنت|نظام شاهي سلطنت]]، [[بيجاپور سلطنت|عادل شاهي سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت|قطب شاهي سلطنت]] اهم سياسي قوتون هيون.
مغل حڪمران اڪبر ۽ جهانگير جي دور کان دکن ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا هئا.
شاهجهان جي حڪومت ۾ نظام شاهي سلطنت جي باقي رهيل اقتدار کي ختم ڪيو ويو.
1636ع ۾ بيجاپور ۽ گولڪنڊا سان سياسي ٺاهه ڪيا ويا، جن تحت انهن رياستن مغل بالادستيءَ جا ڪجهه شرط قبول ڪيا ۽ خراج ڏيڻ تي اتفاق ڪيو.&lt;ref name=&quot;Singhal1983&quot;&gt;{{cite book
 |last=Singhal
 |first=Damodar P.
 |title=A History of the Indian People
 |publisher=Methuen
 |year=1983
 |isbn=9780413487308
 |page=193
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
انهن معاهدن سان دکن ۾ مغل اثر وڌيو، پر بيجاپور ۽ گولڪنڊا انهيءَ وقت مڪمل طور مغل سلطنت ۾ ضم نه ٿيا.
انهن ٻنهي رياستن جو مڪمل الحاق بعد ۾ اورنگزيب جي دور ۾ ٿيو.

=== قنڌار لاءِ مغل-صفوي مقابلو ===

{{Main|مغل-صفوي لاڳاپا}}

[[قنڌار]] مغل سلطنت ۽ [[صفوي سلطنت]] وچ ۾ هڪ اهم سرحدي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو.
1622ع ۾ جهانگير جي دور ۾ قنڌار صفوي قبضي ۾ هليو ويو هو.
1638ع ۾ قنڌار جي صفوي گورنر [[علي مردان خان]] مغلن سان لاڳاپا قائم ڪيا ۽ شهر مغل اقتدار ۾ اچي ويو.
1649ع ۾ [[شاهه عباس ٻيو]] جي دور ۾ صفوي فوجن قنڌار ٻيهر حاصل ڪيو.
شاهجهان قنڌار واپس وٺڻ لاءِ ڪيترائي فوجي حملا ڪرايا، پر اهي ڪامياب نه ٿيا.
قنڌار جي ناڪام مهمن مغل سلطنت جي فوجي وسيلن تي وڏو خرچ وڌو ۽ مغل-صفوي لاڳاپن ۾ ڇڪتاڻ برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ مغل فن تعمير ==

{{Main|مغليه طرز تعمير}}

شاهجهان جي دور کي مغل فن تعمير جي اهم ترين مرحلن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.
هن دور ۾ اڇي سنگ مرمر، ڳاڙهي پٿر، قيمتي پٿرن جي جڙاءَ، خطاطي، محرابن، گنبذن ۽ متوازن باغن جي منصوبابنديءَ کي وڏي اهميت ملي.
مغل فن تعمير ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني روايتن جو ميلاپ اڳ کان موجود هو، پر شاهجهان جي دور ۾ انهن روايتن کي وڌيڪ نفيس ۽ منظم صورت ملي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== تاج محل ===

{{Main|تاج محل}}

[[فائل:Taj Mahal in March 2004.jpg|thumb|250px|[[تاج محل]]، آگرو؛ شاهجهان جي دور جي مغل فن تعمير جو مشهور شاهڪار.]]

[[تاج محل]] هندستان جي شهر [[آگرو]] ۾ [[جمنا درياهه]] جي ڪناري تي واقع آهي.
شاهجهان هي مقبرو پنهنجي زال [[ممتاز محل]] جي ياد ۾ تعمير ڪرايو.
ممتاز محل 1631ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ مقبري جي تعمير شروع ٿي.
تاج محل جي مکيه مقبري جي تعمير 1640ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي حد تائين مڪمل ٿي، جڏهن ته مجموعي تعميراتي ڪم بعد وارن سالن تائين جاري رهيو.
تاج محل جي تعمير ۾ اڇي سنگ مرمر، قيمتي پٿرن جي جڙاءَ، قرآني خطاطي، باغن ۽ پاڻيءَ جي منصوبابنديءَ کي خاص اهميت ڏني وئي.
هي عمارت مغل دور جي فن تعمير، شاهي يادگاري ثقافت ۽ تعميراتي مهارت جي اهم مثالن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== دهليءَ جو لال قلعو ===

{{Main|لال قلعو، دهلي}}

[[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]] شاهجهان جي دور جي اهم شاهي عمارتن مان آهي.
شاهجهان پنهنجي نئين گاديءَ واري شهر '''شاهجهان آباد''' جي تعمير جو حڪم ڏنو.
لال قلعي جي تعمير 1639ع ۾ شروع ٿي ۽ 1648ع ۾ مڪمل ٿي.
هي قلعو مغل شهنشاهن جي رهائش، شاهي درٻار ۽ انتظامي مرڪز طور استعمال ٿيندو رهيو.
قلعي اندر '''ديوانِ عام'''، '''ديوانِ خاص''' ۽ ٻيون شاهي عمارتون مغل درٻاري فن تعمير جا اهم مثال آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== جامع مسجد دهلي ===

{{Main|جامع مسجد، دهلي}}

[[جامع مسجد، دهلي]] شاهجهان آباد جي اهم مذهبي عمارتن مان آهي.
ان جي تعمير 1650ع ۾ شروع ٿي ۽ 1656ع ۾ مڪمل ٿي.
مسجد ۾ ڳاڙهي پٿر ۽ اڇي سنگ مرمر جو استعمال ڪيو ويو.
ان جا بلند مينار، وسيع صحن ۽ گنبذ مغل دور جي مسجدن جي فن تعمير جون نمايان خصوصيتون آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== شاليمار باغ، لاهور ===

{{Main|شاليمار باغ، لاهور}}

[[شاليمار باغ، لاهور]] شاهجهان جي دور ۾ 1641ع–1642ع ڌاري تعمير ڪرايو ويو.
هي باغ مغل باغبانيءَ جي روايت جو اهم مثال آهي.
ان جي منصوبابنديءَ ۾ پاڻيءَ جي وهڪري، چشمن، ڇتن، رستن ۽ وڻن جي ترتيب کي خاص اهميت حاصل آهي.
شاليمار باغ مغل حڪمرانن جي قدرتي منظرن، باغبانيءَ ۽ شاهي تفريح سان دلچسپيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ سنڌ ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حيثيت ===

شاهجهان جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي انتظامي نظام جو حصو رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هئا.
سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن، مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن ۽ شهرن جي بااثر خاندانن وچ ۾ لاڳاپا مختلف صورتن ۾ قائم رهيا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زميني محصول، سنڌو درياهه جي آمدرفت، واپاري رستا ۽ سامونڊي واپار شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽي جي شاهجهان مسجد ===

{{Main|شاهجهان مسجد، ٺٽو}}

[[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] سنڌ جي تاريخي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] ۾ واقع مغل دور جي هڪ اهم مسجد آهي.
مسجد جي تعمير شاهجهان جي حڪم سان سترهين صديءَ جي وچ ڌاري ٿي.
عام طور مسجد جي تعمير جو عرصو 1644ع کان 1647ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه تعميراتي ۽ آرائشي ڪم ان کان پوءِ به جاري رهيا.
مسجد پنهنجي سرن جي تعمير، نيري ۽ فيروزي ڪاشيءَ، محرابن، گنبذن ۽ هندسي آرائش سبب مشهور آهي.
شاهجهان مسجد جي تعميراتي انداز ۾ سنڌ جي مقامي تعميراتي روايتن سان گڏ فارسي ۽ وچ ايشيائي اثر پڻ نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
هي مسجد سنڌ ۾ مغل دور جي مذهبي، ثقافتي ۽ تعميراتي ورثي جو اهم اهڃاڻ آهي.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي مغل دور بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي.
ان جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] هو، جنهن سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حالتن بابت تفصيلي بيان ڏنو.
ڪتاب جي تصنيف 1044هه، يعني 1634ع–1635ع ڌاري مڪمل ٿي.
هي ڪتاب خاص طور سنڌ ۾ مغل عملدارن جي انتظامي طريقن، مقامي قبيلن، زميندارن، فوجي مسئلن ۽ علائقائي مزاحمت بابت معلومات فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' کي پڙهندي اهو به ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي ته مصنف پاڻ مغل انتظامي ماحول سان لاڳاپيل هو، تنهنڪري سندس بيانن ۾ حڪومتي نقطه نظر جو اثر موجود ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌ ۾ واپار ۽ شهري زندگي ===

شاهجهان جي دور ۾ ٺٽو سنڌ جو هڪ اهم واپاري ۽ دستڪاري مرڪز رهيو.
سنڌو درياهه ۽ ان جي شاخن وسيلي سامان جي آمدرفت سنڌ جي اقتصادي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي هئي.
سنڌ جي واپاري سرگرمين جا لاڳاپا هندستان جي ٻين علائقن، سامونڊي بندرگاهن ۽ ٻاهرين منڊين سان هئا.
مغل دور جي سنڌي شهري زندگيءَ ۾ مقامي دستڪاري، ڪپڙي جي صنعت، واپار ۽ مذهبي ادارن کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

== دارا شڪوه ۽ مذهبي فڪر ==

{{Main|دارا شڪوه}}

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ مغل تخت جو هڪ اهم دعويدار هو.
دارا کي اسلامي تصوف، فلسفي ۽ هندستان جي مذهبي روايتن جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي هئي.
هن مسلمان صوفين ۽ هندو عالمن سان علمي رابطا قائم ڪيا.
دارا شڪوه جي اهم تصنيفن مان '''مجمع البحرين''' آهي، جنهن ۾ هن اسلامي تصوف ۽ هندستاني فلسفي جي ڪجهه خيالن ۾ مشابهتون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن جي سرپرستيءَ ۾ [[اپنشد|اپنشدن]] جو فارسي ترجمو پڻ تيار ٿيو، جيڪو '''سرِ اڪبر''' جي نالي سان مشهور آهي.

دارا شڪوه جو فڪر مغل درٻار جي علمي ۽ مذهبي تنوع جو اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;MeriBacharach&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Meri
 |first1=Josef W.
 |last2=Bacharach
 |first2=Jere L.
 |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia
 |publisher=Routledge
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دارا شڪوه ۽ صوفي سرمد ===

{{Main|سرمد ڪاشاني}}

[[سرمد ڪاشاني]] سترهين صديءَ جو هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو.
سندس زندگيءَ سان [[ٺٽو]]، [[لاهور]] ۽ [[دهلي]] جا لاڳاپا بيان ڪيا ويندا آهن.
تاريخي روايتن موجب سرمد هندستان ۾ اچڻ کان پوءِ سنڌ ۾ پڻ رهيو.
سرمد جا دارا شڪوه سان علمي ۽ روحاني لاڳاپا هئا.
بعد ۾ اورنگزيب جي حڪومت دوران سرمد کي مذهبي الزامن هيٺ موت جي سزا ڏني وئي.
سرمد جي اصليت، مذهبي تبديليءَ، ذاتي زندگيءَ ۽ سندس موت جي سببن بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن.
انهن روايتن کي الڳ الڳ تاريخي ثبوتن جي روشنيءَ ۾ پرکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;&gt;{{cite book
 |last=Schimmel
 |first=Annemarie
 |title=Mystical Dimensions of Islam
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=1975
 |isbn=9780807812716
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شاهجهان جي پٽن وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ ==

{{Main|مغل جانشينيءَ جي جنگ (1657ع–1661ع)}}

=== شاهجهان جي بيماري ===

1657ع ۾ شاهجهان سخت بيمار ٿي پيو.
سندس بيماريءَ سبب شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جو سوال شدت اختيار ڪري ويو.
شاهجهان جا چار پٽ تخت جا اهم دعويدار هئا:

* [[دارا شڪوه]] — وڏو پٽ، جنهن کي شاهجهان جي خاص حمايت حاصل هئي.
* [[شاهه شجاع]] — بنگال جو صوبائي حڪمران.
* [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] — دکن ۾ فوجي ۽ انتظامي تجربو رکندڙ شهزادو.
* [[مراد بخش]] — گجرات سان لاڳاپيل شهزادو.

انهن شهزادن پنهنجي پنهنجي سياسي ۽ فوجي حامين کي گڏ ڪري تخت حاصل ڪرڻ لاءِ جدوجهد شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== دارا شڪوه جي سياسي حيثيت ===

دارا شڪوه شاهجهان جو پسنديده پٽ ۽ جانشينيءَ جو اهم اميدوار هو.
هو شاهي درٻار ۾ پنهنجي پيءُ جي ويجهو رهندو هو ۽ انتظامي معاملن ۾ اثر رکندو هو.
بهرحال، سندس ڀائرن وٽ مختلف صوبن ۾ فوجي ۽ سياسي وسيلا موجود هئا.
انهيءَ صورتحال سبب دارا شڪوه جي درٻاري حيثيت کيس جانشينيءَ جي جنگ ۾ يقيني ڪاميابي نه ڏياري سگهي.

=== اورنگزيب ۽ مراد بخش جو اتحاد ===

اورنگزيب ۽ مراد بخش شروعات ۾ دارا شڪوه جي خلاف اتحاد قائم ڪيو.
انهن گڏيل فوجي ڪاررواين وسيلي مغل تخت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
15 اپريل 1658ع تي [[ڌرمت جي جنگ]] ۾ اورنگزيب ۽ مراد جي فوجن دارا جي حامي شاهي فوج کي شڪست ڏني.
ان کان پوءِ ٻنهي شهزادن آگري ڏانهن پيشقدمي ڪئي.

=== ساموڳڙهه جي جنگ (1658ع) ===

{{Main|ساموڳڙهه جي جنگ}}

29 مئي 1658ع تي [[ساموڳڙهه جي جنگ]] ۾ دارا شڪوه جي فوج جو مقابلو اورنگزيب ۽ مراد بخش جي گڏيل فوج سان ٿيو.
هن جنگ ۾ دارا شڪوه کي شڪست آئي.
ساموڳڙهه جي جنگ مغل جانشينيءَ جي جدوجهد جو هڪ فيصلائتو واقعو ثابت ٿي.
دارا شڪوه کي پنهنجي حامين سان گڏ آگري ۽ دهليءَ کان پري وڃڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهجهان جي نظربندي ===

ساموڳڙهه جي فتح کان پوءِ اورنگزيب آگري تي پنهنجو سياسي ڪنٽرول قائم ڪيو.
1658ع ۾ شاهجهان کي [[آگري جو قلعو|آگري جي قلعي]] ۾ نظربند ڪيو ويو.
جيتوڻيڪ شاهجهان پنهنجي بيماريءَ مان صحتياب ٿي ويو هو، پر اورنگزيب کيس ٻيهر اقتدار سنڀالڻ جي اجازت نه ڏني.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
شاهجهان پنهنجي زندگيءَ جا باقي سال نظربنديءَ ۾ گذاريا.
سندس ڌيءَ [[جهان آرا بيگم]] هن عرصي دوران سندس سارسنڀال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

=== دارا شڪوه جو انجام ===

ساموڳڙهه جي شڪست کان پوءِ دارا شڪوه پنهنجي سياسي ۽ فوجي حمايت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بهرحال، اورنگزيب جي فوجن کيس وڌيڪ شڪستون ڏنيون.
1659ع ۾ دارا شڪوه گرفتار ٿيو.
اورنگزيب جي حڪم سان دارا شڪوه کي موت جي سزا ڏني وئي.
دارا شڪوه جي قتل بابت ڪيترائي تاريخي ۽ عوامي بيان موجود آهن.
انهن مان ڪجهه روايتن ۾ سندس سر شاهجهان ڏانهن موڪلڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر اهڙن واقعن جي مخصوص تفصيلن کي ماخذن جي تنقيدي مقابلي کان سواءِ قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Truschke
 |first=Audrey
 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King
 |publisher=Stanford University Press
 |year=2017
 |isbn=9781503602595
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مراد بخش ۽ شاهه شجاع ===

اورنگزيب تخت حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي اڳوڻي اتحادي مراد بخش کي پڻ اقتدار کان الڳ ڪيو.
مراد کي گرفتار ڪيو ويو ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو.
شاهه شجاع پڻ اورنگزيب خلاف جنگ ڪئي، پر شڪست کان پوءِ اوڀر طرف هليو ويو.
انهن واقعن کان پوءِ اورنگزيب مغل تخت تي پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهجهان جي وفات ===

شاهجهان 22 جنوري 1666ع تي آگري جي قلعي ۾ وفات ڪئي.
هن پنهنجي حڪومت جا آخري لڳ ڀڳ اٺ سال نظربنديءَ ۾ گذاريا.
سندس مڙهه [[تاج محل]] ۾ ممتاز محل جي ڀرسان دفنايو ويو.
شاهجهان جي وفات سان مغل تاريخ جو هڪ اهم تعميراتي ۽ درٻاري دور پڄاڻيءَ تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور جو تاريخي جائزو ==

شاهجهان جي حڪومت مغل سلطنت جي سياسي، فوجي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم مقام رکي ٿي.
هن دور ۾ مغل سلطنت جو انتظامي نظام برقرار رهيو، دکن ۾ سياسي اثر وڌيو ۽ شاهي فن تعمير کي غير معمولي ترقي ملي.
ساڳئي وقت قنڌار جي ناڪام فوجي مهمن، دکن جي جنگين ۽ شاهي درٻار جي وڏن خرچن سبب سلطنت تي مالي دٻاءُ پڻ موجود رهيو.
شاهجهان جي حڪومت جي آخري سالن ۾ جانشينيءَ جي جنگ مغل شاهي خاندان جي سياسي ڍانچي جي ڪمزورين کي ظاهر ڪيو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b2c6d5;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:12px;font-size:112%;&quot; | '''شاهجهان جي دور جا اهم تاريخي واقعا'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1628ع
| شاهجهان جي تخت نشيني
| مغل سلطنت جي پنجين شهنشاهه جي حڪومت جي شروعات
|-
| 1631ع
| ممتاز محل جي وفات
| تاج محل جي تعمير جو پسمنظر
|-
| 1632ع
| تاج محل جي تعمير جي شروعات
| مغل فن تعمير جي اهم شاهڪار جي اڏاوت
|-
| 1636ع
| دکن ۾ سياسي ٺاهه
| بيجاپور ۽ گولڪنڊا تي مغل اثر ۾ واڌ
|-
| 1638ع
| قنڌار مغل قبضي ۾ آيو
| مغل-صفوي سرحدي سياست ۾ تبديلي
|-
| 1639ع
| دهليءَ جي لال قلعي جي تعمير شروع
| نئين شاهي گاديءَ جي ترقي
|-
| 1641ع–1642ع
| لاهور جي شاليمار باغ جي تعمير
| مغل باغبانيءَ جو اهم مثال
|-
| 1644ع–1647ع
| ٺٽي جي شاهجهان مسجد جي تعمير
| سنڌ ۾ مغل فن تعمير جو اهم ورثو
|-
| 1648ع
| شاهجهان آباد ۾ شاهي درٻار جي منتقلي
| دهليءَ جي سياسي اهميت ۾ واڌ
|-
| 1649ع
| قنڌار صفوي قبضي ۾ ويو
| مغل سلطنت لاءِ فوجي ۽ سياسي نقصان
|-
| 1657ع
| شاهجهان جي بيماري
| جانشينيءَ جي جنگ جي شروعات
|-
| 1658ع
| ساموڳڙهه جي جنگ
| اورنگزيب جي اقتدار لاءِ فيصلائتي فتح
|-
| 1658ع
| شاهجهان جي نظربندي
| شاهي اقتدار اورنگزيب ڏانهن منتقل ٿيڻ
|-
| 1659ع
| دارا شڪوه جو قتل
| جانشينيءَ جي اهم دعويدار جو خاتمو
|-
| 1666ع
| شاهجهان جي وفات
| تاج محل ۾ تدفين
|}</text>
      <sha1>og71kbcxbf299fopftrn6noj7bnkf8t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424434</id>
      <parentid>424431</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:47:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133973" sha1="l2dm6boqlo9y3a09ymzy0yos7oj34nu" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox former country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = [[اوائلي جديد دور]]
| image_map = Joppen1907India1700a.jpg
| image_map_caption = لڳ ڀڳ 1700ع ۾ مغل سلطنت جي پکيڙ ڏيکاريندڙ تاريخي نقشو
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل 1526ع
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]]
| date_event3 = 5 نومبر 1556ع
| event4 = [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] جي وفات
| date_event4 = 1707ع
| event5 = [[نادر شاهه جو هندستان تي حملو]]
| date_event5 = 1739ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو ۽ [[بهادر شاهه ظفر]] جي جلاوطني
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| p2 = هندستان جون علائقائي رياستون
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي [[بادشاهت]]
| title_leader = [[مغل شهنشاهه|شهنشاهه]]
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[دهلي]]، [[فتح پور سيڪري]] ۽ [[لاهور]] مختلف دورن ۾
| official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] (درباري ۽ انتظامي)
| common_languages = [[چغتائي ٻولي|چغتائي ترڪي]]، [[هندستاني ٻولي|هندستاني]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = [[اسلام]] (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = [[رپيو]]، دام ۽ ٻيا سڪا
| today = [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جا ڪجهه حصا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'')، جنهن کي '''مغليه سلطنت'''، '''تيموري سلطنت''' ۽ '''گورڪاني سلطنت''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڏکڻ ايشيا]] جي هڪ وڏي اوائلي جديد سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 21 اپريل 1526ع تي [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هيءَ سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;&gt;{{cite book
 |last=Stein
 |first=Burton
 |title=A History of India
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |year=2010
 |isbn=9781405195096
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg|thumb|left|200px|[[ظهيرالدين محمد بابر]] جو سترهين صديءَ ۾ تيار ڪيل تصويري خاڪو. بابر مغل سلطنت جو باني هو.]]

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي. تنهن هوندي به 1540ع کان 1555ع تائين اتر هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. 1555ع ۾ [[همايون]] دهليءَ ۾ مغل حڪومت بحال ڪئي. سندس جانشين [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ سلطنت جي انتظامي، فوجي ۽ سياسي بنيادن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين ڏکڻ ايشيا جي وڏين سياسي طاقتن مان هڪ رهي. سترهين صديءَ ۾ سندس علائقائي اثر اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ماٿريءَ کان اوڀر ۾ [[بنگال]] ۽ [[آسام]] جي ڀرپاسي تائين، اتر ۾ [[ڪشمير]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن کان ڏکڻ ۾ [[دکن]] تائين پکڙيل هو. سلطنت جي حدن ۽ سڌي انتظامي اختيار جي نوعيت مختلف دورن ۽ علائقن ۾ بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;/&gt;

[[اورنگزيب عالمگير]] جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. تنهن هوندي به ڊگهيون جنگيون، فوجي خرچ، صوبائي سياسي اختلاف ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا. 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سلطنت جي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

ارڙهين صديءَ ۾ [[مراٺا سلطنت|مراٺن]]، [[سک]] قوتن، خودمختيار صوبائي حڪمرانن ۽ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي عروج مغل شهنشاهن جي حقيقي اقتدار کي محدود ڪيو. 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي حملي پڻ سلطنت کي وڏو سياسي ۽ مالي نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858|هندستان جي حڪومت بابت قانون]] وسيلي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمراني ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪومت شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جا نالا ==

=== تيموري سلطنت ===

بابر ۽ سندس جانشينن جو تعلق [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان هو. انهيءَ سبب مغل شاهي خاندان پنهنجي سياسي مشروعيت لاءِ [[امير تيمور]] جي نسب ۽ حڪمرانيءَ جي روايتن کي اهميت ڏيندو هو. همعصر ۽ بعد وارن فارسي ماخذن ۾ هن گهراڻي ۽ ان جي حڪومت لاءِ تيموري نسبت استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;Avari2013&quot;&gt;{{cite book
 |last=Avari
 |first=Burjor
 |title=Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent
 |publisher=Routledge
 |year=2013
 |isbn=9780415580618
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل شاهي خاندان جي تاريخي سڃاڻپ ۾ وچ ايشيائي ترڪ-منگول روايتون، فارسي درٻاري ثقافت ۽ هندستاني سياسي ۽ سماجي ماحول گڏجي اثرانداز ٿيا. ان ڪري سلطنت کي رڳو هڪ نسلي يا ثقافتي سڃاڻپ تائين محدود ڪرڻ تاريخي لحاظ کان مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2002
 |isbn=9780521522915
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گورڪاني سلطنت ===

مغل حڪمران گهراڻي لاءِ '''گورڪاني''' يا '''گورڪانيان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. ''گورڪان''، منگولي لفظ ''ڪورگان'' (''kürägän'') جي فارسي صورت آهي، جنهن جي معنيٰ '''داماد''' آهي. اهو لقب تيمور جي چنگيزي خاندان سان شاديءَ واري نسبت سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Thackston2&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |editor-last=Thackston
 |editor-first=Wheeler M.
 |title=The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor
 |publisher=Modern Library
 |location=New York
 |year=2002
 |isbn=9780375761379
 |page=xlvi
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گورڪاني نسبت مغل شاهي خاندان جي سياسي سڃاڻپ جو اهم حصو هئي. ان نسبت سان تيموري ۽ چنگيزي حڪمرانيءَ جي روايتن سان لاڳاپو ظاهر ڪيو ويندو هو.

=== مغل يا مغول ===

'''مغل''' لفظ [[منگول]] جي عربي ۽ فارسي صورتن مان نڪتل آهي. يورپي لکتن ۾ مغل حڪمرانن لاءِ ''Mogul'' ۽ ''Mughal'' جهڙا لفظ استعمال ٿيا، جيڪي پوءِ تاريخ نويسيءَ ۾ عام ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Hodgson&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hodgson
 |first=Marshall G. S.
 |title=The Venture of Islam
 |volume=3
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2009
 |isbn=9780226346885
 |page=62
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مغل حڪمران گهراڻي جو نسبي تعلق چنگيزي روايتن سان پڻ هو، پر ان جي درٻاري، ادبي ۽ انتظامي ثقافت تي فارسي ۽ تيموري اثر تمام گهرا هئا.

=== هندستان ۽ سلطنتِ هندستان ===

مغل دور جي سياسي ۽ انتظامي لکتن ۾ '''هندستان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. [[آئينِ اڪبري]] ۽ ٻين فارسي ماخذن ۾ هندستان کي جاگرافيائي، سياسي ۽ انتظامي مفهوم ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Vanina2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Vanina
 |first=Eugenia
 |title=Medieval Indian Mindscapes: Space, Time, Society, Man
 |publisher=Primus Books
 |year=2012
 |isbn=9789380607191
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سياسي اصطلاحن ۾ ''سلطنتِ هندستان''، ''مملڪت'' ۽ ''قلمرو'' جهڙا لفظ پڻ ملن ٿا. خاص طور ارڙهين صديءَ جي سياسي لکتن ۾ ''سلطنتِ هندستان'' جو تصور مرڪزي شهنشاهي اقتدار ۽ مختلف صوبائي حڪومتن جي لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.

=== نالن جو تقابلي جائزو ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a9bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل سلطنت جا تاريخي ۽ رائج نالا'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | ٻولي يا پسمنظر
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي مفهوم
|-
| '''مغل سلطنت'''
| جديد سنڌي ۽ انگريزي تاريخ نويسي
| ڏکڻ ايشيا ۾ تيموري اصل جي حڪمران گهراڻي جي سلطنت
|-
| '''مغليه سلطنت'''
| اردو ۽ سنڌي استعمال
| مغل سلطنت جو متبادل رائج نالو
|-
| '''تيموري سلطنت'''
| شاهي خانداني نسبت
| امير تيمور جي نسل ۽ سياسي ورثي سان لاڳاپو
|-
| '''گورڪاني سلطنت'''
| فارسي ۽ تيموري روايت
| گورڪاني شاهي گهراڻي جي نسبت
|-
| '''سلطنتِ هندستان'''
| فارسي سياسي ۽ انتظامي اصطلاح
| هندستان ۾ شهنشاهي حڪمراني ۽ ان جو قلمرو
|-
| '''Mughal Empire'''
| انگريزي
| جديد عالمي تاريخ نويسيءَ ۾ عام نالو
|}

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

=== بابر جو خانداني ۽ سياسي پسمنظر ===

[[ظهيرالدين محمد بابر]] وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] [[فرغانه]] جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو. پيءُ جي پاسي کان بابر جو تعلق ترڪ بڻيل [[برلاس]] قبيلي سان هو، جڏهن ته ماءُ جي پاسي کان سندس نسب چنگيزي خاندان سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;/&gt;

بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ فرغانه ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. هن سمرقند تي مختلف وقتن تي قبضو ڪيو، پر [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪ قوتن جي عروج سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.

وچ ايشيا ۾ سياسي ۽ فوجي ناڪامين کان پوءِ بابر ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪري اتي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

ڪابل سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. هن اتان افغانستان جي ٻين علائقن، پنجاب ۽ اتر هندستان ڏانهن مهمون منظم ڪيون.

=== هندستان ڏانهن پيشقدمي ===

[[سلطنت دهلي]] جي آخري لوڌي حڪمران [[ابراهيم لوڌي]] جي دور ۾ افغان اميرن ۽ صوبائي سردارن وچ ۾ سياسي اختلاف وڌيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا ۽ ابراهيم لوڌي خلاف سندس مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

انهن رابطن بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا پيدا ڪيا. تنهن هوندي به بابر جي هندستاني مهمن کي رڳو دولت خان جي دعوت جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن، پنجاب بابت اڳوڻن ارادن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

بابر پنهنجي فوج ۾ گھوڙيسوار دستن، بارودي هٿيارن ۽ ميداني توپخاني کي گڏيل حڪمت عمليءَ تحت استعمال ڪيو. وچ ايشيا جي جنگي تجربن سندس فوجي تنظيم ۽ حڪمت عمليءَ تي اثر وڌو.

=== پاڻي پت جي پهرين جنگ (1526ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}}

21 اپريل 1526ع تي بابر جي فوج ۽ ابراهيم لوڌي جي فوج وچ ۾ [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ فيصلائتي جنگ لڳي.

بابر پنهنجي فوجي صف بنديءَ ۾ توپخاني، بندوق بردار دستن، رڪاوٽن ۽ گھوڙيسوار حملي جي حڪمت عملين کي استعمال ڪيو. سندس فوج ۾ عثماني جنگي طريقن کان واقف توپچي پڻ شامل هئا.

ابراهيم لوڌي جي فوج ۾ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گھوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي شامل هئا. بابر جي فوج لوڌي فوج کي شڪست ڏني ۽ ابراهيم لوڌي جنگ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جنگ ۾ بارودي هٿيارن ۽ فوجي تنظيم اهم ڪردار ادا ڪيو. بهرحال، اها دعويٰ ته ابراهيم لوڌي جي فوج بابر کان لازمي طور ڏهه ڀيرا وڏي هئي، يا سندس شڪست جو اڪيلو سبب توپن جي آواز کان هاٿين جو ڀڄڻ هو، احتياط سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ فوجي تعداد ۽ جنگ جي تفصيلن بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر [[دهلي]] ۽ [[آگرو|آگري]] تي قبضو ڪيو. آگرو نئين مغل حڪومت جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== خانوا، چنديري ۽ گهاگهرا جون جنگيون ===

{{Main|خانوا جي جنگ}}

پاڻي پت جي فتح باوجود بابر جي حڪومت کي اتر هندستان جي ٻين طاقتور حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

1527ع ۾ [[ميواڙ]] جي حڪمران [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ ۾ راجپوت اتحاد ۽ بابر جي فوج وچ ۾ [[خانوا جي جنگ]] لڳي. راڻا سانگا اتر هندستان جي اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻن مان هڪ هو.

خانوا جي جنگ ۾ بابر جي فوج راجپوت اتحاد کي شڪست ڏني. ان فتح سان مغل اقتدار کي وڌيڪ استحڪام مليو.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hooja
 |first=Rima
 |title=A History of Rajasthan
 |publisher=Rupa
 |year=2006
 |isbn=9788129115010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1528ع ۾ بابر [[چنديري]] جي مهم هلائي ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ذريعي افغان مخالف قوتن کي شڪست ڏني.

انهن جنگين سان اتر هندستان ۾ مغل اقتدار جي فوجي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ مدد ملي، پر مقامي سردارن ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== بابر جي وفات ۽ جانشيني ===

بابر 26 ڊسمبر 1530ع تي آگري ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.

بابر کي شروعات ۾ آگري ۾ دفنايو ويو هو. بعد ۾ سندس مڙهه ڪابل منتقل ڪيو ويو، جتي [[باغ بابر]] ۾ سندس مقبرو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

بابر جي حڪومت هندستان ۾ رڳو چار سال هلي، پر هن هڪ اهڙي شاهي گهراڻي جو بنياد رکيو جنهن جي سياسي ۽ ثقافتي ورثي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Humayun detail.jpg|thumb|right|200px|[[همايون]] جو تصويري خاڪو، جيڪو سترهين صديءَ جي مغل مصوريءَ سان تعلق رکي ٿو.]]

=== همايون جي ابتدائي حڪومت (1530ع–1540ع) ===

[[نصيرالدين محمد همايون]] 1530ع ۾ پنهنجي والد بابر جي وفات کان پوءِ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

همايون جي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ مغل سلطنت جا انتظامي ۽ فوجي بنياد اڃا مڪمل طور مضبوط نه ٿيا هئا. سندس ڀائرن، خاص طور [[ڪامران مرزا]]، جي سياسي مفادن ۽ مختلف علائقن ۾ افغان قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو '''فريد خان''' هو.

فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت، انتظامي صلاحيت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

{{Main|شير شاهه سوري|چوسا جي جنگ|قنوج جي جنگ}}

1539ع ۾ [[چوسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.

1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي. انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي دهلي ۽ آگري جو اقتدار ڇڏڻو پيو.

شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪري [[سوري سلطنت]] جو بنياد وڌو. اهڙيءَ طرح 1540ع کان 1555ع تائين مغل حڪومت جي تسلسل ۾ سياسي وقفو پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا انتظامي ۽ مالياتي سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.

هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.

زميني محصول جي وصولي، رستن جي حفاظت ۽ فوجي نگرانيءَ کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف انتظامي قدم کنيا ويا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرانڊ ٽرنڪ روڊ ===

{{Main|گرانڊ ٽرنڪ روڊ}}

شير شاهه سوري پنهنجي دور ۾ قديم واپاري ۽ فوجي رستن جي مرمت، توسيع ۽ انتظام تي ڌيان ڏنو.

انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ '''[[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]]''' پڻ شامل هو، جنهن کي سنڌي ۽ اردوءَ ۾ '''جرنيلي سڙڪ''' به چيو ويندو آهي.

هيءُ رستو ڏکڻ ايشيا جي قديم مواصلاتي رستن جي هڪ ڊگهي تاريخ سان لاڳاپيل هو. [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ پڻ اتر هندستان ۾ ڊگها شاهي ۽ واپاري رستا موجود هئا. تنهنڪري گرانڊ ٽرنڪ روڊ کي مڪمل طور شير شاهه سوري جي نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.

شير شاهه جي دور ۾ رستن جي مرمت، سرائن جي تعمير، مسافرن ۽ واپاري قافلن لاءِ سهولتن ۽ ٽپال جي انتظام کي اهميت ڏني وئي. بعد ۾ مغل ۽ برطانوي دورن ۾ انهن رستن کي وڌيڪ ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مشهور اردو صحافي ۽ ليکڪ [[رضا علي عابدي]] پنهنجي سفرنامي '''جرنيلي سڙڪ''' ۾ هن تاريخي رستي سان لاڳاپيل مختلف شهرن، آبادين ۽ تاريخي ماڳن جو ذڪر ڪيو آهي.

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.
همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.
1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.
15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.
همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.
فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== شير شاهه جي وفات ۽ سوري گهراڻي جا اختلاف ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.

سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] تخت نشين ٿيو ۽ 1554ع تائين حڪومت ڪئي.

اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا. مختلف افغان سردارن ۽ شاهي دعويدارن وچ ۾ اقتدار لاءِ تڪرار وڌيا.

انهن اختلافن سبب اتر هندستان ۾ سوري حڪومت جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي (1555ع) ===

همايون سوري گهراڻي جي سياسي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو.

سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني. انهيءَ فتح کان پوءِ همايون دهليءَ ۾ مغل اقتدار بحال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

همايون جي واپسيءَ کي مغل سلطنت جي تاريخ ۾ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان 1540ع کان جاري سوري اقتدار جو وقفو ختم ٿيو.

=== همايون جي وفات (1556ع) ===

همايون پنهنجي ٻيهر حاصل ڪيل سلطنت تي گهڻو عرصو حڪومت نه ڪري سگهيو.

1556ع ۾ هو دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر]] تخت نشين ٿيو. اڪبر جي ننڍي عمر سبب حڪومت جي شروعاتي دور ۾ [[بيرم خان]] سندس سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ بڻيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== بابر کان اڪبر تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جي قيام ۽ بحاليءَ جا اهم واقعا (1483ع–1556ع)'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1483ع
| [[بابر]] جي پيدائش
| تيموري گهراڻي جي مستقبل جي بانيءَ جو جنم
|-
| 1504ع
| بابر جو ڪابل تي قبضو
| ڪابل بابر جي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻيو
|-
| 1526ع
| [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| ابراهيم لوڌي جي شڪست ۽ مغل سلطنت جو بنياد
|-
| 1527ع
| [[خانوا جي جنگ]]
| راڻا سانگا جي اتحاد خلاف بابر جي فتح
|-
| 1528ع
| چنديري جي مهم
| وچ هندستان ۾ مغل فوجي اثر جي واڌ
|-
| 1529ع
| گهاگهرا جي جنگ
| افغان مخالف قوتن خلاف بابر جي ڪاميابي
|-
| 1530ع
| بابر جي وفات
| همايون جي تخت نشيني
|-
| 1539ع
| [[چوسا جي جنگ]]
| شير شاهه سوري جي همايون خلاف فتح
|-
| 1540ع
| [[قنوج جي جنگ]]
| همايون جي شڪست ۽ سوري گهراڻي جو اقتدار
|-
| 1542ع
| [[عمرڪوٽ]] ۾ اڪبر جي پيدائش
| سنڌ ۽ مغل شاهي تاريخ جو اهم گڏيل واقعو
|-
| 1545ع
| شير شاهه سوري جي وفات
| اسلام شاهه سوري جي جانشيني
|-
| 1554ع
| اسلام شاهه سوري جي وفات
| سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا تڪرار
|-
| 1555ع
| همايون جي واپسي
| دهليءَ ۾ مغل اقتدار جي بحالي
|-
| 1556ع
| همايون جي وفات
| اڪبر جي تخت نشيني
|}

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر اعظم}}

[[فائل:Akbar hunting in an enclosure.jpg|thumb|کاٻو|250px|[[اڪبر اعظم]] جي دور جي مغل مصوري، جنهن ۾ شاهي شڪار جو منظر ڏيکاريل آهي.]]

'''جلال الدين محمد اڪبر''' (حڪومت: 1556ع–1605ع) مغل سلطنت جي اهم ۽ اثرائتن حڪمرانن مان هڪ هو. هو [[همايون]] ۽ [[حميده بانو بيگم]] جو پٽ هو، جنهن جي پيدائش 15 آڪٽوبر 1542ع تي [[سنڌ]] جي تاريخي شهر [[عمرڪوٽ]] ۾ ٿي. همايون ان وقت [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ جلاوطنيءَ واري زندگي گذاري رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Ballhatchet
 |first=Kenneth A.
 |title=Akbar
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |url=https://www.britannica.com/biography/Akbar
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1556ع ۾ همايون جي وفات کان پوءِ اڪبر ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو. سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست، فوجي اڳواڻ ۽ انتظامي صلاحڪار طور اهم ڪردار ادا ڪيو. بيرم خان جي مدد سان مغل حڪومت پنهنجي مخالف قوتن خلاف فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون ۽ اتر هندستان ۾ اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي ٻي جنگ (1556ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي ٻي جنگ}}

همايون جي وفات کان پوءِ اتر هندستان ۾ مغل اقتدار ٻيهر خطري ۾ پئجي ويو. سوري دور جي سياسي اختلافن مان فائدو وٺندي [[هيمو]]، جيڪو افغان حڪمران [[عادل شاهه سوري]] جي انتظام ۾ اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو، دهليءَ تي قبضو ڪيو.
5 نومبر 1556ع تي [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ هيمو جي فوج ۽ اڪبر جي فوج وچ ۾ جنگ لڳي. مغل فوج جي قيادت ۾ بيرم خان اهم ڪردار ادا ڪيو.
جنگ دوران هيمو زخمي ٿيو ۽ سندس فوج جي صفن ۾ انتشار پيدا ٿيو. نتيجي ۾ مغل فوج ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ فتح سان اڪبر جي حڪومت لاءِ دهلي ۽ اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪرڻ جا موقعا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
پاڻي پت جي ٻي جنگ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ فيصلائتو واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان همايون جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران کي منهن ڏيڻ ۾ مدد ملي.

=== بيرم خان جي سرپرستي ۽ اڪبر جو ذاتي اقتدار ===

بيرم خان اڪبر جي شروعاتي حڪومت ۾ وڏي سياسي ۽ فوجي اثر جو مالڪ هو. هن مغل اقتدار جي بحاليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر وقت گذرڻ سان شاهي درٻار ۾ سندس اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيا.
1560ع ۾ اڪبر بيرم خان جي سرپرستي ختم ڪري حڪومت جا معاملا پنهنجي هٿ ۾ وٺڻ شروع ڪيا. بيرم خان کي حج تي وڃڻ جي اجازت ڏني وئي، پر سفر دوران 1561ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
بيرم خان جي سرپرستيءَ جي خاتمي کان پوءِ اڪبر شاهي درٻار، فوج ۽ صوبائي انتظام تي پنهنجو سڌو اختيار وڌايو.

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر پنهنجي ڊگهي حڪومت دوران جنگ، سفارتڪاري، سياسي ٺاهه ۽ مقامي حڪمرانن سان اتحاد وسيلي مغل سلطنت جي حدن کي وڏي پيماني تي وڌايو.

سندس دور ۾ [[مالوا]]، [[گجرات]]، [[بنگال]]، [[ڪشمير]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ دکن جي ڪجهه علائقن تي مغل اقتدار قائم ٿيو يا وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

مغل سلطنت جي توسيع هڪ ئي فوجي مهم جو نتيجو نه هئي، پر ڪيترن ڏهاڪن تائين هلندڙ جنگين، انتظامي قدمن ۽ سياسي لاڳاپن جو نتيجو هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5c9d7;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''اڪبر جي دور ۾ اهم فوجي مهمون ۽ علائقائي توسيع'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | اهم واقعو
|-
| 1561ع
| [[مالوا]]
| مغل فوج جي مهم ۽ مالوا تي اقتدار قائم ڪرڻ
|-
| 1562ع کان پوءِ
| [[راجپوتانا]]
| ڪجهه راجپوت حڪمرانن سان سياسي ۽ شاهي اتحاد
|-
| 1568ع
| [[چتوڙڳڙهه]]
| چتوڙ جي قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1569ع
| [[رنٿمبور قلعو]]
| اهم راجپوت قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1572ع–1573ع
| [[گجرات]]
| گجرات جي فتح ۽ مغل انتظام جي توسيع
|-
| 1574ع–1576ع
| [[بهار]] ۽ [[بنگال]]
| افغان مخالف قوتن خلاف فوجي مهمون
|-
| 1585ع–1586ع
| [[ڪشمير]]
| ڪشمير ۾ مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1591ع–1592ع
| [[سنڌ]]
| [[مرزا جاني بيگ]] سان جنگيون ۽ ڏکڻ سنڌ جي مغل اقتدار هيٺ اچڻ
|-
| 1595ع
| [[قنڌار]]
| قنڌار جو مغل اقتدار ۾ اچڻ
|-
| 1595ع–1601ع
| [[دکن]]
| احمدنگر، برار ۽ ٻين دکني علائقن ۾ فوجي مهمون
|}

=== راجپوت رياستن سان لاڳاپا ===

{{Main|مغل-راجپوت لاڳاپا}}

اڪبر جي سياسي حڪمت عمليءَ ۾ [[راجپوت]] حڪمرانن سان لاڳاپا خاص اهميت رکندا هئا. [[راجپوتانا]]، جيڪو گهڻو ڪري موجوده [[راجسٿان]] سان لاڳاپيل آهي، ڪيترين ننڍين ۽ وڏين رياستن تي مشتمل هو.
اڪبر انهن رياستن سان مختلف طريقن سان لاڳاپا قائم ڪيا. ڪجهه حڪمرانن سان شاهي شاديون، سياسي معاهدا ۽ فوجي اتحاد ڪيا ويا، جڏهن ته ٻين خلاف فوجي مهمون هلايون ويون.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;
[[آمير]] جي ڪڇواها راجپوت خاندان سان مغلن جا لاڳاپا خاص طور اهم هئا. انهيءَ خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۽ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي پهتا.
اڪبر جي زالن مان هڪ، جيڪا بعد جي تاريخي روايتن ۾ [[مريم الزماني]] جي نالي سان مشهور آهي، آمير جي راجپوت حڪمران خاندان سان تعلق رکندي هئي. سندس پٽ شهزادو سليم پوءِ [[جهانگير]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مغل-راجپوت اتحاد سبب راجپوت اميرن کي مغل انتظام ۽ فوج ۾ اهم مقام مليو. ان سان گڏ مغل درٻار جي ثقافت، مصوري، لباس ۽ فن تعمير ۾ مختلف مقامي روايتن جو اثر وڌيو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;&gt;{{cite book
 |last=Eaton
 |first=Richard M.
 |title=India in the Persianate Age: 1000–1765
 |publisher=University of California Press
 |year=2019
 |isbn=9780520325128
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به سموريون راجپوت رياستون مغل اقتدار جون حامي نه بڻيون. [[ميواڙ]] جي حڪمران [[مهارانا پرتاپ]] اڪبر جي سياسي بالادستي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.
1576ع ۾ [[هلدي گهاٽي جي جنگ]] مغل فوج ۽ مهارانا پرتاپ جي فوج وچ ۾ لڳي. مغل فوج جي قيادت [[راجا مان سنگهه]] ڪئي. جنگ ۾ مغل فوج ميدان تي غالب رهي، پر مهارانا پرتاپ جي مزاحمت ختم نه ٿي ۽ ميواڙ ۾ جدوجهد جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;

=== جاٽ ۽ ٻين مقامي گروهن سان لاڳاپا ===

مغل سلطنت جي استحڪام ۾ مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، واپاري برادرين ۽ فوجي گروهن سان لاڳاپن جو پڻ اهم ڪردار هو.
[[پنجاب]] ۽ اتر هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ [[جاٽ]] زميندار ۽ قبيلائي گروهه مغل انتظام سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکندا هئا. ڪجهه مقامي سردارن کي جاگيرون ۽ انتظامي ذميواريون مليون، جڏهن ته ٻين گروهن سان محصول، زمين ۽ سياسي اختيارن بابت تڪرار پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
ڪجهه نوآبادياتي دور جي قبيلائي لکتن ۾ ''اڪبري جاٽ''، ''جهانگيري جاٽ'' ۽ ٻين نالن سان مقامي سماجي درجن جو ذڪر ملي ٿو. اهڙن نالن کي سموري جاٽ برادريءَ جي هڪجهڙي تاريخي حيثيت جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاص علائقائي ۽ سماجي روايتن سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Ibbetson1990&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ibbetson
 |first=Denzil
 |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province
 |publisher=Asian Educational Services
 |year=1990
 |isbn=9788120605053
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انتظامي نظام جي تنظيم ===

اڪبر مغل سلطنت جي مرڪزي ۽ صوبائي انتظام کي وڌيڪ منظم ڪيو. سندس دور ۾ فوجي خدمت، درٻاري عهدا، محصول جي وصولي ۽ صوبائي حڪمرانيءَ لاءِ نسبتاً منظم ضابطا اختيار ڪيا ويا.
[[ابوالفضل علامي]] جي تصنيف ''[[آئينِ اڪبري]]'' اڪبر جي انتظامي نظام بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل انتظام ۾ شهنشاهه مرڪزي اقتدار جو سرچشمو هو. صوبن ۾ شاهي نمائندا، فوجي عملدار، محصول گڏ ڪندڙ ۽ عدالتي اختيار رکندڙ اهلڪار مقرر ڪيا ويندا هئا.

=== منصبداري نظام ===

{{Main|منصبداري نظام}}

اڪبر جي دور ۾ '''منصبداري نظام''' کي وڌيڪ منظم صورت ڏني وئي. ''منصب'' مان مراد سرڪاري درجو يا عهدو هو.
منصبدارن کي سندن درجي مطابق فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون وينديون هيون. منصب جو درجو عهديدار جي درٻاري حيثيت، پگهار ۽ فوجي ذميوارين سان لاڳاپيل هوندو هو.
مغل منصبداري نظام ۾ بعد ۾ '''ذات''' ۽ '''سوار''' جا درجا نمايان ٿيا. ''ذات'' عهديدار جي ذاتي درجي ۽ حيثيت کي ظاهر ڪندو هو، جڏهن ته ''سوار'' گھوڙيسوار فوج سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ وظيفن جي حساب ۾ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
منصبداري نظام جو مقصد مختلف نسلي، مذهبي ۽ علائقائي پسمنظر رکندڙ اميرن کي شاهي خدمت جي هڪ گڏيل انتظامي ڍانچي ۾ شامل ڪرڻ هو.

=== صوبائي انتظام ===

مغل سلطنت کي وڏن انتظامي صوبن ۾ ورهايو ويو، جن کي '''صوبا''' سڏيو ويندو هو.
هر صوبي ۾ شاهي انتظام لاءِ مختلف عملدار مقرر ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ '''صوبيدار'''، '''ديوان'''، '''بخشي'''، '''قاضي''' ۽ ٻيا اهلڪار شامل هئا.
صوبيدار عام طور سياسي ۽ فوجي انتظام سان لاڳاپيل هوندو هو، جڏهن ته ديوان مالياتي انتظام ۽ محصول جي نگراني ڪندو هو.
صوبن جي اندر '''سرڪار''' ۽ '''پرڳڻو''' جهڙا ننڍا انتظامي يونٽ موجود هئا. مختلف دورن ۾ انهن يونٽن جون حدون ۽ انتظامي حيثيت بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== مالياتي ۽ زميني محصول جا سڌارا ===

اڪبر جي دور ۾ زمين جي پيداوار ۽ محصول جي تعين کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ سڌارا ڪيا ويا.
انهن سڌارن سان [[راجا ٽوڊر مل]] جو نالو خاص طور ڳنڍيل آهي. زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار، اگهن ۽ گذريل سالن جي حسابن کي محصول جي تعين ۾ اهميت ڏني وئي.
'''دهسالا''' نظام تحت ڪيترن علائقن ۾ پيداوار ۽ اگهن جي ڏهن سالن جي حسابن مان اوسط ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
بهرحال، اهو نظام سموري سلطنت ۾ هڪجهڙي صورت ۾ لاڳو نه هو. مختلف علائقن ۾ محصول جي وصوليءَ جا طريقا زميني حالتن، فصلن ۽ مقامي روايتن مطابق بدلجندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== واپار ۽ معاشي سرگرميون ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جي سياسي استحڪام ۽ وڏين منڊين جي گڏجڻ سبب واپار ۽ شهري معاشي سرگرمين کي هٿي ملي.
[[آگرو]]، [[لاهور]]، [[دهلي]]، [[احمد آباد]] ۽ [[فتح پور سيڪري]] جهڙا شهر اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هئا.
سلطنت جي مختلف علائقن مان ڪپهه، ڪپڙو، اناج، مصالحا، ڌاتوءَ جون شيون ۽ ٻيو سامان واپار ذريعي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچندو هو.
سمنڊ رستي واپار ۾ [[گجرات]] ۽ [[بنگال]] جي بندرگاهن جو خاص ڪردار هو. مغل دور ۾ ڏکڻ ايشيا جا واپاري نيٽ ورڪ [[هندي سمنڊ]] جي ٻين علائقن سان پڻ ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== مذهبي پاليسي ۽ رواداري ===

اڪبر جي دور جي مذهبي پاليسي مغل تاريخ جو اهم موضوع آهي.
هن مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا. 1563ع ۾ هندو زيارتين تي لاڳو زيارت محصول ۽ 1564ع ۾ غير مسلم رعيت تي لاڳو [[جزيه]] ختم ڪرڻ سندس اهم قدمن مان هئا.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
اڪبر جي درٻار ۾ مسلمان، هندو، جين، عيسائي ۽ زرتشتي مذهبي عالمن ۽ مفڪرن سان بحث مباحثا ٿيندا هئا.
[[فتح پور سيڪري]] ۾ قائم ڪيل '''عبادت خانو''' اهڙن بحثن جو اهم مرڪز هو.
اڪبر جي مذهبي سوچ ۾ مختلف عقيدن کي سمجهڻ ۽ حڪمرانيءَ ۾ مذهبي فرقن کان مٿانهين سياسي وفاداري پيدا ڪرڻ جون ڪوششون نمايان هيون.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صلح ڪل ===

اڪبر جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل '''صلح ڪل''' جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي گروهن سان وسيع سياسي هم آهنگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.
هن تصور تحت حڪمران لاءِ رعايا سان انصاف، امن ۽ مختلف عقيدن سان لاڳاپيل ماڻهن کي انتظام ۾ شامل ڪرڻ کي اهميت ڏني وئي.
مغل درٻار ۾ ڪيترن هندو ۽ راجپوت اميرن کي اعليٰ فوجي ۽ انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو ويو.
تنهن هوندي به اڪبر جي پاليسيءَ کي جديد معنائن ۾ مڪمل سيڪيولر رياست جي قيام جي برابر سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جو سياسي ۽ مذهبي ماحول جديد قومي رياستن کان مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== دين الاهي يا توحيد الاهي ===

{{Main|دين الاهي}}

اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي تجربن سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.
1582ع جي لڳ ڀڳ اڪبر جي درٻار ۾ هڪ محدود روحاني ۽ اخلاقي سلسلي جو تصور اڀريو، جنهن ۾ شهنشاهه سان ذاتي وفاداري ۽ مخصوص اخلاقي اصولن کي اهميت ڏني وئي.
هن سلسلي ۾ شامل ماڻهن جو تعداد محدود هو. اهو عام رعيت لاءِ لازمي مذهب نه بڻيو ۽ نه ئي ان کي سموري مغل سلطنت جو سرڪاري مذهب قرار ڏئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== ادب، مصوري ۽ علم جي سرپرستي ===

اڪبر جي دور ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي، مصوري ۽ علمي ترجمن کي وڏي سرپرستي ملي.
[[ابوالفضل علامي]] اڪبر جي درٻار جو اهم عالم ۽ مؤرخ هو. سندس تصنيفون '''[[اڪبرنامو]]''' ۽ '''[[آئينِ اڪبري]]''' مغل سلطنت جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي تاريخ جا اهم ماخذ آهن.
اڪبر جي دور ۾ سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي ڪجهه اهم ڪتابن جا فارسي ترجما پڻ ڪرايا ويا.
انهن ترجمن مان '''رزم نامو'''، يعني [[مهاڀارت]] جو فارسي ترجمو، خاص اهميت رکي ٿو.
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني روايتن جو ميلاپ وڌيڪ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 27 آڪٽوبر 1605ع تي وفات ڪئي. کيس آگري جي ڀرپاسي [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ شهزادو سليم '''نورالدين محمد جهانگير''' جي لقب سان تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;


== جهانگير جو دور (1605ع–1627ع) ==

{{Main|جهانگير}}

[[نورالدين محمد جهانگير]] (30 آگسٽ 1569ع – 28 آڪٽوبر 1627ع) مغل سلطنت جو چوٿون شهنشاهه هو، جنهن 1605ع کان 1627ع تائين حڪومت ڪئي. سندس پيدائشي نالو '''سليم''' هو. هو [[اڪبر اعظم]] ۽ سندس راجپوت زال [[مريم الزماني]] جو پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Mohammada&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohammada
 |first=Malika
 |title=The Foundations of the Composite Culture in India
 |publisher=Aakar Books
 |year=2007
 |isbn=9788189833183
 |page=300
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilbert2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Gilbert
 |first=Marc Jason
 |title=South Asia in World History
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2017
 |isbn=9780199760343
 |page=79
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جهانگير جو دور مغل سلطنت جي سياسي تسلسل، درٻاري ثقافت، مصوري، سفارتي لاڳاپن ۽ شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد جي لحاظ کان اهم هو. سندس حڪومت گهڻي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل انتظامي نظام تي ٻڌل رهي، جيتوڻيڪ شاهي خاندان جي اندروني اختلافن ۽ درٻاري اميرن جي وڌندڙ اثر سبب نوان سياسي مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ===

شهزادي سليم جي پيدائش 1569ع ۾ [[فتح پور سيڪري]] جي ڀرپاسي ٿي. سندس نالو مشهور [[چشتي سلسلو|چشتي]] صوفي بزرگ [[شيخ سليم چشتي]] جي نسبت سان رکيو ويو.
مغل روايتن موجب اڪبر پنهنجي اولاد جي خواهش سان صوفي بزرگن کان دعائون گهرندو هو. شيخ سليم چشتي سان اڪبر جا لاڳاپا انهيءَ پسمنظر ۾ خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;
شهزادي سليم کي شاهي خاندان جي روايت مطابق تعليم ۽ فوجي تربيت ڏني وئي. سندس تربيت ۾ فارسي ادب، تاريخ، انتظامي معاملن ۽ فوجي مهارتن کي اهميت حاصل هئي.
شهزادي جي حيثيت ۾ سليم کي مختلف انتظامي ۽ فوجي ذميواريون مليون، پر سندس پيءُ اڪبر سان سياسي اختلاف پڻ پيدا ٿيا.

=== اڪبر ۽ شهزادي سليم جا اختلاف ===

اڪبر جي حڪومت جي پوئين دور ۾ شهزادي سليم ۽ شاهي درٻار جي ڪجهه طاقتور اميرن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
سليم پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ الڳ درٻاري حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهيءَ صورتحال سبب اڪبر جي جانشينيءَ جو سوال پيچيده ٿي ويو.
مغل تاريخي روايتن ۾ [[ابوالفضل علامي]] جي قتل کي پڻ شهزادي سليم سان ڳنڍيو ويو آهي. 1602ع ۾ ابوالفضل کي [[بير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن قتل ڪيو. ڪيترن تاريخي ماخذن موجب انهيءَ ڪارروائيءَ ۾ سليم جو ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
انهيءَ واقعي اڪبر ۽ سليم جي لاڳاپن کي وڌيڪ متاثر ڪيو.

=== تخت نشيني (1605ع) ===

27 آڪٽوبر 1605ع تي اڪبر جي وفات کان پوءِ شهزادو سليم مغل تخت تي ويٺو.
هن '''نورالدين محمد جهانگير''' جو شاهي لقب اختيار ڪيو. ''جهانگير'' جي معنيٰ دنيا کي فتح ڪندڙ آهي.
جهانگير تخت تي ويهڻ کان پوءِ پنهنجي حڪومت جي جائز حيثيت مضبوط ڪرڻ، درٻاري اميرن جي وفاداري حاصل ڪرڻ ۽ سلطنت جي انتظامي تسلسل کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== جهانگير جو انتظامي نظام ===

جهانگير جي دور ۾ مغل سلطنت جو انتظام وڏي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل بنيادن تي هلندو رهيو.
[[منصبداري نظام]]، صوبائي انتظام، زميني محصول جي وصولي ۽ شاهي درٻار جي عهديدارن جو نظام برقرار رهيو.
جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ انصاف، حڪمراني، شاهي فرمانن ۽ درٻاري معاملن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.
سندس حڪومت سان منسوب مشهور '''زنجيرِ عدل''' يا انصاف جي زنجير جو ذڪر پڻ ملي ٿو. روايت موجب شاهي محل جي ڀرسان اهڙي زنجير لڳائي وئي هئي، جنهن وسيلي رعيت شهنشاهه تائين پنهنجي شڪايت پهچائي سگهي ٿي.
انهيءَ انتظام جي عملي استعمال ۽ اثر بابت معاصر بيانن کي احتياط سان پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== خسرو مرزا جي بغاوت (1606ع) ===

{{Main|خسرو مرزا}}

1606ع ۾ جهانگير جي پٽ [[خسرو مرزا]] پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي.
خسرو شاهي خاندان اندر جانشينيءَ جي هڪ اهم دعويدار طور اڀريو هو. اڪبر جي آخري سالن دوران ڪجهه درٻاري اميرن سندس حمايت ڪئي هئي.
جهانگير جي تخت نشينيءَ کان پوءِ خسرو پنجاب ڏانهن روانو ٿيو ۽ پنهنجي حامين کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بهرحال، مغل فوج سندس بغاوت کي شڪست ڏني ۽ خسرو کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;
بغاوت جي ناڪاميءَ کان پوءِ خسرو ۽ سندس ڪيترن حامين کي سخت سزائون ڏنيون ويون.
خسرو کي انڌو ڪرڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن، پر سزا جي نوعيت، ان جي مڪمل ٿيڻ ۽ پوءِ ٿيل علاج بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن.
خسرو جي بغاوت جهانگير جي حڪومت جي شروعاتي دور جو هڪ اهم سياسي بحران هو.

=== گرو ارجن ديو ۽ مغل-سک لاڳاپا ===

{{Main|گرو ارجن ديو}}

[[گرو ارجن ديو]] سک مذهب جو پنجون گرو هو. جهانگير جي دور ۾ سندس موت مغل سلطنت ۽ سک برادريءَ جي لاڳاپن جو هڪ اهم واقعو بڻيو.
1606ع ۾ خسرو مرزا جي بغاوت کان پوءِ گرو ارجن ديو تي باغي شهزادي جي مدد ڪرڻ جو الزام لڳايو ويو.
جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ گرو ارجن بابت مذهبي ۽ سياسي خدشن جو ذڪر ڪيو آهي.
گرو ارجن کي گرفتار ڪيو ويو ۽ 1606ع ۾ لاهور ۾ سندس موت ٿيو. سک روايت ۾ هن واقعي کي شهادت طور ياد ڪيو ويندو آهي.
واقعي جي تفصيلن، مذهبي ۽ سياسي سببن ۽ سزا جي نوعيت بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BBCSikhs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Origins of Sikhism
 |website=BBC Religions
 |date=30 September 2009
 |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/history/history_1.shtml
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
گرو ارجن جي موت کان پوءِ سک برادريءَ جي سياسي ۽ فوجي تنظيم ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.
سندس جانشين [[گرو هرگوبند]] جي دور ۾ سک برادريءَ جي دفاعي ۽ عسڪري سرگرمين کي وڌيڪ اهميت ملي.

=== مذهبي پاليسي ===

جهانگير جي مذهبي پاليسيءَ ۾ اڪبر جي دور جي ڪيترن انتظامي روايتن جو تسلسل نظر اچي ٿو، پر سندس ذاتي مذهبي اظهار ۽ ڪجهه سياسي فيصلن ۾ فرق پڻ موجود هو.
جهانگير اسلامي عالمن، صوفين ۽ مذهبي ادارن سان لاڳاپا برقرار رکيا.
هن مذهبي عالمن ۽ روحاني شخصيتن کي '''مددِ معاش''' جي صورت ۾ زمين يا زميني آمدنيءَ جون عطائون ڏنيون.
''مددِ معاش'' مان مراد اهڙي عطا هئي، جيڪا عام طور مذهبي، علمي يا خيراتي مقصدن سان لاڳاپيل شخصيتن کي ڏني ويندي هئي.
مؤرخ [[منيس ڊي فاروقي]] موجب جهانگير جي دور ۾ اهڙين عطائن کي خاص اهميت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Faruqui
 |first=Munis D.
 |title=The Princes of the Mughal Empire, 1504–1719
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2012
 |isbn=9781107022171
 |pages=268–269
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جهانگير جي حڪومت کي صرف مذهبي رواداري يا صرف مذهبي سختيءَ جي هڪ ئي وصف سان بيان ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس مختلف فيصلا سياسي حالتن، مقامي تڪرارن ۽ درٻاري ضرورتن سان پڻ لاڳاپيل هئا.

=== نورجهان سان شادي ===

{{Main|نورجهان}}

[[نورجهان]] مغل تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين شاهي عورتن مان هڪ هئي.
سندس اصل نالو '''مهرالنساء''' هو. هوءَ فارسي پسمنظر رکندڙ خاندان سان تعلق رکندي هئي.
1611ع ۾ جهانگير مهرالنساء سان شادي ڪئي. شاديءَ کان پوءِ هوءَ شاهي درٻار ۾ وڌندڙ سياسي ۽ ثقافتي اثر جي مالڪ بڻجي وئي.
هن کي پهرين '''نور محل''' ۽ پوءِ '''نورجهان''' جا لقب مليا.
نورجهان جي خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۾ اهم عهدن تي پهتا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;/&gt;

=== نورجهان جو سياسي ڪردار ===

نورجهان رڳو شهنشاهه جي زال نه هئي، پر مغل درٻار جي سياسي فيصلن تي پڻ سندس نمايان اثر هو.
جهانگير جي حڪومت جي پوئين دور ۾ نورجهان، سندس پيءُ [[اعتماد الدوله]]، سندس ڀاءُ [[آصف خان]] ۽ ٻين درٻاري اميرن وچ ۾ سياسي اتحاد ۽ مقابلا پيدا ٿيا.
نورجهان جي نالي سان سڪا جاري ٿيڻ ۽ شاهي فرمانن ۾ سندس نالي ۽ مهر جي استعمال جا مثال سندس غير معمولي سياسي حيثيت ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Ruby
 |title=Domesticity and Power in the Early Mughal World
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2005
 |isbn=9780521850223
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه تاريخي بيانن ۾ جهانگير جي بيمارين ۽ ذاتي عادتن سبب حڪومت جي معاملن ۾ نورجهان جي وڌندڙ مداخلت جو ذڪر ملي ٿو.
بهرحال، نورجهان جي سياسي اثر کي جهانگير جي مڪمل بي اختياريءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي.
شهنشاهه، شاهي خاندان ۽ درٻاري اميرن وچ ۾ اقتدار جا لاڳاپا وقت سان بدلجندا رهيا.

=== جهانگير جون ذاتي عادتون ===

جهانگير جي يادگيرين ۽ بعد جي تاريخي لکتن ۾ سندس شراب نوشي ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت بيان موجود آهن.
ڪجهه مؤرخن سندس ذاتي عادتن کي حڪومت جي پوئين دور جي سياسي حالتن سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;Berndl2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Berndl
 |first=Klaus
 |title=National Geographic Visual History of the World
 |publisher=National Geographic Society
 |year=2005
 |isbn=9780792236955
 |pages=318–320
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بهرحال، جهانگير جي سموري حڪومت کي ذاتي عادتن جي بنياد تي ناڪام قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.
سندس دور ۾ مغل انتظامي نظام برقرار رهيو، درٻاري مصوريءَ کي ترقي ملي ۽ ڪيترن علائقن ۾ سياسي اقتدار جاري رهيو.

=== جهانگير ۽ شهزادو خرم ===

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جو پٽ [[شهزادو خرم]]، جيڪو پوءِ [[شاهجهان]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو، سندس دور جو اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو.
خرم کي مختلف فوجي مهمن ۾ ذميواريون ڏنيون ويون.
دکن ۽ راجپوت رياستن سان لاڳاپيل معاملن ۾ سندس ڪردار اهم رهيو.
وقت گذرڻ سان شاهي جانشينيءَ جي سوال تي خرم ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور گروهن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
1622ع ۾ خرم جهانگير خلاف بغاوت ڪئي. اها بغاوت ڪيترن سالن تائين مختلف صورتن ۾ جاري رهي.
آخرڪار خرم کي شاهي اقتدار سان ٺاهه ڪرڻو پيو، پر جانشينيءَ جو سوال جهانگير جي وفات تائين اهم سياسي مسئلو رهيو.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;/&gt;

=== قنڌار ۽ صفوي سلطنت ===

{{Main|مغل-صفوي لاڳاپا}}

[[قنڌار]] مغل سلطنت ۽ [[صفوي سلطنت]] وچ ۾ هڪ اهم سرحدي ۽ واپاري مرڪز هو.
هي شهر وچ ايشيا، ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکندو هو.
جهانگير جي دور ۾ قنڌار تي مغل ۽ صفوي دعوائن سبب سياسي ڇڪتاڻ جاري رهي.
1622ع ۾ صفوي شهنشاهه [[شاهه عباس اول]] جي فوجن قنڌار تي قبضو ڪيو.

قنڌار جو وڃائجي وڃڻ مغل سلطنت لاءِ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي نقصان هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ميواڙ سان سياسي ٺاهه ===

اڪبر جي دور ۾ [[ميواڙ]] جي راجپوت حڪمرانن مغل اقتدار خلاف ڊگهي مزاحمت ڪئي هئي.
جهانگير جي دور ۾ پڻ ميواڙ سان فوجي ۽ سياسي معاملا جاري رهيا.
1615ع ۾ [[راڻا امر سنگهه اول]] ۽ مغل درٻار وچ ۾ سياسي ٺاهه ٿيو.
ان ٺاهه سان ميواڙ ۽ مغل سلطنت جي لاڳاپن ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.
ميواڙ جي حڪمران خاندان پنهنجي علائقائي حيثيت برقرار رکندي مغل بالادستيءَ سان لاڳاپيل ڪجهه سياسي شرط قبول ڪيا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ مغل مصوري ===

جهانگير کي مصوري ۽ قدرتي دنيا جي مطالعي ۾ خاص دلچسپي هئي.
سندس دور ۾ مغل مصوريءَ ۾ انساني چهرن، پکين، جانورن، گلن ۽ قدرتي منظرن جي تصويرڪشيءَ کي وڌيڪ اهميت ملي.
مغل مصورن ۾ [[استاد منصور]]، [[ابوالحسن]] ۽ [[بشنداس]] جهڙا نالا خاص اهميت رکن ٿا.
جهانگير جي سرپرستيءَ ۾ تصويرن جي تفصيلي مشاهدي، رنگن جي نفاست ۽ حقيقت نگاريءَ کي ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، هندستاني ۽ يورپي فني روايتن جا اثر پڻ نظر اچن ٿا.

=== جهانگيرنامو ===

{{Main|تزڪ جهانگيري}}

'''[[تزڪ جهانگيري]]''' يا '''جهانگيرنامو''' جهانگير سان منسوب شاهي يادگيرين جو اهم مجموعو آهي.
هن ڪتاب ۾ شهنشاهه پنهنجي حڪومت، درٻاري معاملن، فوجي مهمن، مذهبي شخصيتن، قدرتي دنيا ۽ ذاتي تجربن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.
جهانگيرنامو مغل سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.
بهرحال، ٻين شاهي يادگيرين وانگر هن ڪتاب ۾ به شهنشاهه جي پنهنجي نقطه نظر کي اهميت حاصل آهي، تنهنڪري ان جي بيانن جو ٻين معاصر ماخذن سان تقابلي مطالعو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يورپي سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا ===

جهانگير جي دور ۾ مغل درٻار جا يورپي واپارين ۽ سفيرن سان لاڳاپا وڌيا.
[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا نمائندا هندستان ۾ واپاري سهولتون حاصل ڪرڻ لاءِ مغل درٻار سان رابطا قائم ڪندا هئا.
انگريز سفير [[ٿامس رو]] 1615ع ۾ جهانگير جي درٻار ۾ پهتو ۽ 1619ع تائين هندستان ۾ رهيو.
رو جي سفارتي مهم جو مقصد ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ واپاري موقعا ۽ شاهي سرپرستي حاصل ڪرڻ هو.
سندس سفرناما ۽ سفارتي لکڻيون مغل درٻار بابت يورپي نقطه نظر جا اهم تاريخي ماخذ آهن.&lt;ref name=&quot;Roe1926&quot;&gt;{{cite book
 |author=Roe, Thomas
 |editor-last=Foster
 |editor-first=William
 |title=The Embassy of Sir Thomas Roe to India, 1615–1619
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1926
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انارڪليءَ جي روايت ===

{{Main|انارڪلي}}

[[انارڪلي]] جو مشهور قصو شهزادي سليم جي ابتدائي زندگيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي.
عوامي ۽ ادبي روايت موجب انارڪلي هڪ حسين عورت هئي، جنهن سان شهزادي سليم کي محبت ٿي وئي.
روايت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي ته اڪبر انهيءَ لاڳاپي تي ناراض ٿيو ۽ انارڪليءَ کي سخت سزا ڏني وئي.
ڪجهه مشهور روايتن ۾ انارڪليءَ کي زنده ڀت ۾ چونڊائڻ جو قصو پڻ شامل آهي.
بهرحال، انهيءَ واقعي جي تفصيلن جي معتبر معاصر مغل تاريخي ماخذن مان قطعي تصديق نٿي ٿئي.
انارڪليءَ جو قصو ادب، ناٽڪ، فلم ۽ عوامي ثقافت ۾ تمام گهڻو مشهور ٿيو، پر ان کي ثابت ٿيل تاريخي واقعي بدران مشهور روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي.
[[لاهور]] ۾ انارڪليءَ سان منسوب مقبرو پڻ موجود آهي، جنهن جي تاريخي سڃاڻپ بابت مختلف رايا آهن.

=== جهانگير جي وفات ===

جهانگير 28 آڪٽوبر 1627ع تي ڪشمير کان واپسيءَ دوران وفات ڪئي.
سندس وفات کان پوءِ شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.
نورجهان جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جڏهن ته [[آصف خان]] ۽ ٻين اميرن شهزادي خرم جي حمايت ڪئي.
آخرڪار شهزادو خرم ڪامياب ٿيو ۽ 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
جهانگير جو مڙهه لاهور آندو ويو ۽ [[شاهدره]] ۾ دفنايو ويو.
سندس مقبرو مغل دور جي اهم تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن مان آهي.

=== جهانگير جي دور جو تاريخي جائزو ===

جهانگير جي حڪومت مغل سلطنت جي سياسي تسلسل ۽ ثقافتي ترقيءَ جو اهم دور هئي.
هن اڪبر جي انتظامي نظام کي وڏي حد تائين برقرار رکيو، جڏهن ته شاهي خاندان جي اندروني اختلافن، خسرو جي بغاوت، شهزادي خرم جي مخالفت ۽ قنڌار جي نقصان جهڙا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.
نورجهان جي سياسي اثر، شاهي مصوريءَ جي ترقي، يورپي سفارتي لاڳاپن ۽ مذهبي برادرين سان مختلف نوعيت جي معاملن سبب جهانگير جو دور مغل تاريخ ۾ الڳ اهميت رکي ٿو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac3d4;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''جهانگير جي دور جا اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1605ع
| جهانگير جي تخت نشيني
| اڪبر کان پوءِ مغل اقتدار جو تسلسل
|-
| 1606ع
| خسرو مرزا جي بغاوت
| شاهي جانشينيءَ جو بحران
|-
| 1606ع
| گرو ارجن ديو جي موت
| مغل-سک لاڳاپن ۾ اهم موڙ
|-
| 1611ع
| نورجهان سان شادي
| شاهي درٻار ۾ نورجهان جي سياسي اثر جي شروعات
|-
| 1615ع
| ميواڙ سان سياسي ٺاهه
| مغل-راجپوت لاڳاپن ۾ نئون مرحلو
|-
| 1615ع–1619ع
| ٿامس رو جي سفارتي مهم
| انگريز واپارين ۽ مغل درٻار جا لاڳاپا
|-
| 1622ع
| قنڌار جو صفوي قبضي ۾ وڃڻ
| مغل-صفوي سرحدي سياست ۾ اهم تبديلي
|-
| 1622ع–1625ع
| شهزادي خرم جي بغاوت
| شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد
|-
| 1627ع
| جهانگير جي وفات
| شاهجهان جي تخت نشينيءَ لاءِ رستو هموار ٿيڻ
|}


== شاهجهان جو دور (1628ع–1658ع) ==

{{Main|شاهجهان}}

'''شهاب الدين محمد شاهجهان''' (5 جنوري 1592ع – 22 جنوري 1666ع) مغل سلطنت جو پنجون شهنشاهه هو، جنهن 1628ع کان 1658ع تائين حڪومت ڪئي. سندس پيدائشي نالو '''خرم''' هو. هو شهنشاهه [[جهانگير]] ۽ سندس راجپوت زال [[جگت گوسائين]] جو پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Mohammada2&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohammada
 |first=Malika
 |title=The Foundations of the Composite Culture in India
 |publisher=Aakar Books
 |year=2007
 |isbn=9788189833183
 |page=300
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
شاهجهان جو دور مغل سلطنت جي سياسي طاقت، شاهي درٻار جي شان ۽ شوڪت، فن تعمير، مصوري ۽ شهري منصوبابنديءَ جي لحاظ کان اهم شمار ڪيو ويندو آهي. سندس دور ۾ [[تاج محل]]، [[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]]، [[جامع مسجد، دهلي]]، [[شاليمار باغ، لاهور]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] جهڙيون اهم عمارتون تعمير ٿيون.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
شاهجهان جي حڪومت دوران مغل سلطنت دکن ۾ پنهنجي سياسي اثر کي وڌايو، پر سندس حڪومت جي آخري سالن ۾ پٽن وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ سبب شاهي خاندان شديد بحران جو شڪار ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ابتدائي زندگي ۽ سياسي تربيت ===

شهزادو خرم 1592ع ۾ [[لاهور]] ۾ پيدا ٿيو. هو شاهي خاندان جي ماحول ۾ وڏو ٿيو ۽ کيس فارسي ادب، تاريخ، انتظامي معاملن ۽ فوجي تربيت ڏني وئي.
خرم جي پرورش ۾ اڪبر جي درٻار جو پڻ اثر رهيو. نوجوانيءَ ۾ کيس مختلف فوجي مهمن ۽ انتظامي معاملن ۾ حصو وٺڻ جا موقعا مليا.
جهانگير جي دور ۾ خرم مغل فوج جي اهم اڳواڻن مان هڪ بڻيو. هن راجپوت رياستن ۽ دکن سان لاڳاپيل مهمن ۾ حصو ورتو.
سندس فوجي ڪاميابين ۽ درٻاري حيثيت سبب جهانگير کيس '''شاهجهان''' جو لقب ڏنو، جنهن جي معنيٰ ''دنيا جو بادشاهه'' آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ممتاز محل سان شادي ===

{{Main|ممتاز محل}}

1612ع ۾ شهزادي خرم جي شادي [[ارجمند بانو بيگم]] سان ٿي، جيڪا پوءِ '''ممتاز محل''' جي لقب سان مشهور ٿي.
ممتاز محل [[آصف خان]] جي ڌيءَ ۽ [[نورجهان]] جي ڀائٽي هئي. انهيءَ شاديءَ سان شهزادي خرم جا مغل درٻار جي هڪ اثرائتي خاندان سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا.
ممتاز محل شاهجهان جي گهريلو ۽ درٻاري زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکندي هئي.
1631ع ۾ ممتاز محل [[برهانپور]] ۾ ٻار ڄڻڻ دوران وفات ڪئي. سندس ياد ۾ شاهجهان آگري ۾ تاج محل جي تعمير شروع ڪرائي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جهانگير جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو بحران ===

1627ع ۾ جهانگير جي وفات کان پوءِ مغل شاهي خاندان ۾ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ٿي.
[[نورجهان]] پنهنجي ناٺي [[شهريار مرزا]] جي حمايت ڪئي، جڏهن ته سندس ڀاءُ [[آصف خان]] شهزادي خرم جي حمايت ڪئي.
شهريار لاهور ۾ اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر آصف خان جي حمايت يافته قوتن کيس شڪست ڏني.
انهيءَ عبوري دور ۾ [[داور بخش]] کي پڻ عارضي طور تخت تي ويهاريو ويو.
آخرڪار شهزادو خرم غالب آيو ۽ 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل تخت تي ويٺو.
جانشينيءَ جي جدوجهد دوران شهريار ۽ شاهي خاندان جي ٻين امڪاني دعويدارن کي قتل ڪيو ويو، جنهن سان شاهجهان پنهنجي اقتدار لاءِ اهم خانداني خطرا ختم ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهجهان جي حڪومت جو انتظامي نظام ===

شاهجهان پنهنجي حڪومت ۾ اڪبر ۽ جهانگير جي دور ۾ قائم ٿيل انتظامي ادارن کي برقرار رکيو.
مغل سلطنت ۾ صوبائي انتظام، زميني محصول، منصبداري نظام ۽ جاگيرن جي ورهاست حڪمرانيءَ جا اهم حصا رهيا.
شاهي درٻار ۾ اميرن، فوجي عملدارن ۽ صوبائي گورنرن جي حيثيت منصبداري درجن ۽ شاهي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل هئي.
شاهجهان جي دور ۾ شاهي تقريبن، درٻاري آداب ۽ بادشاهت جي ظاهري شان کي خاص اهميت ڏني وئي.
مؤرخ جان ايف رچرڊس موجب مغل سلطنت جي سياسي طاقت جو بنياد فوجي وسيلن، محصولي انتظام ۽ علائقائي اشرافيه سان قائم ڪيل لاڳاپن تي هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== مغل درٻار ۽ شاهي شان ===

شاهجهان جي حڪومت دوران مغل درٻار جي رسمي تقريبن، لباس، زيورن، قيمتي سامان ۽شاهي عمارتن ۾ خاص واڌارو ٿيو.

سندس دور سان مشهور '''تختِ طائوس''' يا مور جي تخت جي تياري پڻ لاڳاپيل آهي.
تختِ طائوس مغل شاهي اقتدار، دولت ۽ درٻاري عظمت جي علامت بڻيو.
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي ڪاهه دوران اهو تخت ۽ ٻيون قيمتي شيون ايران کڻي وڃڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ سلطنت جي توسيع ==

=== دکن ۾ فوجي مهمون ===

{{Main|دکن جي تاريخ}}

شاهجهان جي دور ۾ [[دکن]] مغل سلطنت جي وجي ۽ سياسي پاليسيءَ جو اهم مرڪز رهيو.

دکن ۾ [[احمدنگر سلطنت|نظام شاهي سلطنت]]، [[بيجاپور سلطنت|عادل شاهي سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت|قطب شاهي سلطنت]] اهم سياسي قوتون هيون.
مغل حڪمران اڪبر ۽ جهانگير جي دور کان دکن ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا هئا.
شاهجهان جي حڪومت ۾ نظام شاهي سلطنت جي باقي رهيل اقتدار کي ختم ڪيو ويو.
1636ع ۾ بيجاپور ۽ گولڪنڊا سان سياسي ٺاهه ڪيا ويا، جن تحت انهن رياستن مغل بالادستيءَ جا ڪجهه شرط قبول ڪيا ۽ خراج ڏيڻ تي اتفاق ڪيو.&lt;ref name=&quot;Singhal1983&quot;&gt;{{cite book
 |last=Singhal
 |first=Damodar P.
 |title=A History of the Indian People
 |publisher=Methuen
 |year=1983
 |isbn=9780413487308
 |page=193
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
انهن معاهدن سان دکن ۾ مغل اثر وڌيو، پر بيجاپور ۽ گولڪنڊا انهيءَ وقت مڪمل طور مغل سلطنت ۾ ضم نه ٿيا.
انهن ٻنهي رياستن جو مڪمل الحاق بعد ۾ اورنگزيب جي دور ۾ ٿيو.

=== قنڌار لاءِ مغل-صفوي مقابلو ===

{{Main|مغل-صفوي لاڳاپا}}

[[قنڌار]] مغل سلطنت ۽ [[صفوي سلطنت]] وچ ۾ هڪ اهم سرحدي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو.
1622ع ۾ جهانگير جي دور ۾ قنڌار صفوي قبضي ۾ هليو ويو هو.
1638ع ۾ قنڌار جي صفوي گورنر [[علي مردان خان]] مغلن سان لاڳاپا قائم ڪيا ۽ شهر مغل اقتدار ۾ اچي ويو.
1649ع ۾ [[شاهه عباس ٻيو]] جي دور ۾ صفوي فوجن قنڌار ٻيهر حاصل ڪيو.
شاهجهان قنڌار واپس وٺڻ لاءِ ڪيترائي فوجي حملا ڪرايا، پر اهي ڪامياب نه ٿيا.
قنڌار جي ناڪام مهمن مغل سلطنت جي فوجي وسيلن تي وڏو خرچ وڌو ۽ مغل-صفوي لاڳاپن ۾ ڇڪتاڻ برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ مغل فن تعمير ==

{{Main|مغليه طرز تعمير}}

شاهجهان جي دور کي مغل فن تعمير جي اهم ترين مرحلن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.
هن دور ۾ اڇي سنگ مرمر، ڳاڙهي پٿر، قيمتي پٿرن جي جڙاءَ، خطاطي، محرابن، گنبذن ۽ متوازن باغن جي منصوبابنديءَ کي وڏي اهميت ملي.
مغل فن تعمير ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني روايتن جو ميلاپ اڳ کان موجود هو، پر شاهجهان جي دور ۾ انهن روايتن کي وڌيڪ نفيس ۽ منظم صورت ملي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== تاج محل ===

{{Main|تاج محل}}

[[فائل:Taj Mahal in March 2004.jpg|thumb|250px|[[تاج محل]]، آگرو؛ شاهجهان جي دور جي مغل فن تعمير جو مشهور شاهڪار.]]

[[تاج محل]] هندستان جي شهر [[آگرو]] ۾ [[جمنا درياهه]] جي ڪناري تي واقع آهي.
شاهجهان هي مقبرو پنهنجي زال [[ممتاز محل]] جي ياد ۾ تعمير ڪرايو.
ممتاز محل 1631ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ مقبري جي تعمير شروع ٿي.
تاج محل جي مکيه مقبري جي تعمير 1640ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي حد تائين مڪمل ٿي، جڏهن ته مجموعي تعميراتي ڪم بعد وارن سالن تائين جاري رهيو.
تاج محل جي تعمير ۾ اڇي سنگ مرمر، قيمتي پٿرن جي جڙاءَ، قرآني خطاطي، باغن ۽ پاڻيءَ جي منصوبابنديءَ کي خاص اهميت ڏني وئي.
هي عمارت مغل دور جي فن تعمير، شاهي يادگاري ثقافت ۽ تعميراتي مهارت جي اهم مثالن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== دهليءَ جو لال قلعو ===

{{Main|لال قلعو، دهلي}}

[[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]] شاهجهان جي دور جي اهم شاهي عمارتن مان آهي.
شاهجهان پنهنجي نئين گاديءَ واري شهر '''شاهجهان آباد''' جي تعمير جو حڪم ڏنو.
لال قلعي جي تعمير 1639ع ۾ شروع ٿي ۽ 1648ع ۾ مڪمل ٿي.
هي قلعو مغل شهنشاهن جي رهائش، شاهي درٻار ۽ انتظامي مرڪز طور استعمال ٿيندو رهيو.
قلعي اندر '''ديوانِ عام'''، '''ديوانِ خاص''' ۽ ٻيون شاهي عمارتون مغل درٻاري فن تعمير جا اهم مثال آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== جامع مسجد دهلي ===

{{Main|جامع مسجد، دهلي}}

[[جامع مسجد، دهلي]] شاهجهان آباد جي اهم مذهبي عمارتن مان آهي.
ان جي تعمير 1650ع ۾ شروع ٿي ۽ 1656ع ۾ مڪمل ٿي.
مسجد ۾ ڳاڙهي پٿر ۽ اڇي سنگ مرمر جو استعمال ڪيو ويو.
ان جا بلند مينار، وسيع صحن ۽ گنبذ مغل دور جي مسجدن جي فن تعمير جون نمايان خصوصيتون آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== شاليمار باغ، لاهور ===

{{Main|شاليمار باغ، لاهور}}

[[شاليمار باغ، لاهور]] شاهجهان جي دور ۾ 1641ع–1642ع ڌاري تعمير ڪرايو ويو.
هي باغ مغل باغبانيءَ جي روايت جو اهم مثال آهي.
ان جي منصوبابنديءَ ۾ پاڻيءَ جي وهڪري، چشمن، ڇتن، رستن ۽ وڻن جي ترتيب کي خاص اهميت حاصل آهي.
شاليمار باغ مغل حڪمرانن جي قدرتي منظرن، باغبانيءَ ۽ شاهي تفريح سان دلچسپيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ سنڌ ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حيثيت ===

شاهجهان جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي انتظامي نظام جو حصو رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هئا.
سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن، مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن ۽ شهرن جي بااثر خاندانن وچ ۾ لاڳاپا مختلف صورتن ۾ قائم رهيا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زميني محصول، سنڌو درياهه جي آمدرفت، واپاري رستا ۽ سامونڊي واپار شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽي جي شاهجهان مسجد ===

{{Main|شاهجهان مسجد، ٺٽو}}

[[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] سنڌ جي تاريخي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] ۾ واقع مغل دور جي هڪ اهم مسجد آهي.
مسجد جي تعمير شاهجهان جي حڪم سان سترهين صديءَ جي وچ ڌاري ٿي.
عام طور مسجد جي تعمير جو عرصو 1644ع کان 1647ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه تعميراتي ۽ آرائشي ڪم ان کان پوءِ به جاري رهيا.
مسجد پنهنجي سرن جي تعمير، نيري ۽ فيروزي ڪاشيءَ، محرابن، گنبذن ۽ هندسي آرائش سبب مشهور آهي.
شاهجهان مسجد جي تعميراتي انداز ۾ سنڌ جي مقامي تعميراتي روايتن سان گڏ فارسي ۽ وچ ايشيائي اثر پڻ نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
هي مسجد سنڌ ۾ مغل دور جي مذهبي، ثقافتي ۽ تعميراتي ورثي جو اهم اهڃاڻ آهي.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي مغل دور بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي.
ان جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] هو، جنهن سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حالتن بابت تفصيلي بيان ڏنو.
ڪتاب جي تصنيف 1044هه، يعني 1634ع–1635ع ڌاري مڪمل ٿي.
هي ڪتاب خاص طور سنڌ ۾ مغل عملدارن جي انتظامي طريقن، مقامي قبيلن، زميندارن، فوجي مسئلن ۽ علائقائي مزاحمت بابت معلومات فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' کي پڙهندي اهو به ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي ته مصنف پاڻ مغل انتظامي ماحول سان لاڳاپيل هو، تنهنڪري سندس بيانن ۾ حڪومتي نقطه نظر جو اثر موجود ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌ ۾ واپار ۽ شهري زندگي ===

شاهجهان جي دور ۾ ٺٽو سنڌ جو هڪ اهم واپاري ۽ دستڪاري مرڪز رهيو.
سنڌو درياهه ۽ ان جي شاخن وسيلي سامان جي آمدرفت سنڌ جي اقتصادي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي هئي.
سنڌ جي واپاري سرگرمين جا لاڳاپا هندستان جي ٻين علائقن، سامونڊي بندرگاهن ۽ ٻاهرين منڊين سان هئا.
مغل دور جي سنڌي شهري زندگيءَ ۾ مقامي دستڪاري، ڪپڙي جي صنعت، واپار ۽ مذهبي ادارن کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

== دارا شڪوه ۽ مذهبي فڪر ==

{{Main|دارا شڪوه}}

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ مغل تخت جو هڪ اهم دعويدار هو.
دارا کي اسلامي تصوف، فلسفي ۽ هندستان جي مذهبي روايتن جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي هئي.
هن مسلمان صوفين ۽ هندو عالمن سان علمي رابطا قائم ڪيا.
دارا شڪوه جي اهم تصنيفن مان '''مجمع البحرين''' آهي، جنهن ۾ هن اسلامي تصوف ۽ هندستاني فلسفي جي ڪجهه خيالن ۾ مشابهتون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن جي سرپرستيءَ ۾ [[اپنشد|اپنشدن]] جو فارسي ترجمو پڻ تيار ٿيو، جيڪو '''سرِ اڪبر''' جي نالي سان مشهور آهي.

دارا شڪوه جو فڪر مغل درٻار جي علمي ۽ مذهبي تنوع جو اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;MeriBacharach&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Meri
 |first1=Josef W.
 |last2=Bacharach
 |first2=Jere L.
 |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia
 |publisher=Routledge
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دارا شڪوه ۽ صوفي سرمد ===

{{Main|سرمد ڪاشاني}}

[[سرمد ڪاشاني]] سترهين صديءَ جو هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو.
سندس زندگيءَ سان [[ٺٽو]]، [[لاهور]] ۽ [[دهلي]] جا لاڳاپا بيان ڪيا ويندا آهن.
تاريخي روايتن موجب سرمد هندستان ۾ اچڻ کان پوءِ سنڌ ۾ پڻ رهيو.
سرمد جا دارا شڪوه سان علمي ۽ روحاني لاڳاپا هئا.
بعد ۾ اورنگزيب جي حڪومت دوران سرمد کي مذهبي الزامن هيٺ موت جي سزا ڏني وئي.
سرمد جي اصليت، مذهبي تبديليءَ، ذاتي زندگيءَ ۽ سندس موت جي سببن بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن.
انهن روايتن کي الڳ الڳ تاريخي ثبوتن جي روشنيءَ ۾ پرکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;&gt;{{cite book
 |last=Schimmel
 |first=Annemarie
 |title=Mystical Dimensions of Islam
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=1975
 |isbn=9780807812716
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شاهجهان جي پٽن وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ ==

{{Main|مغل جانشينيءَ جي جنگ (1657ع–1661ع)}}

=== شاهجهان جي بيماري ===

1657ع ۾ شاهجهان سخت بيمار ٿي پيو.
سندس بيماريءَ سبب شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جو سوال شدت اختيار ڪري ويو.
شاهجهان جا چار پٽ تخت جا اهم دعويدار هئا:

* [[دارا شڪوه]] — وڏو پٽ، جنهن کي شاهجهان جي خاص حمايت حاصل هئي.
* [[شاهه شجاع]] — بنگال جو صوبائي حڪمران.
* [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] — دکن ۾ فوجي ۽ انتظامي تجربو رکندڙ شهزادو.
* [[مراد بخش]] — گجرات سان لاڳاپيل شهزادو.

انهن شهزادن پنهنجي پنهنجي سياسي ۽ فوجي حامين کي گڏ ڪري تخت حاصل ڪرڻ لاءِ جدوجهد شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== دارا شڪوه جي سياسي حيثيت ===

دارا شڪوه شاهجهان جو پسنديده پٽ ۽ جانشينيءَ جو اهم اميدوار هو.
هو شاهي درٻار ۾ پنهنجي پيءُ جي ويجهو رهندو هو ۽ انتظامي معاملن ۾ اثر رکندو هو.
بهرحال، سندس ڀائرن وٽ مختلف صوبن ۾ فوجي ۽ سياسي وسيلا موجود هئا.
انهيءَ صورتحال سبب دارا شڪوه جي درٻاري حيثيت کيس جانشينيءَ جي جنگ ۾ يقيني ڪاميابي نه ڏياري سگهي.

=== اورنگزيب ۽ مراد بخش جو اتحاد ===

اورنگزيب ۽ مراد بخش شروعات ۾ دارا شڪوه جي خلاف اتحاد قائم ڪيو.
انهن گڏيل فوجي ڪاررواين وسيلي مغل تخت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
15 اپريل 1658ع تي [[ڌرمت جي جنگ]] ۾ اورنگزيب ۽ مراد جي فوجن دارا جي حامي شاهي فوج کي شڪست ڏني.
ان کان پوءِ ٻنهي شهزادن آگري ڏانهن پيشقدمي ڪئي.

=== ساموڳڙهه جي جنگ (1658ع) ===

{{Main|ساموڳڙهه جي جنگ}}

29 مئي 1658ع تي [[ساموڳڙهه جي جنگ]] ۾ دارا شڪوه جي فوج جو مقابلو اورنگزيب ۽ مراد بخش جي گڏيل فوج سان ٿيو.
هن جنگ ۾ دارا شڪوه کي شڪست آئي.
ساموڳڙهه جي جنگ مغل جانشينيءَ جي جدوجهد جو هڪ فيصلائتو واقعو ثابت ٿي.
دارا شڪوه کي پنهنجي حامين سان گڏ آگري ۽ دهليءَ کان پري وڃڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهجهان جي نظربندي ===

ساموڳڙهه جي فتح کان پوءِ اورنگزيب آگري تي پنهنجو سياسي ڪنٽرول قائم ڪيو.
1658ع ۾ شاهجهان کي [[آگري جو قلعو|آگري جي قلعي]] ۾ نظربند ڪيو ويو.
جيتوڻيڪ شاهجهان پنهنجي بيماريءَ مان صحتياب ٿي ويو هو، پر اورنگزيب کيس ٻيهر اقتدار سنڀالڻ جي اجازت نه ڏني.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
شاهجهان پنهنجي زندگيءَ جا باقي سال نظربنديءَ ۾ گذاريا.
سندس ڌيءَ [[جهان آرا بيگم]] هن عرصي دوران سندس سارسنڀال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

=== دارا شڪوه جو انجام ===

ساموڳڙهه جي شڪست کان پوءِ دارا شڪوه پنهنجي سياسي ۽ فوجي حمايت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بهرحال، اورنگزيب جي فوجن کيس وڌيڪ شڪستون ڏنيون.
1659ع ۾ دارا شڪوه گرفتار ٿيو.
اورنگزيب جي حڪم سان دارا شڪوه کي موت جي سزا ڏني وئي.
دارا شڪوه جي قتل بابت ڪيترائي تاريخي ۽ عوامي بيان موجود آهن.
انهن مان ڪجهه روايتن ۾ سندس سر شاهجهان ڏانهن موڪلڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر اهڙن واقعن جي مخصوص تفصيلن کي ماخذن جي تنقيدي مقابلي کان سواءِ قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Truschke
 |first=Audrey
 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King
 |publisher=Stanford University Press
 |year=2017
 |isbn=9781503602595
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مراد بخش ۽ شاهه شجاع ===

اورنگزيب تخت حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي اڳوڻي اتحادي مراد بخش کي پڻ اقتدار کان الڳ ڪيو.
مراد کي گرفتار ڪيو ويو ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو.
شاهه شجاع پڻ اورنگزيب خلاف جنگ ڪئي، پر شڪست کان پوءِ اوڀر طرف هليو ويو.
انهن واقعن کان پوءِ اورنگزيب مغل تخت تي پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهجهان جي وفات ===

شاهجهان 22 جنوري 1666ع تي آگري جي قلعي ۾ وفات ڪئي.
هن پنهنجي حڪومت جا آخري لڳ ڀڳ اٺ سال نظربنديءَ ۾ گذاريا.
سندس مڙهه [[تاج محل]] ۾ ممتاز محل جي ڀرسان دفنايو ويو.
شاهجهان جي وفات سان مغل تاريخ جو هڪ اهم تعميراتي ۽ درٻاري دور پڄاڻيءَ تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور جو تاريخي جائزو ==

شاهجهان جي حڪومت مغل سلطنت جي سياسي، فوجي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم مقام رکي ٿي.
هن دور ۾ مغل سلطنت جو انتظامي نظام برقرار رهيو، دکن ۾ سياسي اثر وڌيو ۽ شاهي فن تعمير کي غير معمولي ترقي ملي.
ساڳئي وقت قنڌار جي ناڪام فوجي مهمن، دکن جي جنگين ۽ شاهي درٻار جي وڏن خرچن سبب سلطنت تي مالي دٻاءُ پڻ موجود رهيو.
شاهجهان جي حڪومت جي آخري سالن ۾ جانشينيءَ جي جنگ مغل شاهي خاندان جي سياسي ڍانچي جي ڪمزورين کي ظاهر ڪيو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b2c6d5;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:12px;font-size:112%;&quot; | '''شاهجهان جي دور جا اهم تاريخي واقعا'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1628ع
| شاهجهان جي تخت نشيني
| مغل سلطنت جي پنجين شهنشاهه جي حڪومت جي شروعات
|-
| 1631ع
| ممتاز محل جي وفات
| تاج محل جي تعمير جو پسمنظر
|-
| 1632ع
| تاج محل جي تعمير جي شروعات
| مغل فن تعمير جي اهم شاهڪار جي اڏاوت
|-
| 1636ع
| دکن ۾ سياسي ٺاهه
| بيجاپور ۽ گولڪنڊا تي مغل اثر ۾ واڌ
|-
| 1638ع
| قنڌار مغل قبضي ۾ آيو
| مغل-صفوي سرحدي سياست ۾ تبديلي
|-
| 1639ع
| دهليءَ جي لال قلعي جي تعمير شروع
| نئين شاهي گاديءَ جي ترقي
|-
| 1641ع–1642ع
| لاهور جي شاليمار باغ جي تعمير
| مغل باغبانيءَ جو اهم مثال
|-
| 1644ع–1647ع
| ٺٽي جي شاهجهان مسجد جي تعمير
| سنڌ ۾ مغل فن تعمير جو اهم ورثو
|-
| 1648ع
| شاهجهان آباد ۾ شاهي درٻار جي منتقلي
| دهليءَ جي سياسي اهميت ۾ واڌ
|-
| 1649ع
| قنڌار صفوي قبضي ۾ ويو
| مغل سلطنت لاءِ فوجي ۽ سياسي نقصان
|-
| 1657ع
| شاهجهان جي بيماري
| جانشينيءَ جي جنگ جي شروعات
|-
| 1658ع
| ساموڳڙهه جي جنگ
| اورنگزيب جي اقتدار لاءِ فيصلائتي فتح
|-
| 1658ع
| شاهجهان جي نظربندي
| شاهي اقتدار اورنگزيب ڏانهن منتقل ٿيڻ
|-
| 1659ع
| دارا شڪوه جو قتل
| جانشينيءَ جي اهم دعويدار جو خاتمو
|-
| 1666ع
| شاهجهان جي وفات
| تاج محل ۾ تدفين
|}


== اورنگزيب عالمگير جو دور (1658ع–1707ع) ==

{{Main|اورنگزيب عالمگير}}

'''محيي الدين محمد اورنگزيب عالمگير''' (3 نومبر 1618ع – 3 مارچ 1707ع) مغل سلطنت جو ڇهون شهنشاهه هو، جنهن 1658ع کان 1707ع تائين حڪومت ڪئي. سندس حڪومت لڳ ڀڳ 49 سالن تائين جاري رهي ۽ هو مغل تاريخ جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪندڙ شهنشاهن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

اورنگزيب جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. هن [[دکن]] ۾ [[بيجاپور سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت]] کي مغل اقتدار ۾ شامل ڪيو، پر [[مراٺا|مراٺن]] سان ڊگهيون جنگيون، صوبائي انتظامي مسئلا، جاگيرن جي ورهاست بابت تڪرار ۽ وڌندڙ فوجي خرچ سلطنت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني. سندس دور ۾ ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' مرتب ڪيو ويو ۽ 1679ع ۾ غير مسلمان رعيت تي [[جزيه]] ٻيهر لاڳو ڪيو ويو. ساڳئي وقت سندس انتظام ۾ مختلف مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ عملدار به شامل هئا. انهيءَ ڪري سندس مذهبي ۽ سياسي پاليسين بابت جديد تاريخ نويسيءَ ۾ مختلف تشريحون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== ابتدائي زندگي ۽ سياسي تربيت ===

اورنگزيب 1618ع ۾ [[ڏاهود]] ۾ پيدا ٿيو. هو شهنشاهه [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو پٽ هو.
شهزادي اورنگزيب کي فارسي ۽ عربي تعليم، اسلامي قانون، شاهي انتظام ۽ فوجي معاملن جي تربيت ملي. هن نوجوانيءَ کان مغل سلطنت جي مختلف صوبن ۾ انتظامي ۽ فوجي ذميواريون سنڀاليون.
هو دکن، گجرات ۽ ٻين علائقن ۾ صوبائي حڪمران ۽ فوجي اڳواڻ طور ڪم ڪري چڪو هو. انهيءَ تجربي کيس مغل درٻار جي سياسي مقابلي ۾ هڪ اهم اميدوار بڻايو.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;&gt;{{cite book
 |last=Sarkar
 |first=Jadunath
 |title=History of Aurangzib
 |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== تخت حاصل ڪرڻ ۽ شاهجهان جي نظربندي ===

1657ع ۾ شاهجهان جي بيماريءَ کان پوءِ سندس پٽن [[دارا شڪوه]]، [[شاهه شجاع]]، [[مراد بخش]] ۽ اورنگزيب وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي.
اورنگزيب شروعات ۾ مراد بخش سان اتحاد ڪيو. 1658ع ۾ [[ڌرمت جي جنگ]] ۽ [[ساموڳڙهه جي جنگ]] ۾ سندن فوجن دارا شڪوه جي حامين کي شڪست ڏني.
ان کان پوءِ اورنگزيب آگري تي قبضو ڪري پنهنجي پيءُ شاهجهان کي [[آگري جو قلعو|آگري جي قلعي]] ۾ نظربند ڪيو. شاهجهان 1666ع تائين نظربنديءَ ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
اورنگزيب جون تخت نشينيءَ جون تقريبون 1658ع ۽ 1659ع ۾ ٿيون. هن '''عالمگير''' جو لقب اختيار ڪيو، جنهن جي معنيٰ ''دنيا کي فتح ڪندڙ'' آهي.

=== مراد بخش ۽ شاهه شجاع جو انجام ===

اورنگزيب پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ٻين ڀائرن جي سياسي ۽ فوجي قوت ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
[[مراد بخش]]، جيڪو شروعات ۾ اورنگزيب جو اتحادي هو، گرفتار ڪيو ويو. بعد ۾ 1661ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.
[[شاهه شجاع]] پڻ مغل تخت جو دعويدار هو. 1659ع ۾ [[کاجوا جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ هو اوڀر طرف هليو ويو ۽ آخرڪار اراڪان پهتو.
شاهه شجاع جي آخري انجام بابت تاريخي بيان مختلف آهن، پر هو ٻيهر مغل تخت حاصل نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== دارا شڪوه ۽ اورنگزيب ==

{{Main|دارا شڪوه}}

=== دارا شڪوه جو علمي ۽ مذهبي فڪر ===

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ مغل تخت جو اهم دعويدار هو. هن اسلامي تصوف، هندستاني فلسفي ۽ مختلف مذهبي روايتن جي مطالعي ۾ دلچسپي ورتي.
سندس مشهور تصنيف ''مجمع البحرين'' ۾ اسلامي تصوف ۽ هندو فلسفي جي ڪجهه فڪري مشابهتن جو جائزو ورتو ويو.
دارا شڪوه جي سرپرستيءَ ۾ [[اپنشد|اپنشدن]] جو فارسي ترجمو ''سرِ اڪبر'' پڻ تيار ٿيو.
دارا شڪوه جو علمي ڪم مغل دور ۾ فارسي، اسلامي ۽ هندستاني فڪري روايتن جي رابطي جو اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;MeriBacharach&quot;/&gt;

=== دارا شڪوه جي گرفتاري ۽ قتل ===

1658ع ۾ ساموڳڙهه جي شڪست کان پوءِ دارا شڪوه پنهنجي حامين سان گڏ اتر اولهه هندستان ڏانهن هليو ويو.
هن پنهنجي سياسي ۽ فوجي قوت ٻيهر منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اورنگزيب جي فوجن کيس وڌيڪ شڪستون ڏنيون.
1659ع ۾ دارا شڪوه گرفتار ٿيو ۽ دهلي آندو ويو.
اورنگزيب جي حڪومت ۾ دارا شڪوه تي مذهبي ۽ سياسي الزام لڳايا ويا ۽ کيس موت جي سزا ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
دارا شڪوه جي قتل سان لاڳاپيل مختلف تاريخي روايتن ۾ سندس سر شاهجهان ڏانهن موڪلڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. انهن بيانن جي مخصوص تفصيلن ۽ واقعن جي ترتيب بابت ماخذن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.
دارا شڪوه جي شڪست ۽ قتل مغل شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي سخت ۽ پرتشدد روايتن جو هڪ اهم مثال آهي.

=== سليمان شڪوه ===

[[سليمان شڪوه]] دارا شڪوه جو وڏو پٽ هو.
جانشينيءَ جي جنگ دوران هن پنهنجي پيءُ جي حمايت ڪئي، پر دارا جي شڪست کان پوءِ سندس سياسي حيثيت ڪمزور ٿي وئي.
سليمان شڪوه گرفتار ٿيو ۽ کيس [[گواليار قلعو|گواليار جي قلعي]] ۾ قيد ڪيو ويو.
1662ع ۾ قيد دوران سندس وفات ٿي. ڪجهه تاريخي روايتن ۾ کيس زهر ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر سندس موت جي حالتن بابت مختلف بيانن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

== صوفي سرمد ۽ اورنگزيب ==

{{Main|سرمد ڪاشاني}}

=== سرمد جي زندگي ۽ سنڌ سان لاڳاپو ===

'''سرمد ڪاشاني''' سترهين صديءَ جو هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو، جنهن جو تعلق فارسي ٻوليءَ جي ادبي ۽ صوفي روايتن سان هو.
سرمد جي اصل نسل، ڄمڻ واري هنڌ ۽ ابتدائي مذهبي پسمنظر بابت مختلف روايتون موجود آهن. ڪجهه بيانن ۾ کيس آرمينيائي يا يهودي پسمنظر سان منسوب ڪيو ويو آهي.
هندستان ۾ اچڻ کان پوءِ سرمد جو تعلق [[ٺٽو|ٺٽي]] سان رهيو، جتي سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي صوفي ۽ عوامي قصا مشهور ٿيا.
انهن روايتن ۾ '''ابي چند''' نالي هڪ نوجوان سان سندس ويجهڙائيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر انهن قصن جا سڀ تفصيل هڪجهڙي تاريخي تصديق نٿا رکن.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

=== ٺٽي کان دهلي تائين ===

سرمد سنڌ مان ٻين شهرن ڏانهن سفر ڪيو ۽ آخرڪار [[دهلي]] پهتو.
دهليءَ ۾ سندس صوفيانه خيالن، فارسي شاعري ۽ غير روايتي مذهبي اظهار سبب کيس شهرت حاصل ٿي.
سرمد جا شهزادي دارا شڪوه سان لاڳاپا هئا. دارا شڪوه اسلامي تصوف ۽ ٻين مذهبي فڪري روايتن ۾ دلچسپي رکندو هو.
سرمد جي شاعريءَ ۾ وحدت، عشق، روحاني آزادي ۽ مذهبي تجربي جهڙا موضوع ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

=== سرمد جو قتل ===

اورنگزيب جي دور ۾ سرمد تي مذهبي عقيدن ۽ اظهار سان لاڳاپيل الزام لڳايا ويا.
هن کي دهليءَ ۾ موت جي سزا ڏني وئي. سندس قتل عام طور 1661ع ڌاري ڄاڻايو ويندو آهي، جيتوڻيڪ مختلف ماخذن ۾ تاريخ بابت اختلاف ملن ٿا.
سرمد جي موت کي ڪجهه مؤرخ مذهبي اختلافن جي پسمنظر ۾ ڏسن ٿا، جڏهن ته دارا شڪوه سان سندس لاڳاپن سبب سياسي عنصرن کي پڻ اهميت ڏني ويندي آهي.
سرمد جو نالو سنڌ، فارسي ۽ هندستاني صوفي ادب ۾ هڪ اهم روحاني ۽ ادبي شخصيت طور محفوظ رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

== اورنگزيب جون مذهبي پاليسيون ==

=== اسلامي قانون ۽ شاهي حڪومت ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني.
هن اسلامي عالمن ۽ فقيهن جي سرپرستي ڪئي ۽ شاهي انتظام ۾ مذهبي قانوني اصولن جي استعمال کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.
سندس مذهبي پاليسين جو اثر محصولن، درٻاري رسمن، عبادتگاهن ۽ مذهبي ادارن سان لاڳاپيل فيصلن ۾ ظاهر ٿيو.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== فتاويٰ عالمگيري ===

{{Main|فتاويٰ عالمگيري}}

'''''فتاويٰ عالمگيري'''''، جنهن کي ''الفتاوى الهندية'' پڻ چيو ويندو آهي، حنفي اسلامي فقهه جو هڪ وڏو مجموعو آهي.
هي مجموعو اورنگزيب جي سرپرستيءَ ۾ عالمن جي هڪ جماعت مرتب ڪيو.
ان ۾ عبادتن، واپار، ملڪيت، خانداني معاملن، معاهدن، عدالتي معاملن ۽ ٻين قانوني موضوعن بابت حنفي فقهي رايا گڏ ڪيا ويا.

''فتاويٰ عالمگيري'' ڏکڻ ايشيا ۾ اسلامي قانوني تاريخ جو اهم ماخذ آهي.
بهرحال، هن مجموعي جي تدوين جو مطلب اهو نه هو ته مغل سلطنت جا سڀ انتظامي ۽ عدالتي معاملا صرف هڪ ئي قانوني ڪتاب تحت هلندا هئا. مقامي رواج، شاهي فرمان، انتظامي ضابطا ۽ مختلف برادرين جا قانوني طريقا پڻ اهم رهيا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== جزيي جي ٻيهر لاڳو ٿيڻ ===

1679ع ۾ اورنگزيب غير مسلمان رعيت تي '''[[جزيه]]''' ٻيهر لاڳو ڪيو.
اڪبر جي دور ۾ جزيي کي ختم ڪيو ويو هو.
جزيي جي بحالي اورنگزيب جي مذهبي پاليسين جو هڪ اهم ۽ تڪراري فيصلو هو.
هن محصول بابت مغل دور جي دستاويزن ۽ جديد تحقيق ۾ مذهبي، مالي ۽ سياسي تشريحون موجود آهن.
جزيي جي مخالفت مختلف علائقن ۽ سماجي گروهن مان سامهون آئي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== عبادتگاهن بابت پاليسيون ===

اورنگزيب جي دور ۾ ڪجهه هندو مندرن جي ڊاهڻ يا انهن جي سرپرستي ختم ڪرڻ جا حڪم جاري ٿيا.
انهن واقعن ۾ [[ڪاشي وشوناٿ مندر]] ۽ [[ڪيشو ديو مندر]] سان لاڳاپيل ڪارروايون تاريخي بحث جو حصو آهن.
ٻئي طرف مغل دستاويزن ۾ ڪجهه هندو مذهبي ادارن، عالمن ۽ عبادتگاهن کي ڏنل عطائن ۽ تحفظ جا مثال پڻ ملن ٿا.
مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته انهن فيصلن کي ڪهڙي حد تائين مذهبي عقيدي، سياسي بغاوتن، مقامي حالتن يا شاهي اقتدار جي علامتي اظهار سان ڳنڍڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== هندو ۽ ٻين غير مسلم عملدارن جو ڪردار ===

اورنگزيب جي حڪومت ۾ هندو، راجپوت ۽ ٻين غير مسلم برادرين سان تعلق رکندڙ ڪيترائي عملدار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي مقرر رهيا.
ڪجهه جديد محققن موجب سندس دور ۾ مغل منصبدارن ۾ هندو عملدارن جو تعداد ۽ حصو اڳين دورن جي ڀيٽ ۾ وڌيو.
انهيءَ حقيقت کي سندس مذهبي محصولن يا ڪجهه عبادتگاهن خلاف قدمن جي نفي طور نه، پر مغل حڪمرانيءَ جي پيچيده سياسي ۽ انتظامي ڍانچي جي هڪ حصي طور ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

== سکن سان لاڳاپا ==

=== گرو تيغ بهادر ===

{{Main|گرو تيغ بهادر}}

[[گرو تيغ بهادر]] سکن جو نائون گرو هو.
1675ع ۾ کيس مغل اختيارين گرفتار ڪيو ۽ دهليءَ ۾ موت جي سزا ڏني وئي.
سک مذهبي روايتن موجب گرو تيغ بهادر مذهبي آزاديءَ ۽ پنهنجي عقيدي جي تحفظ لاءِ جان قربان ڪئي.
سندس گرفتاري ۽ قتل جي سببن بابت سک روايتن ۽ ڪجهه فارسي تاريخي بيانن ۾ مختلف وضاحتون ملن ٿيون.
هي واقعو مغل حڪومت ۽ سک برادريءَ جي لاڳاپن ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿيو.&lt;ref name=&quot;SGPCGuruTegh&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sri Guru Tegh Bahadur Ji
 |url=https://new.sgpc.net/ten-guru-sahibs/guru-tegh-bahadur-sahib/
 |publisher=Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GuruTeghSources&quot;&gt;{{cite web
 |last=Singh
 |first=Inderjeet
 |title=Understanding Martyrdom of Guru Tegh Bahadar Using 17th &amp; 18th Century Sources
 |url=https://www.sikhmissionarysociety.org/sms/smsarticles/advisorypanel/inderjeet-singh/understanding-the-martyrdom-of-guru-tegh-bahadar-using-17th-and-18th-century-sources/
 |publisher=Sikh Missionary Society
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرو گوبند سنگهه ۽ خالصو ===

{{Main|گرو گوبند سنگهه}}

گرو تيغ بهادر کان پوءِ سندس پٽ [[گرو گوبند سنگهه]] سکن جو ڏهون گرو ٿيو.
1699ع ۾ گرو گوبند سنگهه '''[[خالصو]]''' جي تنظيم قائم ڪئي.
خالصي جي قيام سان سک برادريءَ جي مذهبي ۽ اجتماعي تنظيم ۾ اهم تبديلي آئي.
اورنگزيب جي دور جي آخري سالن ۾ مغل فوجن ۽ سک قوتن وچ ۾ مختلف علائقن ۾ تڪرار ۽ جنگيون ٿيون.
انهن واقعن بعد ۾ پنجاب جي سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;OxfordSikh2014&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Singh
 |editor-first1=Pashaura
 |editor-last2=Fenech
 |editor-first2=Louis E.
 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2014
 |isbn=9780199699308
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== راجپوتن ۽ جاٽن سان لاڳاپا ==

=== راجپوت رياستن سان اختلاف ===

اڪبر جي دور ۾ ڪيترن راجپوت حڪمرانن کي شاهي شادين، منصبداري عهدن ۽ سياسي ٺاهن ذريعي مغل سلطنت سان ڳنڍيو ويو هو.
اورنگزيب جي دور ۾ انهن مان ڪجهه لاڳاپا برقرار رهيا، جڏهن ته ٻين علائقن ۾ تڪرار پيدا ٿيا.
1678ع ۾ [[جسوند سنگهه]] جي وفات کان پوءِ [[مارواڙ]] جي جانشينيءَ بابت مغل درٻار ۽ راٺوڙ سردارن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
انهن اختلافن مان راجپوت مزاحمت ۽ ڊگهي فوجي جدوجهد پيدا ٿي.
[[ميواڙ]] پڻ ڪجهه عرصي لاءِ مغل-راجپوت تڪرارن ۾ شامل رهيو.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== جاٽن جي مزاحمت ===

[[آگرو]] ۽ [[مٿرا]] جي ڀرپاسي ۾ جاٽ زميندارن ۽ مقامي گروهن جي مزاحمت مغل حڪومت لاءِ مسئلو بڻجي وئي.
انهن تڪرارن ۾ محصولي دٻاءُ، مقامي اختيار ۽ سياسي خودمختياريءَ جا سوال شامل هئا.
جاٽن جي مختلف اڳواڻن مغل اختيارين خلاف بغاوتون ڪيون.
انهن تحريڪن ارڙهين صديءَ ۾ علائقائي جاٽ سياسي قوتن جي اڀار لاءِ پڻ پسمنظر فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب ۽ دکن جون جنگيون ==

{{Main|مغل-مراٺا جنگيون}}

=== دکن جي سياسي اهميت ===

دکن مغل سلطنت لاءِ فوجي، معاشي ۽ سياسي لحاظ کان اهم علائقو هو.
هن علائقي ۾ [[بيجاپور سلطنت]]، [[گولڪنڊا سلطنت]] ۽ مراٺا سياسي قوتون موجود هيون.
اورنگزيب جي حڪومت دوران دکن کي مڪمل طور مغل اقتدار ۾ آڻڻ لاءِ ڊگهيون فوجي مهمون هلايون ويون.
انهن مهمن مغل سلطنت جي ايراضي وڌائي، پر فوج، رسد ۽ خزاني تي وڏو دٻاءُ وڌو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== بيجاپور جي فتح (1686ع) ===

{{Main|بيجاپور سلطنت}}

[[بيجاپور سلطنت]] تي عادل شاهي گهراڻي جي حڪومت هئي.
1686ع ۾ اورنگزيب جي فوجن بيجاپور جو گهيرو ڪيو.
ڊگهي محاصري کان پوءِ بيجاپور مغلن جي قبضي ۾ اچي ويو ۽ عادل شاهي گهراڻي جي خودمختيار حڪومت ختم ٿي.
انهيءَ فتح سان دکن ۾ مغل اقتدار کي وڏي علائقائي ڪاميابي حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== گولڪنڊا جي فتح (1687ع) ===

{{Main|گولڪنڊا سلطنت}}

[[گولڪنڊا سلطنت]] تي قطب شاهي گهراڻي جي حڪومت هئي.
1687ع ۾ اورنگزيب جي فوجن [[گولڪنڊا قلعو|گولڪنڊا جي قلعي]] جو گهيرو ڪيو.
قلعي جي فتح کان پوءِ قطب شاهي حڪومت ختم ٿي ۽ گولڪنڊا مغل سلطنت ۾ شامل ٿي ويو.
بيجاپور ۽ گولڪنڊا جي فتحن سان مغل سلطنت جي جاگرافيائي حدن ۾ وڏي واڌ ٿي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== مراٺن سان جنگيون ===

{{Main|مغل-مراٺا جنگيون}}

[[مراٺا]] دکن جي هڪ اهم سياسي ۽ فوجي قوت هئا.
[[ڇترپتي شواجي مهاراج|شواجي]] جي اڳواڻيءَ ۾ مراٺا طاقت سترهين صديءَ جي وچ ڌاري وڌڻ لڳي.
اورنگزيب جي حڪومت دوران مغلن ۽ مراٺن وچ ۾ مختلف مرحلن تي جنگيون ٿيون.
شواجي جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[سنڀاجي]] مراٺا اقتدار سنڀاليو.
1689ع ۾ سنڀاجي مغل فوجن جي هٿان گرفتار ٿيو ۽ اورنگزيب جي حڪم سان قتل ڪيو ويو.
بهرحال، سنڀاجي جي موت سان مراٺا مزاحمت ختم نه ٿي.
مراٺا اڳواڻن قلعي بندين، تيز فوجي حرڪتن، رسد تي حملن ۽ مقامي جغرافيائي حالتن مان فائدو وٺي مغل فوجن خلاف جدوجهد جاري رکي.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== دکن جي جنگين جا معاشي اثر ===

دکن جون ڊگهيون جنگيون مغل سلطنت جي خزاني تي وڏو بار بڻيون.
فوجن جي سارسنڀال، رسد، قلعي بندين ۽ نون فتح ڪيل علائقن جي انتظام لاءِ وسيع وسيلا گهربل هئا.
جنگين سبب ڪجهه علائقن ۾ زراعت، واپار ۽ مقامي آبادي متاثر ٿي.
مغل سلطنت جي فوجي توسيع سان گڏ منصبدارن ۽ جاگيردارن لاءِ مناسب آمدنيءَ وارن علائقن جي ورهاست جا مسئلا پڻ وڌيا.
مؤرخن انهن مسئلن کي ارڙهين صديءَ جي مغل سياسي بحران جي اهم سببن مان شمار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

== اورنگزيب جي دور ۾ مغل انتظام ==

=== منصبداري ۽ جاگيرداري نظام ===

{{Main|منصبداري نظام}}

اورنگزيب جي دور ۾ [[منصبداري نظام]] مغل فوجي ۽ انتظامي تنظيم جو اهم حصو رهيو.
منصبدارن کي سندن درجي، ذميوارين ۽ شاهي خدمت جي بنياد تي عهدن ۽ آمدنيءَ جا حق ڏنا ويندا هئا.
ڪيترن منصبدارن کي نقد پگهار بدران مخصوص علائقن جي محصول مان آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ جاگيرون ڏنيون وينديون هيون.
دکن ۾ مغل سلطنت جي توسيع سان منصبدارن جو تعداد ۽ سندن مالي ضرورتون وڌيون.
انهيءَ صورتحال ۾ مناسب آمدنيءَ وارين جاگيرن جي کوٽ ۽ جاگيرن جي ورهاست بابت تڪرار پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== زميني محصول ۽ زرعي معيشت ===

مغل سلطنت جي آمدنيءَ جو وڏو حصو زميني محصول مان حاصل ٿيندو هو.
زمين جي پيداوار، آبپاشيءَ جي سهولتن، فصلن ۽ مقامي حالتن موجب محصول وصول ڪرڻ جا مختلف طريقا استعمال ٿيندا هئا.
اورنگزيب جي دور ۾ مسلسل فوجي مهمن سبب محصولي آمدنيءَ جي اهميت وڌيڪ وڌي.
ڪجهه علائقن ۾ محصولي مطالبن ۽ مقامي مزاحمت سبب مغل انتظام کي ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب جي دور ۾ سنڌ ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي انتظامي حيثيت ===

اورنگزيب جي حڪومت دوران [[سنڌ]] مغل سلطنت جي سياسي ۽ محصولي نظام سان ڳنڍيل رهي.
سنڌ جا اهم مرڪز [[بکر]]، [[سيوهڻ]]، [[ٺٽو]] ۽ ٻيا شهر هئا.
مغل دور ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست مختلف مرحلن مان گذري ۽ ڪجهه علائقن جا لاڳاپا ملتان جي صوبائي انتظام سان پڻ رهيا.
سنڌ ۾ مغل حڪمرانيءَ جي نوعيت کي سمجهڻ لاءِ هر دور جي صوبائي ۽ سرڪاري حدن کي الڳ ڏسڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ٺٽو ۽ سامونڊي واپار ===

[[ٺٽو]] سترهين صديءَ ۾ سنڌ جو اهم واپاري، شهري ۽ دستڪاري مرڪز رهيو.
سنڌو درياهه ۽ ان جي شاخن وسيلي واپاري سامان جي آمدرفت ٿيندي هئي.
ٺٽي ۽ سنڌ جي سامونڊي بندرگاهن جا لاڳاپا هندستان جي ٻين علائقن ۽ هندي وڏي سمنڊ جي واپاري دنيا سان هئا.
مغل دور جي سنڌي معيشت ۾ ڪپڙي جي پيداوار، زرعي پيداوار، واپار ۽ مقامي دستڪاري اهم ڪردار ادا ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== سيوهڻ ۽ زرعي محصول ===

[[سيوهڻ]] سنڌ جي اهم تاريخي ۽ انتظامي مرڪزن مان هڪ هو.
مغل دور ۾ سيوهڻ جي مختلف زرعي علائقن ۾ زمين جي نوعيت ۽ آبپاشيءَ جي حالتن مطابق محصول وصول ڪرڻ جا طريقا استعمال ٿيندا هئا.
ڪجهه علائقن ۾ ''ضبط'' ۽ ٻين ۾ فصل جي حصيداريءَ تي ٻڌل ''بٽائي'' جهڙا طريقا رائج هئا.
ٺٽي جي علائقي ۾ پڻ فصل جي پيداوار مان رياستي حصو وصول ڪرڻ جا طريقا استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhRevenueStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=The Political Economic Origins and Development
 |journal=Pakistan Journal of Applied Economics
 |volume=32
 |issue=2
 |pages=227–243
 |year=2022
 |url=https://www.aerc.edu.pk/wp-content/uploads/2023/01/Research-Notes-AQDAS-AFZAL-VII.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌ ۾ مقامي سردارن ۽ مغل عملدارن جا لاڳاپا ===

سنڌ جي مغل دور جي تاريخ ۾ مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ لاڳاپا اهم رهيا.
انهن لاڳاپن ۾ ڪڏهن تعاون ۽ ڪڏهن فوجي مزاحمت پيدا ٿيندي هئي.
مغل حڪومت کي محصول وصول ڪرڻ، واپاري رستن جي حفاظت ۽ علائقائي انتظام برقرار رکڻ لاءِ مقامي قوتن سان معاملا ڪرڻا پوندا هئا.
''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي سترهين صديءَ جي سياسي ۽ سماجي حالتن بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي، جيتوڻيڪ اهو اورنگزيب جي حڪومت کان اڳ لکيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌ ۾ مغل اقتدار جي ڪمزوريءَ جا ابتدائي آثار ===

سترھين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ مغل سلطنت جي مرڪزي سياسي مسئلن جو اثر سنڌ تي پڻ پوڻ لڳو.
مقامي سردارن ۽ زميندارن جي طاقت، محصولي اختلاف ۽ صوبائي عملدارن جي انتظامي مسئلن مغل اقتدار لاءِ ڏکيائيون پيدا ڪيون.
بعد ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙا گهراڻي]] جي سياسي طاقت وڌڻ سان سنڌ ۾ مغل حڪومت جي عملي حيثيت تبديل ٿيندي وئي.
بهرحال، سنڌ ۾ مغل اقتدار جو زوال هڪ ڊگهو تاريخي عمل هو، جنهن کي صرف اورنگزيب جي حڪومت جي ڪنهن هڪ واقعي سان منسوب ڪرڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

== اورنگزيب جي آخري دور جا مسئلا ==

=== ڊگهي فوجي مهمن جو اثر ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت جي آخري ڏهاڪن جو وڏو حصو دکن ۾ گذاريو.
مراٺن خلاف فوجي مهمون جاري رهيون، پر مغل فوجن لاءِ فتح ڪيل علائقن تي مستقل ۽ اثرائتو ڪنٽرول برقرار رکڻ ڏکيو ثابت ٿيو.
قلعن تي قبضن ۽ فوجي ڪاميابين باوجود مراٺا مزاحمت مختلف صورتن ۾ جاري رهي.
انهن جنگين مغل فوج جي افرادي قوت، رسد ۽ مالي وسيلن تي وڏو دٻاءُ وڌو.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== صوبائي خودمختياريءَ جا رجحان ===

مرڪزي حڪومت جي ڊگهي فوجي مصروفيت سبب مختلف صوبن ۾ مقامي سياسي قوتن جي اهميت وڌڻ لڳي.
مغل انتظامي نظام اڃا وسيع هو، پر صوبائي حڪمرانن، منصبدارن ۽ مقامي زميندارن سان لاڳاپا وڌيڪ پيچيده ٿيندا ويا.
اهي مسئلا اورنگزيب جي وفات کان پوءِ وڌيڪ نمايان ٿيا ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ڪيترين علائقائي رياستن جي اڀار لاءِ پسمنظر فراهم ڪيائون.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جو مسئلو ===

اورنگزيب جي پٽن ۾ [[محمد معظم]]، جيڪو پوءِ [[بهادر شاهه پهريون]] جي لقب سان مشهور ٿيو، هڪ اهم شهزادو هو.
محمد معظم مختلف دورن ۾ شاهي انتظامي ذميواريون سنڀاليون.
اورنگزيب جي حڪومت دوران کيس سياسي شڪ شبهن سبب ڪجهه عرصي لاءِ قيد ۽ نگرانيءَ کي پڻ منهن ڏيڻو پيو.
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ تخت لاءِ جنگ شروع ٿي، جنهن ۾ محمد معظم ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب جي وفات (1707ع) ==

اورنگزيب 3 مارچ 1707ع تي دکن ۾ [[احمدنگر]] جي ڀرپاسي وفات ڪئي.
هو ڪنهن جنگ جي ميدان ۾ قتل نه ٿيو، پر وڏي عمر ۾ بيماريءَ کان پوءِ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
سندس مڙهه [[خلدآباد]] ۾ صوفي بزرگ [[زين الدين شيرازي]] جي درگاهه جي ويجهو دفنايو ويو.
اورنگزيب جو مقبرو مغل شهنشاهن جي ٻين ڪيترن وڏن مقبرن جي ڀيٽ ۾ سادو آهي.
سندس وفات کان پوءِ مغل شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي ۽ [[بهادر شاهه پهريون]] تخت حاصل ڪيو.

== اورنگزيب جي دور جو تاريخي جائزو ==

اورنگزيب جي حڪومت مغل سلطنت جي تاريخ ۾ سياسي ۽ فوجي توسيع جو هڪ اهم مرحلو هو.
هن دکن جي ٻن وڏين سلطنتن، بيجاپور ۽ گولڪنڊا، کي مغل اقتدار ۾ شامل ڪيو.
ساڳئي وقت سندس حڪومت ۾ مذهبي پاليسين، جزيي جي بحالي، ڪجهه عبادتگاهن خلاف ڪاررواين، سکن ۽ راجپوتن سان تڪرارن ۽ مراٺن خلاف ڊگهي جنگين سبب اهم سياسي ۽ سماجي اختلاف پيدا ٿيا.

مؤرخ [[جدو ناٿ سرڪار]] اورنگزيب جي مذهبي ۽ فوجي پاليسين کي مغل سلطنت جي ڪمزوريءَ سان ڳنڍي ٿو، جڏهن ته [[آڊري ٽرشڪي]] جهڙا جديد محقق سندس دور جي سياسي ۽ مذهبي حالتن جي وڌيڪ پيچيده تشريح پيش ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
[[جان ايف رچرڊس]] جي مغل سلطنت بابت تحقيق مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته مغل زوال کي سمجهڻ لاءِ فوجي توسيع، جاگيرداري نظام، محصولي مسئلن ۽ صوبائي سياست کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت هڪدم ختم نه ٿي، پر ارڙهين صديءَ ۾ ان جي مرڪزي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجندي وئي.

== اورنگزيب جي دور جا اهم واقعا ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #adc6d6;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''اورنگزيب عالمگير جي حڪومت: اهم واقعن جي وقتوار ترتيب'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1658ع
| [[ساموڳڙهه جي جنگ]]
| دارا شڪوه جي شڪست ۽ اورنگزيب جي اقتدار جو رستو هموار ٿيڻ
|-
| 1658ع
| شاهجهان جي نظربندي
| شاهي اقتدار جي منتقلي
|-
| 1659ع
| دارا شڪوه جو قتل
| جانشينيءَ جي اهم دعويدار جو خاتمو
|-
| 1661ع
| مراد بخش جو قتل
| شاهي خاندان جي سياسي مقابلي جو هڪ مرحلو ختم ٿيڻ
|-
| 1660ع واري ڏهاڪي
| صوفي سرمد جو قتل
| مذهبي ۽ سياسي تاريخ جو تڪراري واقعو
|-
| 1675ع
| [[گرو تيغ بهادر]] جي موت جي سزا
| مغل-سک لاڳاپن ۾ اهم موڙ
|-
| 1678ع–1679ع
| مارواڙ جي جانشينيءَ جو بحران
| راجپوتن سان تڪرار ۾ واڌ
|-
| 1679ع
| جزيي جي ٻيهر لاڳو ٿيڻ
| مذهبي ۽ محصولي پاليسيءَ ۾ اهم تبديلي
|-
| 1686ع
| [[بيجاپور سلطنت]] جي فتح
| عادل شاهي حڪومت جو خاتمو
|-
| 1687ع
| [[گولڪنڊا سلطنت]] جي فتح
| قطب شاهي حڪومت جو خاتمو
|-
| 1689ع
| [[سنڀاجي]] جي گرفتاري ۽ قتل
| مغل-مراٺا جنگين جو اهم واقعو
|-
| 1699ع
| [[خالصو]] جو قيام
| سک برادريءَ جي مذهبي ۽ اجتماعي تنظيم ۾ تبديلي
|-
| 1707ع
| اورنگزيب جي وفات
| مغل جانشينيءَ جي نئين جنگ ۽ سياسي بحران جي شروعات
|}

== اورنگزيب جي دور بابت اهم ماخذ ==

* {{cite book |last=Richards |first=John F. |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=9780521566032}}
* {{cite book |last=Truschke |first=Audrey |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |publisher=Stanford University Press |year=2017 |isbn=9781503602595}}
* {{cite book |last=Sarkar |first=Jadunath |title=History of Aurangzib |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons}}
* {{cite book |last=Asher |first=Catherine B. |last2=Talbot |first2=Cynthia |title=India Before Europe |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=9780521809047}}
* {{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975 |isbn=9780807812716}}
* {{cite book |author=Yusuf Mirak |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani |language=fa}}
* {{cite book |title=Sindh in the Mughal Empire (1591–1740) |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf |language=en}}</text>
      <sha1>l2dm6boqlo9y3a09ymzy0yos7oj34nu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424436</id>
      <parentid>424434</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:50:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166730" sha1="hsl2l3y3v5yph5kwyw1h3b9vhet9jcn" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox former country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = [[اوائلي جديد دور]]
| image_map = Joppen1907India1700a.jpg
| image_map_caption = لڳ ڀڳ 1700ع ۾ مغل سلطنت جي پکيڙ ڏيکاريندڙ تاريخي نقشو
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل 1526ع
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]]
| date_event3 = 5 نومبر 1556ع
| event4 = [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] جي وفات
| date_event4 = 1707ع
| event5 = [[نادر شاهه جو هندستان تي حملو]]
| date_event5 = 1739ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو ۽ [[بهادر شاهه ظفر]] جي جلاوطني
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| p2 = هندستان جون علائقائي رياستون
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي [[بادشاهت]]
| title_leader = [[مغل شهنشاهه|شهنشاهه]]
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[دهلي]]، [[فتح پور سيڪري]] ۽ [[لاهور]] مختلف دورن ۾
| official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] (درباري ۽ انتظامي)
| common_languages = [[چغتائي ٻولي|چغتائي ترڪي]]، [[هندستاني ٻولي|هندستاني]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = [[اسلام]] (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = [[رپيو]]، دام ۽ ٻيا سڪا
| today = [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جا ڪجهه حصا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'')، جنهن کي '''مغليه سلطنت'''، '''تيموري سلطنت''' ۽ '''گورڪاني سلطنت''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڏکڻ ايشيا]] جي هڪ وڏي اوائلي جديد سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 21 اپريل 1526ع تي [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هيءَ سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;&gt;{{cite book
 |last=Stein
 |first=Burton
 |title=A History of India
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |year=2010
 |isbn=9781405195096
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg|thumb|left|200px|[[ظهيرالدين محمد بابر]] جو سترهين صديءَ ۾ تيار ڪيل تصويري خاڪو. بابر مغل سلطنت جو باني هو.]]

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي. تنهن هوندي به 1540ع کان 1555ع تائين اتر هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. 1555ع ۾ [[همايون]] دهليءَ ۾ مغل حڪومت بحال ڪئي. سندس جانشين [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ سلطنت جي انتظامي، فوجي ۽ سياسي بنيادن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين ڏکڻ ايشيا جي وڏين سياسي طاقتن مان هڪ رهي. سترهين صديءَ ۾ سندس علائقائي اثر اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ماٿريءَ کان اوڀر ۾ [[بنگال]] ۽ [[آسام]] جي ڀرپاسي تائين، اتر ۾ [[ڪشمير]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن کان ڏکڻ ۾ [[دکن]] تائين پکڙيل هو. سلطنت جي حدن ۽ سڌي انتظامي اختيار جي نوعيت مختلف دورن ۽ علائقن ۾ بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;/&gt;

[[اورنگزيب عالمگير]] جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. تنهن هوندي به ڊگهيون جنگيون، فوجي خرچ، صوبائي سياسي اختلاف ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا. 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سلطنت جي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

ارڙهين صديءَ ۾ [[مراٺا سلطنت|مراٺن]]، [[سک]] قوتن، خودمختيار صوبائي حڪمرانن ۽ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي عروج مغل شهنشاهن جي حقيقي اقتدار کي محدود ڪيو. 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي حملي پڻ سلطنت کي وڏو سياسي ۽ مالي نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858|هندستان جي حڪومت بابت قانون]] وسيلي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمراني ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪومت شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جا نالا ==

=== تيموري سلطنت ===

بابر ۽ سندس جانشينن جو تعلق [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان هو. انهيءَ سبب مغل شاهي خاندان پنهنجي سياسي مشروعيت لاءِ [[امير تيمور]] جي نسب ۽ حڪمرانيءَ جي روايتن کي اهميت ڏيندو هو. همعصر ۽ بعد وارن فارسي ماخذن ۾ هن گهراڻي ۽ ان جي حڪومت لاءِ تيموري نسبت استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;Avari2013&quot;&gt;{{cite book
 |last=Avari
 |first=Burjor
 |title=Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent
 |publisher=Routledge
 |year=2013
 |isbn=9780415580618
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل شاهي خاندان جي تاريخي سڃاڻپ ۾ وچ ايشيائي ترڪ-منگول روايتون، فارسي درٻاري ثقافت ۽ هندستاني سياسي ۽ سماجي ماحول گڏجي اثرانداز ٿيا. ان ڪري سلطنت کي رڳو هڪ نسلي يا ثقافتي سڃاڻپ تائين محدود ڪرڻ تاريخي لحاظ کان مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2002
 |isbn=9780521522915
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گورڪاني سلطنت ===

مغل حڪمران گهراڻي لاءِ '''گورڪاني''' يا '''گورڪانيان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. ''گورڪان''، منگولي لفظ ''ڪورگان'' (''kürägän'') جي فارسي صورت آهي، جنهن جي معنيٰ '''داماد''' آهي. اهو لقب تيمور جي چنگيزي خاندان سان شاديءَ واري نسبت سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Thackston2&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |editor-last=Thackston
 |editor-first=Wheeler M.
 |title=The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor
 |publisher=Modern Library
 |location=New York
 |year=2002
 |isbn=9780375761379
 |page=xlvi
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گورڪاني نسبت مغل شاهي خاندان جي سياسي سڃاڻپ جو اهم حصو هئي. ان نسبت سان تيموري ۽ چنگيزي حڪمرانيءَ جي روايتن سان لاڳاپو ظاهر ڪيو ويندو هو.

=== مغل يا مغول ===

'''مغل''' لفظ [[منگول]] جي عربي ۽ فارسي صورتن مان نڪتل آهي. يورپي لکتن ۾ مغل حڪمرانن لاءِ ''Mogul'' ۽ ''Mughal'' جهڙا لفظ استعمال ٿيا، جيڪي پوءِ تاريخ نويسيءَ ۾ عام ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Hodgson&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hodgson
 |first=Marshall G. S.
 |title=The Venture of Islam
 |volume=3
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2009
 |isbn=9780226346885
 |page=62
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مغل حڪمران گهراڻي جو نسبي تعلق چنگيزي روايتن سان پڻ هو، پر ان جي درٻاري، ادبي ۽ انتظامي ثقافت تي فارسي ۽ تيموري اثر تمام گهرا هئا.

=== هندستان ۽ سلطنتِ هندستان ===

مغل دور جي سياسي ۽ انتظامي لکتن ۾ '''هندستان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. [[آئينِ اڪبري]] ۽ ٻين فارسي ماخذن ۾ هندستان کي جاگرافيائي، سياسي ۽ انتظامي مفهوم ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Vanina2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Vanina
 |first=Eugenia
 |title=Medieval Indian Mindscapes: Space, Time, Society, Man
 |publisher=Primus Books
 |year=2012
 |isbn=9789380607191
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سياسي اصطلاحن ۾ ''سلطنتِ هندستان''، ''مملڪت'' ۽ ''قلمرو'' جهڙا لفظ پڻ ملن ٿا. خاص طور ارڙهين صديءَ جي سياسي لکتن ۾ ''سلطنتِ هندستان'' جو تصور مرڪزي شهنشاهي اقتدار ۽ مختلف صوبائي حڪومتن جي لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.

=== نالن جو تقابلي جائزو ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a9bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل سلطنت جا تاريخي ۽ رائج نالا'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | ٻولي يا پسمنظر
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي مفهوم
|-
| '''مغل سلطنت'''
| جديد سنڌي ۽ انگريزي تاريخ نويسي
| ڏکڻ ايشيا ۾ تيموري اصل جي حڪمران گهراڻي جي سلطنت
|-
| '''مغليه سلطنت'''
| اردو ۽ سنڌي استعمال
| مغل سلطنت جو متبادل رائج نالو
|-
| '''تيموري سلطنت'''
| شاهي خانداني نسبت
| امير تيمور جي نسل ۽ سياسي ورثي سان لاڳاپو
|-
| '''گورڪاني سلطنت'''
| فارسي ۽ تيموري روايت
| گورڪاني شاهي گهراڻي جي نسبت
|-
| '''سلطنتِ هندستان'''
| فارسي سياسي ۽ انتظامي اصطلاح
| هندستان ۾ شهنشاهي حڪمراني ۽ ان جو قلمرو
|-
| '''Mughal Empire'''
| انگريزي
| جديد عالمي تاريخ نويسيءَ ۾ عام نالو
|}

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

=== بابر جو خانداني ۽ سياسي پسمنظر ===

[[ظهيرالدين محمد بابر]] وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] [[فرغانه]] جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو. پيءُ جي پاسي کان بابر جو تعلق ترڪ بڻيل [[برلاس]] قبيلي سان هو، جڏهن ته ماءُ جي پاسي کان سندس نسب چنگيزي خاندان سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;/&gt;

بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ فرغانه ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. هن سمرقند تي مختلف وقتن تي قبضو ڪيو، پر [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪ قوتن جي عروج سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.

وچ ايشيا ۾ سياسي ۽ فوجي ناڪامين کان پوءِ بابر ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪري اتي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

ڪابل سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. هن اتان افغانستان جي ٻين علائقن، پنجاب ۽ اتر هندستان ڏانهن مهمون منظم ڪيون.

=== هندستان ڏانهن پيشقدمي ===

[[سلطنت دهلي]] جي آخري لوڌي حڪمران [[ابراهيم لوڌي]] جي دور ۾ افغان اميرن ۽ صوبائي سردارن وچ ۾ سياسي اختلاف وڌيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا ۽ ابراهيم لوڌي خلاف سندس مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

انهن رابطن بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا پيدا ڪيا. تنهن هوندي به بابر جي هندستاني مهمن کي رڳو دولت خان جي دعوت جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن، پنجاب بابت اڳوڻن ارادن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

بابر پنهنجي فوج ۾ گھوڙيسوار دستن، بارودي هٿيارن ۽ ميداني توپخاني کي گڏيل حڪمت عمليءَ تحت استعمال ڪيو. وچ ايشيا جي جنگي تجربن سندس فوجي تنظيم ۽ حڪمت عمليءَ تي اثر وڌو.

=== پاڻي پت جي پهرين جنگ (1526ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}}

21 اپريل 1526ع تي بابر جي فوج ۽ ابراهيم لوڌي جي فوج وچ ۾ [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ فيصلائتي جنگ لڳي.

بابر پنهنجي فوجي صف بنديءَ ۾ توپخاني، بندوق بردار دستن، رڪاوٽن ۽ گھوڙيسوار حملي جي حڪمت عملين کي استعمال ڪيو. سندس فوج ۾ عثماني جنگي طريقن کان واقف توپچي پڻ شامل هئا.

ابراهيم لوڌي جي فوج ۾ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گھوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي شامل هئا. بابر جي فوج لوڌي فوج کي شڪست ڏني ۽ ابراهيم لوڌي جنگ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جنگ ۾ بارودي هٿيارن ۽ فوجي تنظيم اهم ڪردار ادا ڪيو. بهرحال، اها دعويٰ ته ابراهيم لوڌي جي فوج بابر کان لازمي طور ڏهه ڀيرا وڏي هئي، يا سندس شڪست جو اڪيلو سبب توپن جي آواز کان هاٿين جو ڀڄڻ هو، احتياط سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ فوجي تعداد ۽ جنگ جي تفصيلن بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر [[دهلي]] ۽ [[آگرو|آگري]] تي قبضو ڪيو. آگرو نئين مغل حڪومت جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== خانوا، چنديري ۽ گهاگهرا جون جنگيون ===

{{Main|خانوا جي جنگ}}

پاڻي پت جي فتح باوجود بابر جي حڪومت کي اتر هندستان جي ٻين طاقتور حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

1527ع ۾ [[ميواڙ]] جي حڪمران [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ ۾ راجپوت اتحاد ۽ بابر جي فوج وچ ۾ [[خانوا جي جنگ]] لڳي. راڻا سانگا اتر هندستان جي اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻن مان هڪ هو.

خانوا جي جنگ ۾ بابر جي فوج راجپوت اتحاد کي شڪست ڏني. ان فتح سان مغل اقتدار کي وڌيڪ استحڪام مليو.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hooja
 |first=Rima
 |title=A History of Rajasthan
 |publisher=Rupa
 |year=2006
 |isbn=9788129115010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1528ع ۾ بابر [[چنديري]] جي مهم هلائي ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ذريعي افغان مخالف قوتن کي شڪست ڏني.

انهن جنگين سان اتر هندستان ۾ مغل اقتدار جي فوجي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ مدد ملي، پر مقامي سردارن ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== بابر جي وفات ۽ جانشيني ===

بابر 26 ڊسمبر 1530ع تي آگري ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.

بابر کي شروعات ۾ آگري ۾ دفنايو ويو هو. بعد ۾ سندس مڙهه ڪابل منتقل ڪيو ويو، جتي [[باغ بابر]] ۾ سندس مقبرو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

بابر جي حڪومت هندستان ۾ رڳو چار سال هلي، پر هن هڪ اهڙي شاهي گهراڻي جو بنياد رکيو جنهن جي سياسي ۽ ثقافتي ورثي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Humayun detail.jpg|thumb|right|200px|[[همايون]] جو تصويري خاڪو، جيڪو سترهين صديءَ جي مغل مصوريءَ سان تعلق رکي ٿو.]]

=== همايون جي ابتدائي حڪومت (1530ع–1540ع) ===

[[نصيرالدين محمد همايون]] 1530ع ۾ پنهنجي والد بابر جي وفات کان پوءِ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

همايون جي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ مغل سلطنت جا انتظامي ۽ فوجي بنياد اڃا مڪمل طور مضبوط نه ٿيا هئا. سندس ڀائرن، خاص طور [[ڪامران مرزا]]، جي سياسي مفادن ۽ مختلف علائقن ۾ افغان قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو '''فريد خان''' هو.

فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت، انتظامي صلاحيت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

{{Main|شير شاهه سوري|چوسا جي جنگ|قنوج جي جنگ}}

1539ع ۾ [[چوسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.

1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي. انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي دهلي ۽ آگري جو اقتدار ڇڏڻو پيو.

شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪري [[سوري سلطنت]] جو بنياد وڌو. اهڙيءَ طرح 1540ع کان 1555ع تائين مغل حڪومت جي تسلسل ۾ سياسي وقفو پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا انتظامي ۽ مالياتي سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.

هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.

زميني محصول جي وصولي، رستن جي حفاظت ۽ فوجي نگرانيءَ کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف انتظامي قدم کنيا ويا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرانڊ ٽرنڪ روڊ ===

{{Main|گرانڊ ٽرنڪ روڊ}}

شير شاهه سوري پنهنجي دور ۾ قديم واپاري ۽ فوجي رستن جي مرمت، توسيع ۽ انتظام تي ڌيان ڏنو.

انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ '''[[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]]''' پڻ شامل هو، جنهن کي سنڌي ۽ اردوءَ ۾ '''جرنيلي سڙڪ''' به چيو ويندو آهي.

هيءُ رستو ڏکڻ ايشيا جي قديم مواصلاتي رستن جي هڪ ڊگهي تاريخ سان لاڳاپيل هو. [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ پڻ اتر هندستان ۾ ڊگها شاهي ۽ واپاري رستا موجود هئا. تنهنڪري گرانڊ ٽرنڪ روڊ کي مڪمل طور شير شاهه سوري جي نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.

شير شاهه جي دور ۾ رستن جي مرمت، سرائن جي تعمير، مسافرن ۽ واپاري قافلن لاءِ سهولتن ۽ ٽپال جي انتظام کي اهميت ڏني وئي. بعد ۾ مغل ۽ برطانوي دورن ۾ انهن رستن کي وڌيڪ ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مشهور اردو صحافي ۽ ليکڪ [[رضا علي عابدي]] پنهنجي سفرنامي '''جرنيلي سڙڪ''' ۾ هن تاريخي رستي سان لاڳاپيل مختلف شهرن، آبادين ۽ تاريخي ماڳن جو ذڪر ڪيو آهي.

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.
همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.
1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.
15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.
همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.
فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== شير شاهه جي وفات ۽ سوري گهراڻي جا اختلاف ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.

سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] تخت نشين ٿيو ۽ 1554ع تائين حڪومت ڪئي.

اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا. مختلف افغان سردارن ۽ شاهي دعويدارن وچ ۾ اقتدار لاءِ تڪرار وڌيا.

انهن اختلافن سبب اتر هندستان ۾ سوري حڪومت جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي (1555ع) ===

همايون سوري گهراڻي جي سياسي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو.

سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني. انهيءَ فتح کان پوءِ همايون دهليءَ ۾ مغل اقتدار بحال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

همايون جي واپسيءَ کي مغل سلطنت جي تاريخ ۾ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان 1540ع کان جاري سوري اقتدار جو وقفو ختم ٿيو.

=== همايون جي وفات (1556ع) ===

همايون پنهنجي ٻيهر حاصل ڪيل سلطنت تي گهڻو عرصو حڪومت نه ڪري سگهيو.

1556ع ۾ هو دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر]] تخت نشين ٿيو. اڪبر جي ننڍي عمر سبب حڪومت جي شروعاتي دور ۾ [[بيرم خان]] سندس سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ بڻيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== بابر کان اڪبر تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جي قيام ۽ بحاليءَ جا اهم واقعا (1483ع–1556ع)'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1483ع
| [[بابر]] جي پيدائش
| تيموري گهراڻي جي مستقبل جي بانيءَ جو جنم
|-
| 1504ع
| بابر جو ڪابل تي قبضو
| ڪابل بابر جي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻيو
|-
| 1526ع
| [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| ابراهيم لوڌي جي شڪست ۽ مغل سلطنت جو بنياد
|-
| 1527ع
| [[خانوا جي جنگ]]
| راڻا سانگا جي اتحاد خلاف بابر جي فتح
|-
| 1528ع
| چنديري جي مهم
| وچ هندستان ۾ مغل فوجي اثر جي واڌ
|-
| 1529ع
| گهاگهرا جي جنگ
| افغان مخالف قوتن خلاف بابر جي ڪاميابي
|-
| 1530ع
| بابر جي وفات
| همايون جي تخت نشيني
|-
| 1539ع
| [[چوسا جي جنگ]]
| شير شاهه سوري جي همايون خلاف فتح
|-
| 1540ع
| [[قنوج جي جنگ]]
| همايون جي شڪست ۽ سوري گهراڻي جو اقتدار
|-
| 1542ع
| [[عمرڪوٽ]] ۾ اڪبر جي پيدائش
| سنڌ ۽ مغل شاهي تاريخ جو اهم گڏيل واقعو
|-
| 1545ع
| شير شاهه سوري جي وفات
| اسلام شاهه سوري جي جانشيني
|-
| 1554ع
| اسلام شاهه سوري جي وفات
| سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا تڪرار
|-
| 1555ع
| همايون جي واپسي
| دهليءَ ۾ مغل اقتدار جي بحالي
|-
| 1556ع
| همايون جي وفات
| اڪبر جي تخت نشيني
|}

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر اعظم}}

[[فائل:Akbar hunting in an enclosure.jpg|thumb|کاٻو|250px|[[اڪبر اعظم]] جي دور جي مغل مصوري، جنهن ۾ شاهي شڪار جو منظر ڏيکاريل آهي.]]

'''جلال الدين محمد اڪبر''' (حڪومت: 1556ع–1605ع) مغل سلطنت جي اهم ۽ اثرائتن حڪمرانن مان هڪ هو. هو [[همايون]] ۽ [[حميده بانو بيگم]] جو پٽ هو، جنهن جي پيدائش 15 آڪٽوبر 1542ع تي [[سنڌ]] جي تاريخي شهر [[عمرڪوٽ]] ۾ ٿي. همايون ان وقت [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ جلاوطنيءَ واري زندگي گذاري رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Ballhatchet
 |first=Kenneth A.
 |title=Akbar
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |url=https://www.britannica.com/biography/Akbar
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1556ع ۾ همايون جي وفات کان پوءِ اڪبر ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو. سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست، فوجي اڳواڻ ۽ انتظامي صلاحڪار طور اهم ڪردار ادا ڪيو. بيرم خان جي مدد سان مغل حڪومت پنهنجي مخالف قوتن خلاف فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون ۽ اتر هندستان ۾ اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي ٻي جنگ (1556ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي ٻي جنگ}}

همايون جي وفات کان پوءِ اتر هندستان ۾ مغل اقتدار ٻيهر خطري ۾ پئجي ويو. سوري دور جي سياسي اختلافن مان فائدو وٺندي [[هيمو]]، جيڪو افغان حڪمران [[عادل شاهه سوري]] جي انتظام ۾ اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو، دهليءَ تي قبضو ڪيو.
5 نومبر 1556ع تي [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ هيمو جي فوج ۽ اڪبر جي فوج وچ ۾ جنگ لڳي. مغل فوج جي قيادت ۾ بيرم خان اهم ڪردار ادا ڪيو.
جنگ دوران هيمو زخمي ٿيو ۽ سندس فوج جي صفن ۾ انتشار پيدا ٿيو. نتيجي ۾ مغل فوج ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ فتح سان اڪبر جي حڪومت لاءِ دهلي ۽ اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪرڻ جا موقعا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
پاڻي پت جي ٻي جنگ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ فيصلائتو واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان همايون جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران کي منهن ڏيڻ ۾ مدد ملي.

=== بيرم خان جي سرپرستي ۽ اڪبر جو ذاتي اقتدار ===

بيرم خان اڪبر جي شروعاتي حڪومت ۾ وڏي سياسي ۽ فوجي اثر جو مالڪ هو. هن مغل اقتدار جي بحاليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر وقت گذرڻ سان شاهي درٻار ۾ سندس اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيا.
1560ع ۾ اڪبر بيرم خان جي سرپرستي ختم ڪري حڪومت جا معاملا پنهنجي هٿ ۾ وٺڻ شروع ڪيا. بيرم خان کي حج تي وڃڻ جي اجازت ڏني وئي، پر سفر دوران 1561ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
بيرم خان جي سرپرستيءَ جي خاتمي کان پوءِ اڪبر شاهي درٻار، فوج ۽ صوبائي انتظام تي پنهنجو سڌو اختيار وڌايو.

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر پنهنجي ڊگهي حڪومت دوران جنگ، سفارتڪاري، سياسي ٺاهه ۽ مقامي حڪمرانن سان اتحاد وسيلي مغل سلطنت جي حدن کي وڏي پيماني تي وڌايو.

سندس دور ۾ [[مالوا]]، [[گجرات]]، [[بنگال]]، [[ڪشمير]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ دکن جي ڪجهه علائقن تي مغل اقتدار قائم ٿيو يا وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

مغل سلطنت جي توسيع هڪ ئي فوجي مهم جو نتيجو نه هئي، پر ڪيترن ڏهاڪن تائين هلندڙ جنگين، انتظامي قدمن ۽ سياسي لاڳاپن جو نتيجو هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5c9d7;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''اڪبر جي دور ۾ اهم فوجي مهمون ۽ علائقائي توسيع'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | اهم واقعو
|-
| 1561ع
| [[مالوا]]
| مغل فوج جي مهم ۽ مالوا تي اقتدار قائم ڪرڻ
|-
| 1562ع کان پوءِ
| [[راجپوتانا]]
| ڪجهه راجپوت حڪمرانن سان سياسي ۽ شاهي اتحاد
|-
| 1568ع
| [[چتوڙڳڙهه]]
| چتوڙ جي قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1569ع
| [[رنٿمبور قلعو]]
| اهم راجپوت قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1572ع–1573ع
| [[گجرات]]
| گجرات جي فتح ۽ مغل انتظام جي توسيع
|-
| 1574ع–1576ع
| [[بهار]] ۽ [[بنگال]]
| افغان مخالف قوتن خلاف فوجي مهمون
|-
| 1585ع–1586ع
| [[ڪشمير]]
| ڪشمير ۾ مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1591ع–1592ع
| [[سنڌ]]
| [[مرزا جاني بيگ]] سان جنگيون ۽ ڏکڻ سنڌ جي مغل اقتدار هيٺ اچڻ
|-
| 1595ع
| [[قنڌار]]
| قنڌار جو مغل اقتدار ۾ اچڻ
|-
| 1595ع–1601ع
| [[دکن]]
| احمدنگر، برار ۽ ٻين دکني علائقن ۾ فوجي مهمون
|}

=== راجپوت رياستن سان لاڳاپا ===

{{Main|مغل-راجپوت لاڳاپا}}

اڪبر جي سياسي حڪمت عمليءَ ۾ [[راجپوت]] حڪمرانن سان لاڳاپا خاص اهميت رکندا هئا. [[راجپوتانا]]، جيڪو گهڻو ڪري موجوده [[راجسٿان]] سان لاڳاپيل آهي، ڪيترين ننڍين ۽ وڏين رياستن تي مشتمل هو.
اڪبر انهن رياستن سان مختلف طريقن سان لاڳاپا قائم ڪيا. ڪجهه حڪمرانن سان شاهي شاديون، سياسي معاهدا ۽ فوجي اتحاد ڪيا ويا، جڏهن ته ٻين خلاف فوجي مهمون هلايون ويون.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;
[[آمير]] جي ڪڇواها راجپوت خاندان سان مغلن جا لاڳاپا خاص طور اهم هئا. انهيءَ خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۽ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي پهتا.
اڪبر جي زالن مان هڪ، جيڪا بعد جي تاريخي روايتن ۾ [[مريم الزماني]] جي نالي سان مشهور آهي، آمير جي راجپوت حڪمران خاندان سان تعلق رکندي هئي. سندس پٽ شهزادو سليم پوءِ [[جهانگير]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مغل-راجپوت اتحاد سبب راجپوت اميرن کي مغل انتظام ۽ فوج ۾ اهم مقام مليو. ان سان گڏ مغل درٻار جي ثقافت، مصوري، لباس ۽ فن تعمير ۾ مختلف مقامي روايتن جو اثر وڌيو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;&gt;{{cite book
 |last=Eaton
 |first=Richard M.
 |title=India in the Persianate Age: 1000–1765
 |publisher=University of California Press
 |year=2019
 |isbn=9780520325128
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به سموريون راجپوت رياستون مغل اقتدار جون حامي نه بڻيون. [[ميواڙ]] جي حڪمران [[مهارانا پرتاپ]] اڪبر جي سياسي بالادستي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.
1576ع ۾ [[هلدي گهاٽي جي جنگ]] مغل فوج ۽ مهارانا پرتاپ جي فوج وچ ۾ لڳي. مغل فوج جي قيادت [[راجا مان سنگهه]] ڪئي. جنگ ۾ مغل فوج ميدان تي غالب رهي، پر مهارانا پرتاپ جي مزاحمت ختم نه ٿي ۽ ميواڙ ۾ جدوجهد جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;

=== جاٽ ۽ ٻين مقامي گروهن سان لاڳاپا ===

مغل سلطنت جي استحڪام ۾ مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، واپاري برادرين ۽ فوجي گروهن سان لاڳاپن جو پڻ اهم ڪردار هو.
[[پنجاب]] ۽ اتر هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ [[جاٽ]] زميندار ۽ قبيلائي گروهه مغل انتظام سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکندا هئا. ڪجهه مقامي سردارن کي جاگيرون ۽ انتظامي ذميواريون مليون، جڏهن ته ٻين گروهن سان محصول، زمين ۽ سياسي اختيارن بابت تڪرار پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
ڪجهه نوآبادياتي دور جي قبيلائي لکتن ۾ ''اڪبري جاٽ''، ''جهانگيري جاٽ'' ۽ ٻين نالن سان مقامي سماجي درجن جو ذڪر ملي ٿو. اهڙن نالن کي سموري جاٽ برادريءَ جي هڪجهڙي تاريخي حيثيت جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاص علائقائي ۽ سماجي روايتن سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Ibbetson1990&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ibbetson
 |first=Denzil
 |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province
 |publisher=Asian Educational Services
 |year=1990
 |isbn=9788120605053
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انتظامي نظام جي تنظيم ===

اڪبر مغل سلطنت جي مرڪزي ۽ صوبائي انتظام کي وڌيڪ منظم ڪيو. سندس دور ۾ فوجي خدمت، درٻاري عهدا، محصول جي وصولي ۽ صوبائي حڪمرانيءَ لاءِ نسبتاً منظم ضابطا اختيار ڪيا ويا.
[[ابوالفضل علامي]] جي تصنيف ''[[آئينِ اڪبري]]'' اڪبر جي انتظامي نظام بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل انتظام ۾ شهنشاهه مرڪزي اقتدار جو سرچشمو هو. صوبن ۾ شاهي نمائندا، فوجي عملدار، محصول گڏ ڪندڙ ۽ عدالتي اختيار رکندڙ اهلڪار مقرر ڪيا ويندا هئا.

=== منصبداري نظام ===

{{Main|منصبداري نظام}}

اڪبر جي دور ۾ '''منصبداري نظام''' کي وڌيڪ منظم صورت ڏني وئي. ''منصب'' مان مراد سرڪاري درجو يا عهدو هو.
منصبدارن کي سندن درجي مطابق فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون وينديون هيون. منصب جو درجو عهديدار جي درٻاري حيثيت، پگهار ۽ فوجي ذميوارين سان لاڳاپيل هوندو هو.
مغل منصبداري نظام ۾ بعد ۾ '''ذات''' ۽ '''سوار''' جا درجا نمايان ٿيا. ''ذات'' عهديدار جي ذاتي درجي ۽ حيثيت کي ظاهر ڪندو هو، جڏهن ته ''سوار'' گھوڙيسوار فوج سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ وظيفن جي حساب ۾ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
منصبداري نظام جو مقصد مختلف نسلي، مذهبي ۽ علائقائي پسمنظر رکندڙ اميرن کي شاهي خدمت جي هڪ گڏيل انتظامي ڍانچي ۾ شامل ڪرڻ هو.

=== صوبائي انتظام ===

مغل سلطنت کي وڏن انتظامي صوبن ۾ ورهايو ويو، جن کي '''صوبا''' سڏيو ويندو هو.
هر صوبي ۾ شاهي انتظام لاءِ مختلف عملدار مقرر ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ '''صوبيدار'''، '''ديوان'''، '''بخشي'''، '''قاضي''' ۽ ٻيا اهلڪار شامل هئا.
صوبيدار عام طور سياسي ۽ فوجي انتظام سان لاڳاپيل هوندو هو، جڏهن ته ديوان مالياتي انتظام ۽ محصول جي نگراني ڪندو هو.
صوبن جي اندر '''سرڪار''' ۽ '''پرڳڻو''' جهڙا ننڍا انتظامي يونٽ موجود هئا. مختلف دورن ۾ انهن يونٽن جون حدون ۽ انتظامي حيثيت بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== مالياتي ۽ زميني محصول جا سڌارا ===

اڪبر جي دور ۾ زمين جي پيداوار ۽ محصول جي تعين کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ سڌارا ڪيا ويا.
انهن سڌارن سان [[راجا ٽوڊر مل]] جو نالو خاص طور ڳنڍيل آهي. زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار، اگهن ۽ گذريل سالن جي حسابن کي محصول جي تعين ۾ اهميت ڏني وئي.
'''دهسالا''' نظام تحت ڪيترن علائقن ۾ پيداوار ۽ اگهن جي ڏهن سالن جي حسابن مان اوسط ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
بهرحال، اهو نظام سموري سلطنت ۾ هڪجهڙي صورت ۾ لاڳو نه هو. مختلف علائقن ۾ محصول جي وصوليءَ جا طريقا زميني حالتن، فصلن ۽ مقامي روايتن مطابق بدلجندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== واپار ۽ معاشي سرگرميون ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جي سياسي استحڪام ۽ وڏين منڊين جي گڏجڻ سبب واپار ۽ شهري معاشي سرگرمين کي هٿي ملي.
[[آگرو]]، [[لاهور]]، [[دهلي]]، [[احمد آباد]] ۽ [[فتح پور سيڪري]] جهڙا شهر اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هئا.
سلطنت جي مختلف علائقن مان ڪپهه، ڪپڙو، اناج، مصالحا، ڌاتوءَ جون شيون ۽ ٻيو سامان واپار ذريعي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچندو هو.
سمنڊ رستي واپار ۾ [[گجرات]] ۽ [[بنگال]] جي بندرگاهن جو خاص ڪردار هو. مغل دور ۾ ڏکڻ ايشيا جا واپاري نيٽ ورڪ [[هندي سمنڊ]] جي ٻين علائقن سان پڻ ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== مذهبي پاليسي ۽ رواداري ===

اڪبر جي دور جي مذهبي پاليسي مغل تاريخ جو اهم موضوع آهي.
هن مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا. 1563ع ۾ هندو زيارتين تي لاڳو زيارت محصول ۽ 1564ع ۾ غير مسلم رعيت تي لاڳو [[جزيه]] ختم ڪرڻ سندس اهم قدمن مان هئا.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
اڪبر جي درٻار ۾ مسلمان، هندو، جين، عيسائي ۽ زرتشتي مذهبي عالمن ۽ مفڪرن سان بحث مباحثا ٿيندا هئا.
[[فتح پور سيڪري]] ۾ قائم ڪيل '''عبادت خانو''' اهڙن بحثن جو اهم مرڪز هو.
اڪبر جي مذهبي سوچ ۾ مختلف عقيدن کي سمجهڻ ۽ حڪمرانيءَ ۾ مذهبي فرقن کان مٿانهين سياسي وفاداري پيدا ڪرڻ جون ڪوششون نمايان هيون.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صلح ڪل ===

اڪبر جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل '''صلح ڪل''' جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي گروهن سان وسيع سياسي هم آهنگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.
هن تصور تحت حڪمران لاءِ رعايا سان انصاف، امن ۽ مختلف عقيدن سان لاڳاپيل ماڻهن کي انتظام ۾ شامل ڪرڻ کي اهميت ڏني وئي.
مغل درٻار ۾ ڪيترن هندو ۽ راجپوت اميرن کي اعليٰ فوجي ۽ انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو ويو.
تنهن هوندي به اڪبر جي پاليسيءَ کي جديد معنائن ۾ مڪمل سيڪيولر رياست جي قيام جي برابر سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جو سياسي ۽ مذهبي ماحول جديد قومي رياستن کان مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== دين الاهي يا توحيد الاهي ===

{{Main|دين الاهي}}

اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي تجربن سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.
1582ع جي لڳ ڀڳ اڪبر جي درٻار ۾ هڪ محدود روحاني ۽ اخلاقي سلسلي جو تصور اڀريو، جنهن ۾ شهنشاهه سان ذاتي وفاداري ۽ مخصوص اخلاقي اصولن کي اهميت ڏني وئي.
هن سلسلي ۾ شامل ماڻهن جو تعداد محدود هو. اهو عام رعيت لاءِ لازمي مذهب نه بڻيو ۽ نه ئي ان کي سموري مغل سلطنت جو سرڪاري مذهب قرار ڏئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== ادب، مصوري ۽ علم جي سرپرستي ===

اڪبر جي دور ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي، مصوري ۽ علمي ترجمن کي وڏي سرپرستي ملي.
[[ابوالفضل علامي]] اڪبر جي درٻار جو اهم عالم ۽ مؤرخ هو. سندس تصنيفون '''[[اڪبرنامو]]''' ۽ '''[[آئينِ اڪبري]]''' مغل سلطنت جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي تاريخ جا اهم ماخذ آهن.
اڪبر جي دور ۾ سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي ڪجهه اهم ڪتابن جا فارسي ترجما پڻ ڪرايا ويا.
انهن ترجمن مان '''رزم نامو'''، يعني [[مهاڀارت]] جو فارسي ترجمو، خاص اهميت رکي ٿو.
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني روايتن جو ميلاپ وڌيڪ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 27 آڪٽوبر 1605ع تي وفات ڪئي. کيس آگري جي ڀرپاسي [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ شهزادو سليم '''نورالدين محمد جهانگير''' جي لقب سان تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;


== جهانگير جو دور (1605ع–1627ع) ==

{{Main|جهانگير}}

[[نورالدين محمد جهانگير]] (30 آگسٽ 1569ع – 28 آڪٽوبر 1627ع) مغل سلطنت جو چوٿون شهنشاهه هو، جنهن 1605ع کان 1627ع تائين حڪومت ڪئي. سندس پيدائشي نالو '''سليم''' هو. هو [[اڪبر اعظم]] ۽ سندس راجپوت زال [[مريم الزماني]] جو پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Mohammada&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohammada
 |first=Malika
 |title=The Foundations of the Composite Culture in India
 |publisher=Aakar Books
 |year=2007
 |isbn=9788189833183
 |page=300
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilbert2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Gilbert
 |first=Marc Jason
 |title=South Asia in World History
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2017
 |isbn=9780199760343
 |page=79
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جهانگير جو دور مغل سلطنت جي سياسي تسلسل، درٻاري ثقافت، مصوري، سفارتي لاڳاپن ۽ شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد جي لحاظ کان اهم هو. سندس حڪومت گهڻي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل انتظامي نظام تي ٻڌل رهي، جيتوڻيڪ شاهي خاندان جي اندروني اختلافن ۽ درٻاري اميرن جي وڌندڙ اثر سبب نوان سياسي مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ===

شهزادي سليم جي پيدائش 1569ع ۾ [[فتح پور سيڪري]] جي ڀرپاسي ٿي. سندس نالو مشهور [[چشتي سلسلو|چشتي]] صوفي بزرگ [[شيخ سليم چشتي]] جي نسبت سان رکيو ويو.
مغل روايتن موجب اڪبر پنهنجي اولاد جي خواهش سان صوفي بزرگن کان دعائون گهرندو هو. شيخ سليم چشتي سان اڪبر جا لاڳاپا انهيءَ پسمنظر ۾ خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;
شهزادي سليم کي شاهي خاندان جي روايت مطابق تعليم ۽ فوجي تربيت ڏني وئي. سندس تربيت ۾ فارسي ادب، تاريخ، انتظامي معاملن ۽ فوجي مهارتن کي اهميت حاصل هئي.
شهزادي جي حيثيت ۾ سليم کي مختلف انتظامي ۽ فوجي ذميواريون مليون، پر سندس پيءُ اڪبر سان سياسي اختلاف پڻ پيدا ٿيا.

=== اڪبر ۽ شهزادي سليم جا اختلاف ===

اڪبر جي حڪومت جي پوئين دور ۾ شهزادي سليم ۽ شاهي درٻار جي ڪجهه طاقتور اميرن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
سليم پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ الڳ درٻاري حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهيءَ صورتحال سبب اڪبر جي جانشينيءَ جو سوال پيچيده ٿي ويو.
مغل تاريخي روايتن ۾ [[ابوالفضل علامي]] جي قتل کي پڻ شهزادي سليم سان ڳنڍيو ويو آهي. 1602ع ۾ ابوالفضل کي [[بير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن قتل ڪيو. ڪيترن تاريخي ماخذن موجب انهيءَ ڪارروائيءَ ۾ سليم جو ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
انهيءَ واقعي اڪبر ۽ سليم جي لاڳاپن کي وڌيڪ متاثر ڪيو.

=== تخت نشيني (1605ع) ===

27 آڪٽوبر 1605ع تي اڪبر جي وفات کان پوءِ شهزادو سليم مغل تخت تي ويٺو.
هن '''نورالدين محمد جهانگير''' جو شاهي لقب اختيار ڪيو. ''جهانگير'' جي معنيٰ دنيا کي فتح ڪندڙ آهي.
جهانگير تخت تي ويهڻ کان پوءِ پنهنجي حڪومت جي جائز حيثيت مضبوط ڪرڻ، درٻاري اميرن جي وفاداري حاصل ڪرڻ ۽ سلطنت جي انتظامي تسلسل کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== جهانگير جو انتظامي نظام ===

جهانگير جي دور ۾ مغل سلطنت جو انتظام وڏي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل بنيادن تي هلندو رهيو.
[[منصبداري نظام]]، صوبائي انتظام، زميني محصول جي وصولي ۽ شاهي درٻار جي عهديدارن جو نظام برقرار رهيو.
جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ انصاف، حڪمراني، شاهي فرمانن ۽ درٻاري معاملن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.
سندس حڪومت سان منسوب مشهور '''زنجيرِ عدل''' يا انصاف جي زنجير جو ذڪر پڻ ملي ٿو. روايت موجب شاهي محل جي ڀرسان اهڙي زنجير لڳائي وئي هئي، جنهن وسيلي رعيت شهنشاهه تائين پنهنجي شڪايت پهچائي سگهي ٿي.
انهيءَ انتظام جي عملي استعمال ۽ اثر بابت معاصر بيانن کي احتياط سان پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== خسرو مرزا جي بغاوت (1606ع) ===

{{Main|خسرو مرزا}}

1606ع ۾ جهانگير جي پٽ [[خسرو مرزا]] پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي.
خسرو شاهي خاندان اندر جانشينيءَ جي هڪ اهم دعويدار طور اڀريو هو. اڪبر جي آخري سالن دوران ڪجهه درٻاري اميرن سندس حمايت ڪئي هئي.
جهانگير جي تخت نشينيءَ کان پوءِ خسرو پنجاب ڏانهن روانو ٿيو ۽ پنهنجي حامين کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بهرحال، مغل فوج سندس بغاوت کي شڪست ڏني ۽ خسرو کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;
بغاوت جي ناڪاميءَ کان پوءِ خسرو ۽ سندس ڪيترن حامين کي سخت سزائون ڏنيون ويون.
خسرو کي انڌو ڪرڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن، پر سزا جي نوعيت، ان جي مڪمل ٿيڻ ۽ پوءِ ٿيل علاج بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن.
خسرو جي بغاوت جهانگير جي حڪومت جي شروعاتي دور جو هڪ اهم سياسي بحران هو.

=== گرو ارجن ديو ۽ مغل-سک لاڳاپا ===

{{Main|گرو ارجن ديو}}

[[گرو ارجن ديو]] سک مذهب جو پنجون گرو هو. جهانگير جي دور ۾ سندس موت مغل سلطنت ۽ سک برادريءَ جي لاڳاپن جو هڪ اهم واقعو بڻيو.
1606ع ۾ خسرو مرزا جي بغاوت کان پوءِ گرو ارجن ديو تي باغي شهزادي جي مدد ڪرڻ جو الزام لڳايو ويو.
جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ گرو ارجن بابت مذهبي ۽ سياسي خدشن جو ذڪر ڪيو آهي.
گرو ارجن کي گرفتار ڪيو ويو ۽ 1606ع ۾ لاهور ۾ سندس موت ٿيو. سک روايت ۾ هن واقعي کي شهادت طور ياد ڪيو ويندو آهي.
واقعي جي تفصيلن، مذهبي ۽ سياسي سببن ۽ سزا جي نوعيت بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BBCSikhs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Origins of Sikhism
 |website=BBC Religions
 |date=30 September 2009
 |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/history/history_1.shtml
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
گرو ارجن جي موت کان پوءِ سک برادريءَ جي سياسي ۽ فوجي تنظيم ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.
سندس جانشين [[گرو هرگوبند]] جي دور ۾ سک برادريءَ جي دفاعي ۽ عسڪري سرگرمين کي وڌيڪ اهميت ملي.

=== مذهبي پاليسي ===

جهانگير جي مذهبي پاليسيءَ ۾ اڪبر جي دور جي ڪيترن انتظامي روايتن جو تسلسل نظر اچي ٿو، پر سندس ذاتي مذهبي اظهار ۽ ڪجهه سياسي فيصلن ۾ فرق پڻ موجود هو.
جهانگير اسلامي عالمن، صوفين ۽ مذهبي ادارن سان لاڳاپا برقرار رکيا.
هن مذهبي عالمن ۽ روحاني شخصيتن کي '''مددِ معاش''' جي صورت ۾ زمين يا زميني آمدنيءَ جون عطائون ڏنيون.
''مددِ معاش'' مان مراد اهڙي عطا هئي، جيڪا عام طور مذهبي، علمي يا خيراتي مقصدن سان لاڳاپيل شخصيتن کي ڏني ويندي هئي.
مؤرخ [[منيس ڊي فاروقي]] موجب جهانگير جي دور ۾ اهڙين عطائن کي خاص اهميت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Faruqui
 |first=Munis D.
 |title=The Princes of the Mughal Empire, 1504–1719
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2012
 |isbn=9781107022171
 |pages=268–269
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جهانگير جي حڪومت کي صرف مذهبي رواداري يا صرف مذهبي سختيءَ جي هڪ ئي وصف سان بيان ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس مختلف فيصلا سياسي حالتن، مقامي تڪرارن ۽ درٻاري ضرورتن سان پڻ لاڳاپيل هئا.

=== نورجهان سان شادي ===

{{Main|نورجهان}}

[[نورجهان]] مغل تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين شاهي عورتن مان هڪ هئي.
سندس اصل نالو '''مهرالنساء''' هو. هوءَ فارسي پسمنظر رکندڙ خاندان سان تعلق رکندي هئي.
1611ع ۾ جهانگير مهرالنساء سان شادي ڪئي. شاديءَ کان پوءِ هوءَ شاهي درٻار ۾ وڌندڙ سياسي ۽ ثقافتي اثر جي مالڪ بڻجي وئي.
هن کي پهرين '''نور محل''' ۽ پوءِ '''نورجهان''' جا لقب مليا.
نورجهان جي خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۾ اهم عهدن تي پهتا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;/&gt;

=== نورجهان جو سياسي ڪردار ===

نورجهان رڳو شهنشاهه جي زال نه هئي، پر مغل درٻار جي سياسي فيصلن تي پڻ سندس نمايان اثر هو.
جهانگير جي حڪومت جي پوئين دور ۾ نورجهان، سندس پيءُ [[اعتماد الدوله]]، سندس ڀاءُ [[آصف خان]] ۽ ٻين درٻاري اميرن وچ ۾ سياسي اتحاد ۽ مقابلا پيدا ٿيا.
نورجهان جي نالي سان سڪا جاري ٿيڻ ۽ شاهي فرمانن ۾ سندس نالي ۽ مهر جي استعمال جا مثال سندس غير معمولي سياسي حيثيت ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Ruby
 |title=Domesticity and Power in the Early Mughal World
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2005
 |isbn=9780521850223
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه تاريخي بيانن ۾ جهانگير جي بيمارين ۽ ذاتي عادتن سبب حڪومت جي معاملن ۾ نورجهان جي وڌندڙ مداخلت جو ذڪر ملي ٿو.
بهرحال، نورجهان جي سياسي اثر کي جهانگير جي مڪمل بي اختياريءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي.
شهنشاهه، شاهي خاندان ۽ درٻاري اميرن وچ ۾ اقتدار جا لاڳاپا وقت سان بدلجندا رهيا.

=== جهانگير جون ذاتي عادتون ===

جهانگير جي يادگيرين ۽ بعد جي تاريخي لکتن ۾ سندس شراب نوشي ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت بيان موجود آهن.
ڪجهه مؤرخن سندس ذاتي عادتن کي حڪومت جي پوئين دور جي سياسي حالتن سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;Berndl2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Berndl
 |first=Klaus
 |title=National Geographic Visual History of the World
 |publisher=National Geographic Society
 |year=2005
 |isbn=9780792236955
 |pages=318–320
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بهرحال، جهانگير جي سموري حڪومت کي ذاتي عادتن جي بنياد تي ناڪام قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.
سندس دور ۾ مغل انتظامي نظام برقرار رهيو، درٻاري مصوريءَ کي ترقي ملي ۽ ڪيترن علائقن ۾ سياسي اقتدار جاري رهيو.

=== جهانگير ۽ شهزادو خرم ===

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جو پٽ [[شهزادو خرم]]، جيڪو پوءِ [[شاهجهان]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو، سندس دور جو اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو.
خرم کي مختلف فوجي مهمن ۾ ذميواريون ڏنيون ويون.
دکن ۽ راجپوت رياستن سان لاڳاپيل معاملن ۾ سندس ڪردار اهم رهيو.
وقت گذرڻ سان شاهي جانشينيءَ جي سوال تي خرم ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور گروهن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
1622ع ۾ خرم جهانگير خلاف بغاوت ڪئي. اها بغاوت ڪيترن سالن تائين مختلف صورتن ۾ جاري رهي.
آخرڪار خرم کي شاهي اقتدار سان ٺاهه ڪرڻو پيو، پر جانشينيءَ جو سوال جهانگير جي وفات تائين اهم سياسي مسئلو رهيو.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;/&gt;

=== قنڌار ۽ صفوي سلطنت ===

{{Main|مغل-صفوي لاڳاپا}}

[[قنڌار]] مغل سلطنت ۽ [[صفوي سلطنت]] وچ ۾ هڪ اهم سرحدي ۽ واپاري مرڪز هو.
هي شهر وچ ايشيا، ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکندو هو.
جهانگير جي دور ۾ قنڌار تي مغل ۽ صفوي دعوائن سبب سياسي ڇڪتاڻ جاري رهي.
1622ع ۾ صفوي شهنشاهه [[شاهه عباس اول]] جي فوجن قنڌار تي قبضو ڪيو.

قنڌار جو وڃائجي وڃڻ مغل سلطنت لاءِ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي نقصان هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ميواڙ سان سياسي ٺاهه ===

اڪبر جي دور ۾ [[ميواڙ]] جي راجپوت حڪمرانن مغل اقتدار خلاف ڊگهي مزاحمت ڪئي هئي.
جهانگير جي دور ۾ پڻ ميواڙ سان فوجي ۽ سياسي معاملا جاري رهيا.
1615ع ۾ [[راڻا امر سنگهه اول]] ۽ مغل درٻار وچ ۾ سياسي ٺاهه ٿيو.
ان ٺاهه سان ميواڙ ۽ مغل سلطنت جي لاڳاپن ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.
ميواڙ جي حڪمران خاندان پنهنجي علائقائي حيثيت برقرار رکندي مغل بالادستيءَ سان لاڳاپيل ڪجهه سياسي شرط قبول ڪيا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ مغل مصوري ===

جهانگير کي مصوري ۽ قدرتي دنيا جي مطالعي ۾ خاص دلچسپي هئي.
سندس دور ۾ مغل مصوريءَ ۾ انساني چهرن، پکين، جانورن، گلن ۽ قدرتي منظرن جي تصويرڪشيءَ کي وڌيڪ اهميت ملي.
مغل مصورن ۾ [[استاد منصور]]، [[ابوالحسن]] ۽ [[بشنداس]] جهڙا نالا خاص اهميت رکن ٿا.
جهانگير جي سرپرستيءَ ۾ تصويرن جي تفصيلي مشاهدي، رنگن جي نفاست ۽ حقيقت نگاريءَ کي ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، هندستاني ۽ يورپي فني روايتن جا اثر پڻ نظر اچن ٿا.

=== جهانگيرنامو ===

{{Main|تزڪ جهانگيري}}

'''[[تزڪ جهانگيري]]''' يا '''جهانگيرنامو''' جهانگير سان منسوب شاهي يادگيرين جو اهم مجموعو آهي.
هن ڪتاب ۾ شهنشاهه پنهنجي حڪومت، درٻاري معاملن، فوجي مهمن، مذهبي شخصيتن، قدرتي دنيا ۽ ذاتي تجربن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.
جهانگيرنامو مغل سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.
بهرحال، ٻين شاهي يادگيرين وانگر هن ڪتاب ۾ به شهنشاهه جي پنهنجي نقطه نظر کي اهميت حاصل آهي، تنهنڪري ان جي بيانن جو ٻين معاصر ماخذن سان تقابلي مطالعو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يورپي سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا ===

جهانگير جي دور ۾ مغل درٻار جا يورپي واپارين ۽ سفيرن سان لاڳاپا وڌيا.
[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا نمائندا هندستان ۾ واپاري سهولتون حاصل ڪرڻ لاءِ مغل درٻار سان رابطا قائم ڪندا هئا.
انگريز سفير [[ٿامس رو]] 1615ع ۾ جهانگير جي درٻار ۾ پهتو ۽ 1619ع تائين هندستان ۾ رهيو.
رو جي سفارتي مهم جو مقصد ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ واپاري موقعا ۽ شاهي سرپرستي حاصل ڪرڻ هو.
سندس سفرناما ۽ سفارتي لکڻيون مغل درٻار بابت يورپي نقطه نظر جا اهم تاريخي ماخذ آهن.&lt;ref name=&quot;Roe1926&quot;&gt;{{cite book
 |author=Roe, Thomas
 |editor-last=Foster
 |editor-first=William
 |title=The Embassy of Sir Thomas Roe to India, 1615–1619
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1926
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انارڪليءَ جي روايت ===

{{Main|انارڪلي}}

[[انارڪلي]] جو مشهور قصو شهزادي سليم جي ابتدائي زندگيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي.
عوامي ۽ ادبي روايت موجب انارڪلي هڪ حسين عورت هئي، جنهن سان شهزادي سليم کي محبت ٿي وئي.
روايت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي ته اڪبر انهيءَ لاڳاپي تي ناراض ٿيو ۽ انارڪليءَ کي سخت سزا ڏني وئي.
ڪجهه مشهور روايتن ۾ انارڪليءَ کي زنده ڀت ۾ چونڊائڻ جو قصو پڻ شامل آهي.
بهرحال، انهيءَ واقعي جي تفصيلن جي معتبر معاصر مغل تاريخي ماخذن مان قطعي تصديق نٿي ٿئي.
انارڪليءَ جو قصو ادب، ناٽڪ، فلم ۽ عوامي ثقافت ۾ تمام گهڻو مشهور ٿيو، پر ان کي ثابت ٿيل تاريخي واقعي بدران مشهور روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي.
[[لاهور]] ۾ انارڪليءَ سان منسوب مقبرو پڻ موجود آهي، جنهن جي تاريخي سڃاڻپ بابت مختلف رايا آهن.

=== جهانگير جي وفات ===

جهانگير 28 آڪٽوبر 1627ع تي ڪشمير کان واپسيءَ دوران وفات ڪئي.
سندس وفات کان پوءِ شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.
نورجهان جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جڏهن ته [[آصف خان]] ۽ ٻين اميرن شهزادي خرم جي حمايت ڪئي.
آخرڪار شهزادو خرم ڪامياب ٿيو ۽ 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
جهانگير جو مڙهه لاهور آندو ويو ۽ [[شاهدره]] ۾ دفنايو ويو.
سندس مقبرو مغل دور جي اهم تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن مان آهي.

=== جهانگير جي دور جو تاريخي جائزو ===

جهانگير جي حڪومت مغل سلطنت جي سياسي تسلسل ۽ ثقافتي ترقيءَ جو اهم دور هئي.
هن اڪبر جي انتظامي نظام کي وڏي حد تائين برقرار رکيو، جڏهن ته شاهي خاندان جي اندروني اختلافن، خسرو جي بغاوت، شهزادي خرم جي مخالفت ۽ قنڌار جي نقصان جهڙا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.
نورجهان جي سياسي اثر، شاهي مصوريءَ جي ترقي، يورپي سفارتي لاڳاپن ۽ مذهبي برادرين سان مختلف نوعيت جي معاملن سبب جهانگير جو دور مغل تاريخ ۾ الڳ اهميت رکي ٿو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac3d4;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''جهانگير جي دور جا اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1605ع
| جهانگير جي تخت نشيني
| اڪبر کان پوءِ مغل اقتدار جو تسلسل
|-
| 1606ع
| خسرو مرزا جي بغاوت
| شاهي جانشينيءَ جو بحران
|-
| 1606ع
| گرو ارجن ديو جي موت
| مغل-سک لاڳاپن ۾ اهم موڙ
|-
| 1611ع
| نورجهان سان شادي
| شاهي درٻار ۾ نورجهان جي سياسي اثر جي شروعات
|-
| 1615ع
| ميواڙ سان سياسي ٺاهه
| مغل-راجپوت لاڳاپن ۾ نئون مرحلو
|-
| 1615ع–1619ع
| ٿامس رو جي سفارتي مهم
| انگريز واپارين ۽ مغل درٻار جا لاڳاپا
|-
| 1622ع
| قنڌار جو صفوي قبضي ۾ وڃڻ
| مغل-صفوي سرحدي سياست ۾ اهم تبديلي
|-
| 1622ع–1625ع
| شهزادي خرم جي بغاوت
| شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد
|-
| 1627ع
| جهانگير جي وفات
| شاهجهان جي تخت نشينيءَ لاءِ رستو هموار ٿيڻ
|}


== شاهجهان جو دور (1628ع–1658ع) ==

{{Main|شاهجهان}}

'''شهاب الدين محمد شاهجهان''' (5 جنوري 1592ع – 22 جنوري 1666ع) مغل سلطنت جو پنجون شهنشاهه هو، جنهن 1628ع کان 1658ع تائين حڪومت ڪئي. سندس پيدائشي نالو '''خرم''' هو. هو شهنشاهه [[جهانگير]] ۽ سندس راجپوت زال [[جگت گوسائين]] جو پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Mohammada2&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohammada
 |first=Malika
 |title=The Foundations of the Composite Culture in India
 |publisher=Aakar Books
 |year=2007
 |isbn=9788189833183
 |page=300
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
شاهجهان جو دور مغل سلطنت جي سياسي طاقت، شاهي درٻار جي شان ۽ شوڪت، فن تعمير، مصوري ۽ شهري منصوبابنديءَ جي لحاظ کان اهم شمار ڪيو ويندو آهي. سندس دور ۾ [[تاج محل]]، [[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]]، [[جامع مسجد، دهلي]]، [[شاليمار باغ، لاهور]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] جهڙيون اهم عمارتون تعمير ٿيون.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
شاهجهان جي حڪومت دوران مغل سلطنت دکن ۾ پنهنجي سياسي اثر کي وڌايو، پر سندس حڪومت جي آخري سالن ۾ پٽن وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ سبب شاهي خاندان شديد بحران جو شڪار ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ابتدائي زندگي ۽ سياسي تربيت ===

شهزادو خرم 1592ع ۾ [[لاهور]] ۾ پيدا ٿيو. هو شاهي خاندان جي ماحول ۾ وڏو ٿيو ۽ کيس فارسي ادب، تاريخ، انتظامي معاملن ۽ فوجي تربيت ڏني وئي.
خرم جي پرورش ۾ اڪبر جي درٻار جو پڻ اثر رهيو. نوجوانيءَ ۾ کيس مختلف فوجي مهمن ۽ انتظامي معاملن ۾ حصو وٺڻ جا موقعا مليا.
جهانگير جي دور ۾ خرم مغل فوج جي اهم اڳواڻن مان هڪ بڻيو. هن راجپوت رياستن ۽ دکن سان لاڳاپيل مهمن ۾ حصو ورتو.
سندس فوجي ڪاميابين ۽ درٻاري حيثيت سبب جهانگير کيس '''شاهجهان''' جو لقب ڏنو، جنهن جي معنيٰ ''دنيا جو بادشاهه'' آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ممتاز محل سان شادي ===

{{Main|ممتاز محل}}

1612ع ۾ شهزادي خرم جي شادي [[ارجمند بانو بيگم]] سان ٿي، جيڪا پوءِ '''ممتاز محل''' جي لقب سان مشهور ٿي.
ممتاز محل [[آصف خان]] جي ڌيءَ ۽ [[نورجهان]] جي ڀائٽي هئي. انهيءَ شاديءَ سان شهزادي خرم جا مغل درٻار جي هڪ اثرائتي خاندان سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا.
ممتاز محل شاهجهان جي گهريلو ۽ درٻاري زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکندي هئي.
1631ع ۾ ممتاز محل [[برهانپور]] ۾ ٻار ڄڻڻ دوران وفات ڪئي. سندس ياد ۾ شاهجهان آگري ۾ تاج محل جي تعمير شروع ڪرائي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جهانگير جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو بحران ===

1627ع ۾ جهانگير جي وفات کان پوءِ مغل شاهي خاندان ۾ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ٿي.
[[نورجهان]] پنهنجي ناٺي [[شهريار مرزا]] جي حمايت ڪئي، جڏهن ته سندس ڀاءُ [[آصف خان]] شهزادي خرم جي حمايت ڪئي.
شهريار لاهور ۾ اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر آصف خان جي حمايت يافته قوتن کيس شڪست ڏني.
انهيءَ عبوري دور ۾ [[داور بخش]] کي پڻ عارضي طور تخت تي ويهاريو ويو.
آخرڪار شهزادو خرم غالب آيو ۽ 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل تخت تي ويٺو.
جانشينيءَ جي جدوجهد دوران شهريار ۽ شاهي خاندان جي ٻين امڪاني دعويدارن کي قتل ڪيو ويو، جنهن سان شاهجهان پنهنجي اقتدار لاءِ اهم خانداني خطرا ختم ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهجهان جي حڪومت جو انتظامي نظام ===

شاهجهان پنهنجي حڪومت ۾ اڪبر ۽ جهانگير جي دور ۾ قائم ٿيل انتظامي ادارن کي برقرار رکيو.
مغل سلطنت ۾ صوبائي انتظام، زميني محصول، منصبداري نظام ۽ جاگيرن جي ورهاست حڪمرانيءَ جا اهم حصا رهيا.
شاهي درٻار ۾ اميرن، فوجي عملدارن ۽ صوبائي گورنرن جي حيثيت منصبداري درجن ۽ شاهي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل هئي.
شاهجهان جي دور ۾ شاهي تقريبن، درٻاري آداب ۽ بادشاهت جي ظاهري شان کي خاص اهميت ڏني وئي.
مؤرخ جان ايف رچرڊس موجب مغل سلطنت جي سياسي طاقت جو بنياد فوجي وسيلن، محصولي انتظام ۽ علائقائي اشرافيه سان قائم ڪيل لاڳاپن تي هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== مغل درٻار ۽ شاهي شان ===

شاهجهان جي حڪومت دوران مغل درٻار جي رسمي تقريبن، لباس، زيورن، قيمتي سامان ۽شاهي عمارتن ۾ خاص واڌارو ٿيو.

سندس دور سان مشهور '''تختِ طائوس''' يا مور جي تخت جي تياري پڻ لاڳاپيل آهي.
تختِ طائوس مغل شاهي اقتدار، دولت ۽ درٻاري عظمت جي علامت بڻيو.
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي ڪاهه دوران اهو تخت ۽ ٻيون قيمتي شيون ايران کڻي وڃڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ سلطنت جي توسيع ==

=== دکن ۾ فوجي مهمون ===

{{Main|دکن جي تاريخ}}

شاهجهان جي دور ۾ [[دکن]] مغل سلطنت جي وجي ۽ سياسي پاليسيءَ جو اهم مرڪز رهيو.

دکن ۾ [[احمدنگر سلطنت|نظام شاهي سلطنت]]، [[بيجاپور سلطنت|عادل شاهي سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت|قطب شاهي سلطنت]] اهم سياسي قوتون هيون.
مغل حڪمران اڪبر ۽ جهانگير جي دور کان دکن ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا هئا.
شاهجهان جي حڪومت ۾ نظام شاهي سلطنت جي باقي رهيل اقتدار کي ختم ڪيو ويو.
1636ع ۾ بيجاپور ۽ گولڪنڊا سان سياسي ٺاهه ڪيا ويا، جن تحت انهن رياستن مغل بالادستيءَ جا ڪجهه شرط قبول ڪيا ۽ خراج ڏيڻ تي اتفاق ڪيو.&lt;ref name=&quot;Singhal1983&quot;&gt;{{cite book
 |last=Singhal
 |first=Damodar P.
 |title=A History of the Indian People
 |publisher=Methuen
 |year=1983
 |isbn=9780413487308
 |page=193
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
انهن معاهدن سان دکن ۾ مغل اثر وڌيو، پر بيجاپور ۽ گولڪنڊا انهيءَ وقت مڪمل طور مغل سلطنت ۾ ضم نه ٿيا.
انهن ٻنهي رياستن جو مڪمل الحاق بعد ۾ اورنگزيب جي دور ۾ ٿيو.

=== قنڌار لاءِ مغل-صفوي مقابلو ===

{{Main|مغل-صفوي لاڳاپا}}

[[قنڌار]] مغل سلطنت ۽ [[صفوي سلطنت]] وچ ۾ هڪ اهم سرحدي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو.
1622ع ۾ جهانگير جي دور ۾ قنڌار صفوي قبضي ۾ هليو ويو هو.
1638ع ۾ قنڌار جي صفوي گورنر [[علي مردان خان]] مغلن سان لاڳاپا قائم ڪيا ۽ شهر مغل اقتدار ۾ اچي ويو.
1649ع ۾ [[شاهه عباس ٻيو]] جي دور ۾ صفوي فوجن قنڌار ٻيهر حاصل ڪيو.
شاهجهان قنڌار واپس وٺڻ لاءِ ڪيترائي فوجي حملا ڪرايا، پر اهي ڪامياب نه ٿيا.
قنڌار جي ناڪام مهمن مغل سلطنت جي فوجي وسيلن تي وڏو خرچ وڌو ۽ مغل-صفوي لاڳاپن ۾ ڇڪتاڻ برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ مغل فن تعمير ==

{{Main|مغليه طرز تعمير}}

شاهجهان جي دور کي مغل فن تعمير جي اهم ترين مرحلن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.
هن دور ۾ اڇي سنگ مرمر، ڳاڙهي پٿر، قيمتي پٿرن جي جڙاءَ، خطاطي، محرابن، گنبذن ۽ متوازن باغن جي منصوبابنديءَ کي وڏي اهميت ملي.
مغل فن تعمير ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني روايتن جو ميلاپ اڳ کان موجود هو، پر شاهجهان جي دور ۾ انهن روايتن کي وڌيڪ نفيس ۽ منظم صورت ملي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== تاج محل ===

{{Main|تاج محل}}

[[فائل:Taj Mahal in March 2004.jpg|thumb|250px|[[تاج محل]]، آگرو؛ شاهجهان جي دور جي مغل فن تعمير جو مشهور شاهڪار.]]

[[تاج محل]] هندستان جي شهر [[آگرو]] ۾ [[جمنا درياهه]] جي ڪناري تي واقع آهي.
شاهجهان هي مقبرو پنهنجي زال [[ممتاز محل]] جي ياد ۾ تعمير ڪرايو.
ممتاز محل 1631ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ مقبري جي تعمير شروع ٿي.
تاج محل جي مکيه مقبري جي تعمير 1640ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي حد تائين مڪمل ٿي، جڏهن ته مجموعي تعميراتي ڪم بعد وارن سالن تائين جاري رهيو.
تاج محل جي تعمير ۾ اڇي سنگ مرمر، قيمتي پٿرن جي جڙاءَ، قرآني خطاطي، باغن ۽ پاڻيءَ جي منصوبابنديءَ کي خاص اهميت ڏني وئي.
هي عمارت مغل دور جي فن تعمير، شاهي يادگاري ثقافت ۽ تعميراتي مهارت جي اهم مثالن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== دهليءَ جو لال قلعو ===

{{Main|لال قلعو، دهلي}}

[[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]] شاهجهان جي دور جي اهم شاهي عمارتن مان آهي.
شاهجهان پنهنجي نئين گاديءَ واري شهر '''شاهجهان آباد''' جي تعمير جو حڪم ڏنو.
لال قلعي جي تعمير 1639ع ۾ شروع ٿي ۽ 1648ع ۾ مڪمل ٿي.
هي قلعو مغل شهنشاهن جي رهائش، شاهي درٻار ۽ انتظامي مرڪز طور استعمال ٿيندو رهيو.
قلعي اندر '''ديوانِ عام'''، '''ديوانِ خاص''' ۽ ٻيون شاهي عمارتون مغل درٻاري فن تعمير جا اهم مثال آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== جامع مسجد دهلي ===

{{Main|جامع مسجد، دهلي}}

[[جامع مسجد، دهلي]] شاهجهان آباد جي اهم مذهبي عمارتن مان آهي.
ان جي تعمير 1650ع ۾ شروع ٿي ۽ 1656ع ۾ مڪمل ٿي.
مسجد ۾ ڳاڙهي پٿر ۽ اڇي سنگ مرمر جو استعمال ڪيو ويو.
ان جا بلند مينار، وسيع صحن ۽ گنبذ مغل دور جي مسجدن جي فن تعمير جون نمايان خصوصيتون آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== شاليمار باغ، لاهور ===

{{Main|شاليمار باغ، لاهور}}

[[شاليمار باغ، لاهور]] شاهجهان جي دور ۾ 1641ع–1642ع ڌاري تعمير ڪرايو ويو.
هي باغ مغل باغبانيءَ جي روايت جو اهم مثال آهي.
ان جي منصوبابنديءَ ۾ پاڻيءَ جي وهڪري، چشمن، ڇتن، رستن ۽ وڻن جي ترتيب کي خاص اهميت حاصل آهي.
شاليمار باغ مغل حڪمرانن جي قدرتي منظرن، باغبانيءَ ۽ شاهي تفريح سان دلچسپيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ سنڌ ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حيثيت ===

شاهجهان جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي انتظامي نظام جو حصو رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هئا.
سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن، مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن ۽ شهرن جي بااثر خاندانن وچ ۾ لاڳاپا مختلف صورتن ۾ قائم رهيا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زميني محصول، سنڌو درياهه جي آمدرفت، واپاري رستا ۽ سامونڊي واپار شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽي جي شاهجهان مسجد ===

{{Main|شاهجهان مسجد، ٺٽو}}

[[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] سنڌ جي تاريخي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] ۾ واقع مغل دور جي هڪ اهم مسجد آهي.
مسجد جي تعمير شاهجهان جي حڪم سان سترهين صديءَ جي وچ ڌاري ٿي.
عام طور مسجد جي تعمير جو عرصو 1644ع کان 1647ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه تعميراتي ۽ آرائشي ڪم ان کان پوءِ به جاري رهيا.
مسجد پنهنجي سرن جي تعمير، نيري ۽ فيروزي ڪاشيءَ، محرابن، گنبذن ۽ هندسي آرائش سبب مشهور آهي.
شاهجهان مسجد جي تعميراتي انداز ۾ سنڌ جي مقامي تعميراتي روايتن سان گڏ فارسي ۽ وچ ايشيائي اثر پڻ نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
هي مسجد سنڌ ۾ مغل دور جي مذهبي، ثقافتي ۽ تعميراتي ورثي جو اهم اهڃاڻ آهي.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي مغل دور بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي.
ان جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] هو، جنهن سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حالتن بابت تفصيلي بيان ڏنو.
ڪتاب جي تصنيف 1044هه، يعني 1634ع–1635ع ڌاري مڪمل ٿي.
هي ڪتاب خاص طور سنڌ ۾ مغل عملدارن جي انتظامي طريقن، مقامي قبيلن، زميندارن، فوجي مسئلن ۽ علائقائي مزاحمت بابت معلومات فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' کي پڙهندي اهو به ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي ته مصنف پاڻ مغل انتظامي ماحول سان لاڳاپيل هو، تنهنڪري سندس بيانن ۾ حڪومتي نقطه نظر جو اثر موجود ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌ ۾ واپار ۽ شهري زندگي ===

شاهجهان جي دور ۾ ٺٽو سنڌ جو هڪ اهم واپاري ۽ دستڪاري مرڪز رهيو.
سنڌو درياهه ۽ ان جي شاخن وسيلي سامان جي آمدرفت سنڌ جي اقتصادي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي هئي.
سنڌ جي واپاري سرگرمين جا لاڳاپا هندستان جي ٻين علائقن، سامونڊي بندرگاهن ۽ ٻاهرين منڊين سان هئا.
مغل دور جي سنڌي شهري زندگيءَ ۾ مقامي دستڪاري، ڪپڙي جي صنعت، واپار ۽ مذهبي ادارن کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

== دارا شڪوه ۽ مذهبي فڪر ==

{{Main|دارا شڪوه}}

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ مغل تخت جو هڪ اهم دعويدار هو.
دارا کي اسلامي تصوف، فلسفي ۽ هندستان جي مذهبي روايتن جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي هئي.
هن مسلمان صوفين ۽ هندو عالمن سان علمي رابطا قائم ڪيا.
دارا شڪوه جي اهم تصنيفن مان '''مجمع البحرين''' آهي، جنهن ۾ هن اسلامي تصوف ۽ هندستاني فلسفي جي ڪجهه خيالن ۾ مشابهتون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن جي سرپرستيءَ ۾ [[اپنشد|اپنشدن]] جو فارسي ترجمو پڻ تيار ٿيو، جيڪو '''سرِ اڪبر''' جي نالي سان مشهور آهي.

دارا شڪوه جو فڪر مغل درٻار جي علمي ۽ مذهبي تنوع جو اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;MeriBacharach&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Meri
 |first1=Josef W.
 |last2=Bacharach
 |first2=Jere L.
 |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia
 |publisher=Routledge
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دارا شڪوه ۽ صوفي سرمد ===

{{Main|سرمد ڪاشاني}}

[[سرمد ڪاشاني]] سترهين صديءَ جو هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو.
سندس زندگيءَ سان [[ٺٽو]]، [[لاهور]] ۽ [[دهلي]] جا لاڳاپا بيان ڪيا ويندا آهن.
تاريخي روايتن موجب سرمد هندستان ۾ اچڻ کان پوءِ سنڌ ۾ پڻ رهيو.
سرمد جا دارا شڪوه سان علمي ۽ روحاني لاڳاپا هئا.
بعد ۾ اورنگزيب جي حڪومت دوران سرمد کي مذهبي الزامن هيٺ موت جي سزا ڏني وئي.
سرمد جي اصليت، مذهبي تبديليءَ، ذاتي زندگيءَ ۽ سندس موت جي سببن بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن.
انهن روايتن کي الڳ الڳ تاريخي ثبوتن جي روشنيءَ ۾ پرکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;&gt;{{cite book
 |last=Schimmel
 |first=Annemarie
 |title=Mystical Dimensions of Islam
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=1975
 |isbn=9780807812716
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شاهجهان جي پٽن وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ ==

{{Main|مغل جانشينيءَ جي جنگ (1657ع–1661ع)}}

=== شاهجهان جي بيماري ===

1657ع ۾ شاهجهان سخت بيمار ٿي پيو.
سندس بيماريءَ سبب شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جو سوال شدت اختيار ڪري ويو.
شاهجهان جا چار پٽ تخت جا اهم دعويدار هئا:

* [[دارا شڪوه]] — وڏو پٽ، جنهن کي شاهجهان جي خاص حمايت حاصل هئي.
* [[شاهه شجاع]] — بنگال جو صوبائي حڪمران.
* [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] — دکن ۾ فوجي ۽ انتظامي تجربو رکندڙ شهزادو.
* [[مراد بخش]] — گجرات سان لاڳاپيل شهزادو.

انهن شهزادن پنهنجي پنهنجي سياسي ۽ فوجي حامين کي گڏ ڪري تخت حاصل ڪرڻ لاءِ جدوجهد شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== دارا شڪوه جي سياسي حيثيت ===

دارا شڪوه شاهجهان جو پسنديده پٽ ۽ جانشينيءَ جو اهم اميدوار هو.
هو شاهي درٻار ۾ پنهنجي پيءُ جي ويجهو رهندو هو ۽ انتظامي معاملن ۾ اثر رکندو هو.
بهرحال، سندس ڀائرن وٽ مختلف صوبن ۾ فوجي ۽ سياسي وسيلا موجود هئا.
انهيءَ صورتحال سبب دارا شڪوه جي درٻاري حيثيت کيس جانشينيءَ جي جنگ ۾ يقيني ڪاميابي نه ڏياري سگهي.

=== اورنگزيب ۽ مراد بخش جو اتحاد ===

اورنگزيب ۽ مراد بخش شروعات ۾ دارا شڪوه جي خلاف اتحاد قائم ڪيو.
انهن گڏيل فوجي ڪاررواين وسيلي مغل تخت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
15 اپريل 1658ع تي [[ڌرمت جي جنگ]] ۾ اورنگزيب ۽ مراد جي فوجن دارا جي حامي شاهي فوج کي شڪست ڏني.
ان کان پوءِ ٻنهي شهزادن آگري ڏانهن پيشقدمي ڪئي.

=== ساموڳڙهه جي جنگ (1658ع) ===

{{Main|ساموڳڙهه جي جنگ}}

29 مئي 1658ع تي [[ساموڳڙهه جي جنگ]] ۾ دارا شڪوه جي فوج جو مقابلو اورنگزيب ۽ مراد بخش جي گڏيل فوج سان ٿيو.
هن جنگ ۾ دارا شڪوه کي شڪست آئي.
ساموڳڙهه جي جنگ مغل جانشينيءَ جي جدوجهد جو هڪ فيصلائتو واقعو ثابت ٿي.
دارا شڪوه کي پنهنجي حامين سان گڏ آگري ۽ دهليءَ کان پري وڃڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهجهان جي نظربندي ===

ساموڳڙهه جي فتح کان پوءِ اورنگزيب آگري تي پنهنجو سياسي ڪنٽرول قائم ڪيو.
1658ع ۾ شاهجهان کي [[آگري جو قلعو|آگري جي قلعي]] ۾ نظربند ڪيو ويو.
جيتوڻيڪ شاهجهان پنهنجي بيماريءَ مان صحتياب ٿي ويو هو، پر اورنگزيب کيس ٻيهر اقتدار سنڀالڻ جي اجازت نه ڏني.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
شاهجهان پنهنجي زندگيءَ جا باقي سال نظربنديءَ ۾ گذاريا.
سندس ڌيءَ [[جهان آرا بيگم]] هن عرصي دوران سندس سارسنڀال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

=== دارا شڪوه جو انجام ===

ساموڳڙهه جي شڪست کان پوءِ دارا شڪوه پنهنجي سياسي ۽ فوجي حمايت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بهرحال، اورنگزيب جي فوجن کيس وڌيڪ شڪستون ڏنيون.
1659ع ۾ دارا شڪوه گرفتار ٿيو.
اورنگزيب جي حڪم سان دارا شڪوه کي موت جي سزا ڏني وئي.
دارا شڪوه جي قتل بابت ڪيترائي تاريخي ۽ عوامي بيان موجود آهن.
انهن مان ڪجهه روايتن ۾ سندس سر شاهجهان ڏانهن موڪلڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر اهڙن واقعن جي مخصوص تفصيلن کي ماخذن جي تنقيدي مقابلي کان سواءِ قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Truschke
 |first=Audrey
 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King
 |publisher=Stanford University Press
 |year=2017
 |isbn=9781503602595
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مراد بخش ۽ شاهه شجاع ===

اورنگزيب تخت حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي اڳوڻي اتحادي مراد بخش کي پڻ اقتدار کان الڳ ڪيو.
مراد کي گرفتار ڪيو ويو ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو.
شاهه شجاع پڻ اورنگزيب خلاف جنگ ڪئي، پر شڪست کان پوءِ اوڀر طرف هليو ويو.
انهن واقعن کان پوءِ اورنگزيب مغل تخت تي پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهجهان جي وفات ===

شاهجهان 22 جنوري 1666ع تي آگري جي قلعي ۾ وفات ڪئي.
هن پنهنجي حڪومت جا آخري لڳ ڀڳ اٺ سال نظربنديءَ ۾ گذاريا.
سندس مڙهه [[تاج محل]] ۾ ممتاز محل جي ڀرسان دفنايو ويو.
شاهجهان جي وفات سان مغل تاريخ جو هڪ اهم تعميراتي ۽ درٻاري دور پڄاڻيءَ تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور جو تاريخي جائزو ==

شاهجهان جي حڪومت مغل سلطنت جي سياسي، فوجي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم مقام رکي ٿي.
هن دور ۾ مغل سلطنت جو انتظامي نظام برقرار رهيو، دکن ۾ سياسي اثر وڌيو ۽ شاهي فن تعمير کي غير معمولي ترقي ملي.
ساڳئي وقت قنڌار جي ناڪام فوجي مهمن، دکن جي جنگين ۽ شاهي درٻار جي وڏن خرچن سبب سلطنت تي مالي دٻاءُ پڻ موجود رهيو.
شاهجهان جي حڪومت جي آخري سالن ۾ جانشينيءَ جي جنگ مغل شاهي خاندان جي سياسي ڍانچي جي ڪمزورين کي ظاهر ڪيو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b2c6d5;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:12px;font-size:112%;&quot; | '''شاهجهان جي دور جا اهم تاريخي واقعا'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1628ع
| شاهجهان جي تخت نشيني
| مغل سلطنت جي پنجين شهنشاهه جي حڪومت جي شروعات
|-
| 1631ع
| ممتاز محل جي وفات
| تاج محل جي تعمير جو پسمنظر
|-
| 1632ع
| تاج محل جي تعمير جي شروعات
| مغل فن تعمير جي اهم شاهڪار جي اڏاوت
|-
| 1636ع
| دکن ۾ سياسي ٺاهه
| بيجاپور ۽ گولڪنڊا تي مغل اثر ۾ واڌ
|-
| 1638ع
| قنڌار مغل قبضي ۾ آيو
| مغل-صفوي سرحدي سياست ۾ تبديلي
|-
| 1639ع
| دهليءَ جي لال قلعي جي تعمير شروع
| نئين شاهي گاديءَ جي ترقي
|-
| 1641ع–1642ع
| لاهور جي شاليمار باغ جي تعمير
| مغل باغبانيءَ جو اهم مثال
|-
| 1644ع–1647ع
| ٺٽي جي شاهجهان مسجد جي تعمير
| سنڌ ۾ مغل فن تعمير جو اهم ورثو
|-
| 1648ع
| شاهجهان آباد ۾ شاهي درٻار جي منتقلي
| دهليءَ جي سياسي اهميت ۾ واڌ
|-
| 1649ع
| قنڌار صفوي قبضي ۾ ويو
| مغل سلطنت لاءِ فوجي ۽ سياسي نقصان
|-
| 1657ع
| شاهجهان جي بيماري
| جانشينيءَ جي جنگ جي شروعات
|-
| 1658ع
| ساموڳڙهه جي جنگ
| اورنگزيب جي اقتدار لاءِ فيصلائتي فتح
|-
| 1658ع
| شاهجهان جي نظربندي
| شاهي اقتدار اورنگزيب ڏانهن منتقل ٿيڻ
|-
| 1659ع
| دارا شڪوه جو قتل
| جانشينيءَ جي اهم دعويدار جو خاتمو
|-
| 1666ع
| شاهجهان جي وفات
| تاج محل ۾ تدفين
|}


== اورنگزيب عالمگير جو دور (1658ع–1707ع) ==

{{Main|اورنگزيب عالمگير}}

'''محيي الدين محمد اورنگزيب عالمگير''' (3 نومبر 1618ع – 3 مارچ 1707ع) مغل سلطنت جو ڇهون شهنشاهه هو، جنهن 1658ع کان 1707ع تائين حڪومت ڪئي. سندس حڪومت لڳ ڀڳ 49 سالن تائين جاري رهي ۽ هو مغل تاريخ جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪندڙ شهنشاهن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

اورنگزيب جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. هن [[دکن]] ۾ [[بيجاپور سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت]] کي مغل اقتدار ۾ شامل ڪيو، پر [[مراٺا|مراٺن]] سان ڊگهيون جنگيون، صوبائي انتظامي مسئلا، جاگيرن جي ورهاست بابت تڪرار ۽ وڌندڙ فوجي خرچ سلطنت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني. سندس دور ۾ ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' مرتب ڪيو ويو ۽ 1679ع ۾ غير مسلمان رعيت تي [[جزيه]] ٻيهر لاڳو ڪيو ويو. ساڳئي وقت سندس انتظام ۾ مختلف مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ عملدار به شامل هئا. انهيءَ ڪري سندس مذهبي ۽ سياسي پاليسين بابت جديد تاريخ نويسيءَ ۾ مختلف تشريحون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== ابتدائي زندگي ۽ سياسي تربيت ===

اورنگزيب 1618ع ۾ [[ڏاهود]] ۾ پيدا ٿيو. هو شهنشاهه [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو پٽ هو.
شهزادي اورنگزيب کي فارسي ۽ عربي تعليم، اسلامي قانون، شاهي انتظام ۽ فوجي معاملن جي تربيت ملي. هن نوجوانيءَ کان مغل سلطنت جي مختلف صوبن ۾ انتظامي ۽ فوجي ذميواريون سنڀاليون.
هو دکن، گجرات ۽ ٻين علائقن ۾ صوبائي حڪمران ۽ فوجي اڳواڻ طور ڪم ڪري چڪو هو. انهيءَ تجربي کيس مغل درٻار جي سياسي مقابلي ۾ هڪ اهم اميدوار بڻايو.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;&gt;{{cite book
 |last=Sarkar
 |first=Jadunath
 |title=History of Aurangzib
 |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== تخت حاصل ڪرڻ ۽ شاهجهان جي نظربندي ===

1657ع ۾ شاهجهان جي بيماريءَ کان پوءِ سندس پٽن [[دارا شڪوه]]، [[شاهه شجاع]]، [[مراد بخش]] ۽ اورنگزيب وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي.
اورنگزيب شروعات ۾ مراد بخش سان اتحاد ڪيو. 1658ع ۾ [[ڌرمت جي جنگ]] ۽ [[ساموڳڙهه جي جنگ]] ۾ سندن فوجن دارا شڪوه جي حامين کي شڪست ڏني.
ان کان پوءِ اورنگزيب آگري تي قبضو ڪري پنهنجي پيءُ شاهجهان کي [[آگري جو قلعو|آگري جي قلعي]] ۾ نظربند ڪيو. شاهجهان 1666ع تائين نظربنديءَ ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
اورنگزيب جون تخت نشينيءَ جون تقريبون 1658ع ۽ 1659ع ۾ ٿيون. هن '''عالمگير''' جو لقب اختيار ڪيو، جنهن جي معنيٰ ''دنيا کي فتح ڪندڙ'' آهي.

=== مراد بخش ۽ شاهه شجاع جو انجام ===

اورنگزيب پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ٻين ڀائرن جي سياسي ۽ فوجي قوت ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
[[مراد بخش]]، جيڪو شروعات ۾ اورنگزيب جو اتحادي هو، گرفتار ڪيو ويو. بعد ۾ 1661ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.
[[شاهه شجاع]] پڻ مغل تخت جو دعويدار هو. 1659ع ۾ [[کاجوا جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ هو اوڀر طرف هليو ويو ۽ آخرڪار اراڪان پهتو.
شاهه شجاع جي آخري انجام بابت تاريخي بيان مختلف آهن، پر هو ٻيهر مغل تخت حاصل نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== دارا شڪوه ۽ اورنگزيب ==

{{Main|دارا شڪوه}}

=== دارا شڪوه جو علمي ۽ مذهبي فڪر ===

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ مغل تخت جو اهم دعويدار هو. هن اسلامي تصوف، هندستاني فلسفي ۽ مختلف مذهبي روايتن جي مطالعي ۾ دلچسپي ورتي.
سندس مشهور تصنيف ''مجمع البحرين'' ۾ اسلامي تصوف ۽ هندو فلسفي جي ڪجهه فڪري مشابهتن جو جائزو ورتو ويو.
دارا شڪوه جي سرپرستيءَ ۾ [[اپنشد|اپنشدن]] جو فارسي ترجمو ''سرِ اڪبر'' پڻ تيار ٿيو.
دارا شڪوه جو علمي ڪم مغل دور ۾ فارسي، اسلامي ۽ هندستاني فڪري روايتن جي رابطي جو اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;MeriBacharach&quot;/&gt;

=== دارا شڪوه جي گرفتاري ۽ قتل ===

1658ع ۾ ساموڳڙهه جي شڪست کان پوءِ دارا شڪوه پنهنجي حامين سان گڏ اتر اولهه هندستان ڏانهن هليو ويو.
هن پنهنجي سياسي ۽ فوجي قوت ٻيهر منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اورنگزيب جي فوجن کيس وڌيڪ شڪستون ڏنيون.
1659ع ۾ دارا شڪوه گرفتار ٿيو ۽ دهلي آندو ويو.
اورنگزيب جي حڪومت ۾ دارا شڪوه تي مذهبي ۽ سياسي الزام لڳايا ويا ۽ کيس موت جي سزا ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
دارا شڪوه جي قتل سان لاڳاپيل مختلف تاريخي روايتن ۾ سندس سر شاهجهان ڏانهن موڪلڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. انهن بيانن جي مخصوص تفصيلن ۽ واقعن جي ترتيب بابت ماخذن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.
دارا شڪوه جي شڪست ۽ قتل مغل شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي سخت ۽ پرتشدد روايتن جو هڪ اهم مثال آهي.

=== سليمان شڪوه ===

[[سليمان شڪوه]] دارا شڪوه جو وڏو پٽ هو.
جانشينيءَ جي جنگ دوران هن پنهنجي پيءُ جي حمايت ڪئي، پر دارا جي شڪست کان پوءِ سندس سياسي حيثيت ڪمزور ٿي وئي.
سليمان شڪوه گرفتار ٿيو ۽ کيس [[گواليار قلعو|گواليار جي قلعي]] ۾ قيد ڪيو ويو.
1662ع ۾ قيد دوران سندس وفات ٿي. ڪجهه تاريخي روايتن ۾ کيس زهر ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر سندس موت جي حالتن بابت مختلف بيانن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

== صوفي سرمد ۽ اورنگزيب ==

{{Main|سرمد ڪاشاني}}

=== سرمد جي زندگي ۽ سنڌ سان لاڳاپو ===

'''سرمد ڪاشاني''' سترهين صديءَ جو هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو، جنهن جو تعلق فارسي ٻوليءَ جي ادبي ۽ صوفي روايتن سان هو.
سرمد جي اصل نسل، ڄمڻ واري هنڌ ۽ ابتدائي مذهبي پسمنظر بابت مختلف روايتون موجود آهن. ڪجهه بيانن ۾ کيس آرمينيائي يا يهودي پسمنظر سان منسوب ڪيو ويو آهي.
هندستان ۾ اچڻ کان پوءِ سرمد جو تعلق [[ٺٽو|ٺٽي]] سان رهيو، جتي سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي صوفي ۽ عوامي قصا مشهور ٿيا.
انهن روايتن ۾ '''ابي چند''' نالي هڪ نوجوان سان سندس ويجهڙائيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر انهن قصن جا سڀ تفصيل هڪجهڙي تاريخي تصديق نٿا رکن.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

=== ٺٽي کان دهلي تائين ===

سرمد سنڌ مان ٻين شهرن ڏانهن سفر ڪيو ۽ آخرڪار [[دهلي]] پهتو.
دهليءَ ۾ سندس صوفيانه خيالن، فارسي شاعري ۽ غير روايتي مذهبي اظهار سبب کيس شهرت حاصل ٿي.
سرمد جا شهزادي دارا شڪوه سان لاڳاپا هئا. دارا شڪوه اسلامي تصوف ۽ ٻين مذهبي فڪري روايتن ۾ دلچسپي رکندو هو.
سرمد جي شاعريءَ ۾ وحدت، عشق، روحاني آزادي ۽ مذهبي تجربي جهڙا موضوع ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

=== سرمد جو قتل ===

اورنگزيب جي دور ۾ سرمد تي مذهبي عقيدن ۽ اظهار سان لاڳاپيل الزام لڳايا ويا.
هن کي دهليءَ ۾ موت جي سزا ڏني وئي. سندس قتل عام طور 1661ع ڌاري ڄاڻايو ويندو آهي، جيتوڻيڪ مختلف ماخذن ۾ تاريخ بابت اختلاف ملن ٿا.
سرمد جي موت کي ڪجهه مؤرخ مذهبي اختلافن جي پسمنظر ۾ ڏسن ٿا، جڏهن ته دارا شڪوه سان سندس لاڳاپن سبب سياسي عنصرن کي پڻ اهميت ڏني ويندي آهي.
سرمد جو نالو سنڌ، فارسي ۽ هندستاني صوفي ادب ۾ هڪ اهم روحاني ۽ ادبي شخصيت طور محفوظ رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

== اورنگزيب جون مذهبي پاليسيون ==

=== اسلامي قانون ۽ شاهي حڪومت ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني.
هن اسلامي عالمن ۽ فقيهن جي سرپرستي ڪئي ۽ شاهي انتظام ۾ مذهبي قانوني اصولن جي استعمال کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.
سندس مذهبي پاليسين جو اثر محصولن، درٻاري رسمن، عبادتگاهن ۽ مذهبي ادارن سان لاڳاپيل فيصلن ۾ ظاهر ٿيو.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== فتاويٰ عالمگيري ===

{{Main|فتاويٰ عالمگيري}}

'''''فتاويٰ عالمگيري'''''، جنهن کي ''الفتاوى الهندية'' پڻ چيو ويندو آهي، حنفي اسلامي فقهه جو هڪ وڏو مجموعو آهي.
هي مجموعو اورنگزيب جي سرپرستيءَ ۾ عالمن جي هڪ جماعت مرتب ڪيو.
ان ۾ عبادتن، واپار، ملڪيت، خانداني معاملن، معاهدن، عدالتي معاملن ۽ ٻين قانوني موضوعن بابت حنفي فقهي رايا گڏ ڪيا ويا.

''فتاويٰ عالمگيري'' ڏکڻ ايشيا ۾ اسلامي قانوني تاريخ جو اهم ماخذ آهي.
بهرحال، هن مجموعي جي تدوين جو مطلب اهو نه هو ته مغل سلطنت جا سڀ انتظامي ۽ عدالتي معاملا صرف هڪ ئي قانوني ڪتاب تحت هلندا هئا. مقامي رواج، شاهي فرمان، انتظامي ضابطا ۽ مختلف برادرين جا قانوني طريقا پڻ اهم رهيا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== جزيي جي ٻيهر لاڳو ٿيڻ ===

1679ع ۾ اورنگزيب غير مسلمان رعيت تي '''[[جزيه]]''' ٻيهر لاڳو ڪيو.
اڪبر جي دور ۾ جزيي کي ختم ڪيو ويو هو.
جزيي جي بحالي اورنگزيب جي مذهبي پاليسين جو هڪ اهم ۽ تڪراري فيصلو هو.
هن محصول بابت مغل دور جي دستاويزن ۽ جديد تحقيق ۾ مذهبي، مالي ۽ سياسي تشريحون موجود آهن.
جزيي جي مخالفت مختلف علائقن ۽ سماجي گروهن مان سامهون آئي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== عبادتگاهن بابت پاليسيون ===

اورنگزيب جي دور ۾ ڪجهه هندو مندرن جي ڊاهڻ يا انهن جي سرپرستي ختم ڪرڻ جا حڪم جاري ٿيا.
انهن واقعن ۾ [[ڪاشي وشوناٿ مندر]] ۽ [[ڪيشو ديو مندر]] سان لاڳاپيل ڪارروايون تاريخي بحث جو حصو آهن.
ٻئي طرف مغل دستاويزن ۾ ڪجهه هندو مذهبي ادارن، عالمن ۽ عبادتگاهن کي ڏنل عطائن ۽ تحفظ جا مثال پڻ ملن ٿا.
مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته انهن فيصلن کي ڪهڙي حد تائين مذهبي عقيدي، سياسي بغاوتن، مقامي حالتن يا شاهي اقتدار جي علامتي اظهار سان ڳنڍڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== هندو ۽ ٻين غير مسلم عملدارن جو ڪردار ===

اورنگزيب جي حڪومت ۾ هندو، راجپوت ۽ ٻين غير مسلم برادرين سان تعلق رکندڙ ڪيترائي عملدار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي مقرر رهيا.
ڪجهه جديد محققن موجب سندس دور ۾ مغل منصبدارن ۾ هندو عملدارن جو تعداد ۽ حصو اڳين دورن جي ڀيٽ ۾ وڌيو.
انهيءَ حقيقت کي سندس مذهبي محصولن يا ڪجهه عبادتگاهن خلاف قدمن جي نفي طور نه، پر مغل حڪمرانيءَ جي پيچيده سياسي ۽ انتظامي ڍانچي جي هڪ حصي طور ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

== سکن سان لاڳاپا ==

=== گرو تيغ بهادر ===

{{Main|گرو تيغ بهادر}}

[[گرو تيغ بهادر]] سکن جو نائون گرو هو.
1675ع ۾ کيس مغل اختيارين گرفتار ڪيو ۽ دهليءَ ۾ موت جي سزا ڏني وئي.
سک مذهبي روايتن موجب گرو تيغ بهادر مذهبي آزاديءَ ۽ پنهنجي عقيدي جي تحفظ لاءِ جان قربان ڪئي.
سندس گرفتاري ۽ قتل جي سببن بابت سک روايتن ۽ ڪجهه فارسي تاريخي بيانن ۾ مختلف وضاحتون ملن ٿيون.
هي واقعو مغل حڪومت ۽ سک برادريءَ جي لاڳاپن ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿيو.&lt;ref name=&quot;SGPCGuruTegh&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sri Guru Tegh Bahadur Ji
 |url=https://new.sgpc.net/ten-guru-sahibs/guru-tegh-bahadur-sahib/
 |publisher=Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GuruTeghSources&quot;&gt;{{cite web
 |last=Singh
 |first=Inderjeet
 |title=Understanding Martyrdom of Guru Tegh Bahadar Using 17th &amp; 18th Century Sources
 |url=https://www.sikhmissionarysociety.org/sms/smsarticles/advisorypanel/inderjeet-singh/understanding-the-martyrdom-of-guru-tegh-bahadar-using-17th-and-18th-century-sources/
 |publisher=Sikh Missionary Society
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرو گوبند سنگهه ۽ خالصو ===

{{Main|گرو گوبند سنگهه}}

گرو تيغ بهادر کان پوءِ سندس پٽ [[گرو گوبند سنگهه]] سکن جو ڏهون گرو ٿيو.
1699ع ۾ گرو گوبند سنگهه '''[[خالصو]]''' جي تنظيم قائم ڪئي.
خالصي جي قيام سان سک برادريءَ جي مذهبي ۽ اجتماعي تنظيم ۾ اهم تبديلي آئي.
اورنگزيب جي دور جي آخري سالن ۾ مغل فوجن ۽ سک قوتن وچ ۾ مختلف علائقن ۾ تڪرار ۽ جنگيون ٿيون.
انهن واقعن بعد ۾ پنجاب جي سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;OxfordSikh2014&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Singh
 |editor-first1=Pashaura
 |editor-last2=Fenech
 |editor-first2=Louis E.
 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2014
 |isbn=9780199699308
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== راجپوتن ۽ جاٽن سان لاڳاپا ==

=== راجپوت رياستن سان اختلاف ===

اڪبر جي دور ۾ ڪيترن راجپوت حڪمرانن کي شاهي شادين، منصبداري عهدن ۽ سياسي ٺاهن ذريعي مغل سلطنت سان ڳنڍيو ويو هو.
اورنگزيب جي دور ۾ انهن مان ڪجهه لاڳاپا برقرار رهيا، جڏهن ته ٻين علائقن ۾ تڪرار پيدا ٿيا.
1678ع ۾ [[جسوند سنگهه]] جي وفات کان پوءِ [[مارواڙ]] جي جانشينيءَ بابت مغل درٻار ۽ راٺوڙ سردارن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
انهن اختلافن مان راجپوت مزاحمت ۽ ڊگهي فوجي جدوجهد پيدا ٿي.
[[ميواڙ]] پڻ ڪجهه عرصي لاءِ مغل-راجپوت تڪرارن ۾ شامل رهيو.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== جاٽن جي مزاحمت ===

[[آگرو]] ۽ [[مٿرا]] جي ڀرپاسي ۾ جاٽ زميندارن ۽ مقامي گروهن جي مزاحمت مغل حڪومت لاءِ مسئلو بڻجي وئي.
انهن تڪرارن ۾ محصولي دٻاءُ، مقامي اختيار ۽ سياسي خودمختياريءَ جا سوال شامل هئا.
جاٽن جي مختلف اڳواڻن مغل اختيارين خلاف بغاوتون ڪيون.
انهن تحريڪن ارڙهين صديءَ ۾ علائقائي جاٽ سياسي قوتن جي اڀار لاءِ پڻ پسمنظر فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب ۽ دکن جون جنگيون ==

{{Main|مغل-مراٺا جنگيون}}

=== دکن جي سياسي اهميت ===

دکن مغل سلطنت لاءِ فوجي، معاشي ۽ سياسي لحاظ کان اهم علائقو هو.
هن علائقي ۾ [[بيجاپور سلطنت]]، [[گولڪنڊا سلطنت]] ۽ مراٺا سياسي قوتون موجود هيون.
اورنگزيب جي حڪومت دوران دکن کي مڪمل طور مغل اقتدار ۾ آڻڻ لاءِ ڊگهيون فوجي مهمون هلايون ويون.
انهن مهمن مغل سلطنت جي ايراضي وڌائي، پر فوج، رسد ۽ خزاني تي وڏو دٻاءُ وڌو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== بيجاپور جي فتح (1686ع) ===

{{Main|بيجاپور سلطنت}}

[[بيجاپور سلطنت]] تي عادل شاهي گهراڻي جي حڪومت هئي.
1686ع ۾ اورنگزيب جي فوجن بيجاپور جو گهيرو ڪيو.
ڊگهي محاصري کان پوءِ بيجاپور مغلن جي قبضي ۾ اچي ويو ۽ عادل شاهي گهراڻي جي خودمختيار حڪومت ختم ٿي.
انهيءَ فتح سان دکن ۾ مغل اقتدار کي وڏي علائقائي ڪاميابي حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== گولڪنڊا جي فتح (1687ع) ===

{{Main|گولڪنڊا سلطنت}}

[[گولڪنڊا سلطنت]] تي قطب شاهي گهراڻي جي حڪومت هئي.
1687ع ۾ اورنگزيب جي فوجن [[گولڪنڊا قلعو|گولڪنڊا جي قلعي]] جو گهيرو ڪيو.
قلعي جي فتح کان پوءِ قطب شاهي حڪومت ختم ٿي ۽ گولڪنڊا مغل سلطنت ۾ شامل ٿي ويو.
بيجاپور ۽ گولڪنڊا جي فتحن سان مغل سلطنت جي جاگرافيائي حدن ۾ وڏي واڌ ٿي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== مراٺن سان جنگيون ===

{{Main|مغل-مراٺا جنگيون}}

[[مراٺا]] دکن جي هڪ اهم سياسي ۽ فوجي قوت هئا.
[[ڇترپتي شواجي مهاراج|شواجي]] جي اڳواڻيءَ ۾ مراٺا طاقت سترهين صديءَ جي وچ ڌاري وڌڻ لڳي.
اورنگزيب جي حڪومت دوران مغلن ۽ مراٺن وچ ۾ مختلف مرحلن تي جنگيون ٿيون.
شواجي جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[سنڀاجي]] مراٺا اقتدار سنڀاليو.
1689ع ۾ سنڀاجي مغل فوجن جي هٿان گرفتار ٿيو ۽ اورنگزيب جي حڪم سان قتل ڪيو ويو.
بهرحال، سنڀاجي جي موت سان مراٺا مزاحمت ختم نه ٿي.
مراٺا اڳواڻن قلعي بندين، تيز فوجي حرڪتن، رسد تي حملن ۽ مقامي جغرافيائي حالتن مان فائدو وٺي مغل فوجن خلاف جدوجهد جاري رکي.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== دکن جي جنگين جا معاشي اثر ===

دکن جون ڊگهيون جنگيون مغل سلطنت جي خزاني تي وڏو بار بڻيون.
فوجن جي سارسنڀال، رسد، قلعي بندين ۽ نون فتح ڪيل علائقن جي انتظام لاءِ وسيع وسيلا گهربل هئا.
جنگين سبب ڪجهه علائقن ۾ زراعت، واپار ۽ مقامي آبادي متاثر ٿي.
مغل سلطنت جي فوجي توسيع سان گڏ منصبدارن ۽ جاگيردارن لاءِ مناسب آمدنيءَ وارن علائقن جي ورهاست جا مسئلا پڻ وڌيا.
مؤرخن انهن مسئلن کي ارڙهين صديءَ جي مغل سياسي بحران جي اهم سببن مان شمار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

== اورنگزيب جي دور ۾ مغل انتظام ==

=== منصبداري ۽ جاگيرداري نظام ===

{{Main|منصبداري نظام}}

اورنگزيب جي دور ۾ [[منصبداري نظام]] مغل فوجي ۽ انتظامي تنظيم جو اهم حصو رهيو.
منصبدارن کي سندن درجي، ذميوارين ۽ شاهي خدمت جي بنياد تي عهدن ۽ آمدنيءَ جا حق ڏنا ويندا هئا.
ڪيترن منصبدارن کي نقد پگهار بدران مخصوص علائقن جي محصول مان آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ جاگيرون ڏنيون وينديون هيون.
دکن ۾ مغل سلطنت جي توسيع سان منصبدارن جو تعداد ۽ سندن مالي ضرورتون وڌيون.
انهيءَ صورتحال ۾ مناسب آمدنيءَ وارين جاگيرن جي کوٽ ۽ جاگيرن جي ورهاست بابت تڪرار پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== زميني محصول ۽ زرعي معيشت ===

مغل سلطنت جي آمدنيءَ جو وڏو حصو زميني محصول مان حاصل ٿيندو هو.
زمين جي پيداوار، آبپاشيءَ جي سهولتن، فصلن ۽ مقامي حالتن موجب محصول وصول ڪرڻ جا مختلف طريقا استعمال ٿيندا هئا.
اورنگزيب جي دور ۾ مسلسل فوجي مهمن سبب محصولي آمدنيءَ جي اهميت وڌيڪ وڌي.
ڪجهه علائقن ۾ محصولي مطالبن ۽ مقامي مزاحمت سبب مغل انتظام کي ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب جي دور ۾ سنڌ ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي انتظامي حيثيت ===

اورنگزيب جي حڪومت دوران [[سنڌ]] مغل سلطنت جي سياسي ۽ محصولي نظام سان ڳنڍيل رهي.
سنڌ جا اهم مرڪز [[بکر]]، [[سيوهڻ]]، [[ٺٽو]] ۽ ٻيا شهر هئا.
مغل دور ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست مختلف مرحلن مان گذري ۽ ڪجهه علائقن جا لاڳاپا ملتان جي صوبائي انتظام سان پڻ رهيا.
سنڌ ۾ مغل حڪمرانيءَ جي نوعيت کي سمجهڻ لاءِ هر دور جي صوبائي ۽ سرڪاري حدن کي الڳ ڏسڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)
 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ٺٽو ۽ سامونڊي واپار ===

[[ٺٽو]] سترهين صديءَ ۾ سنڌ جو اهم واپاري، شهري ۽ دستڪاري مرڪز رهيو.
سنڌو درياهه ۽ ان جي شاخن وسيلي واپاري سامان جي آمدرفت ٿيندي هئي.
ٺٽي ۽ سنڌ جي سامونڊي بندرگاهن جا لاڳاپا هندستان جي ٻين علائقن ۽ هندي وڏي سمنڊ جي واپاري دنيا سان هئا.
مغل دور جي سنڌي معيشت ۾ ڪپڙي جي پيداوار، زرعي پيداوار، واپار ۽ مقامي دستڪاري اهم ڪردار ادا ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== سيوهڻ ۽ زرعي محصول ===

[[سيوهڻ]] سنڌ جي اهم تاريخي ۽ انتظامي مرڪزن مان هڪ هو.
مغل دور ۾ سيوهڻ جي مختلف زرعي علائقن ۾ زمين جي نوعيت ۽ آبپاشيءَ جي حالتن مطابق محصول وصول ڪرڻ جا طريقا استعمال ٿيندا هئا.
ڪجهه علائقن ۾ ''ضبط'' ۽ ٻين ۾ فصل جي حصيداريءَ تي ٻڌل ''بٽائي'' جهڙا طريقا رائج هئا.
ٺٽي جي علائقي ۾ پڻ فصل جي پيداوار مان رياستي حصو وصول ڪرڻ جا طريقا استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhRevenueStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=The Political Economic Origins and Development
 |journal=Pakistan Journal of Applied Economics
 |volume=32
 |issue=2
 |pages=227–243
 |year=2022
 |url=https://www.aerc.edu.pk/wp-content/uploads/2023/01/Research-Notes-AQDAS-AFZAL-VII.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌ ۾ مقامي سردارن ۽ مغل عملدارن جا لاڳاپا ===

سنڌ جي مغل دور جي تاريخ ۾ مقامي قبيلن، زميندارن ۽ مغل عملدارن وچ ۾ لاڳاپا اهم رهيا.
انهن لاڳاپن ۾ ڪڏهن تعاون ۽ ڪڏهن فوجي مزاحمت پيدا ٿيندي هئي.
مغل حڪومت کي محصول وصول ڪرڻ، واپاري رستن جي حفاظت ۽ علائقائي انتظام برقرار رکڻ لاءِ مقامي قوتن سان معاملا ڪرڻا پوندا هئا.
''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي سترهين صديءَ جي سياسي ۽ سماجي حالتن بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي، جيتوڻيڪ اهو اورنگزيب جي حڪومت کان اڳ لکيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌ ۾ مغل اقتدار جي ڪمزوريءَ جا ابتدائي آثار ===

سترھين صديءَ جي آخر ۽ ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ مغل سلطنت جي مرڪزي سياسي مسئلن جو اثر سنڌ تي پڻ پوڻ لڳو.
مقامي سردارن ۽ زميندارن جي طاقت، محصولي اختلاف ۽ صوبائي عملدارن جي انتظامي مسئلن مغل اقتدار لاءِ ڏکيائيون پيدا ڪيون.
بعد ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙا گهراڻي]] جي سياسي طاقت وڌڻ سان سنڌ ۾ مغل حڪومت جي عملي حيثيت تبديل ٿيندي وئي.
بهرحال، سنڌ ۾ مغل اقتدار جو زوال هڪ ڊگهو تاريخي عمل هو، جنهن کي صرف اورنگزيب جي حڪومت جي ڪنهن هڪ واقعي سان منسوب ڪرڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

== اورنگزيب جي آخري دور جا مسئلا ==

=== ڊگهي فوجي مهمن جو اثر ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت جي آخري ڏهاڪن جو وڏو حصو دکن ۾ گذاريو.
مراٺن خلاف فوجي مهمون جاري رهيون، پر مغل فوجن لاءِ فتح ڪيل علائقن تي مستقل ۽ اثرائتو ڪنٽرول برقرار رکڻ ڏکيو ثابت ٿيو.
قلعن تي قبضن ۽ فوجي ڪاميابين باوجود مراٺا مزاحمت مختلف صورتن ۾ جاري رهي.
انهن جنگين مغل فوج جي افرادي قوت، رسد ۽ مالي وسيلن تي وڏو دٻاءُ وڌو.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== صوبائي خودمختياريءَ جا رجحان ===

مرڪزي حڪومت جي ڊگهي فوجي مصروفيت سبب مختلف صوبن ۾ مقامي سياسي قوتن جي اهميت وڌڻ لڳي.
مغل انتظامي نظام اڃا وسيع هو، پر صوبائي حڪمرانن، منصبدارن ۽ مقامي زميندارن سان لاڳاپا وڌيڪ پيچيده ٿيندا ويا.
اهي مسئلا اورنگزيب جي وفات کان پوءِ وڌيڪ نمايان ٿيا ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ڪيترين علائقائي رياستن جي اڀار لاءِ پسمنظر فراهم ڪيائون.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جو مسئلو ===

اورنگزيب جي پٽن ۾ [[محمد معظم]]، جيڪو پوءِ [[بهادر شاهه پهريون]] جي لقب سان مشهور ٿيو، هڪ اهم شهزادو هو.
محمد معظم مختلف دورن ۾ شاهي انتظامي ذميواريون سنڀاليون.
اورنگزيب جي حڪومت دوران کيس سياسي شڪ شبهن سبب ڪجهه عرصي لاءِ قيد ۽ نگرانيءَ کي پڻ منهن ڏيڻو پيو.
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ تخت لاءِ جنگ شروع ٿي، جنهن ۾ محمد معظم ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب جي وفات (1707ع) ==

اورنگزيب 3 مارچ 1707ع تي دکن ۾ [[احمدنگر]] جي ڀرپاسي وفات ڪئي.
هو ڪنهن جنگ جي ميدان ۾ قتل نه ٿيو، پر وڏي عمر ۾ بيماريءَ کان پوءِ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
سندس مڙهه [[خلدآباد]] ۾ صوفي بزرگ [[زين الدين شيرازي]] جي درگاهه جي ويجهو دفنايو ويو.
اورنگزيب جو مقبرو مغل شهنشاهن جي ٻين ڪيترن وڏن مقبرن جي ڀيٽ ۾ سادو آهي.
سندس وفات کان پوءِ مغل شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي ۽ [[بهادر شاهه پهريون]] تخت حاصل ڪيو.

== اورنگزيب جي دور جو تاريخي جائزو ==

اورنگزيب جي حڪومت مغل سلطنت جي تاريخ ۾ سياسي ۽ فوجي توسيع جو هڪ اهم مرحلو هو.
هن دکن جي ٻن وڏين سلطنتن، بيجاپور ۽ گولڪنڊا، کي مغل اقتدار ۾ شامل ڪيو.
ساڳئي وقت سندس حڪومت ۾ مذهبي پاليسين، جزيي جي بحالي، ڪجهه عبادتگاهن خلاف ڪاررواين، سکن ۽ راجپوتن سان تڪرارن ۽ مراٺن خلاف ڊگهي جنگين سبب اهم سياسي ۽ سماجي اختلاف پيدا ٿيا.

مؤرخ [[جدو ناٿ سرڪار]] اورنگزيب جي مذهبي ۽ فوجي پاليسين کي مغل سلطنت جي ڪمزوريءَ سان ڳنڍي ٿو، جڏهن ته [[آڊري ٽرشڪي]] جهڙا جديد محقق سندس دور جي سياسي ۽ مذهبي حالتن جي وڌيڪ پيچيده تشريح پيش ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
[[جان ايف رچرڊس]] جي مغل سلطنت بابت تحقيق مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته مغل زوال کي سمجهڻ لاءِ فوجي توسيع، جاگيرداري نظام، محصولي مسئلن ۽ صوبائي سياست کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت هڪدم ختم نه ٿي، پر ارڙهين صديءَ ۾ ان جي مرڪزي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجندي وئي.

== اورنگزيب جي دور جا اهم واقعا ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #adc6d6;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''اورنگزيب عالمگير جي حڪومت: اهم واقعن جي وقتوار ترتيب'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1658ع
| [[ساموڳڙهه جي جنگ]]
| دارا شڪوه جي شڪست ۽ اورنگزيب جي اقتدار جو رستو هموار ٿيڻ
|-
| 1658ع
| شاهجهان جي نظربندي
| شاهي اقتدار جي منتقلي
|-
| 1659ع
| دارا شڪوه جو قتل
| جانشينيءَ جي اهم دعويدار جو خاتمو
|-
| 1661ع
| مراد بخش جو قتل
| شاهي خاندان جي سياسي مقابلي جو هڪ مرحلو ختم ٿيڻ
|-
| 1660ع واري ڏهاڪي
| صوفي سرمد جو قتل
| مذهبي ۽ سياسي تاريخ جو تڪراري واقعو
|-
| 1675ع
| [[گرو تيغ بهادر]] جي موت جي سزا
| مغل-سک لاڳاپن ۾ اهم موڙ
|-
| 1678ع–1679ع
| مارواڙ جي جانشينيءَ جو بحران
| راجپوتن سان تڪرار ۾ واڌ
|-
| 1679ع
| جزيي جي ٻيهر لاڳو ٿيڻ
| مذهبي ۽ محصولي پاليسيءَ ۾ اهم تبديلي
|-
| 1686ع
| [[بيجاپور سلطنت]] جي فتح
| عادل شاهي حڪومت جو خاتمو
|-
| 1687ع
| [[گولڪنڊا سلطنت]] جي فتح
| قطب شاهي حڪومت جو خاتمو
|-
| 1689ع
| [[سنڀاجي]] جي گرفتاري ۽ قتل
| مغل-مراٺا جنگين جو اهم واقعو
|-
| 1699ع
| [[خالصو]] جو قيام
| سک برادريءَ جي مذهبي ۽ اجتماعي تنظيم ۾ تبديلي
|-
| 1707ع
| اورنگزيب جي وفات
| مغل جانشينيءَ جي نئين جنگ ۽ سياسي بحران جي شروعات
|}

== اورنگزيب جي دور بابت اهم ماخذ ==

* {{cite book |last=Richards |first=John F. |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=9780521566032}}
* {{cite book |last=Truschke |first=Audrey |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |publisher=Stanford University Press |year=2017 |isbn=9781503602595}}
* {{cite book |last=Sarkar |first=Jadunath |title=History of Aurangzib |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons}}
* {{cite book |last=Asher |first=Catherine B. |last2=Talbot |first2=Cynthia |title=India Before Europe |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=9780521809047}}
* {{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975 |isbn=9780807812716}}
* {{cite book |author=Yusuf Mirak |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani |language=fa}}
* {{cite book |title=Sindh in the Mughal Empire (1591–1740) |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf |language=en}}


== مغل سلطنت جو زوال (1707ع–1857ع) ==

{{Main|مغل سلطنت جو زوال}}

1707ع ۾ [[اورنگزيب عالمگير]] جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. جيتوڻيڪ سلطنت اڃا وسيع علائقن تي دعويٰ رکندي هئي، پر مرڪزي حڪومت کي جانشينيءَ جي جنگين، صوبائي حڪمرانن جي وڌندڙ خودمختياري، مالي مسئلن ۽ علائقائي فوجي قوتن جي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

مغل سلطنت جو زوال هڪدم نه آيو، پر ڪيترن ڏهاڪن تي پکڙيل سياسي، فوجي ۽ معاشي تبديلين جو نتيجو هو.

ارڙهين صديءَ ۾ [[بنگال]]، [[حيدرآباد دکن]] ۽ [[اوده]] جهڙن علائقن جا حڪمران عملي طور وڌيڪ خودمختيار ٿيا. ساڳئي وقت [[مراٺا]]، [[سک]]، [[جاٽ]] ۽ ٻين علائقائي قوتن مغل حڪومت جي سياسي ۽ فوجي بالادستيءَ کي چئلينج ڪيو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ دور ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] هڪ واپاري اداري مان علائقائي ۽ فوجي طاقت ۾ تبديل ٿي. ڪمپنيءَ جي وڌندڙ اقتدار سبب مغل شهنشاهن جي سياسي حيثيت آهستي آهستي علامتي بڻجندي وئي.

=== مغل زوال جا بنيادي سبب ===

مؤرخن مغل سلطنت جي زوال لاءِ ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن. انهن ۾ شاهي جانشينيءَ جي غير مستحڪم روايت، منصبداري ۽ جاگيرداري نظام جا مسئلا، ڊگهيون فوجي مهمون، محصولي اختلاف، علائقائي قوتن جو اڀار ۽ ٻاهرين حملا شامل آهن.

اورنگزيب جي دور ۾ دکن جون ڊگهيون جنگيون مغل فوجي ۽ مالي وسيلن تي وڏو بار بڻيون.

ان کان پوءِ شاهي خاندان جي اندر اقتدار لاءِ ٿيندڙ جنگين مرڪزي حڪومت جي تسلسل کي متاثر ڪيو.

مغل منصبدارن ۽ جاگيردارن وچ ۾ آمدنيءَ وارن علائقن جي ورهاست بابت مسئلا پڻ وڌيا.

مختلف صوبن ۾ مقامي سياسي ۽ فوجي قوتن پنهنجي خودمختياري وڌائڻ شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

بهرحال، مغل زوال کي ڪنهن هڪ شهنشاهه جي پاليسيءَ يا ڪنهن هڪ جنگ جو نتيجو سمجهڻ مناسب نه آهي.

== بهادر شاهه پهريون (1707ع–1712ع) ==

{{Main|بهادر شاهه پهريون}}

اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ مغل تخت حاصل ڪرڻ لاءِ جنگ شروع ٿي.

[[محمد معظم]]، جيڪو اورنگزيب جو پٽ هو، پنهنجي ڀائرن کي شڪست ڏئي 1707ع ۾ '''بهادر شاهه پهريون''' جي لقب سان تخت تي ويٺو.

هن کي '''شاهه عالم پهريون''' پڻ چيو ويندو آهي.

=== جانشينيءَ جي جنگ ===

1707ع ۾ بهادر شاهه پنهنجي ڀاءُ [[اعظم شاهه]] کي [[جاجؤ جي جنگ]] ۾ شڪست ڏني.

ان کان پوءِ هن ٻئي ڀاءُ [[ڪام بخش]] خلاف پڻ فوجي ڪارروائي ڪئي.

1709ع ۾ ڪام بخش جي شڪست کان پوءِ بهادر شاهه جو اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== راجپوتن ۽ سکن سان لاڳاپا ===

بهادر شاهه راجپوت رياستن سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مختلف علائقن ۾ سياسي اختلاف برقرار رهيا.

سندس دور ۾ [[بندا سنگهه بهادر]] جي اڳواڻيءَ ۾ سک فوجي سرگرميون پنجاب ۾ وڌيون.

مغل حڪومت سکن جي وڌندڙ سياسي ۽ فوجي قوت کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف مهمون هلايون.

بهادر شاهه جي حڪومت مختصر هئي ۽ هو 1712ع ۾ وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Metcalf
 |first1=Barbara D.
 |last2=Metcalf
 |first2=Thomas R.
 |title=A Concise History of Modern India
 |edition=2
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521682251
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== جهان دار شاهه (1712ع–1713ع) ==

{{Main|جهان دار شاهه}}

بهادر شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي.

[[جهان دار شاهه]] 1712ع ۾ مغل تخت تي ويٺو.

سندس حڪومت ۾ طاقتور امير [[ذوالفقار خان]] جو وڏو سياسي اثر هو.

جهان دار شاهه جي حڪومت گهڻو عرصو جاري نه رهي.

1713ع ۾ [[فرخ سير]] جي فوجن کيس شڪست ڏني ۽ سندس حڪومت ختم ٿي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== فرخ سير (1713ع–1719ع) ==

{{Main|فرخ سير}}

[[فرخ سير]] 1713ع ۾ مغل تخت تي ويٺو.

سندس اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ [[سيد ڀائر]]، يعني [[سيد عبدالله خان]] ۽ [[سيد حسين علي خان]]، اهم ڪردار ادا ڪيو.

اهي ٻئي ڀائر مغل درٻار جي انتهائي اثرائتن اميرن مان هئا.

=== سيد ڀائرن جو سياسي اثر ===

فرخ سير جي دور ۾ سيد ڀائرن شاهي انتظام، فوجي مقررين ۽ سياسي فيصلن تي وڏو اثر قائم ڪيو.

وقت گذرڻ سان شهنشاهه ۽ سيد ڀائرن وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا.

1719ع ۾ سيد ڀائرن فرخ سير کي تخت تان هٽايو.

فرخ سير کي انڌو ڪرڻ کان پوءِ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي واپاري رعايتون ===

1717ع ۾ فرخ سير [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي واپاري رعايتن بابت هڪ اهم فرمان جاري ڪيو.

ان فرمان سان ڪمپنيءَ کي بنگال ۽ ڪجهه ٻين علائقن ۾ واپار سان لاڳاپيل سهولتون مليون.

بعد ۾ ڪمپنيءَ ۽ بنگال جي نوابن وچ ۾ انهن رعايتن جي استعمال ۽ حدن بابت اختلاف پيدا ٿيا.

اهي اختلاف ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بنگال جي سياسي صورتحال ۾ اهم بڻيا.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

== 1719ع جو سياسي بحران ==

1719ع مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ انتهائي غير مستحڪم سال هو.

فرخ سير جي خاتمي کان پوءِ سيد ڀائرن مختصر عرصي اندر مختلف شهزادن کي تخت تي ويهاريو.

انهن ۾ [[رفيع الدرجات]] ۽ [[شاهجهان ٻيون]] شامل هئا.

ٻئي شهنشاهه مختصر حڪومتن کان پوءِ وفات ڪري ويا.

آخرڪار [[محمد شاهه]] 1719ع ۾ مغل تخت تي ويٺو.

انهيءَ سال جي تيز سياسي تبديلين مغل شهنشاهت جي مرڪزي اختيار جي ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== محمد شاهه (1719ع–1748ع) ==

{{Main|محمد شاهه}}

[[محمد شاهه]] 1719ع کان 1748ع تائين مغل سلطنت جو شهنشاهه رهيو.

سندس حڪومت مغل سلطنت جي سياسي زوال ۽ درٻاري ثقافت جي ترقيءَ جو گڏيل دور هئي.

محمد شاهه جي درٻار ۾ موسيقي، مصوري، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين کي سرپرستي ملي.

بهرحال، سندس حڪومت دوران مغل سلطنت جي مختلف صوبن ۾ مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== سيد ڀائرن جو خاتمو ===

محمد شاهه جي شروعاتي حڪومت ۾ سيد ڀائرن جو سياسي اثر جاري رهيو.

1720ع ۾ سيد حسين علي خان قتل ٿيو.

ان کان پوءِ سيد عبدالله خان جي طاقت ختم ڪئي وئي.

سيد ڀائرن جي زوال سان محمد شاهه کي شاهي اختيار وڌائڻ جو موقعو مليو، پر صوبائي خودمختياريءَ جو رجحان جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== نظام الملڪ ۽ حيدرآباد دکن ===

{{Main|نظام الملڪ آصف جاه اول}}

[[نظام الملڪ آصف جاه اول]] مغل درٻار جو اهم امير ۽ دکن جو صوبائي حڪمران هو.

1724ع ۾ هن دکن ۾ پنهنجي عملي خودمختياري مضبوط ڪئي.

انهيءَ عمل سان [[حيدرآباد رياست]] جي آصف جاهي حڪمران گهراڻي جو بنياد پيو.

نظام الملڪ رسمي طور مغل شهنشاهه جي بالادستيءَ کي قبول ڪندو رهيو، پر دکن ۾ سندس انتظام عملي طور خودمختيار هو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== بنگال ۾ صوبائي خودمختياري ===

{{Main|بنگال جا نواب}}

ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مرشد قلي خان]] بنگال جي مالياتي ۽ صوبائي انتظام ۾ اهم قوت بڻيو.

بنگال جي نوابن مغل شهنشاهه جي رسمي بالادستي برقرار رکندي پنهنجي علائقائي حڪومت کي وڌيڪ خودمختيار بڻايو.

بنگال جي زرخيز زمين، ڪپڙي جي صنعت ۽ سامونڊي واپار سبب هي صوبو وڏي معاشي اهميت رکندو هو.

بعد ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ ۽ بنگال جي نوابن وچ ۾ سياسي ۽ واپاري تڪرار وڌيا.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

=== اوده جي خودمختياري ===

{{Main|اوده جا نواب}}

[[سعادت علي خان اول]] ارڙهين صديءَ ۾ اوده جو اهم صوبائي حڪمران هو.

1722ع کان پوءِ اوده ۾ نوابي اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.

اوده جا حڪمران مغل سلطنت سان رسمي لاڳاپا برقرار رکندي عملي طور پنهنجي علائقائي حڪومت هلائڻ لڳا.

اهڙيءَ طرح حيدرآباد، بنگال ۽ اوده جهڙيون رياستون مغل سلطنت جي مرڪزي اقتدار جي ڪمزوريءَ مان اڀريون.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== نادر شاهه جي هندستان تي ڪاهه (1739ع) ==

{{Main|نادر شاهه جي هندستان تي ڪاهه}}

[[نادر شاهه]] ايران جو طاقتور حڪمران هو، جنهن 1739ع ۾ مغل سلطنت تي حملو ڪيو.

هن جي فوجن [[ڪرنال جي جنگ]] ۾ محمد شاهه جي مغل فوج کي شڪست ڏني.

جنگ کان پوءِ نادر شاهه دهليءَ ۾ داخل ٿيو.

=== ڪرنال جي جنگ ===

24 فيبروري 1739ع تي ڪرنال جي ڀرپاسي مغل ۽ ايراني فوجن وچ ۾ جنگ لڳي.

مغل فوج عددي لحاظ کان وڏي هجڻ باوجود مؤثر گڏيل قيادت ۽ فوجي تنظيم جي مسئلن کي منهن ڏئي رهي هئي.

نادر شاهه جي فوج ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ محمد شاهه کي سندس شرطن تي ٺاهه ڪرڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Axworthy2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Axworthy
 |first=Michael
 |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant
 |publisher=I.B. Tauris
 |year=2006
 |isbn=9781850437062
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دهليءَ جي ڦرلٽ ===

نادر شاهه جي دهليءَ ۾ موجودگيءَ دوران تشدد ۽ قتل عام جا واقعا ٿيا.

شهر مان وڏي مقدار ۾ دولت، قيمتي زيور ۽ شاهي خزاني جو سامان ايران کڻي وڃڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن.

مشهور '''تختِ طائوس''' ۽ [[ڪوه نور]] هيرو پڻ انهيءَ ڪاهه سان لاڳاپيل تاريخي روايتن ۾ ذڪر ٿين ٿا.

1739ع جي ڪاهه مغل سلطنت جي مالي ۽ سياسي حيثيت کي سخت نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Axworthy2006&quot;/&gt;

=== نادر شاهه جي ڪاهه جا نتيجا ===

نادر شاهه جي فتح کان پوءِ مغل سلطنت جي فوجي ڪمزوري ٻين علائقائي قوتن آڏو وڌيڪ ظاهر ٿي.

دهليءَ جي شاهي خزاني کي وڏو نقصان پهتو.

اتر اولهه وارن علائقن تي مغل اقتدار وڌيڪ ڪمزور ٿيو.

هي واقعو مغل سلطنت جي زوال جي تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== احمد شاهه ابدالي ۽ افغان حملا ==

{{Main|احمد شاهه دراني}}

[[احمد شاهه دراني]]، جيڪو احمد شاهه ابدالي جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[دراني سلطنت]] جو باني هو.

1747ع ۾ نادر شاهه جي وفات کان پوءِ هن افغانستان ۾ پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

احمد شاهه دراني هندستان جي اتر اولهه وارن علائقن ۾ ڪيترائي فوجي حملا ڪيا.

انهن حملن پنجاب، دهليءَ ۽ ٻين علائقن جي سياسي صورتحال تي وڏو اثر ڇڏيو.

=== پنجاب ۽ دهليءَ ۾ افغان اثر ===

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري مغل سلطنت جي مرڪزي ڪمزوريءَ سبب پنجاب ۽ اتر هندستان ۾ افغان، مراٺا، سک ۽ مقامي سياسي قوتن وچ ۾ مقابلو وڌيو.

احمد شاهه دراني مختلف مهمن ذريعي پنجاب ۽ دهليءَ جي سياسي معاملن ۾ مداخلت ڪئي.

انهن حملن مغل سلطنت جي اتر اولهه سرحدن تي شاهي اقتدار کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== مراٺن جو عروج ==

{{Main|مراٺا سلطنت}}

[[مراٺا سلطنت]] سترهين صديءَ ۾ [[ڇترپتي شواجي مهاراج|شواجي]] جي دور کان هڪ اهم سياسي قوت طور اڀري.

اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مراٺن اتر ۽ وچ هندستان ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي سرگرمين کي وڌيڪ وڌايو.

ارڙهين صديءَ ۾ [[پيشوا]] مراٺا حڪومت جي اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻ بڻيا.

مراٺن مختلف علائقن ۾ محصولي حق ۽ سياسي اثر حاصل ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون هلايون.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== دهليءَ ۾ مراٺن جو اثر ===

1737ع ۾ پيشوا [[باجي رائو اول]] جي فوجن دهليءَ جي ڀرپاسي تائين پيشقدمي ڪئي.

بعد ۾ مراٺن پنجاب ۽ اتر هندستان جي سياسي معاملن ۾ وڌيڪ اثر قائم ڪيو.

1758ع ۾ مراٺا فوجون پنجاب مان اڳتي وڌي [[پشاور]] تائين پهتيون، پر اهو قبضو مستقل نه رهيو.

مغل شهنشاهه جي سياسي حيثيت وقت سان مختلف علائقائي قوتن جي حمايت ۽ فوجي طاقت تي دارومدار رکڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي ٽين جنگ (1761ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي ٽين جنگ}}

14 جنوري 1761ع تي [[پاڻي پت جي ٽين جنگ]] احمد شاهه دراني جي فوج ۽ مراٺن جي گڏيل فوج وچ ۾ لڳي.

هن جنگ ۾ مراٺن کي وڏي شڪست آئي.

جنگ ۾ ٻنهي ڌرين کي وڏي جاني نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.

پاڻي پت جي ٽين جنگ اتر هندستان جي سياسي طاقت جي توازن تي وڏو اثر ڇڏيو، پر ان سان مراٺا سياسي قوت مڪمل طور ختم نه ٿي.

بعد وارن ڏهاڪن ۾ مراٺن اتر هندستان ۾ پنهنجو اثر ٻيهر وڌايو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== شاهه عالم ٻيون ۽ مراٺا تحفظ ===

{{Main|شاهه عالم ٻيون}}

[[شاهه عالم ٻيون]] 1759ع کان 1806ع تائين مغل شهنشاهه رهيو.

سندس حڪومت دوران مغل شاهي اقتدار گهڻو ڪري علامتي بڻجي چڪو هو.

1764ع ۾ [[بڪسر جي جنگ]] ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻئي، اوده جي نواب ۽ بنگال جي اڳوڻي نواب جي گڏيل قوتن کي شڪست ڏني.

1771ع ۾ مراٺن دهليءَ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ 1772ع ۾ شاهه عالم ٻيون سندن مدد سان دهلي موٽي آيو.

1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[مهادجي سنڌيا]] مغل درٻار جي فوجي ۽ سياسي معاملن ۾ وڏي اثر واري شخصيت بڻيو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== بنگال ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو عروج ==

{{Main|بنگال ۾ برطانوي راڄ}}

=== پلاسيءَ جي جنگ (1757ع) ===

{{Main|پلاسيءَ جي جنگ}}

23 جون 1757ع تي [[پلاسيءَ جي جنگ]] ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج [[سراج الدوله]] جي فوج کي شڪست ڏني.

ڪمپنيءَ جي فوج جي اڳواڻي [[رابرٽ ڪلائيو]] ڪئي.

بنگال جي ڪجهه درٻاري اميرن، خاص طور [[مير جعفر]]، ڪمپنيءَ سان ڳجها سياسي معاهدا ڪيا هئا.

پلاسيءَ جي جنگ بنگال ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سياسي اقتدار جي شروعات جو اهم واقعو هو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

=== بڪسر جي جنگ (1764ع) ===

{{Main|بڪسر جي جنگ}}

1764ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج [[بڪسر]] ۾ گڏيل هندستاني فوج کي شڪست ڏني.

هن گڏيل فوج ۾ مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻيون، اوده جي نواب [[شجاع الدوله]] ۽ بنگال جي اڳوڻي نواب [[مير قاسم]] جون قوتون شامل هيون.

بڪسر جي جنگ ڪمپنيءَ جي سياسي ۽ فوجي حيثيت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

=== بنگال جي ديواني (1765ع) ===

1765ع ۾ [[اله آباد جو معاهدو|اله آباد جي معاهدن]] کان پوءِ مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻئي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي بنگال، بهار ۽ اوڙيسا جي ديوانيءَ جا حق ڏنا.

ديوانيءَ مان مراد زميني محصول ۽ لاڳاپيل مالياتي انتظام جا حق هئا.

انهن حقن سان ڪمپنيءَ کي وڏي مقدار ۾ محصولي آمدني حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو.

1793ع ۾ لاڳو ڪيل '''مستقل بندوبست''' هڪ الڳ زميني محصولي نظام هو؛ ان کي 1765ع ۾ ڪمپنيءَ کي مليل ديوانيءَ جي حقن سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

== سنڌ ۾ مغل اقتدار جو زوال ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور|ڪلهوڙا گهراڻو}}

=== سنڌ جي سياسي صورتحال ===

ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال تي مغل سلطنت جي مرڪزي ڪمزوريءَ جو اثر پيو.

سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن ۽ مذهبي خاندانن جي سياسي حيثيت وڌڻ لڳي.

[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] تاريخي انتظامي ۽ واپاري مرڪز رهيا، پر انهن علائقن ۾ مغل حڪومت جي عملي طاقت وقت سان تبديل ٿيندي وئي.

انهيءَ دور ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو]] سنڌ جي هڪ اهم سياسي قوت طور اڀريو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== ميان يار محمد ڪلهوڙو ===

{{Main|ميان يار محمد ڪلهوڙو}}

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار کي مضبوط ڪرڻ وارن اهم حڪمرانن مان هو.

هن اتر ۽ وچ سنڌ ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائي.

ڪلهوڙا خاندان جي اقتدار جو بنياد مقامي مذهبي اثر، قبيلائي حمايت ۽ علائقائي سياسي اتحاد هئا.

ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن مغل شهنشاهت سان رسمي لاڳاپا رکندي پنهنجي عملي خودمختياري وڌائي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== ميان نور محمد ڪلهوڙو ===

{{Main|ميان نور محمد ڪلهوڙو}}

[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] ڪلهوڙا گهراڻي جو اهم حڪمران هو.

سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ ڪلهوڙن جي سياسي طاقت وڌيڪ مضبوط ٿي.

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جي سياست تي ايران ۽ افغانستان جي طاقتور حڪمرانن جو پڻ اثر پيو.

1739ع ۾ نادر شاهه جي هندستان تي ڪاهه کان پوءِ سنڌ جي سياسي حيثيت ۾ تبديليون آيون.

بعد ۾ دراني سلطنت جي قيام سان سنڌ جي حڪمرانن جا افغانستان سان سياسي ۽ خراجي لاڳاپا قائم ٿيا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== سنڌ ۾ مغل اقتدار جو خاتمو ===

سنڌ ۾ مغل اقتدار جو خاتمو ڪنهن هڪ ڏينهن يا هڪ جنگ سان نه ٿيو.

اهو عمل مقامي ڪلهوڙا اقتدار جي وڌڻ، مغل شهنشاهت جي مرڪزي ڪمزوريءَ ۽ ايران ۽ افغانستان جي علائقائي اثرن سبب مختلف مرحلن ۾ مڪمل ٿيو.

ارڙهين صديءَ جي وچ تائين سنڌ تي مغل شهنشاهن جو سڌو انتظامي ڪنٽرول وڏي حد تائين ختم ٿي چڪو هو.

بعد ۾ [[ٽالپر گهراڻو]] ڪلهوڙن کان اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.

1843ع ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سنڌ تي قبضو ڪيو، جيڪو مغل سلطنت جي خاتمي کان اڳ سنڌ جي الڳ سياسي تاريخ جو واقعو هو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

== دهليءَ تي برطانوي قبضو (1803ع) ==

{{Main|دهليءَ جي جنگ (1803ع)}}

1803ع ۾ ٻي انگريز-مراٺا جنگ دوران ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوجن دهليءَ تي قبضو ڪيو.

[[دهليءَ جي جنگ (1803ع)]] ۾ ڪمپنيءَ جي فوج مراٺا حمايت يافته قوتن کي شڪست ڏني.

ان کان پوءِ مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻيون ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سياسي ۽ فوجي تحفظ هيٺ اچي ويو.

شهنشاهه جي حيثيت برقرار رهي، پر سندس حقيقي سياسي اختيار انتهائي محدود ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== اڪبر شاهه ٻيون (1806ع–1837ع) ==

{{Main|اڪبر شاهه ٻيون}}

[[اڪبر شاهه ٻيون]] 1806ع ۾ پنهنجي پيءُ شاهه عالم ٻئي جي وفات کان پوءِ مغل تخت تي ويٺو.

سندس دور ۾ مغل سلطنت جو اقتدار گهڻو ڪري دهليءَ جي شاهي خاندان جي علامتي حيثيت تائين محدود هو.

برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني دهليءَ جي سياسي ۽ انتظامي معاملن تي اثرائتو ڪنٽرول رکندي هئي.

اڪبر شاهه ٻئي جي حڪومت دوران شاهي خاندان جي آمدني، لقبن ۽ رسمي حيثيت بابت ڪمپنيءَ سان اختلاف پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

== بهادر شاهه ظفر (1837ع–1857ع) ==

{{Main|بهادر شاهه ظفر}}

'''ابو ظفر سراج الدين محمد بهادر شاهه ظفر''' مغل سلطنت جو آخري شهنشاهه هو.

هو 1837ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 1857ع تائين مغل شهنشاهه جي لقب سان مشهور رهيو.

بهادر شاهه ظفر فارسي ۽ اردو شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ پاڻ پڻ شاعر هو.

سندس تخلص '''ظفر''' هو.

سندس دور ۾ مغل درٻار سياسي طاقت جي ڀيٽ ۾ ادبي ۽ ثقافتي اهميت جو مرڪز بڻيل هئي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دهليءَ جي ادبي ثقافت ===

بهادر شاهه ظفر جي دور ۾ دهليءَ ۾ اردو ۽ فارسي شاعريءَ جون محفلون ٿينديون هيون.

[[مرزا غالب]] ۽ [[شيخ ابراهيم ذوق]] جهڙا شاعر انهيءَ دور جي ادبي تاريخ ۾ اهم مقام رکن ٿا.

شاهي درٻار جي سياسي ڪمزوريءَ باوجود دهليءَ جي ادبي ۽ ثقافتي زندگي جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

== 1857ع جي بغاوت ۽ مغل سلطنت جو خاتمو ==

{{Main|1857ع جي هندستاني بغاوت}}

1857ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج جي ڪجهه هندستاني سپاهين بغاوت شروع ڪئي.

هي بغاوت جلد اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترن علائقن تائين پکڙجي وئي.

بغاوت ۾ فوجي، سياسي، معاشي، مذهبي ۽ سماجي سبب شامل هئا.

ڪمپنيءَ جي پاليسين، رياستن جي الحاق، فوجي ناراضگي ۽ مقامي حڪمرانن جي بي اختياريءَ بغاوت لاءِ اهم پسمنظر فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== دهليءَ ۾ بغاوت ===

مئي 1857ع ۾ ميرٺ کان بغاوت ڪندڙ سپاهي دهلي پهتا.

انهن بهادر شاهه ظفر کي بغاوت جي علامتي اڳواڻ طور قبول ڪيو.

بهادر شاهه ظفر جي عمر ان وقت وڏي هئي ۽ سندس سياسي ۽ فوجي اختيار محدود هئا.

بغاوت ڪندڙن لاءِ مغل شهنشاهه جو نالو تاريخي جائز حيثيت ۽ سياسي اتحاد جي علامت بڻيو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

=== دهليءَ جو ٻيهر برطانوي قبضو ===

سيپٽمبر 1857ع ۾ برطانوي فوجن ڊگهي گهيري کان پوءِ دهليءَ تي ٻيهر قبضو ڪيو.

شهر ۾ سخت جنگيون، قتل عام، گرفتاريون ۽ وڏي پيماني تي تباهي ٿي.

بهادر شاهه ظفر گرفتار ٿيو.

سندس پٽن ۽ شاهي خاندان جي ڪيترن فردن کي قتل ڪيو ويو يا گرفتار ڪيو ويو.

دهليءَ جي شاهي درٻار جي سياسي ۽ ثقافتي دنيا کي شديد نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

=== بهادر شاهه ظفر جي جلاوطني ===

بهادر شاهه ظفر تي بغاوت سان لاڳاپيل الزامن هيٺ فوجي عدالت ۾ مقدمو هلايو ويو.

1858ع ۾ کيس جلاوطن ڪري [[رنگون]]، موجوده [[يانگون]]، موڪليو ويو.

بهادر شاهه ظفر 7 نومبر 1862ع تي رنگون ۾ وفات ڪئي.

سندس وفات سان مغل شاهي خاندان جي آخري شهنشاهه جي زندگيءَ جو خاتمو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

=== 1858ع ۾ مغل شهنشاهت جو رسمي خاتمو ===

1857ع جي بغاوت کي دٻائڻ کان پوءِ برطانوي حڪومت هندستان جي انتظام ۾ وڏيون تبديليون آنديون.

1858ع جي '''گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ''' تحت ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪومتي اختيارن کي برطانوي تاج ڏانهن منتقل ڪيو ويو.

انهيءَ سان هندستان ۾ ڪمپني راڄ جو خاتمو ۽ سڌي برطانوي شاهي حڪومت جو آغاز ٿيو.

مغل شهنشاهت جو ادارو پڻ ختم ڪيو ويو.

تنهنڪري 1857ع کي مغل اقتدار جي عملي خاتمي ۽ 1858ع کي ان جي رسمي سياسي خاتمي سان لاڳاپيل سال طور بيان ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جي زوال جو تاريخي جائزو ==

مغل سلطنت جو زوال ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ هڪ ڊگهو ۽ پيچيده عمل هو.

اورنگزيب جي وفات کان پوءِ شاهي جانشينيءَ جي جنگين، صوبائي خودمختياريءَ، مراٺن ۽ ٻين علائقائي قوتن جي اڀار، نادر شاهه ۽ احمد شاهه دراني جي حملن ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سياسي ۽ فوجي توسيع مرڪزي مغل اقتدار کي ڪمزور ڪيو.

ارڙهين صديءَ ۾ مغل شهنشاهه جو لقب ڪيترن علائقن ۾ سياسي جائز حيثيت جي علامت رهيو، جيتوڻيڪ عملي حڪومت مقامي حڪمرانن ۽ فوجي قوتن جي هٿ ۾ هئي.

1857ع جي بغاوت ۽ 1858ع جي سياسي تبديلين سان مغل شهنشاهت جو رسمي خاتمو ٿيو.

== مغل سلطنت جي زوال جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c3d5;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:white;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جي زوال جا اهم واقعا (1707ع–1858ع)'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1707ع
| اورنگزيب جي وفات
| مغل جانشينيءَ جي نئين جنگ
|-
| 1712ع
| بهادر شاهه پهرئين جي وفات
| شاهي خاندان ۾ نئون سياسي بحران
|-
| 1713ع
| فرخ سير جي تخت نشيني
| سيد ڀائرن جي سياسي اثر ۾ واڌ
|-
| 1717ع
| ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي واپاري فرمان
| ڪمپنيءَ جي واپاري حيثيت ۾ واڌ
|-
| 1719ع
| ڪيترن شهنشاهن جي مختصر حڪومت
| مرڪزي شاهي اختيار جي ڪمزوري
|-
| 1724ع
| حيدرآباد دکن جي خودمختياري
| آصف جاهي سياسي اقتدار جو قيام
|-
| 1739ع
| نادر شاهه جي دهليءَ تي ڪاهه
| مغل خزاني ۽ فوجي وقار کي وڏو نقصان
|-
| 1747ع
| احمد شاهه دراني جي حڪومت جو قيام
| افغان سياسي طاقت جو اڀار
|-
| 1757ع
| پلاسيءَ جي جنگ
| بنگال ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو عروج
|-
| 1758ع
| مراٺن جي پشاور تائين پيشقدمي
| اتر اولهه هندستان ۾ مراٺن جو عارضي اثر
|-
| 1761ع
| پاڻي پت جي ٽين جنگ
| اتر هندستان جي طاقت جي توازن ۾ تبديلي
|-
| 1764ع
| بڪسر جي جنگ
| ڪمپنيءَ جي فوجي اقتدار ۾ واڌ
|-
| 1765ع
| بنگال، بهار ۽ اوڙيسا جي ديواني
| ڪمپنيءَ کي مالياتي انتظام جا حق
|-
| 1772ع
| شاهه عالم ٻئي جي دهلي واپسي
| مغل درٻار تي مراٺن جو وڌندڙ اثر
|-
| 1803ع
| دهليءَ تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو قبضو
| مغل شهنشاهه ڪمپنيءَ جي تحفظ هيٺ
|-
| 1837ع
| بهادر شاهه ظفر جي تخت نشيني
| آخري مغل شهنشاهه جي حڪومت
|-
| 1857ع
| هندستاني بغاوت
| مغل شهنشاهت جي عملي خاتمي جو مرحلو
|-
| 1858ع
| بهادر شاهه ظفر جي جلاوطني ۽ ڪمپني راڄ جو خاتمو
| مغل شهنشاهت جو رسمي خاتمو
|-
| 1862ع
| بهادر شاهه ظفر جي وفات
| آخري مغل شهنشاهه جي زندگيءَ جو خاتمو
|}</text>
      <sha1>hsl2l3y3v5yph5kwyw1h3b9vhet9jcn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424437</id>
      <parentid>424436</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162354" sha1="b86mu434mpnzxgwnvmqtwqvgrej01g0" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox former country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = [[اوائلي جديد دور]]
| image_map = Joppen1907India1700a.jpg
| image_map_caption = لڳ ڀڳ 1700ع ۾ مغل سلطنت جي پکيڙ ڏيکاريندڙ تاريخي نقشو
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل 1526ع
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]]
| date_event3 = 5 نومبر 1556ع
| event4 = [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] جي وفات
| date_event4 = 1707ع
| event5 = [[نادر شاهه جو هندستان تي حملو]]
| date_event5 = 1739ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو ۽ [[بهادر شاهه ظفر]] جي جلاوطني
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| p2 = هندستان جون علائقائي رياستون
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي [[بادشاهت]]
| title_leader = [[مغل شهنشاهه|شهنشاهه]]
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[دهلي]]، [[فتح پور سيڪري]] ۽ [[لاهور]] مختلف دورن ۾
| official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] (درباري ۽ انتظامي)
| common_languages = [[چغتائي ٻولي|چغتائي ترڪي]]، [[هندستاني ٻولي|هندستاني]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = [[اسلام]] (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = [[رپيو]]، دام ۽ ٻيا سڪا
| today = [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جا ڪجهه حصا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'')، جنهن کي '''مغليه سلطنت'''، '''تيموري سلطنت''' ۽ '''گورڪاني سلطنت''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڏکڻ ايشيا]] جي هڪ وڏي اوائلي جديد سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 21 اپريل 1526ع تي [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هيءَ سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;&gt;{{cite book
 |last=Stein
 |first=Burton
 |title=A History of India
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |year=2010
 |isbn=9781405195096
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg|thumb|left|200px|[[ظهيرالدين محمد بابر]] جو سترهين صديءَ ۾ تيار ڪيل تصويري خاڪو. بابر مغل سلطنت جو باني هو.]]

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي. تنهن هوندي به 1540ع کان 1555ع تائين اتر هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. 1555ع ۾ [[همايون]] دهليءَ ۾ مغل حڪومت بحال ڪئي. سندس جانشين [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ سلطنت جي انتظامي، فوجي ۽ سياسي بنيادن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين ڏکڻ ايشيا جي وڏين سياسي طاقتن مان هڪ رهي. سترهين صديءَ ۾ سندس علائقائي اثر اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ماٿريءَ کان اوڀر ۾ [[بنگال]] ۽ [[آسام]] جي ڀرپاسي تائين، اتر ۾ [[ڪشمير]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن کان ڏکڻ ۾ [[دکن]] تائين پکڙيل هو. سلطنت جي حدن ۽ سڌي انتظامي اختيار جي نوعيت مختلف دورن ۽ علائقن ۾ بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;/&gt;

[[اورنگزيب عالمگير]] جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. تنهن هوندي به ڊگهيون جنگيون، فوجي خرچ، صوبائي سياسي اختلاف ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا. 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سلطنت جي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

ارڙهين صديءَ ۾ [[مراٺا سلطنت|مراٺن]]، [[سک]] قوتن، خودمختيار صوبائي حڪمرانن ۽ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي عروج مغل شهنشاهن جي حقيقي اقتدار کي محدود ڪيو. 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي حملي پڻ سلطنت کي وڏو سياسي ۽ مالي نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858|هندستان جي حڪومت بابت قانون]] وسيلي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمراني ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪومت شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جا نالا ==

=== تيموري سلطنت ===

بابر ۽ سندس جانشينن جو تعلق [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان هو. انهيءَ سبب مغل شاهي خاندان پنهنجي سياسي مشروعيت لاءِ [[امير تيمور]] جي نسب ۽ حڪمرانيءَ جي روايتن کي اهميت ڏيندو هو. همعصر ۽ بعد وارن فارسي ماخذن ۾ هن گهراڻي ۽ ان جي حڪومت لاءِ تيموري نسبت استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;Avari2013&quot;&gt;{{cite book
 |last=Avari
 |first=Burjor
 |title=Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent
 |publisher=Routledge
 |year=2013
 |isbn=9780415580618
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل شاهي خاندان جي تاريخي سڃاڻپ ۾ وچ ايشيائي ترڪ-منگول روايتون، فارسي درٻاري ثقافت ۽ هندستاني سياسي ۽ سماجي ماحول گڏجي اثرانداز ٿيا. ان ڪري سلطنت کي رڳو هڪ نسلي يا ثقافتي سڃاڻپ تائين محدود ڪرڻ تاريخي لحاظ کان مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2002
 |isbn=9780521522915
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گورڪاني سلطنت ===

مغل حڪمران گهراڻي لاءِ '''گورڪاني''' يا '''گورڪانيان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. ''گورڪان''، منگولي لفظ ''ڪورگان'' (''kürägän'') جي فارسي صورت آهي، جنهن جي معنيٰ '''داماد''' آهي. اهو لقب تيمور جي چنگيزي خاندان سان شاديءَ واري نسبت سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Thackston2&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |editor-last=Thackston
 |editor-first=Wheeler M.
 |title=The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor
 |publisher=Modern Library
 |location=New York
 |year=2002
 |isbn=9780375761379
 |page=xlvi
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گورڪاني نسبت مغل شاهي خاندان جي سياسي سڃاڻپ جو اهم حصو هئي. ان نسبت سان تيموري ۽ چنگيزي حڪمرانيءَ جي روايتن سان لاڳاپو ظاهر ڪيو ويندو هو.

=== مغل يا مغول ===

'''مغل''' لفظ [[منگول]] جي عربي ۽ فارسي صورتن مان نڪتل آهي. يورپي لکتن ۾ مغل حڪمرانن لاءِ ''Mogul'' ۽ ''Mughal'' جهڙا لفظ استعمال ٿيا، جيڪي پوءِ تاريخ نويسيءَ ۾ عام ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Hodgson&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hodgson
 |first=Marshall G. S.
 |title=The Venture of Islam
 |volume=3
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2009
 |isbn=9780226346885
 |page=62
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مغل حڪمران گهراڻي جو نسبي تعلق چنگيزي روايتن سان پڻ هو، پر ان جي درٻاري، ادبي ۽ انتظامي ثقافت تي فارسي ۽ تيموري اثر تمام گهرا هئا.

=== هندستان ۽ سلطنتِ هندستان ===

مغل دور جي سياسي ۽ انتظامي لکتن ۾ '''هندستان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. [[آئينِ اڪبري]] ۽ ٻين فارسي ماخذن ۾ هندستان کي جاگرافيائي، سياسي ۽ انتظامي مفهوم ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Vanina2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Vanina
 |first=Eugenia
 |title=Medieval Indian Mindscapes: Space, Time, Society, Man
 |publisher=Primus Books
 |year=2012
 |isbn=9789380607191
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سياسي اصطلاحن ۾ ''سلطنتِ هندستان''، ''مملڪت'' ۽ ''قلمرو'' جهڙا لفظ پڻ ملن ٿا. خاص طور ارڙهين صديءَ جي سياسي لکتن ۾ ''سلطنتِ هندستان'' جو تصور مرڪزي شهنشاهي اقتدار ۽ مختلف صوبائي حڪومتن جي لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.

=== نالن جو تقابلي جائزو ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a9bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل سلطنت جا تاريخي ۽ رائج نالا'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | ٻولي يا پسمنظر
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي مفهوم
|-
| '''مغل سلطنت'''
| جديد سنڌي ۽ انگريزي تاريخ نويسي
| ڏکڻ ايشيا ۾ تيموري اصل جي حڪمران گهراڻي جي سلطنت
|-
| '''مغليه سلطنت'''
| اردو ۽ سنڌي استعمال
| مغل سلطنت جو متبادل رائج نالو
|-
| '''تيموري سلطنت'''
| شاهي خانداني نسبت
| امير تيمور جي نسل ۽ سياسي ورثي سان لاڳاپو
|-
| '''گورڪاني سلطنت'''
| فارسي ۽ تيموري روايت
| گورڪاني شاهي گهراڻي جي نسبت
|-
| '''سلطنتِ هندستان'''
| فارسي سياسي ۽ انتظامي اصطلاح
| هندستان ۾ شهنشاهي حڪمراني ۽ ان جو قلمرو
|-
| '''Mughal Empire'''
| انگريزي
| جديد عالمي تاريخ نويسيءَ ۾ عام نالو
|}

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

=== بابر جو خانداني ۽ سياسي پسمنظر ===

[[ظهيرالدين محمد بابر]] وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] [[فرغانه]] جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو. پيءُ جي پاسي کان بابر جو تعلق ترڪ بڻيل [[برلاس]] قبيلي سان هو، جڏهن ته ماءُ جي پاسي کان سندس نسب چنگيزي خاندان سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;/&gt;

بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ فرغانه ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. هن سمرقند تي مختلف وقتن تي قبضو ڪيو، پر [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪ قوتن جي عروج سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.

وچ ايشيا ۾ سياسي ۽ فوجي ناڪامين کان پوءِ بابر ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪري اتي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

ڪابل سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. هن اتان افغانستان جي ٻين علائقن، پنجاب ۽ اتر هندستان ڏانهن مهمون منظم ڪيون.

=== هندستان ڏانهن پيشقدمي ===

[[سلطنت دهلي]] جي آخري لوڌي حڪمران [[ابراهيم لوڌي]] جي دور ۾ افغان اميرن ۽ صوبائي سردارن وچ ۾ سياسي اختلاف وڌيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا ۽ ابراهيم لوڌي خلاف سندس مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

انهن رابطن بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا پيدا ڪيا. تنهن هوندي به بابر جي هندستاني مهمن کي رڳو دولت خان جي دعوت جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن، پنجاب بابت اڳوڻن ارادن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

بابر پنهنجي فوج ۾ گھوڙيسوار دستن، بارودي هٿيارن ۽ ميداني توپخاني کي گڏيل حڪمت عمليءَ تحت استعمال ڪيو. وچ ايشيا جي جنگي تجربن سندس فوجي تنظيم ۽ حڪمت عمليءَ تي اثر وڌو.

=== پاڻي پت جي پهرين جنگ (1526ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}}

21 اپريل 1526ع تي بابر جي فوج ۽ ابراهيم لوڌي جي فوج وچ ۾ [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ فيصلائتي جنگ لڳي.

بابر پنهنجي فوجي صف بنديءَ ۾ توپخاني، بندوق بردار دستن، رڪاوٽن ۽ گھوڙيسوار حملي جي حڪمت عملين کي استعمال ڪيو. سندس فوج ۾ عثماني جنگي طريقن کان واقف توپچي پڻ شامل هئا.

ابراهيم لوڌي جي فوج ۾ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گھوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي شامل هئا. بابر جي فوج لوڌي فوج کي شڪست ڏني ۽ ابراهيم لوڌي جنگ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جنگ ۾ بارودي هٿيارن ۽ فوجي تنظيم اهم ڪردار ادا ڪيو. بهرحال، اها دعويٰ ته ابراهيم لوڌي جي فوج بابر کان لازمي طور ڏهه ڀيرا وڏي هئي، يا سندس شڪست جو اڪيلو سبب توپن جي آواز کان هاٿين جو ڀڄڻ هو، احتياط سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ فوجي تعداد ۽ جنگ جي تفصيلن بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر [[دهلي]] ۽ [[آگرو|آگري]] تي قبضو ڪيو. آگرو نئين مغل حڪومت جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== خانوا، چنديري ۽ گهاگهرا جون جنگيون ===

{{Main|خانوا جي جنگ}}

پاڻي پت جي فتح باوجود بابر جي حڪومت کي اتر هندستان جي ٻين طاقتور حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

1527ع ۾ [[ميواڙ]] جي حڪمران [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ ۾ راجپوت اتحاد ۽ بابر جي فوج وچ ۾ [[خانوا جي جنگ]] لڳي. راڻا سانگا اتر هندستان جي اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻن مان هڪ هو.

خانوا جي جنگ ۾ بابر جي فوج راجپوت اتحاد کي شڪست ڏني. ان فتح سان مغل اقتدار کي وڌيڪ استحڪام مليو.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hooja
 |first=Rima
 |title=A History of Rajasthan
 |publisher=Rupa
 |year=2006
 |isbn=9788129115010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1528ع ۾ بابر [[چنديري]] جي مهم هلائي ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ذريعي افغان مخالف قوتن کي شڪست ڏني.

انهن جنگين سان اتر هندستان ۾ مغل اقتدار جي فوجي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ مدد ملي، پر مقامي سردارن ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== بابر جي وفات ۽ جانشيني ===

بابر 26 ڊسمبر 1530ع تي آگري ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.

بابر کي شروعات ۾ آگري ۾ دفنايو ويو هو. بعد ۾ سندس مڙهه ڪابل منتقل ڪيو ويو، جتي [[باغ بابر]] ۾ سندس مقبرو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

بابر جي حڪومت هندستان ۾ رڳو چار سال هلي، پر هن هڪ اهڙي شاهي گهراڻي جو بنياد رکيو جنهن جي سياسي ۽ ثقافتي ورثي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Humayun detail.jpg|thumb|right|200px|[[همايون]] جو تصويري خاڪو، جيڪو سترهين صديءَ جي مغل مصوريءَ سان تعلق رکي ٿو.]]

=== همايون جي ابتدائي حڪومت (1530ع–1540ع) ===

[[نصيرالدين محمد همايون]] 1530ع ۾ پنهنجي والد بابر جي وفات کان پوءِ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

همايون جي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ مغل سلطنت جا انتظامي ۽ فوجي بنياد اڃا مڪمل طور مضبوط نه ٿيا هئا. سندس ڀائرن، خاص طور [[ڪامران مرزا]]، جي سياسي مفادن ۽ مختلف علائقن ۾ افغان قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو '''فريد خان''' هو.

فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت، انتظامي صلاحيت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

{{Main|شير شاهه سوري|چوسا جي جنگ|قنوج جي جنگ}}

1539ع ۾ [[چوسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.

1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي. انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي دهلي ۽ آگري جو اقتدار ڇڏڻو پيو.

شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪري [[سوري سلطنت]] جو بنياد وڌو. اهڙيءَ طرح 1540ع کان 1555ع تائين مغل حڪومت جي تسلسل ۾ سياسي وقفو پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا انتظامي ۽ مالياتي سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.

هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.

زميني محصول جي وصولي، رستن جي حفاظت ۽ فوجي نگرانيءَ کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف انتظامي قدم کنيا ويا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرانڊ ٽرنڪ روڊ ===

{{Main|گرانڊ ٽرنڪ روڊ}}

شير شاهه سوري پنهنجي دور ۾ قديم واپاري ۽ فوجي رستن جي مرمت، توسيع ۽ انتظام تي ڌيان ڏنو.

انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ '''[[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]]''' پڻ شامل هو، جنهن کي سنڌي ۽ اردوءَ ۾ '''جرنيلي سڙڪ''' به چيو ويندو آهي.

هيءُ رستو ڏکڻ ايشيا جي قديم مواصلاتي رستن جي هڪ ڊگهي تاريخ سان لاڳاپيل هو. [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ پڻ اتر هندستان ۾ ڊگها شاهي ۽ واپاري رستا موجود هئا. تنهنڪري گرانڊ ٽرنڪ روڊ کي مڪمل طور شير شاهه سوري جي نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.

شير شاهه جي دور ۾ رستن جي مرمت، سرائن جي تعمير، مسافرن ۽ واپاري قافلن لاءِ سهولتن ۽ ٽپال جي انتظام کي اهميت ڏني وئي. بعد ۾ مغل ۽ برطانوي دورن ۾ انهن رستن کي وڌيڪ ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مشهور اردو صحافي ۽ ليکڪ [[رضا علي عابدي]] پنهنجي سفرنامي '''جرنيلي سڙڪ''' ۾ هن تاريخي رستي سان لاڳاپيل مختلف شهرن، آبادين ۽ تاريخي ماڳن جو ذڪر ڪيو آهي.

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.
همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.
1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.
15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.
همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.
فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== شير شاهه جي وفات ۽ سوري گهراڻي جا اختلاف ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.

سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] تخت نشين ٿيو ۽ 1554ع تائين حڪومت ڪئي.

اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا. مختلف افغان سردارن ۽ شاهي دعويدارن وچ ۾ اقتدار لاءِ تڪرار وڌيا.

انهن اختلافن سبب اتر هندستان ۾ سوري حڪومت جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي (1555ع) ===

همايون سوري گهراڻي جي سياسي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو.

سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني. انهيءَ فتح کان پوءِ همايون دهليءَ ۾ مغل اقتدار بحال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

همايون جي واپسيءَ کي مغل سلطنت جي تاريخ ۾ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان 1540ع کان جاري سوري اقتدار جو وقفو ختم ٿيو.

=== همايون جي وفات (1556ع) ===

همايون پنهنجي ٻيهر حاصل ڪيل سلطنت تي گهڻو عرصو حڪومت نه ڪري سگهيو.

1556ع ۾ هو دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر]] تخت نشين ٿيو. اڪبر جي ننڍي عمر سبب حڪومت جي شروعاتي دور ۾ [[بيرم خان]] سندس سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ بڻيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== بابر کان اڪبر تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جي قيام ۽ بحاليءَ جا اهم واقعا (1483ع–1556ع)'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1483ع
| [[بابر]] جي پيدائش
| تيموري گهراڻي جي مستقبل جي بانيءَ جو جنم
|-
| 1504ع
| بابر جو ڪابل تي قبضو
| ڪابل بابر جي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻيو
|-
| 1526ع
| [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| ابراهيم لوڌي جي شڪست ۽ مغل سلطنت جو بنياد
|-
| 1527ع
| [[خانوا جي جنگ]]
| راڻا سانگا جي اتحاد خلاف بابر جي فتح
|-
| 1528ع
| چنديري جي مهم
| وچ هندستان ۾ مغل فوجي اثر جي واڌ
|-
| 1529ع
| گهاگهرا جي جنگ
| افغان مخالف قوتن خلاف بابر جي ڪاميابي
|-
| 1530ع
| بابر جي وفات
| همايون جي تخت نشيني
|-
| 1539ع
| [[چوسا جي جنگ]]
| شير شاهه سوري جي همايون خلاف فتح
|-
| 1540ع
| [[قنوج جي جنگ]]
| همايون جي شڪست ۽ سوري گهراڻي جو اقتدار
|-
| 1542ع
| [[عمرڪوٽ]] ۾ اڪبر جي پيدائش
| سنڌ ۽ مغل شاهي تاريخ جو اهم گڏيل واقعو
|-
| 1545ع
| شير شاهه سوري جي وفات
| اسلام شاهه سوري جي جانشيني
|-
| 1554ع
| اسلام شاهه سوري جي وفات
| سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا تڪرار
|-
| 1555ع
| همايون جي واپسي
| دهليءَ ۾ مغل اقتدار جي بحالي
|-
| 1556ع
| همايون جي وفات
| اڪبر جي تخت نشيني
|}

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر اعظم}}

[[فائل:Akbar hunting in an enclosure.jpg|thumb|کاٻو|250px|[[اڪبر اعظم]] جي دور جي مغل مصوري، جنهن ۾ شاهي شڪار جو منظر ڏيکاريل آهي.]]

'''جلال الدين محمد اڪبر''' (حڪومت: 1556ع–1605ع) مغل سلطنت جي اهم ۽ اثرائتن حڪمرانن مان هڪ هو. هو [[همايون]] ۽ [[حميده بانو بيگم]] جو پٽ هو، جنهن جي پيدائش 15 آڪٽوبر 1542ع تي [[سنڌ]] جي تاريخي شهر [[عمرڪوٽ]] ۾ ٿي. همايون ان وقت [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ جلاوطنيءَ واري زندگي گذاري رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Ballhatchet
 |first=Kenneth A.
 |title=Akbar
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |url=https://www.britannica.com/biography/Akbar
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1556ع ۾ همايون جي وفات کان پوءِ اڪبر ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو. سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست، فوجي اڳواڻ ۽ انتظامي صلاحڪار طور اهم ڪردار ادا ڪيو. بيرم خان جي مدد سان مغل حڪومت پنهنجي مخالف قوتن خلاف فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون ۽ اتر هندستان ۾ اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي ٻي جنگ (1556ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي ٻي جنگ}}

همايون جي وفات کان پوءِ اتر هندستان ۾ مغل اقتدار ٻيهر خطري ۾ پئجي ويو. سوري دور جي سياسي اختلافن مان فائدو وٺندي [[هيمو]]، جيڪو افغان حڪمران [[عادل شاهه سوري]] جي انتظام ۾ اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو، دهليءَ تي قبضو ڪيو.
5 نومبر 1556ع تي [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ هيمو جي فوج ۽ اڪبر جي فوج وچ ۾ جنگ لڳي. مغل فوج جي قيادت ۾ بيرم خان اهم ڪردار ادا ڪيو.
جنگ دوران هيمو زخمي ٿيو ۽ سندس فوج جي صفن ۾ انتشار پيدا ٿيو. نتيجي ۾ مغل فوج ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ فتح سان اڪبر جي حڪومت لاءِ دهلي ۽ اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪرڻ جا موقعا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
پاڻي پت جي ٻي جنگ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ فيصلائتو واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان همايون جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران کي منهن ڏيڻ ۾ مدد ملي.

=== بيرم خان جي سرپرستي ۽ اڪبر جو ذاتي اقتدار ===

بيرم خان اڪبر جي شروعاتي حڪومت ۾ وڏي سياسي ۽ فوجي اثر جو مالڪ هو. هن مغل اقتدار جي بحاليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر وقت گذرڻ سان شاهي درٻار ۾ سندس اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيا.
1560ع ۾ اڪبر بيرم خان جي سرپرستي ختم ڪري حڪومت جا معاملا پنهنجي هٿ ۾ وٺڻ شروع ڪيا. بيرم خان کي حج تي وڃڻ جي اجازت ڏني وئي، پر سفر دوران 1561ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
بيرم خان جي سرپرستيءَ جي خاتمي کان پوءِ اڪبر شاهي درٻار، فوج ۽ صوبائي انتظام تي پنهنجو سڌو اختيار وڌايو.

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر پنهنجي ڊگهي حڪومت دوران جنگ، سفارتڪاري، سياسي ٺاهه ۽ مقامي حڪمرانن سان اتحاد وسيلي مغل سلطنت جي حدن کي وڏي پيماني تي وڌايو.

سندس دور ۾ [[مالوا]]، [[گجرات]]، [[بنگال]]، [[ڪشمير]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ دکن جي ڪجهه علائقن تي مغل اقتدار قائم ٿيو يا وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

مغل سلطنت جي توسيع هڪ ئي فوجي مهم جو نتيجو نه هئي، پر ڪيترن ڏهاڪن تائين هلندڙ جنگين، انتظامي قدمن ۽ سياسي لاڳاپن جو نتيجو هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5c9d7;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''اڪبر جي دور ۾ اهم فوجي مهمون ۽ علائقائي توسيع'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | اهم واقعو
|-
| 1561ع
| [[مالوا]]
| مغل فوج جي مهم ۽ مالوا تي اقتدار قائم ڪرڻ
|-
| 1562ع کان پوءِ
| [[راجپوتانا]]
| ڪجهه راجپوت حڪمرانن سان سياسي ۽ شاهي اتحاد
|-
| 1568ع
| [[چتوڙڳڙهه]]
| چتوڙ جي قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1569ع
| [[رنٿمبور قلعو]]
| اهم راجپوت قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1572ع–1573ع
| [[گجرات]]
| گجرات جي فتح ۽ مغل انتظام جي توسيع
|-
| 1574ع–1576ع
| [[بهار]] ۽ [[بنگال]]
| افغان مخالف قوتن خلاف فوجي مهمون
|-
| 1585ع–1586ع
| [[ڪشمير]]
| ڪشمير ۾ مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1591ع–1592ع
| [[سنڌ]]
| [[مرزا جاني بيگ]] سان جنگيون ۽ ڏکڻ سنڌ جي مغل اقتدار هيٺ اچڻ
|-
| 1595ع
| [[قنڌار]]
| قنڌار جو مغل اقتدار ۾ اچڻ
|-
| 1595ع–1601ع
| [[دکن]]
| احمدنگر، برار ۽ ٻين دکني علائقن ۾ فوجي مهمون
|}

=== راجپوت رياستن سان لاڳاپا ===

{{Main|مغل-راجپوت لاڳاپا}}

اڪبر جي سياسي حڪمت عمليءَ ۾ [[راجپوت]] حڪمرانن سان لاڳاپا خاص اهميت رکندا هئا. [[راجپوتانا]]، جيڪو گهڻو ڪري موجوده [[راجسٿان]] سان لاڳاپيل آهي، ڪيترين ننڍين ۽ وڏين رياستن تي مشتمل هو.
اڪبر انهن رياستن سان مختلف طريقن سان لاڳاپا قائم ڪيا. ڪجهه حڪمرانن سان شاهي شاديون، سياسي معاهدا ۽ فوجي اتحاد ڪيا ويا، جڏهن ته ٻين خلاف فوجي مهمون هلايون ويون.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;
[[آمير]] جي ڪڇواها راجپوت خاندان سان مغلن جا لاڳاپا خاص طور اهم هئا. انهيءَ خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۽ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي پهتا.
اڪبر جي زالن مان هڪ، جيڪا بعد جي تاريخي روايتن ۾ [[مريم الزماني]] جي نالي سان مشهور آهي، آمير جي راجپوت حڪمران خاندان سان تعلق رکندي هئي. سندس پٽ شهزادو سليم پوءِ [[جهانگير]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مغل-راجپوت اتحاد سبب راجپوت اميرن کي مغل انتظام ۽ فوج ۾ اهم مقام مليو. ان سان گڏ مغل درٻار جي ثقافت، مصوري، لباس ۽ فن تعمير ۾ مختلف مقامي روايتن جو اثر وڌيو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;&gt;{{cite book
 |last=Eaton
 |first=Richard M.
 |title=India in the Persianate Age: 1000–1765
 |publisher=University of California Press
 |year=2019
 |isbn=9780520325128
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به سموريون راجپوت رياستون مغل اقتدار جون حامي نه بڻيون. [[ميواڙ]] جي حڪمران [[مهارانا پرتاپ]] اڪبر جي سياسي بالادستي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.
1576ع ۾ [[هلدي گهاٽي جي جنگ]] مغل فوج ۽ مهارانا پرتاپ جي فوج وچ ۾ لڳي. مغل فوج جي قيادت [[راجا مان سنگهه]] ڪئي. جنگ ۾ مغل فوج ميدان تي غالب رهي، پر مهارانا پرتاپ جي مزاحمت ختم نه ٿي ۽ ميواڙ ۾ جدوجهد جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;

=== جاٽ ۽ ٻين مقامي گروهن سان لاڳاپا ===

مغل سلطنت جي استحڪام ۾ مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، واپاري برادرين ۽ فوجي گروهن سان لاڳاپن جو پڻ اهم ڪردار هو.
[[پنجاب]] ۽ اتر هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ [[جاٽ]] زميندار ۽ قبيلائي گروهه مغل انتظام سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکندا هئا. ڪجهه مقامي سردارن کي جاگيرون ۽ انتظامي ذميواريون مليون، جڏهن ته ٻين گروهن سان محصول، زمين ۽ سياسي اختيارن بابت تڪرار پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
ڪجهه نوآبادياتي دور جي قبيلائي لکتن ۾ ''اڪبري جاٽ''، ''جهانگيري جاٽ'' ۽ ٻين نالن سان مقامي سماجي درجن جو ذڪر ملي ٿو. اهڙن نالن کي سموري جاٽ برادريءَ جي هڪجهڙي تاريخي حيثيت جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاص علائقائي ۽ سماجي روايتن سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Ibbetson1990&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ibbetson
 |first=Denzil
 |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province
 |publisher=Asian Educational Services
 |year=1990
 |isbn=9788120605053
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انتظامي نظام جي تنظيم ===

اڪبر مغل سلطنت جي مرڪزي ۽ صوبائي انتظام کي وڌيڪ منظم ڪيو. سندس دور ۾ فوجي خدمت، درٻاري عهدا، محصول جي وصولي ۽ صوبائي حڪمرانيءَ لاءِ نسبتاً منظم ضابطا اختيار ڪيا ويا.
[[ابوالفضل علامي]] جي تصنيف ''[[آئينِ اڪبري]]'' اڪبر جي انتظامي نظام بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل انتظام ۾ شهنشاهه مرڪزي اقتدار جو سرچشمو هو. صوبن ۾ شاهي نمائندا، فوجي عملدار، محصول گڏ ڪندڙ ۽ عدالتي اختيار رکندڙ اهلڪار مقرر ڪيا ويندا هئا.

=== منصبداري نظام ===

{{Main|منصبداري نظام}}

اڪبر جي دور ۾ '''منصبداري نظام''' کي وڌيڪ منظم صورت ڏني وئي. ''منصب'' مان مراد سرڪاري درجو يا عهدو هو.
منصبدارن کي سندن درجي مطابق فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون وينديون هيون. منصب جو درجو عهديدار جي درٻاري حيثيت، پگهار ۽ فوجي ذميوارين سان لاڳاپيل هوندو هو.
مغل منصبداري نظام ۾ بعد ۾ '''ذات''' ۽ '''سوار''' جا درجا نمايان ٿيا. ''ذات'' عهديدار جي ذاتي درجي ۽ حيثيت کي ظاهر ڪندو هو، جڏهن ته ''سوار'' گھوڙيسوار فوج سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ وظيفن جي حساب ۾ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
منصبداري نظام جو مقصد مختلف نسلي، مذهبي ۽ علائقائي پسمنظر رکندڙ اميرن کي شاهي خدمت جي هڪ گڏيل انتظامي ڍانچي ۾ شامل ڪرڻ هو.

=== صوبائي انتظام ===

مغل سلطنت کي وڏن انتظامي صوبن ۾ ورهايو ويو، جن کي '''صوبا''' سڏيو ويندو هو.
هر صوبي ۾ شاهي انتظام لاءِ مختلف عملدار مقرر ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ '''صوبيدار'''، '''ديوان'''، '''بخشي'''، '''قاضي''' ۽ ٻيا اهلڪار شامل هئا.
صوبيدار عام طور سياسي ۽ فوجي انتظام سان لاڳاپيل هوندو هو، جڏهن ته ديوان مالياتي انتظام ۽ محصول جي نگراني ڪندو هو.
صوبن جي اندر '''سرڪار''' ۽ '''پرڳڻو''' جهڙا ننڍا انتظامي يونٽ موجود هئا. مختلف دورن ۾ انهن يونٽن جون حدون ۽ انتظامي حيثيت بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== مالياتي ۽ زميني محصول جا سڌارا ===

اڪبر جي دور ۾ زمين جي پيداوار ۽ محصول جي تعين کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ سڌارا ڪيا ويا.
انهن سڌارن سان [[راجا ٽوڊر مل]] جو نالو خاص طور ڳنڍيل آهي. زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار، اگهن ۽ گذريل سالن جي حسابن کي محصول جي تعين ۾ اهميت ڏني وئي.
'''دهسالا''' نظام تحت ڪيترن علائقن ۾ پيداوار ۽ اگهن جي ڏهن سالن جي حسابن مان اوسط ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
بهرحال، اهو نظام سموري سلطنت ۾ هڪجهڙي صورت ۾ لاڳو نه هو. مختلف علائقن ۾ محصول جي وصوليءَ جا طريقا زميني حالتن، فصلن ۽ مقامي روايتن مطابق بدلجندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== واپار ۽ معاشي سرگرميون ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جي سياسي استحڪام ۽ وڏين منڊين جي گڏجڻ سبب واپار ۽ شهري معاشي سرگرمين کي هٿي ملي.
[[آگرو]]، [[لاهور]]، [[دهلي]]، [[احمد آباد]] ۽ [[فتح پور سيڪري]] جهڙا شهر اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هئا.
سلطنت جي مختلف علائقن مان ڪپهه، ڪپڙو، اناج، مصالحا، ڌاتوءَ جون شيون ۽ ٻيو سامان واپار ذريعي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچندو هو.
سمنڊ رستي واپار ۾ [[گجرات]] ۽ [[بنگال]] جي بندرگاهن جو خاص ڪردار هو. مغل دور ۾ ڏکڻ ايشيا جا واپاري نيٽ ورڪ [[هندي سمنڊ]] جي ٻين علائقن سان پڻ ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== مذهبي پاليسي ۽ رواداري ===

اڪبر جي دور جي مذهبي پاليسي مغل تاريخ جو اهم موضوع آهي.
هن مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا. 1563ع ۾ هندو زيارتين تي لاڳو زيارت محصول ۽ 1564ع ۾ غير مسلم رعيت تي لاڳو [[جزيه]] ختم ڪرڻ سندس اهم قدمن مان هئا.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
اڪبر جي درٻار ۾ مسلمان، هندو، جين، عيسائي ۽ زرتشتي مذهبي عالمن ۽ مفڪرن سان بحث مباحثا ٿيندا هئا.
[[فتح پور سيڪري]] ۾ قائم ڪيل '''عبادت خانو''' اهڙن بحثن جو اهم مرڪز هو.
اڪبر جي مذهبي سوچ ۾ مختلف عقيدن کي سمجهڻ ۽ حڪمرانيءَ ۾ مذهبي فرقن کان مٿانهين سياسي وفاداري پيدا ڪرڻ جون ڪوششون نمايان هيون.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صلح ڪل ===

اڪبر جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل '''صلح ڪل''' جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي گروهن سان وسيع سياسي هم آهنگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.
هن تصور تحت حڪمران لاءِ رعايا سان انصاف، امن ۽ مختلف عقيدن سان لاڳاپيل ماڻهن کي انتظام ۾ شامل ڪرڻ کي اهميت ڏني وئي.
مغل درٻار ۾ ڪيترن هندو ۽ راجپوت اميرن کي اعليٰ فوجي ۽ انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو ويو.
تنهن هوندي به اڪبر جي پاليسيءَ کي جديد معنائن ۾ مڪمل سيڪيولر رياست جي قيام جي برابر سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جو سياسي ۽ مذهبي ماحول جديد قومي رياستن کان مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== دين الاهي يا توحيد الاهي ===

{{Main|دين الاهي}}

اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي تجربن سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.
1582ع جي لڳ ڀڳ اڪبر جي درٻار ۾ هڪ محدود روحاني ۽ اخلاقي سلسلي جو تصور اڀريو، جنهن ۾ شهنشاهه سان ذاتي وفاداري ۽ مخصوص اخلاقي اصولن کي اهميت ڏني وئي.
هن سلسلي ۾ شامل ماڻهن جو تعداد محدود هو. اهو عام رعيت لاءِ لازمي مذهب نه بڻيو ۽ نه ئي ان کي سموري مغل سلطنت جو سرڪاري مذهب قرار ڏئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== ادب، مصوري ۽ علم جي سرپرستي ===

اڪبر جي دور ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي، مصوري ۽ علمي ترجمن کي وڏي سرپرستي ملي.
[[ابوالفضل علامي]] اڪبر جي درٻار جو اهم عالم ۽ مؤرخ هو. سندس تصنيفون '''[[اڪبرنامو]]''' ۽ '''[[آئينِ اڪبري]]''' مغل سلطنت جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي تاريخ جا اهم ماخذ آهن.
اڪبر جي دور ۾ سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي ڪجهه اهم ڪتابن جا فارسي ترجما پڻ ڪرايا ويا.
انهن ترجمن مان '''رزم نامو'''، يعني [[مهاڀارت]] جو فارسي ترجمو، خاص اهميت رکي ٿو.
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني روايتن جو ميلاپ وڌيڪ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 27 آڪٽوبر 1605ع تي وفات ڪئي. کيس آگري جي ڀرپاسي [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ شهزادو سليم '''نورالدين محمد جهانگير''' جي لقب سان تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;


== جهانگير جو دور (1605ع–1627ع) ==

{{Main|جهانگير}}

[[نورالدين محمد جهانگير]] (30 آگسٽ 1569ع – 28 آڪٽوبر 1627ع) مغل سلطنت جو چوٿون شهنشاهه هو، جنهن 1605ع کان 1627ع تائين حڪومت ڪئي. سندس پيدائشي نالو '''سليم''' هو. هو [[اڪبر اعظم]] ۽ سندس راجپوت زال [[مريم الزماني]] جو پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Mohammada&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohammada
 |first=Malika
 |title=The Foundations of the Composite Culture in India
 |publisher=Aakar Books
 |year=2007
 |isbn=9788189833183
 |page=300
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilbert2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Gilbert
 |first=Marc Jason
 |title=South Asia in World History
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2017
 |isbn=9780199760343
 |page=79
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جهانگير جو دور مغل سلطنت جي سياسي تسلسل، درٻاري ثقافت، مصوري، سفارتي لاڳاپن ۽ شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد جي لحاظ کان اهم هو. سندس حڪومت گهڻي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل انتظامي نظام تي ٻڌل رهي، جيتوڻيڪ شاهي خاندان جي اندروني اختلافن ۽ درٻاري اميرن جي وڌندڙ اثر سبب نوان سياسي مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ===

شهزادي سليم جي پيدائش 1569ع ۾ [[فتح پور سيڪري]] جي ڀرپاسي ٿي. سندس نالو مشهور [[چشتي سلسلو|چشتي]] صوفي بزرگ [[شيخ سليم چشتي]] جي نسبت سان رکيو ويو.
مغل روايتن موجب اڪبر پنهنجي اولاد جي خواهش سان صوفي بزرگن کان دعائون گهرندو هو. شيخ سليم چشتي سان اڪبر جا لاڳاپا انهيءَ پسمنظر ۾ خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;
شهزادي سليم کي شاهي خاندان جي روايت مطابق تعليم ۽ فوجي تربيت ڏني وئي. سندس تربيت ۾ فارسي ادب، تاريخ، انتظامي معاملن ۽ فوجي مهارتن کي اهميت حاصل هئي.
شهزادي جي حيثيت ۾ سليم کي مختلف انتظامي ۽ فوجي ذميواريون مليون، پر سندس پيءُ اڪبر سان سياسي اختلاف پڻ پيدا ٿيا.

=== اڪبر ۽ شهزادي سليم جا اختلاف ===

اڪبر جي حڪومت جي پوئين دور ۾ شهزادي سليم ۽ شاهي درٻار جي ڪجهه طاقتور اميرن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
سليم پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ الڳ درٻاري حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهيءَ صورتحال سبب اڪبر جي جانشينيءَ جو سوال پيچيده ٿي ويو.
مغل تاريخي روايتن ۾ [[ابوالفضل علامي]] جي قتل کي پڻ شهزادي سليم سان ڳنڍيو ويو آهي. 1602ع ۾ ابوالفضل کي [[بير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن قتل ڪيو. ڪيترن تاريخي ماخذن موجب انهيءَ ڪارروائيءَ ۾ سليم جو ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
انهيءَ واقعي اڪبر ۽ سليم جي لاڳاپن کي وڌيڪ متاثر ڪيو.

=== تخت نشيني (1605ع) ===

27 آڪٽوبر 1605ع تي اڪبر جي وفات کان پوءِ شهزادو سليم مغل تخت تي ويٺو.
هن '''نورالدين محمد جهانگير''' جو شاهي لقب اختيار ڪيو. ''جهانگير'' جي معنيٰ دنيا کي فتح ڪندڙ آهي.
جهانگير تخت تي ويهڻ کان پوءِ پنهنجي حڪومت جي جائز حيثيت مضبوط ڪرڻ، درٻاري اميرن جي وفاداري حاصل ڪرڻ ۽ سلطنت جي انتظامي تسلسل کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== جهانگير جو انتظامي نظام ===

جهانگير جي دور ۾ مغل سلطنت جو انتظام وڏي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل بنيادن تي هلندو رهيو.
[[منصبداري نظام]]، صوبائي انتظام، زميني محصول جي وصولي ۽ شاهي درٻار جي عهديدارن جو نظام برقرار رهيو.
جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ انصاف، حڪمراني، شاهي فرمانن ۽ درٻاري معاملن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.
سندس حڪومت سان منسوب مشهور '''زنجيرِ عدل''' يا انصاف جي زنجير جو ذڪر پڻ ملي ٿو. روايت موجب شاهي محل جي ڀرسان اهڙي زنجير لڳائي وئي هئي، جنهن وسيلي رعيت شهنشاهه تائين پنهنجي شڪايت پهچائي سگهي ٿي.
انهيءَ انتظام جي عملي استعمال ۽ اثر بابت معاصر بيانن کي احتياط سان پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== خسرو مرزا جي بغاوت (1606ع) ===

{{Main|خسرو مرزا}}

1606ع ۾ جهانگير جي پٽ [[خسرو مرزا]] پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي.
خسرو شاهي خاندان اندر جانشينيءَ جي هڪ اهم دعويدار طور اڀريو هو. اڪبر جي آخري سالن دوران ڪجهه درٻاري اميرن سندس حمايت ڪئي هئي.
جهانگير جي تخت نشينيءَ کان پوءِ خسرو پنجاب ڏانهن روانو ٿيو ۽ پنهنجي حامين کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بهرحال، مغل فوج سندس بغاوت کي شڪست ڏني ۽ خسرو کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;
بغاوت جي ناڪاميءَ کان پوءِ خسرو ۽ سندس ڪيترن حامين کي سخت سزائون ڏنيون ويون.
خسرو کي انڌو ڪرڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن، پر سزا جي نوعيت، ان جي مڪمل ٿيڻ ۽ پوءِ ٿيل علاج بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن.
خسرو جي بغاوت جهانگير جي حڪومت جي شروعاتي دور جو هڪ اهم سياسي بحران هو.

=== گرو ارجن ديو ۽ مغل-سک لاڳاپا ===

{{Main|گرو ارجن ديو}}

[[گرو ارجن ديو]] سک مذهب جو پنجون گرو هو. جهانگير جي دور ۾ سندس موت مغل سلطنت ۽ سک برادريءَ جي لاڳاپن جو هڪ اهم واقعو بڻيو.
1606ع ۾ خسرو مرزا جي بغاوت کان پوءِ گرو ارجن ديو تي باغي شهزادي جي مدد ڪرڻ جو الزام لڳايو ويو.
جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ گرو ارجن بابت مذهبي ۽ سياسي خدشن جو ذڪر ڪيو آهي.
گرو ارجن کي گرفتار ڪيو ويو ۽ 1606ع ۾ لاهور ۾ سندس موت ٿيو. سک روايت ۾ هن واقعي کي شهادت طور ياد ڪيو ويندو آهي.
واقعي جي تفصيلن، مذهبي ۽ سياسي سببن ۽ سزا جي نوعيت بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BBCSikhs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Origins of Sikhism
 |website=BBC Religions
 |date=30 September 2009
 |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/history/history_1.shtml
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
گرو ارجن جي موت کان پوءِ سک برادريءَ جي سياسي ۽ فوجي تنظيم ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.
سندس جانشين [[گرو هرگوبند]] جي دور ۾ سک برادريءَ جي دفاعي ۽ عسڪري سرگرمين کي وڌيڪ اهميت ملي.

=== مذهبي پاليسي ===

جهانگير جي مذهبي پاليسيءَ ۾ اڪبر جي دور جي ڪيترن انتظامي روايتن جو تسلسل نظر اچي ٿو، پر سندس ذاتي مذهبي اظهار ۽ ڪجهه سياسي فيصلن ۾ فرق پڻ موجود هو.
جهانگير اسلامي عالمن، صوفين ۽ مذهبي ادارن سان لاڳاپا برقرار رکيا.
هن مذهبي عالمن ۽ روحاني شخصيتن کي '''مددِ معاش''' جي صورت ۾ زمين يا زميني آمدنيءَ جون عطائون ڏنيون.
''مددِ معاش'' مان مراد اهڙي عطا هئي، جيڪا عام طور مذهبي، علمي يا خيراتي مقصدن سان لاڳاپيل شخصيتن کي ڏني ويندي هئي.
مؤرخ [[منيس ڊي فاروقي]] موجب جهانگير جي دور ۾ اهڙين عطائن کي خاص اهميت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Faruqui
 |first=Munis D.
 |title=The Princes of the Mughal Empire, 1504–1719
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2012
 |isbn=9781107022171
 |pages=268–269
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جهانگير جي حڪومت کي صرف مذهبي رواداري يا صرف مذهبي سختيءَ جي هڪ ئي وصف سان بيان ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس مختلف فيصلا سياسي حالتن، مقامي تڪرارن ۽ درٻاري ضرورتن سان پڻ لاڳاپيل هئا.

=== نورجهان سان شادي ===

{{Main|نورجهان}}

[[نورجهان]] مغل تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين شاهي عورتن مان هڪ هئي.
سندس اصل نالو '''مهرالنساء''' هو. هوءَ فارسي پسمنظر رکندڙ خاندان سان تعلق رکندي هئي.
1611ع ۾ جهانگير مهرالنساء سان شادي ڪئي. شاديءَ کان پوءِ هوءَ شاهي درٻار ۾ وڌندڙ سياسي ۽ ثقافتي اثر جي مالڪ بڻجي وئي.
هن کي پهرين '''نور محل''' ۽ پوءِ '''نورجهان''' جا لقب مليا.
نورجهان جي خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۾ اهم عهدن تي پهتا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;/&gt;

=== نورجهان جو سياسي ڪردار ===

نورجهان رڳو شهنشاهه جي زال نه هئي، پر مغل درٻار جي سياسي فيصلن تي پڻ سندس نمايان اثر هو.
جهانگير جي حڪومت جي پوئين دور ۾ نورجهان، سندس پيءُ [[اعتماد الدوله]]، سندس ڀاءُ [[آصف خان]] ۽ ٻين درٻاري اميرن وچ ۾ سياسي اتحاد ۽ مقابلا پيدا ٿيا.
نورجهان جي نالي سان سڪا جاري ٿيڻ ۽ شاهي فرمانن ۾ سندس نالي ۽ مهر جي استعمال جا مثال سندس غير معمولي سياسي حيثيت ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Ruby
 |title=Domesticity and Power in the Early Mughal World
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2005
 |isbn=9780521850223
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه تاريخي بيانن ۾ جهانگير جي بيمارين ۽ ذاتي عادتن سبب حڪومت جي معاملن ۾ نورجهان جي وڌندڙ مداخلت جو ذڪر ملي ٿو.
بهرحال، نورجهان جي سياسي اثر کي جهانگير جي مڪمل بي اختياريءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي.
شهنشاهه، شاهي خاندان ۽ درٻاري اميرن وچ ۾ اقتدار جا لاڳاپا وقت سان بدلجندا رهيا.

=== جهانگير جون ذاتي عادتون ===

جهانگير جي يادگيرين ۽ بعد جي تاريخي لکتن ۾ سندس شراب نوشي ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت بيان موجود آهن.
ڪجهه مؤرخن سندس ذاتي عادتن کي حڪومت جي پوئين دور جي سياسي حالتن سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;Berndl2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Berndl
 |first=Klaus
 |title=National Geographic Visual History of the World
 |publisher=National Geographic Society
 |year=2005
 |isbn=9780792236955
 |pages=318–320
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بهرحال، جهانگير جي سموري حڪومت کي ذاتي عادتن جي بنياد تي ناڪام قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.
سندس دور ۾ مغل انتظامي نظام برقرار رهيو، درٻاري مصوريءَ کي ترقي ملي ۽ ڪيترن علائقن ۾ سياسي اقتدار جاري رهيو.

=== جهانگير ۽ شهزادو خرم ===

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جو پٽ [[شهزادو خرم]]، جيڪو پوءِ [[شاهجهان]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو، سندس دور جو اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو.
خرم کي مختلف فوجي مهمن ۾ ذميواريون ڏنيون ويون.
دکن ۽ راجپوت رياستن سان لاڳاپيل معاملن ۾ سندس ڪردار اهم رهيو.
وقت گذرڻ سان شاهي جانشينيءَ جي سوال تي خرم ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور گروهن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
1622ع ۾ خرم جهانگير خلاف بغاوت ڪئي. اها بغاوت ڪيترن سالن تائين مختلف صورتن ۾ جاري رهي.
آخرڪار خرم کي شاهي اقتدار سان ٺاهه ڪرڻو پيو، پر جانشينيءَ جو سوال جهانگير جي وفات تائين اهم سياسي مسئلو رهيو.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;/&gt;

=== قنڌار ۽ صفوي سلطنت ===

{{Main|مغل-صفوي لاڳاپا}}

[[قنڌار]] مغل سلطنت ۽ [[صفوي سلطنت]] وچ ۾ هڪ اهم سرحدي ۽ واپاري مرڪز هو.
هي شهر وچ ايشيا، ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکندو هو.
جهانگير جي دور ۾ قنڌار تي مغل ۽ صفوي دعوائن سبب سياسي ڇڪتاڻ جاري رهي.
1622ع ۾ صفوي شهنشاهه [[شاهه عباس اول]] جي فوجن قنڌار تي قبضو ڪيو.

قنڌار جو وڃائجي وڃڻ مغل سلطنت لاءِ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي نقصان هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ميواڙ سان سياسي ٺاهه ===

اڪبر جي دور ۾ [[ميواڙ]] جي راجپوت حڪمرانن مغل اقتدار خلاف ڊگهي مزاحمت ڪئي هئي.
جهانگير جي دور ۾ پڻ ميواڙ سان فوجي ۽ سياسي معاملا جاري رهيا.
1615ع ۾ [[راڻا امر سنگهه اول]] ۽ مغل درٻار وچ ۾ سياسي ٺاهه ٿيو.
ان ٺاهه سان ميواڙ ۽ مغل سلطنت جي لاڳاپن ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.
ميواڙ جي حڪمران خاندان پنهنجي علائقائي حيثيت برقرار رکندي مغل بالادستيءَ سان لاڳاپيل ڪجهه سياسي شرط قبول ڪيا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ مغل مصوري ===

جهانگير کي مصوري ۽ قدرتي دنيا جي مطالعي ۾ خاص دلچسپي هئي.
سندس دور ۾ مغل مصوريءَ ۾ انساني چهرن، پکين، جانورن، گلن ۽ قدرتي منظرن جي تصويرڪشيءَ کي وڌيڪ اهميت ملي.
مغل مصورن ۾ [[استاد منصور]]، [[ابوالحسن]] ۽ [[بشنداس]] جهڙا نالا خاص اهميت رکن ٿا.
جهانگير جي سرپرستيءَ ۾ تصويرن جي تفصيلي مشاهدي، رنگن جي نفاست ۽ حقيقت نگاريءَ کي ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، هندستاني ۽ يورپي فني روايتن جا اثر پڻ نظر اچن ٿا.

=== جهانگيرنامو ===

{{Main|تزڪ جهانگيري}}

'''[[تزڪ جهانگيري]]''' يا '''جهانگيرنامو''' جهانگير سان منسوب شاهي يادگيرين جو اهم مجموعو آهي.
هن ڪتاب ۾ شهنشاهه پنهنجي حڪومت، درٻاري معاملن، فوجي مهمن، مذهبي شخصيتن، قدرتي دنيا ۽ ذاتي تجربن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.
جهانگيرنامو مغل سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.
بهرحال، ٻين شاهي يادگيرين وانگر هن ڪتاب ۾ به شهنشاهه جي پنهنجي نقطه نظر کي اهميت حاصل آهي، تنهنڪري ان جي بيانن جو ٻين معاصر ماخذن سان تقابلي مطالعو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يورپي سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا ===

جهانگير جي دور ۾ مغل درٻار جا يورپي واپارين ۽ سفيرن سان لاڳاپا وڌيا.
[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا نمائندا هندستان ۾ واپاري سهولتون حاصل ڪرڻ لاءِ مغل درٻار سان رابطا قائم ڪندا هئا.
انگريز سفير [[ٿامس رو]] 1615ع ۾ جهانگير جي درٻار ۾ پهتو ۽ 1619ع تائين هندستان ۾ رهيو.
رو جي سفارتي مهم جو مقصد ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ واپاري موقعا ۽ شاهي سرپرستي حاصل ڪرڻ هو.
سندس سفرناما ۽ سفارتي لکڻيون مغل درٻار بابت يورپي نقطه نظر جا اهم تاريخي ماخذ آهن.&lt;ref name=&quot;Roe1926&quot;&gt;{{cite book
 |author=Roe, Thomas
 |editor-last=Foster
 |editor-first=William
 |title=The Embassy of Sir Thomas Roe to India, 1615–1619
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1926
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انارڪليءَ جي روايت ===

{{Main|انارڪلي}}

[[انارڪلي]] جو مشهور قصو شهزادي سليم جي ابتدائي زندگيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي.
عوامي ۽ ادبي روايت موجب انارڪلي هڪ حسين عورت هئي، جنهن سان شهزادي سليم کي محبت ٿي وئي.
روايت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي ته اڪبر انهيءَ لاڳاپي تي ناراض ٿيو ۽ انارڪليءَ کي سخت سزا ڏني وئي.
ڪجهه مشهور روايتن ۾ انارڪليءَ کي زنده ڀت ۾ چونڊائڻ جو قصو پڻ شامل آهي.
بهرحال، انهيءَ واقعي جي تفصيلن جي معتبر معاصر مغل تاريخي ماخذن مان قطعي تصديق نٿي ٿئي.
انارڪليءَ جو قصو ادب، ناٽڪ، فلم ۽ عوامي ثقافت ۾ تمام گهڻو مشهور ٿيو، پر ان کي ثابت ٿيل تاريخي واقعي بدران مشهور روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي.
[[لاهور]] ۾ انارڪليءَ سان منسوب مقبرو پڻ موجود آهي، جنهن جي تاريخي سڃاڻپ بابت مختلف رايا آهن.

=== جهانگير جي وفات ===

جهانگير 28 آڪٽوبر 1627ع تي ڪشمير کان واپسيءَ دوران وفات ڪئي.
سندس وفات کان پوءِ شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.
نورجهان جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جڏهن ته [[آصف خان]] ۽ ٻين اميرن شهزادي خرم جي حمايت ڪئي.
آخرڪار شهزادو خرم ڪامياب ٿيو ۽ 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
جهانگير جو مڙهه لاهور آندو ويو ۽ [[شاهدره]] ۾ دفنايو ويو.
سندس مقبرو مغل دور جي اهم تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن مان آهي.

=== جهانگير جي دور جو تاريخي جائزو ===

جهانگير جي حڪومت مغل سلطنت جي سياسي تسلسل ۽ ثقافتي ترقيءَ جو اهم دور هئي.
هن اڪبر جي انتظامي نظام کي وڏي حد تائين برقرار رکيو، جڏهن ته شاهي خاندان جي اندروني اختلافن، خسرو جي بغاوت، شهزادي خرم جي مخالفت ۽ قنڌار جي نقصان جهڙا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.
نورجهان جي سياسي اثر، شاهي مصوريءَ جي ترقي، يورپي سفارتي لاڳاپن ۽ مذهبي برادرين سان مختلف نوعيت جي معاملن سبب جهانگير جو دور مغل تاريخ ۾ الڳ اهميت رکي ٿو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac3d4;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''جهانگير جي دور جا اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1605ع
| جهانگير جي تخت نشيني
| اڪبر کان پوءِ مغل اقتدار جو تسلسل
|-
| 1606ع
| خسرو مرزا جي بغاوت
| شاهي جانشينيءَ جو بحران
|-
| 1606ع
| گرو ارجن ديو جي موت
| مغل-سک لاڳاپن ۾ اهم موڙ
|-
| 1611ع
| نورجهان سان شادي
| شاهي درٻار ۾ نورجهان جي سياسي اثر جي شروعات
|-
| 1615ع
| ميواڙ سان سياسي ٺاهه
| مغل-راجپوت لاڳاپن ۾ نئون مرحلو
|-
| 1615ع–1619ع
| ٿامس رو جي سفارتي مهم
| انگريز واپارين ۽ مغل درٻار جا لاڳاپا
|-
| 1622ع
| قنڌار جو صفوي قبضي ۾ وڃڻ
| مغل-صفوي سرحدي سياست ۾ اهم تبديلي
|-
| 1622ع–1625ع
| شهزادي خرم جي بغاوت
| شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد
|-
| 1627ع
| جهانگير جي وفات
| شاهجهان جي تخت نشينيءَ لاءِ رستو هموار ٿيڻ
|}


== شاهجهان جو دور (1628ع–1658ع) ==

{{Main|شاهجهان}}

'''شهاب الدين محمد شاهجهان''' (5 جنوري 1592ع – 22 جنوري 1666ع) مغل سلطنت جو پنجون شهنشاهه هو، جنهن 1628ع کان 1658ع تائين حڪومت ڪئي. سندس پيدائشي نالو '''خرم''' هو. هو شهنشاهه [[جهانگير]] ۽ سندس راجپوت زال [[جگت گوسائين]] جو پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Mohammada2&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohammada
 |first=Malika
 |title=The Foundations of the Composite Culture in India
 |publisher=Aakar Books
 |year=2007
 |isbn=9788189833183
 |page=300
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
شاهجهان جو دور مغل سلطنت جي سياسي طاقت، شاهي درٻار جي شان ۽ شوڪت، فن تعمير، مصوري ۽ شهري منصوبابنديءَ جي لحاظ کان اهم شمار ڪيو ويندو آهي. سندس دور ۾ [[تاج محل]]، [[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]]، [[جامع مسجد، دهلي]]، [[شاليمار باغ، لاهور]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] جهڙيون اهم عمارتون تعمير ٿيون.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
شاهجهان جي حڪومت دوران مغل سلطنت دکن ۾ پنهنجي سياسي اثر کي وڌايو، پر سندس حڪومت جي آخري سالن ۾ پٽن وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ سبب شاهي خاندان شديد بحران جو شڪار ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ابتدائي زندگي ۽ سياسي تربيت ===

شهزادو خرم 1592ع ۾ [[لاهور]] ۾ پيدا ٿيو. هو شاهي خاندان جي ماحول ۾ وڏو ٿيو ۽ کيس فارسي ادب، تاريخ، انتظامي معاملن ۽ فوجي تربيت ڏني وئي.
خرم جي پرورش ۾ اڪبر جي درٻار جو پڻ اثر رهيو. نوجوانيءَ ۾ کيس مختلف فوجي مهمن ۽ انتظامي معاملن ۾ حصو وٺڻ جا موقعا مليا.
جهانگير جي دور ۾ خرم مغل فوج جي اهم اڳواڻن مان هڪ بڻيو. هن راجپوت رياستن ۽ دکن سان لاڳاپيل مهمن ۾ حصو ورتو.
سندس فوجي ڪاميابين ۽ درٻاري حيثيت سبب جهانگير کيس '''شاهجهان''' جو لقب ڏنو، جنهن جي معنيٰ ''دنيا جو بادشاهه'' آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ممتاز محل سان شادي ===

{{Main|ممتاز محل}}

1612ع ۾ شهزادي خرم جي شادي [[ارجمند بانو بيگم]] سان ٿي، جيڪا پوءِ '''ممتاز محل''' جي لقب سان مشهور ٿي.
ممتاز محل [[آصف خان]] جي ڌيءَ ۽ [[نورجهان]] جي ڀائٽي هئي. انهيءَ شاديءَ سان شهزادي خرم جا مغل درٻار جي هڪ اثرائتي خاندان سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا.
ممتاز محل شاهجهان جي گهريلو ۽ درٻاري زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکندي هئي.
1631ع ۾ ممتاز محل [[برهانپور]] ۾ ٻار ڄڻڻ دوران وفات ڪئي. سندس ياد ۾ شاهجهان آگري ۾ تاج محل جي تعمير شروع ڪرائي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جهانگير جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو بحران ===

1627ع ۾ جهانگير جي وفات کان پوءِ مغل شاهي خاندان ۾ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ٿي.
[[نورجهان]] پنهنجي ناٺي [[شهريار مرزا]] جي حمايت ڪئي، جڏهن ته سندس ڀاءُ [[آصف خان]] شهزادي خرم جي حمايت ڪئي.
شهريار لاهور ۾ اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر آصف خان جي حمايت يافته قوتن کيس شڪست ڏني.
انهيءَ عبوري دور ۾ [[داور بخش]] کي پڻ عارضي طور تخت تي ويهاريو ويو.
آخرڪار شهزادو خرم غالب آيو ۽ 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل تخت تي ويٺو.
جانشينيءَ جي جدوجهد دوران شهريار ۽ شاهي خاندان جي ٻين امڪاني دعويدارن کي قتل ڪيو ويو، جنهن سان شاهجهان پنهنجي اقتدار لاءِ اهم خانداني خطرا ختم ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهجهان جي حڪومت جو انتظامي نظام ===

شاهجهان پنهنجي حڪومت ۾ اڪبر ۽ جهانگير جي دور ۾ قائم ٿيل انتظامي ادارن کي برقرار رکيو.
مغل سلطنت ۾ صوبائي انتظام، زميني محصول، منصبداري نظام ۽ جاگيرن جي ورهاست حڪمرانيءَ جا اهم حصا رهيا.
شاهي درٻار ۾ اميرن، فوجي عملدارن ۽ صوبائي گورنرن جي حيثيت منصبداري درجن ۽ شاهي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل هئي.
شاهجهان جي دور ۾ شاهي تقريبن، درٻاري آداب ۽ بادشاهت جي ظاهري شان کي خاص اهميت ڏني وئي.
مؤرخ جان ايف رچرڊس موجب مغل سلطنت جي سياسي طاقت جو بنياد فوجي وسيلن، محصولي انتظام ۽ علائقائي اشرافيه سان قائم ڪيل لاڳاپن تي هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== مغل درٻار ۽ شاهي شان ===

شاهجهان جي حڪومت دوران مغل درٻار جي رسمي تقريبن، لباس، زيورن، قيمتي سامان ۽شاهي عمارتن ۾ خاص واڌارو ٿيو.

سندس دور سان مشهور '''تختِ طائوس''' يا مور جي تخت جي تياري پڻ لاڳاپيل آهي.
تختِ طائوس مغل شاهي اقتدار، دولت ۽ درٻاري عظمت جي علامت بڻيو.
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي ڪاهه دوران اهو تخت ۽ ٻيون قيمتي شيون ايران کڻي وڃڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ سلطنت جي توسيع ==

=== دکن ۾ فوجي مهمون ===

{{Main|دکن جي تاريخ}}

شاهجهان جي دور ۾ [[دکن]] مغل سلطنت جي وجي ۽ سياسي پاليسيءَ جو اهم مرڪز رهيو.

دکن ۾ [[احمدنگر سلطنت|نظام شاهي سلطنت]]، [[بيجاپور سلطنت|عادل شاهي سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت|قطب شاهي سلطنت]] اهم سياسي قوتون هيون.
مغل حڪمران اڪبر ۽ جهانگير جي دور کان دکن ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا هئا.
شاهجهان جي حڪومت ۾ نظام شاهي سلطنت جي باقي رهيل اقتدار کي ختم ڪيو ويو.
1636ع ۾ بيجاپور ۽ گولڪنڊا سان سياسي ٺاهه ڪيا ويا، جن تحت انهن رياستن مغل بالادستيءَ جا ڪجهه شرط قبول ڪيا ۽ خراج ڏيڻ تي اتفاق ڪيو.&lt;ref name=&quot;Singhal1983&quot;&gt;{{cite book
 |last=Singhal
 |first=Damodar P.
 |title=A History of the Indian People
 |publisher=Methuen
 |year=1983
 |isbn=9780413487308
 |page=193
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
انهن معاهدن سان دکن ۾ مغل اثر وڌيو، پر بيجاپور ۽ گولڪنڊا انهيءَ وقت مڪمل طور مغل سلطنت ۾ ضم نه ٿيا.
انهن ٻنهي رياستن جو مڪمل الحاق بعد ۾ اورنگزيب جي دور ۾ ٿيو.

=== قنڌار لاءِ مغل-صفوي مقابلو ===

{{Main|مغل-صفوي لاڳاپا}}

[[قنڌار]] مغل سلطنت ۽ [[صفوي سلطنت]] وچ ۾ هڪ اهم سرحدي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو.
1622ع ۾ جهانگير جي دور ۾ قنڌار صفوي قبضي ۾ هليو ويو هو.
1638ع ۾ قنڌار جي صفوي گورنر [[علي مردان خان]] مغلن سان لاڳاپا قائم ڪيا ۽ شهر مغل اقتدار ۾ اچي ويو.
1649ع ۾ [[شاهه عباس ٻيو]] جي دور ۾ صفوي فوجن قنڌار ٻيهر حاصل ڪيو.
شاهجهان قنڌار واپس وٺڻ لاءِ ڪيترائي فوجي حملا ڪرايا، پر اهي ڪامياب نه ٿيا.
قنڌار جي ناڪام مهمن مغل سلطنت جي فوجي وسيلن تي وڏو خرچ وڌو ۽ مغل-صفوي لاڳاپن ۾ ڇڪتاڻ برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ مغل فن تعمير ==

{{Main|مغليه طرز تعمير}}

شاهجهان جي دور کي مغل فن تعمير جي اهم ترين مرحلن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.
هن دور ۾ اڇي سنگ مرمر، ڳاڙهي پٿر، قيمتي پٿرن جي جڙاءَ، خطاطي، محرابن، گنبذن ۽ متوازن باغن جي منصوبابنديءَ کي وڏي اهميت ملي.
مغل فن تعمير ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني روايتن جو ميلاپ اڳ کان موجود هو، پر شاهجهان جي دور ۾ انهن روايتن کي وڌيڪ نفيس ۽ منظم صورت ملي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== تاج محل ===

{{Main|تاج محل}}

[[فائل:Taj Mahal in March 2004.jpg|thumb|250px|[[تاج محل]]، آگرو؛ شاهجهان جي دور جي مغل فن تعمير جو مشهور شاهڪار.]]

[[تاج محل]] هندستان جي شهر [[آگرو]] ۾ [[جمنا درياهه]] جي ڪناري تي واقع آهي.
شاهجهان هي مقبرو پنهنجي زال [[ممتاز محل]] جي ياد ۾ تعمير ڪرايو.
ممتاز محل 1631ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ مقبري جي تعمير شروع ٿي.
تاج محل جي مکيه مقبري جي تعمير 1640ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي حد تائين مڪمل ٿي، جڏهن ته مجموعي تعميراتي ڪم بعد وارن سالن تائين جاري رهيو.
تاج محل جي تعمير ۾ اڇي سنگ مرمر، قيمتي پٿرن جي جڙاءَ، قرآني خطاطي، باغن ۽ پاڻيءَ جي منصوبابنديءَ کي خاص اهميت ڏني وئي.
هي عمارت مغل دور جي فن تعمير، شاهي يادگاري ثقافت ۽ تعميراتي مهارت جي اهم مثالن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== دهليءَ جو لال قلعو ===

{{Main|لال قلعو، دهلي}}

[[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]] شاهجهان جي دور جي اهم شاهي عمارتن مان آهي.
شاهجهان پنهنجي نئين گاديءَ واري شهر '''شاهجهان آباد''' جي تعمير جو حڪم ڏنو.
لال قلعي جي تعمير 1639ع ۾ شروع ٿي ۽ 1648ع ۾ مڪمل ٿي.
هي قلعو مغل شهنشاهن جي رهائش، شاهي درٻار ۽ انتظامي مرڪز طور استعمال ٿيندو رهيو.
قلعي اندر '''ديوانِ عام'''، '''ديوانِ خاص''' ۽ ٻيون شاهي عمارتون مغل درٻاري فن تعمير جا اهم مثال آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== جامع مسجد دهلي ===

{{Main|جامع مسجد، دهلي}}

[[جامع مسجد، دهلي]] شاهجهان آباد جي اهم مذهبي عمارتن مان آهي.
ان جي تعمير 1650ع ۾ شروع ٿي ۽ 1656ع ۾ مڪمل ٿي.
مسجد ۾ ڳاڙهي پٿر ۽ اڇي سنگ مرمر جو استعمال ڪيو ويو.
ان جا بلند مينار، وسيع صحن ۽ گنبذ مغل دور جي مسجدن جي فن تعمير جون نمايان خصوصيتون آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== شاليمار باغ، لاهور ===

{{Main|شاليمار باغ، لاهور}}

[[شاليمار باغ، لاهور]] شاهجهان جي دور ۾ 1641ع–1642ع ڌاري تعمير ڪرايو ويو.
هي باغ مغل باغبانيءَ جي روايت جو اهم مثال آهي.
ان جي منصوبابنديءَ ۾ پاڻيءَ جي وهڪري، چشمن، ڇتن، رستن ۽ وڻن جي ترتيب کي خاص اهميت حاصل آهي.
شاليمار باغ مغل حڪمرانن جي قدرتي منظرن، باغبانيءَ ۽ شاهي تفريح سان دلچسپيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ سنڌ ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حيثيت ===

شاهجهان جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي انتظامي نظام جو حصو رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هئا.
سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن، مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن ۽ شهرن جي بااثر خاندانن وچ ۾ لاڳاپا مختلف صورتن ۾ قائم رهيا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زميني محصول، سنڌو درياهه جي آمدرفت، واپاري رستا ۽ سامونڊي واپار شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽي جي شاهجهان مسجد ===

{{Main|شاهجهان مسجد، ٺٽو}}

[[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] سنڌ جي تاريخي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] ۾ واقع مغل دور جي هڪ اهم مسجد آهي.
مسجد جي تعمير شاهجهان جي حڪم سان سترهين صديءَ جي وچ ڌاري ٿي.
عام طور مسجد جي تعمير جو عرصو 1644ع کان 1647ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه تعميراتي ۽ آرائشي ڪم ان کان پوءِ به جاري رهيا.
مسجد پنهنجي سرن جي تعمير، نيري ۽ فيروزي ڪاشيءَ، محرابن، گنبذن ۽ هندسي آرائش سبب مشهور آهي.
شاهجهان مسجد جي تعميراتي انداز ۾ سنڌ جي مقامي تعميراتي روايتن سان گڏ فارسي ۽ وچ ايشيائي اثر پڻ نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
هي مسجد سنڌ ۾ مغل دور جي مذهبي، ثقافتي ۽ تعميراتي ورثي جو اهم اهڃاڻ آهي.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي مغل دور بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي.
ان جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] هو، جنهن سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حالتن بابت تفصيلي بيان ڏنو.
ڪتاب جي تصنيف 1044هه، يعني 1634ع–1635ع ڌاري مڪمل ٿي.
هي ڪتاب خاص طور سنڌ ۾ مغل عملدارن جي انتظامي طريقن، مقامي قبيلن، زميندارن، فوجي مسئلن ۽ علائقائي مزاحمت بابت معلومات فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' کي پڙهندي اهو به ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي ته مصنف پاڻ مغل انتظامي ماحول سان لاڳاپيل هو، تنهنڪري سندس بيانن ۾ حڪومتي نقطه نظر جو اثر موجود ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌ ۾ واپار ۽ شهري زندگي ===

شاهجهان جي دور ۾ ٺٽو سنڌ جو هڪ اهم واپاري ۽ دستڪاري مرڪز رهيو.
سنڌو درياهه ۽ ان جي شاخن وسيلي سامان جي آمدرفت سنڌ جي اقتصادي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي هئي.
سنڌ جي واپاري سرگرمين جا لاڳاپا هندستان جي ٻين علائقن، سامونڊي بندرگاهن ۽ ٻاهرين منڊين سان هئا.
مغل دور جي سنڌي شهري زندگيءَ ۾ مقامي دستڪاري، ڪپڙي جي صنعت، واپار ۽ مذهبي ادارن کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

== دارا شڪوه ۽ مذهبي فڪر ==

{{Main|دارا شڪوه}}

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ مغل تخت جو هڪ اهم دعويدار هو.
دارا کي اسلامي تصوف، فلسفي ۽ هندستان جي مذهبي روايتن جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي هئي.
هن مسلمان صوفين ۽ هندو عالمن سان علمي رابطا قائم ڪيا.
دارا شڪوه جي اهم تصنيفن مان '''مجمع البحرين''' آهي، جنهن ۾ هن اسلامي تصوف ۽ هندستاني فلسفي جي ڪجهه خيالن ۾ مشابهتون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن جي سرپرستيءَ ۾ [[اپنشد|اپنشدن]] جو فارسي ترجمو پڻ تيار ٿيو، جيڪو '''سرِ اڪبر''' جي نالي سان مشهور آهي.

دارا شڪوه جو فڪر مغل درٻار جي علمي ۽ مذهبي تنوع جو اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;MeriBacharach&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Meri
 |first1=Josef W.
 |last2=Bacharach
 |first2=Jere L.
 |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia
 |publisher=Routledge
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دارا شڪوه ۽ صوفي سرمد ===

{{Main|سرمد ڪاشاني}}

[[سرمد ڪاشاني]] سترهين صديءَ جو هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو.
سندس زندگيءَ سان [[ٺٽو]]، [[لاهور]] ۽ [[دهلي]] جا لاڳاپا بيان ڪيا ويندا آهن.
تاريخي روايتن موجب سرمد هندستان ۾ اچڻ کان پوءِ سنڌ ۾ پڻ رهيو.
سرمد جا دارا شڪوه سان علمي ۽ روحاني لاڳاپا هئا.
بعد ۾ اورنگزيب جي حڪومت دوران سرمد کي مذهبي الزامن هيٺ موت جي سزا ڏني وئي.
سرمد جي اصليت، مذهبي تبديليءَ، ذاتي زندگيءَ ۽ سندس موت جي سببن بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن.
انهن روايتن کي الڳ الڳ تاريخي ثبوتن جي روشنيءَ ۾ پرکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;&gt;{{cite book
 |last=Schimmel
 |first=Annemarie
 |title=Mystical Dimensions of Islam
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=1975
 |isbn=9780807812716
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شاهجهان جي پٽن وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ ==

{{Main|مغل جانشينيءَ جي جنگ (1657ع–1661ع)}}

=== شاهجهان جي بيماري ===

1657ع ۾ شاهجهان سخت بيمار ٿي پيو.
سندس بيماريءَ سبب شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جو سوال شدت اختيار ڪري ويو.
شاهجهان جا چار پٽ تخت جا اهم دعويدار هئا:

* [[دارا شڪوه]] — وڏو پٽ، جنهن کي شاهجهان جي خاص حمايت حاصل هئي.
* [[شاهه شجاع]] — بنگال جو صوبائي حڪمران.
* [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] — دکن ۾ فوجي ۽ انتظامي تجربو رکندڙ شهزادو.
* [[مراد بخش]] — گجرات سان لاڳاپيل شهزادو.

انهن شهزادن پنهنجي پنهنجي سياسي ۽ فوجي حامين کي گڏ ڪري تخت حاصل ڪرڻ لاءِ جدوجهد شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== دارا شڪوه جي سياسي حيثيت ===

دارا شڪوه شاهجهان جو پسنديده پٽ ۽ جانشينيءَ جو اهم اميدوار هو.
هو شاهي درٻار ۾ پنهنجي پيءُ جي ويجهو رهندو هو ۽ انتظامي معاملن ۾ اثر رکندو هو.
بهرحال، سندس ڀائرن وٽ مختلف صوبن ۾ فوجي ۽ سياسي وسيلا موجود هئا.
انهيءَ صورتحال سبب دارا شڪوه جي درٻاري حيثيت کيس جانشينيءَ جي جنگ ۾ يقيني ڪاميابي نه ڏياري سگهي.

=== اورنگزيب ۽ مراد بخش جو اتحاد ===

اورنگزيب ۽ مراد بخش شروعات ۾ دارا شڪوه جي خلاف اتحاد قائم ڪيو.
انهن گڏيل فوجي ڪاررواين وسيلي مغل تخت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
15 اپريل 1658ع تي [[ڌرمت جي جنگ]] ۾ اورنگزيب ۽ مراد جي فوجن دارا جي حامي شاهي فوج کي شڪست ڏني.
ان کان پوءِ ٻنهي شهزادن آگري ڏانهن پيشقدمي ڪئي.

=== ساموڳڙهه جي جنگ (1658ع) ===

{{Main|ساموڳڙهه جي جنگ}}

29 مئي 1658ع تي [[ساموڳڙهه جي جنگ]] ۾ دارا شڪوه جي فوج جو مقابلو اورنگزيب ۽ مراد بخش جي گڏيل فوج سان ٿيو.
هن جنگ ۾ دارا شڪوه کي شڪست آئي.
ساموڳڙهه جي جنگ مغل جانشينيءَ جي جدوجهد جو هڪ فيصلائتو واقعو ثابت ٿي.
دارا شڪوه کي پنهنجي حامين سان گڏ آگري ۽ دهليءَ کان پري وڃڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهجهان جي نظربندي ===

ساموڳڙهه جي فتح کان پوءِ اورنگزيب آگري تي پنهنجو سياسي ڪنٽرول قائم ڪيو.
1658ع ۾ شاهجهان کي [[آگري جو قلعو|آگري جي قلعي]] ۾ نظربند ڪيو ويو.
جيتوڻيڪ شاهجهان پنهنجي بيماريءَ مان صحتياب ٿي ويو هو، پر اورنگزيب کيس ٻيهر اقتدار سنڀالڻ جي اجازت نه ڏني.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
شاهجهان پنهنجي زندگيءَ جا باقي سال نظربنديءَ ۾ گذاريا.
سندس ڌيءَ [[جهان آرا بيگم]] هن عرصي دوران سندس سارسنڀال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

=== دارا شڪوه جو انجام ===

ساموڳڙهه جي شڪست کان پوءِ دارا شڪوه پنهنجي سياسي ۽ فوجي حمايت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بهرحال، اورنگزيب جي فوجن کيس وڌيڪ شڪستون ڏنيون.
1659ع ۾ دارا شڪوه گرفتار ٿيو.
اورنگزيب جي حڪم سان دارا شڪوه کي موت جي سزا ڏني وئي.
دارا شڪوه جي قتل بابت ڪيترائي تاريخي ۽ عوامي بيان موجود آهن.
انهن مان ڪجهه روايتن ۾ سندس سر شاهجهان ڏانهن موڪلڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر اهڙن واقعن جي مخصوص تفصيلن کي ماخذن جي تنقيدي مقابلي کان سواءِ قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Truschke
 |first=Audrey
 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King
 |publisher=Stanford University Press
 |year=2017
 |isbn=9781503602595
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مراد بخش ۽ شاهه شجاع ===

اورنگزيب تخت حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي اڳوڻي اتحادي مراد بخش کي پڻ اقتدار کان الڳ ڪيو.
مراد کي گرفتار ڪيو ويو ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو.
شاهه شجاع پڻ اورنگزيب خلاف جنگ ڪئي، پر شڪست کان پوءِ اوڀر طرف هليو ويو.
انهن واقعن کان پوءِ اورنگزيب مغل تخت تي پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهجهان جي وفات ===

شاهجهان 22 جنوري 1666ع تي آگري جي قلعي ۾ وفات ڪئي.
هن پنهنجي حڪومت جا آخري لڳ ڀڳ اٺ سال نظربنديءَ ۾ گذاريا.
سندس مڙهه [[تاج محل]] ۾ ممتاز محل جي ڀرسان دفنايو ويو.
شاهجهان جي وفات سان مغل تاريخ جو هڪ اهم تعميراتي ۽ درٻاري دور پڄاڻيءَ تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور جو تاريخي جائزو ==

شاهجهان جي حڪومت مغل سلطنت جي سياسي، فوجي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم مقام رکي ٿي.
هن دور ۾ مغل سلطنت جو انتظامي نظام برقرار رهيو، دکن ۾ سياسي اثر وڌيو ۽ شاهي فن تعمير کي غير معمولي ترقي ملي.
ساڳئي وقت قنڌار جي ناڪام فوجي مهمن، دکن جي جنگين ۽ شاهي درٻار جي وڏن خرچن سبب سلطنت تي مالي دٻاءُ پڻ موجود رهيو.
شاهجهان جي حڪومت جي آخري سالن ۾ جانشينيءَ جي جنگ مغل شاهي خاندان جي سياسي ڍانچي جي ڪمزورين کي ظاهر ڪيو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b2c6d5;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:12px;font-size:112%;&quot; | '''شاهجهان جي دور جا اهم تاريخي واقعا'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1628ع
| شاهجهان جي تخت نشيني
| مغل سلطنت جي پنجين شهنشاهه جي حڪومت جي شروعات
|-
| 1631ع
| ممتاز محل جي وفات
| تاج محل جي تعمير جو پسمنظر
|-
| 1632ع
| تاج محل جي تعمير جي شروعات
| مغل فن تعمير جي اهم شاهڪار جي اڏاوت
|-
| 1636ع
| دکن ۾ سياسي ٺاهه
| بيجاپور ۽ گولڪنڊا تي مغل اثر ۾ واڌ
|-
| 1638ع
| قنڌار مغل قبضي ۾ آيو
| مغل-صفوي سرحدي سياست ۾ تبديلي
|-
| 1639ع
| دهليءَ جي لال قلعي جي تعمير شروع
| نئين شاهي گاديءَ جي ترقي
|-
| 1641ع–1642ع
| لاهور جي شاليمار باغ جي تعمير
| مغل باغبانيءَ جو اهم مثال
|-
| 1644ع–1647ع
| ٺٽي جي شاهجهان مسجد جي تعمير
| سنڌ ۾ مغل فن تعمير جو اهم ورثو
|-
| 1648ع
| شاهجهان آباد ۾ شاهي درٻار جي منتقلي
| دهليءَ جي سياسي اهميت ۾ واڌ
|-
| 1649ع
| قنڌار صفوي قبضي ۾ ويو
| مغل سلطنت لاءِ فوجي ۽ سياسي نقصان
|-
| 1657ع
| شاهجهان جي بيماري
| جانشينيءَ جي جنگ جي شروعات
|-
| 1658ع
| ساموڳڙهه جي جنگ
| اورنگزيب جي اقتدار لاءِ فيصلائتي فتح
|-
| 1658ع
| شاهجهان جي نظربندي
| شاهي اقتدار اورنگزيب ڏانهن منتقل ٿيڻ
|-
| 1659ع
| دارا شڪوه جو قتل
| جانشينيءَ جي اهم دعويدار جو خاتمو
|-
| 1666ع
| شاهجهان جي وفات
| تاج محل ۾ تدفين
|}


== اورنگزيب عالمگير جو دور (1658ع–1707ع) ==

{{Main|اورنگزيب عالمگير}}

'''محيي الدين محمد اورنگزيب عالمگير''' (3 نومبر 1618ع – 3 مارچ 1707ع) مغل سلطنت جو ڇهون شهنشاهه هو، جنهن 1658ع کان 1707ع تائين حڪومت ڪئي. سندس حڪومت لڳ ڀڳ 49 سالن تائين جاري رهي ۽ هو مغل تاريخ جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪندڙ شهنشاهن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

اورنگزيب جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. هن [[دکن]] ۾ [[بيجاپور سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت]] کي مغل اقتدار ۾ شامل ڪيو، پر [[مراٺا|مراٺن]] سان ڊگهيون جنگيون، صوبائي انتظامي مسئلا، جاگيرن جي ورهاست بابت تڪرار ۽ وڌندڙ فوجي خرچ سلطنت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني. سندس دور ۾ ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' مرتب ڪيو ويو ۽ 1679ع ۾ غير مسلمان رعيت تي [[جزيه]] ٻيهر لاڳو ڪيو ويو. ساڳئي وقت سندس انتظام ۾ مختلف مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ عملدار به شامل هئا. انهيءَ ڪري سندس مذهبي ۽ سياسي پاليسين بابت جديد تاريخ نويسيءَ ۾ مختلف تشريحون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== ابتدائي زندگي ۽ سياسي تربيت ===

اورنگزيب 1618ع ۾ [[ڏاهود]] ۾ پيدا ٿيو. هو شهنشاهه [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو پٽ هو.
شهزادي اورنگزيب کي فارسي ۽ عربي تعليم، اسلامي قانون، شاهي انتظام ۽ فوجي معاملن جي تربيت ملي. هن نوجوانيءَ کان مغل سلطنت جي مختلف صوبن ۾ انتظامي ۽ فوجي ذميواريون سنڀاليون.
هو دکن، گجرات ۽ ٻين علائقن ۾ صوبائي حڪمران ۽ فوجي اڳواڻ طور ڪم ڪري چڪو هو. انهيءَ تجربي کيس مغل درٻار جي سياسي مقابلي ۾ هڪ اهم اميدوار بڻايو.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;&gt;{{cite book
 |last=Sarkar
 |first=Jadunath
 |title=History of Aurangzib
 |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== تخت حاصل ڪرڻ ۽ شاهجهان جي نظربندي ===

1657ع ۾ شاهجهان جي بيماريءَ کان پوءِ سندس پٽن [[دارا شڪوه]]، [[شاهه شجاع]]، [[مراد بخش]] ۽ اورنگزيب وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي.
اورنگزيب شروعات ۾ مراد بخش سان اتحاد ڪيو. 1658ع ۾ [[ڌرمت جي جنگ]] ۽ [[ساموڳڙهه جي جنگ]] ۾ سندن فوجن دارا شڪوه جي حامين کي شڪست ڏني.
ان کان پوءِ اورنگزيب آگري تي قبضو ڪري پنهنجي پيءُ شاهجهان کي [[آگري جو قلعو|آگري جي قلعي]] ۾ نظربند ڪيو. شاهجهان 1666ع تائين نظربنديءَ ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
اورنگزيب جون تخت نشينيءَ جون تقريبون 1658ع ۽ 1659ع ۾ ٿيون. هن '''عالمگير''' جو لقب اختيار ڪيو، جنهن جي معنيٰ ''دنيا کي فتح ڪندڙ'' آهي.

=== مراد بخش ۽ شاهه شجاع جو انجام ===

اورنگزيب پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ٻين ڀائرن جي سياسي ۽ فوجي قوت ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
[[مراد بخش]]، جيڪو شروعات ۾ اورنگزيب جو اتحادي هو، گرفتار ڪيو ويو. بعد ۾ 1661ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.
[[شاهه شجاع]] پڻ مغل تخت جو دعويدار هو. 1659ع ۾ [[کاجوا جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ هو اوڀر طرف هليو ويو ۽ آخرڪار اراڪان پهتو.
شاهه شجاع جي آخري انجام بابت تاريخي بيان مختلف آهن، پر هو ٻيهر مغل تخت حاصل نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== دارا شڪوه ۽ اورنگزيب ==

{{Main|دارا شڪوه}}

=== دارا شڪوه جو علمي ۽ مذهبي فڪر ===

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ مغل تخت جو اهم دعويدار هو. هن اسلامي تصوف، هندستاني فلسفي ۽ مختلف مذهبي روايتن جي مطالعي ۾ دلچسپي ورتي.
سندس مشهور تصنيف ''مجمع البحرين'' ۾ اسلامي تصوف ۽ هندو فلسفي جي ڪجهه فڪري مشابهتن جو جائزو ورتو ويو.
دارا شڪوه جي سرپرستيءَ ۾ [[اپنشد|اپنشدن]] جو فارسي ترجمو ''سرِ اڪبر'' پڻ تيار ٿيو.
دارا شڪوه جو علمي ڪم مغل دور ۾ فارسي، اسلامي ۽ هندستاني فڪري روايتن جي رابطي جو اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;MeriBacharach&quot;/&gt;

=== دارا شڪوه جي گرفتاري ۽ قتل ===

1658ع ۾ ساموڳڙهه جي شڪست کان پوءِ دارا شڪوه پنهنجي حامين سان گڏ اتر اولهه هندستان ڏانهن هليو ويو.
هن پنهنجي سياسي ۽ فوجي قوت ٻيهر منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اورنگزيب جي فوجن کيس وڌيڪ شڪستون ڏنيون.
1659ع ۾ دارا شڪوه گرفتار ٿيو ۽ دهلي آندو ويو.
اورنگزيب جي حڪومت ۾ دارا شڪوه تي مذهبي ۽ سياسي الزام لڳايا ويا ۽ کيس موت جي سزا ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
دارا شڪوه جي قتل سان لاڳاپيل مختلف تاريخي روايتن ۾ سندس سر شاهجهان ڏانهن موڪلڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. انهن بيانن جي مخصوص تفصيلن ۽ واقعن جي ترتيب بابت ماخذن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.
دارا شڪوه جي شڪست ۽ قتل مغل شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي سخت ۽ پرتشدد روايتن جو هڪ اهم مثال آهي.

=== سليمان شڪوه ===

[[سليمان شڪوه]] دارا شڪوه جو وڏو پٽ هو.
جانشينيءَ جي جنگ دوران هن پنهنجي پيءُ جي حمايت ڪئي، پر دارا جي شڪست کان پوءِ سندس سياسي حيثيت ڪمزور ٿي وئي.
سليمان شڪوه گرفتار ٿيو ۽ کيس [[گواليار قلعو|گواليار جي قلعي]] ۾ قيد ڪيو ويو.
1662ع ۾ قيد دوران سندس وفات ٿي. ڪجهه تاريخي روايتن ۾ کيس زهر ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر سندس موت جي حالتن بابت مختلف بيانن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

== صوفي سرمد ۽ اورنگزيب ==

{{Main|سرمد ڪاشاني}}

=== سرمد جي زندگي ۽ سنڌ سان لاڳاپو ===

'''سرمد ڪاشاني''' سترهين صديءَ جو هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو، جنهن جو تعلق فارسي ٻوليءَ جي ادبي ۽ صوفي روايتن سان هو.
سرمد جي اصل نسل، ڄمڻ واري هنڌ ۽ ابتدائي مذهبي پسمنظر بابت مختلف روايتون موجود آهن. ڪجهه بيانن ۾ کيس آرمينيائي يا يهودي پسمنظر سان منسوب ڪيو ويو آهي.
هندستان ۾ اچڻ کان پوءِ سرمد جو تعلق [[ٺٽو|ٺٽي]] سان رهيو، جتي سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي صوفي ۽ عوامي قصا مشهور ٿيا.
انهن روايتن ۾ '''ابي چند''' نالي هڪ نوجوان سان سندس ويجهڙائيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر انهن قصن جا سڀ تفصيل هڪجهڙي تاريخي تصديق نٿا رکن.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

=== ٺٽي کان دهلي تائين ===

سرمد سنڌ مان ٻين شهرن ڏانهن سفر ڪيو ۽ آخرڪار [[دهلي]] پهتو.
دهليءَ ۾ سندس صوفيانه خيالن، فارسي شاعري ۽ غير روايتي مذهبي اظهار سبب کيس شهرت حاصل ٿي.
سرمد جا شهزادي دارا شڪوه سان لاڳاپا هئا. دارا شڪوه اسلامي تصوف ۽ ٻين مذهبي فڪري روايتن ۾ دلچسپي رکندو هو.
سرمد جي شاعريءَ ۾ وحدت، عشق، روحاني آزادي ۽ مذهبي تجربي جهڙا موضوع ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

=== سرمد جو قتل ===

اورنگزيب جي دور ۾ سرمد تي مذهبي عقيدن ۽ اظهار سان لاڳاپيل الزام لڳايا ويا.
هن کي دهليءَ ۾ موت جي سزا ڏني وئي. سندس قتل عام طور 1661ع ڌاري ڄاڻايو ويندو آهي، جيتوڻيڪ مختلف ماخذن ۾ تاريخ بابت اختلاف ملن ٿا.
سرمد جي موت کي ڪجهه مؤرخ مذهبي اختلافن جي پسمنظر ۾ ڏسن ٿا، جڏهن ته دارا شڪوه سان سندس لاڳاپن سبب سياسي عنصرن کي پڻ اهميت ڏني ويندي آهي.
سرمد جو نالو سنڌ، فارسي ۽ هندستاني صوفي ادب ۾ هڪ اهم روحاني ۽ ادبي شخصيت طور محفوظ رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

== اورنگزيب جون مذهبي پاليسيون ==

=== اسلامي قانون ۽ شاهي حڪومت ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني.
هن اسلامي عالمن ۽ فقيهن جي سرپرستي ڪئي ۽ شاهي انتظام ۾ مذهبي قانوني اصولن جي استعمال کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.
سندس مذهبي پاليسين جو اثر محصولن، درٻاري رسمن، عبادتگاهن ۽ مذهبي ادارن سان لاڳاپيل فيصلن ۾ ظاهر ٿيو.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== فتاويٰ عالمگيري ===

{{Main|فتاويٰ عالمگيري}}

'''''فتاويٰ عالمگيري'''''، جنهن کي ''الفتاوى الهندية'' پڻ چيو ويندو آهي، حنفي اسلامي فقهه جو هڪ وڏو مجموعو آهي.
هي مجموعو اورنگزيب جي سرپرستيءَ ۾ عالمن جي هڪ جماعت مرتب ڪيو.
ان ۾ عبادتن، واپار، ملڪيت، خانداني معاملن، معاهدن، عدالتي معاملن ۽ ٻين قانوني موضوعن بابت حنفي فقهي رايا گڏ ڪيا ويا.

''فتاويٰ عالمگيري'' ڏکڻ ايشيا ۾ اسلامي قانوني تاريخ جو اهم ماخذ آهي.
بهرحال، هن مجموعي جي تدوين جو مطلب اهو نه هو ته مغل سلطنت جا سڀ انتظامي ۽ عدالتي معاملا صرف هڪ ئي قانوني ڪتاب تحت هلندا هئا. مقامي رواج، شاهي فرمان، انتظامي ضابطا ۽ مختلف برادرين جا قانوني طريقا پڻ اهم رهيا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== جزيي جي ٻيهر لاڳو ٿيڻ ===

1679ع ۾ اورنگزيب غير مسلمان رعيت تي '''[[جزيه]]''' ٻيهر لاڳو ڪيو.
اڪبر جي دور ۾ جزيي کي ختم ڪيو ويو هو.
جزيي جي بحالي اورنگزيب جي مذهبي پاليسين جو هڪ اهم ۽ تڪراري فيصلو هو.
هن محصول بابت مغل دور جي دستاويزن ۽ جديد تحقيق ۾ مذهبي، مالي ۽ سياسي تشريحون موجود آهن.
جزيي جي مخالفت مختلف علائقن ۽ سماجي گروهن مان سامهون آئي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== عبادتگاهن بابت پاليسيون ===

اورنگزيب جي دور ۾ ڪجهه هندو مندرن جي ڊاهڻ يا انهن جي سرپرستي ختم ڪرڻ جا حڪم جاري ٿيا.
انهن واقعن ۾ [[ڪاشي وشوناٿ مندر]] ۽ [[ڪيشو ديو مندر]] سان لاڳاپيل ڪارروايون تاريخي بحث جو حصو آهن.
ٻئي طرف مغل دستاويزن ۾ ڪجهه هندو مذهبي ادارن، عالمن ۽ عبادتگاهن کي ڏنل عطائن ۽ تحفظ جا مثال پڻ ملن ٿا.
مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته انهن فيصلن کي ڪهڙي حد تائين مذهبي عقيدي، سياسي بغاوتن، مقامي حالتن يا شاهي اقتدار جي علامتي اظهار سان ڳنڍڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== هندو ۽ ٻين غير مسلم عملدارن جو ڪردار ===

اورنگزيب جي حڪومت ۾ هندو، راجپوت ۽ ٻين غير مسلم برادرين سان تعلق رکندڙ ڪيترائي عملدار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي مقرر رهيا.
ڪجهه جديد محققن موجب سندس دور ۾ مغل منصبدارن ۾ هندو عملدارن جو تعداد ۽ حصو اڳين دورن جي ڀيٽ ۾ وڌيو.
انهيءَ حقيقت کي سندس مذهبي محصولن يا ڪجهه عبادتگاهن خلاف قدمن جي نفي طور نه، پر مغل حڪمرانيءَ جي پيچيده سياسي ۽ انتظامي ڍانچي جي هڪ حصي طور ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

== سکن سان لاڳاپا ==

=== گرو تيغ بهادر ===

{{Main|گرو تيغ بهادر}}

[[گرو تيغ بهادر]] سکن جو نائون گرو هو.
1675ع ۾ کيس مغل اختيارين گرفتار ڪيو ۽ دهليءَ ۾ موت جي سزا ڏني وئي.
سک مذهبي روايتن موجب گرو تيغ بهادر مذهبي آزاديءَ ۽ پنهنجي عقيدي جي تحفظ لاءِ جان قربان ڪئي.
سندس گرفتاري ۽ قتل جي سببن بابت سک روايتن ۽ ڪجهه فارسي تاريخي بيانن ۾ مختلف وضاحتون ملن ٿيون.
هي واقعو مغل حڪومت ۽ سک برادريءَ جي لاڳاپن ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿيو.&lt;ref name=&quot;SGPCGuruTegh&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sri Guru Tegh Bahadur Ji
 |url=https://new.sgpc.net/ten-guru-sahibs/guru-tegh-bahadur-sahib/
 |publisher=Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GuruTeghSources&quot;&gt;{{cite web
 |last=Singh
 |first=Inderjeet
 |title=Understanding Martyrdom of Guru Tegh Bahadar Using 17th &amp; 18th Century Sources
 |url=https://www.sikhmissionarysociety.org/sms/smsarticles/advisorypanel/inderjeet-singh/understanding-the-martyrdom-of-guru-tegh-bahadar-using-17th-and-18th-century-sources/
 |publisher=Sikh Missionary Society
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرو گوبند سنگهه ۽ خالصو ===

{{Main|گرو گوبند سنگهه}}

گرو تيغ بهادر کان پوءِ سندس پٽ [[گرو گوبند سنگهه]] سکن جو ڏهون گرو ٿيو.
1699ع ۾ گرو گوبند سنگهه '''[[خالصو]]''' جي تنظيم قائم ڪئي.
خالصي جي قيام سان سک برادريءَ جي مذهبي ۽ اجتماعي تنظيم ۾ اهم تبديلي آئي.
اورنگزيب جي دور جي آخري سالن ۾ مغل فوجن ۽ سک قوتن وچ ۾ مختلف علائقن ۾ تڪرار ۽ جنگيون ٿيون.
انهن واقعن بعد ۾ پنجاب جي سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;OxfordSikh2014&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Singh
 |editor-first1=Pashaura
 |editor-last2=Fenech
 |editor-first2=Louis E.
 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2014
 |isbn=9780199699308
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== راجپوتن ۽ جاٽن سان لاڳاپا ==

=== راجپوت رياستن سان اختلاف ===

اڪبر جي دور ۾ ڪيترن راجپوت حڪمرانن کي شاهي شادين، منصبداري عهدن ۽ سياسي ٺاهن ذريعي مغل سلطنت سان ڳنڍيو ويو هو.
اورنگزيب جي دور ۾ انهن مان ڪجهه لاڳاپا برقرار رهيا، جڏهن ته ٻين علائقن ۾ تڪرار پيدا ٿيا.
1678ع ۾ [[جسوند سنگهه]] جي وفات کان پوءِ [[مارواڙ]] جي جانشينيءَ بابت مغل درٻار ۽ راٺوڙ سردارن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
انهن اختلافن مان راجپوت مزاحمت ۽ ڊگهي فوجي جدوجهد پيدا ٿي.
[[ميواڙ]] پڻ ڪجهه عرصي لاءِ مغل-راجپوت تڪرارن ۾ شامل رهيو.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== جاٽن جي مزاحمت ===

[[آگرو]] ۽ [[مٿرا]] جي ڀرپاسي ۾ جاٽ زميندارن ۽ مقامي گروهن جي مزاحمت مغل حڪومت لاءِ مسئلو بڻجي وئي.
انهن تڪرارن ۾ محصولي دٻاءُ، مقامي اختيار ۽ سياسي خودمختياريءَ جا سوال شامل هئا.
جاٽن جي مختلف اڳواڻن مغل اختيارين خلاف بغاوتون ڪيون.
انهن تحريڪن ارڙهين صديءَ ۾ علائقائي جاٽ سياسي قوتن جي اڀار لاءِ پڻ پسمنظر فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب ۽ دکن جون جنگيون ==

{{Main|مغل-مراٺا جنگيون}}

=== دکن جي سياسي اهميت ===

دکن مغل سلطنت لاءِ فوجي، معاشي ۽ سياسي لحاظ کان اهم علائقو هو.
هن علائقي ۾ [[بيجاپور سلطنت]]، [[گولڪنڊا سلطنت]] ۽ مراٺا سياسي قوتون موجود هيون.
اورنگزيب جي حڪومت دوران دکن کي مڪمل طور مغل اقتدار ۾ آڻڻ لاءِ ڊگهيون فوجي مهمون هلايون ويون.
انهن مهمن مغل سلطنت جي ايراضي وڌائي، پر فوج، رسد ۽ خزاني تي وڏو دٻاءُ وڌو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== بيجاپور جي فتح (1686ع) ===

{{Main|بيجاپور سلطنت}}

[[بيجاپور سلطنت]] تي عادل شاهي گهراڻي جي حڪومت هئي.
1686ع ۾ اورنگزيب جي فوجن بيجاپور جو گهيرو ڪيو.
ڊگهي محاصري کان پوءِ بيجاپور مغلن جي قبضي ۾ اچي ويو ۽ عادل شاهي گهراڻي جي خودمختيار حڪومت ختم ٿي.
انهيءَ فتح سان دکن ۾ مغل اقتدار کي وڏي علائقائي ڪاميابي حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== گولڪنڊا جي فتح (1687ع) ===

{{Main|گولڪنڊا سلطنت}}

[[گولڪنڊا سلطنت]] تي قطب شاهي گهراڻي جي حڪومت هئي.
1687ع ۾ اورنگزيب جي فوجن [[گولڪنڊا قلعو|گولڪنڊا جي قلعي]] جو گهيرو ڪيو.
قلعي جي فتح کان پوءِ قطب شاهي حڪومت ختم ٿي ۽ گولڪنڊا مغل سلطنت ۾ شامل ٿي ويو.
بيجاپور ۽ گولڪنڊا جي فتحن سان مغل سلطنت جي جاگرافيائي حدن ۾ وڏي واڌ ٿي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== مراٺن سان جنگيون ===

{{Main|مغل-مراٺا جنگيون}}

[[مراٺا]] دکن جي هڪ اهم سياسي ۽ فوجي قوت هئا.
[[ڇترپتي شواجي مهاراج|شواجي]] جي اڳواڻيءَ ۾ مراٺا طاقت سترهين صديءَ جي وچ ڌاري وڌڻ لڳي.
اورنگزيب جي حڪومت دوران مغلن ۽ مراٺن وچ ۾ مختلف مرحلن تي جنگيون ٿيون.
شواجي جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[سنڀاجي]] مراٺا اقتدار سنڀاليو.
1689ع ۾ سنڀاجي مغل فوجن جي هٿان گرفتار ٿيو ۽ اورنگزيب جي حڪم سان قتل ڪيو ويو.
بهرحال، سنڀاجي جي موت سان مراٺا مزاحمت ختم نه ٿي.
مراٺا اڳواڻن قلعي بندين، تيز فوجي حرڪتن، رسد تي حملن ۽ مقامي جغرافيائي حالتن مان فائدو وٺي مغل فوجن خلاف جدوجهد جاري رکي.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== دکن جي جنگين جا معاشي اثر ===

دکن جون ڊگهيون جنگيون مغل سلطنت جي خزاني تي وڏو بار بڻيون.
فوجن جي سارسنڀال، رسد، قلعي بندين ۽ نون فتح ڪيل علائقن جي انتظام لاءِ وسيع وسيلا گهربل هئا.
جنگين سبب ڪجهه علائقن ۾ زراعت، واپار ۽ مقامي آبادي متاثر ٿي.
مغل سلطنت جي فوجي توسيع سان گڏ منصبدارن ۽ جاگيردارن لاءِ مناسب آمدنيءَ وارن علائقن جي ورهاست جا مسئلا پڻ وڌيا.
مؤرخن انهن مسئلن کي ارڙهين صديءَ جي مغل سياسي بحران جي اهم سببن مان شمار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

== اورنگزيب جي دور ۾ مغل انتظام ==

=== منصبداري ۽ جاگيرداري نظام ===

{{Main|منصبداري نظام}}

اورنگزيب جي دور ۾ [[منصبداري نظام]] مغل فوجي ۽ انتظامي تنظيم جو اهم حصو رهيو.
منصبدارن کي سندن درجي، ذميوارين ۽ شاهي خدمت جي بنياد تي عهدن ۽ آمدنيءَ جا حق ڏنا ويندا هئا.
ڪيترن منصبدارن کي نقد پگهار بدران مخصوص علائقن جي محصول مان آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ جاگيرون ڏنيون وينديون هيون.
دکن ۾ مغل سلطنت جي توسيع سان منصبدارن جو تعداد ۽ سندن مالي ضرورتون وڌيون.
انهيءَ صورتحال ۾ مناسب آمدنيءَ وارين جاگيرن جي کوٽ ۽ جاگيرن جي ورهاست بابت تڪرار پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== زميني محصول ۽ زرعي معيشت ===

مغل سلطنت جي آمدنيءَ جو وڏو حصو زميني محصول مان حاصل ٿيندو هو.
زمين جي پيداوار، آبپاشيءَ جي سهولتن، فصلن ۽ مقامي حالتن موجب محصول وصول ڪرڻ جا مختلف طريقا استعمال ٿيندا هئا.
اورنگزيب جي دور ۾ مسلسل فوجي مهمن سبب محصولي آمدنيءَ جي اهميت وڌيڪ وڌي.
ڪجهه علائقن ۾ محصولي مطالبن ۽ مقامي مزاحمت سبب مغل انتظام کي ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب جي آخري دور جا مسئلا ==

=== ڊگهي فوجي مهمن جو اثر ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت جي آخري ڏهاڪن جو وڏو حصو دکن ۾ گذاريو.
مراٺن خلاف فوجي مهمون جاري رهيون، پر مغل فوجن لاءِ فتح ڪيل علائقن تي مستقل ۽ اثرائتو ڪنٽرول برقرار رکڻ ڏکيو ثابت ٿيو.
قلعن تي قبضن ۽ فوجي ڪاميابين باوجود مراٺا مزاحمت مختلف صورتن ۾ جاري رهي.
انهن جنگين مغل فوج جي افرادي قوت، رسد ۽ مالي وسيلن تي وڏو دٻاءُ وڌو.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== صوبائي خودمختياريءَ جا رجحان ===

مرڪزي حڪومت جي ڊگهي فوجي مصروفيت سبب مختلف صوبن ۾ مقامي سياسي قوتن جي اهميت وڌڻ لڳي.
مغل انتظامي نظام اڃا وسيع هو، پر صوبائي حڪمرانن، منصبدارن ۽ مقامي زميندارن سان لاڳاپا وڌيڪ پيچيده ٿيندا ويا.
اهي مسئلا اورنگزيب جي وفات کان پوءِ وڌيڪ نمايان ٿيا ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ڪيترين علائقائي رياستن جي اڀار لاءِ پسمنظر فراهم ڪيائون.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جو مسئلو ===

اورنگزيب جي پٽن ۾ [[محمد معظم]]، جيڪو پوءِ [[بهادر شاهه پهريون]] جي لقب سان مشهور ٿيو، هڪ اهم شهزادو هو.
محمد معظم مختلف دورن ۾ شاهي انتظامي ذميواريون سنڀاليون.
اورنگزيب جي حڪومت دوران کيس سياسي شڪ شبهن سبب ڪجهه عرصي لاءِ قيد ۽ نگرانيءَ کي پڻ منهن ڏيڻو پيو.
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ تخت لاءِ جنگ شروع ٿي، جنهن ۾ محمد معظم ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب جي وفات (1707ع) ==

اورنگزيب 3 مارچ 1707ع تي دکن ۾ [[احمدنگر]] جي ڀرپاسي وفات ڪئي.
هو ڪنهن جنگ جي ميدان ۾ قتل نه ٿيو، پر وڏي عمر ۾ بيماريءَ کان پوءِ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
سندس مڙهه [[خلدآباد]] ۾ صوفي بزرگ [[زين الدين شيرازي]] جي درگاهه جي ويجهو دفنايو ويو.
اورنگزيب جو مقبرو مغل شهنشاهن جي ٻين ڪيترن وڏن مقبرن جي ڀيٽ ۾ سادو آهي.
سندس وفات کان پوءِ مغل شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي ۽ [[بهادر شاهه پهريون]] تخت حاصل ڪيو.

== اورنگزيب جي دور جو تاريخي جائزو ==

اورنگزيب جي حڪومت مغل سلطنت جي تاريخ ۾ سياسي ۽ فوجي توسيع جو هڪ اهم مرحلو هو.
هن دکن جي ٻن وڏين سلطنتن، بيجاپور ۽ گولڪنڊا، کي مغل اقتدار ۾ شامل ڪيو.
ساڳئي وقت سندس حڪومت ۾ مذهبي پاليسين، جزيي جي بحالي، ڪجهه عبادتگاهن خلاف ڪاررواين، سکن ۽ راجپوتن سان تڪرارن ۽ مراٺن خلاف ڊگهي جنگين سبب اهم سياسي ۽ سماجي اختلاف پيدا ٿيا.

مؤرخ [[جدو ناٿ سرڪار]] اورنگزيب جي مذهبي ۽ فوجي پاليسين کي مغل سلطنت جي ڪمزوريءَ سان ڳنڍي ٿو، جڏهن ته [[آڊري ٽرشڪي]] جهڙا جديد محقق سندس دور جي سياسي ۽ مذهبي حالتن جي وڌيڪ پيچيده تشريح پيش ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
[[جان ايف رچرڊس]] جي مغل سلطنت بابت تحقيق مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته مغل زوال کي سمجهڻ لاءِ فوجي توسيع، جاگيرداري نظام، محصولي مسئلن ۽ صوبائي سياست کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت هڪدم ختم نه ٿي، پر ارڙهين صديءَ ۾ ان جي مرڪزي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجندي وئي.

== اورنگزيب جي دور جا اهم واقعا ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #adc6d6;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''اورنگزيب عالمگير جي حڪومت: اهم واقعن جي وقتوار ترتيب'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1658ع
| [[ساموڳڙهه جي جنگ]]
| دارا شڪوه جي شڪست ۽ اورنگزيب جي اقتدار جو رستو هموار ٿيڻ
|-
| 1658ع
| شاهجهان جي نظربندي
| شاهي اقتدار جي منتقلي
|-
| 1659ع
| دارا شڪوه جو قتل
| جانشينيءَ جي اهم دعويدار جو خاتمو
|-
| 1661ع
| مراد بخش جو قتل
| شاهي خاندان جي سياسي مقابلي جو هڪ مرحلو ختم ٿيڻ
|-
| 1660ع واري ڏهاڪي
| صوفي سرمد جو قتل
| مذهبي ۽ سياسي تاريخ جو تڪراري واقعو
|-
| 1675ع
| [[گرو تيغ بهادر]] جي موت جي سزا
| مغل-سک لاڳاپن ۾ اهم موڙ
|-
| 1678ع–1679ع
| مارواڙ جي جانشينيءَ جو بحران
| راجپوتن سان تڪرار ۾ واڌ
|-
| 1679ع
| جزيي جي ٻيهر لاڳو ٿيڻ
| مذهبي ۽ محصولي پاليسيءَ ۾ اهم تبديلي
|-
| 1686ع
| [[بيجاپور سلطنت]] جي فتح
| عادل شاهي حڪومت جو خاتمو
|-
| 1687ع
| [[گولڪنڊا سلطنت]] جي فتح
| قطب شاهي حڪومت جو خاتمو
|-
| 1689ع
| [[سنڀاجي]] جي گرفتاري ۽ قتل
| مغل-مراٺا جنگين جو اهم واقعو
|-
| 1699ع
| [[خالصو]] جو قيام
| سک برادريءَ جي مذهبي ۽ اجتماعي تنظيم ۾ تبديلي
|-
| 1707ع
| اورنگزيب جي وفات
| مغل جانشينيءَ جي نئين جنگ ۽ سياسي بحران جي شروعات
|}

== اورنگزيب جي دور بابت اهم ماخذ ==

* {{cite book |last=Richards |first=John F. |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=9780521566032}}
* {{cite book |last=Truschke |first=Audrey |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |publisher=Stanford University Press |year=2017 |isbn=9781503602595}}
* {{cite book |last=Sarkar |first=Jadunath |title=History of Aurangzib |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons}}
* {{cite book |last=Asher |first=Catherine B. |last2=Talbot |first2=Cynthia |title=India Before Europe |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=9780521809047}}
* {{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975 |isbn=9780807812716}}
* {{cite book |author=Yusuf Mirak |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani |language=fa}}
* {{cite book |title=Sindh in the Mughal Empire (1591–1740) |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf |language=en}}


== مغل سلطنت جو زوال (1707ع–1857ع) ==

{{Main|مغل سلطنت جو زوال}}

1707ع ۾ [[اورنگزيب عالمگير]] جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. جيتوڻيڪ سلطنت اڃا وسيع علائقن تي دعويٰ رکندي هئي، پر مرڪزي حڪومت کي جانشينيءَ جي جنگين، صوبائي حڪمرانن جي وڌندڙ خودمختياري، مالي مسئلن ۽ علائقائي فوجي قوتن جي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

مغل سلطنت جو زوال هڪدم نه آيو، پر ڪيترن ڏهاڪن تي پکڙيل سياسي، فوجي ۽ معاشي تبديلين جو نتيجو هو.

ارڙهين صديءَ ۾ [[بنگال]]، [[حيدرآباد دکن]] ۽ [[اوده]] جهڙن علائقن جا حڪمران عملي طور وڌيڪ خودمختيار ٿيا. ساڳئي وقت [[مراٺا]]، [[سک]]، [[جاٽ]] ۽ ٻين علائقائي قوتن مغل حڪومت جي سياسي ۽ فوجي بالادستيءَ کي چئلينج ڪيو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ دور ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] هڪ واپاري اداري مان علائقائي ۽ فوجي طاقت ۾ تبديل ٿي. ڪمپنيءَ جي وڌندڙ اقتدار سبب مغل شهنشاهن جي سياسي حيثيت آهستي آهستي علامتي بڻجندي وئي.

=== مغل زوال جا بنيادي سبب ===

مؤرخن مغل سلطنت جي زوال لاءِ ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن. انهن ۾ شاهي جانشينيءَ جي غير مستحڪم روايت، منصبداري ۽ جاگيرداري نظام جا مسئلا، ڊگهيون فوجي مهمون، محصولي اختلاف، علائقائي قوتن جو اڀار ۽ ٻاهرين حملا شامل آهن.

اورنگزيب جي دور ۾ دکن جون ڊگهيون جنگيون مغل فوجي ۽ مالي وسيلن تي وڏو بار بڻيون.

ان کان پوءِ شاهي خاندان جي اندر اقتدار لاءِ ٿيندڙ جنگين مرڪزي حڪومت جي تسلسل کي متاثر ڪيو.

مغل منصبدارن ۽ جاگيردارن وچ ۾ آمدنيءَ وارن علائقن جي ورهاست بابت مسئلا پڻ وڌيا.

مختلف صوبن ۾ مقامي سياسي ۽ فوجي قوتن پنهنجي خودمختياري وڌائڻ شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

بهرحال، مغل زوال کي ڪنهن هڪ شهنشاهه جي پاليسيءَ يا ڪنهن هڪ جنگ جو نتيجو سمجهڻ مناسب نه آهي.

== بهادر شاهه پهريون (1707ع–1712ع) ==

{{Main|بهادر شاهه پهريون}}

اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ مغل تخت حاصل ڪرڻ لاءِ جنگ شروع ٿي.

[[محمد معظم]]، جيڪو اورنگزيب جو پٽ هو، پنهنجي ڀائرن کي شڪست ڏئي 1707ع ۾ '''بهادر شاهه پهريون''' جي لقب سان تخت تي ويٺو.

هن کي '''شاهه عالم پهريون''' پڻ چيو ويندو آهي.

=== جانشينيءَ جي جنگ ===

1707ع ۾ بهادر شاهه پنهنجي ڀاءُ [[اعظم شاهه]] کي [[جاجؤ جي جنگ]] ۾ شڪست ڏني.

ان کان پوءِ هن ٻئي ڀاءُ [[ڪام بخش]] خلاف پڻ فوجي ڪارروائي ڪئي.

1709ع ۾ ڪام بخش جي شڪست کان پوءِ بهادر شاهه جو اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== راجپوتن ۽ سکن سان لاڳاپا ===

بهادر شاهه راجپوت رياستن سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مختلف علائقن ۾ سياسي اختلاف برقرار رهيا.

سندس دور ۾ [[بندا سنگهه بهادر]] جي اڳواڻيءَ ۾ سک فوجي سرگرميون پنجاب ۾ وڌيون.

مغل حڪومت سکن جي وڌندڙ سياسي ۽ فوجي قوت کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف مهمون هلايون.

بهادر شاهه جي حڪومت مختصر هئي ۽ هو 1712ع ۾ وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Metcalf
 |first1=Barbara D.
 |last2=Metcalf
 |first2=Thomas R.
 |title=A Concise History of Modern India
 |edition=2
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521682251
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== جهان دار شاهه (1712ع–1713ع) ==

{{Main|جهان دار شاهه}}

بهادر شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي.

[[جهان دار شاهه]] 1712ع ۾ مغل تخت تي ويٺو.

سندس حڪومت ۾ طاقتور امير [[ذوالفقار خان]] جو وڏو سياسي اثر هو.

جهان دار شاهه جي حڪومت گهڻو عرصو جاري نه رهي.

1713ع ۾ [[فرخ سير]] جي فوجن کيس شڪست ڏني ۽ سندس حڪومت ختم ٿي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== فرخ سير (1713ع–1719ع) ==

{{Main|فرخ سير}}

[[فرخ سير]] 1713ع ۾ مغل تخت تي ويٺو.

سندس اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ [[سيد ڀائر]]، يعني [[سيد عبدالله خان]] ۽ [[سيد حسين علي خان]]، اهم ڪردار ادا ڪيو.

اهي ٻئي ڀائر مغل درٻار جي انتهائي اثرائتن اميرن مان هئا.

=== سيد ڀائرن جو سياسي اثر ===

فرخ سير جي دور ۾ سيد ڀائرن شاهي انتظام، فوجي مقررين ۽ سياسي فيصلن تي وڏو اثر قائم ڪيو.

وقت گذرڻ سان شهنشاهه ۽ سيد ڀائرن وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا.

1719ع ۾ سيد ڀائرن فرخ سير کي تخت تان هٽايو.

فرخ سير کي انڌو ڪرڻ کان پوءِ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي واپاري رعايتون ===

1717ع ۾ فرخ سير [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي واپاري رعايتن بابت هڪ اهم فرمان جاري ڪيو.

ان فرمان سان ڪمپنيءَ کي بنگال ۽ ڪجهه ٻين علائقن ۾ واپار سان لاڳاپيل سهولتون مليون.

بعد ۾ ڪمپنيءَ ۽ بنگال جي نوابن وچ ۾ انهن رعايتن جي استعمال ۽ حدن بابت اختلاف پيدا ٿيا.

اهي اختلاف ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بنگال جي سياسي صورتحال ۾ اهم بڻيا.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

== 1719ع جو سياسي بحران ==

1719ع مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ انتهائي غير مستحڪم سال هو.

فرخ سير جي خاتمي کان پوءِ سيد ڀائرن مختصر عرصي اندر مختلف شهزادن کي تخت تي ويهاريو.

انهن ۾ [[رفيع الدرجات]] ۽ [[شاهجهان ٻيون]] شامل هئا.

ٻئي شهنشاهه مختصر حڪومتن کان پوءِ وفات ڪري ويا.

آخرڪار [[محمد شاهه]] 1719ع ۾ مغل تخت تي ويٺو.

انهيءَ سال جي تيز سياسي تبديلين مغل شهنشاهت جي مرڪزي اختيار جي ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== محمد شاهه (1719ع–1748ع) ==

{{Main|محمد شاهه}}

[[محمد شاهه]] 1719ع کان 1748ع تائين مغل سلطنت جو شهنشاهه رهيو.

سندس حڪومت مغل سلطنت جي سياسي زوال ۽ درٻاري ثقافت جي ترقيءَ جو گڏيل دور هئي.

محمد شاهه جي درٻار ۾ موسيقي، مصوري، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين کي سرپرستي ملي.

بهرحال، سندس حڪومت دوران مغل سلطنت جي مختلف صوبن ۾ مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== سيد ڀائرن جو خاتمو ===

محمد شاهه جي شروعاتي حڪومت ۾ سيد ڀائرن جو سياسي اثر جاري رهيو.

1720ع ۾ سيد حسين علي خان قتل ٿيو.

ان کان پوءِ سيد عبدالله خان جي طاقت ختم ڪئي وئي.

سيد ڀائرن جي زوال سان محمد شاهه کي شاهي اختيار وڌائڻ جو موقعو مليو، پر صوبائي خودمختياريءَ جو رجحان جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== نظام الملڪ ۽ حيدرآباد دکن ===

{{Main|نظام الملڪ آصف جاه اول}}

[[نظام الملڪ آصف جاه اول]] مغل درٻار جو اهم امير ۽ دکن جو صوبائي حڪمران هو.

1724ع ۾ هن دکن ۾ پنهنجي عملي خودمختياري مضبوط ڪئي.

انهيءَ عمل سان [[حيدرآباد رياست]] جي آصف جاهي حڪمران گهراڻي جو بنياد پيو.

نظام الملڪ رسمي طور مغل شهنشاهه جي بالادستيءَ کي قبول ڪندو رهيو، پر دکن ۾ سندس انتظام عملي طور خودمختيار هو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== بنگال ۾ صوبائي خودمختياري ===

{{Main|بنگال جا نواب}}

ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مرشد قلي خان]] بنگال جي مالياتي ۽ صوبائي انتظام ۾ اهم قوت بڻيو.

بنگال جي نوابن مغل شهنشاهه جي رسمي بالادستي برقرار رکندي پنهنجي علائقائي حڪومت کي وڌيڪ خودمختيار بڻايو.

بنگال جي زرخيز زمين، ڪپڙي جي صنعت ۽ سامونڊي واپار سبب هي صوبو وڏي معاشي اهميت رکندو هو.

بعد ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ ۽ بنگال جي نوابن وچ ۾ سياسي ۽ واپاري تڪرار وڌيا.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

=== اوده جي خودمختياري ===

{{Main|اوده جا نواب}}

[[سعادت علي خان اول]] ارڙهين صديءَ ۾ اوده جو اهم صوبائي حڪمران هو.

1722ع کان پوءِ اوده ۾ نوابي اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.

اوده جا حڪمران مغل سلطنت سان رسمي لاڳاپا برقرار رکندي عملي طور پنهنجي علائقائي حڪومت هلائڻ لڳا.

اهڙيءَ طرح حيدرآباد، بنگال ۽ اوده جهڙيون رياستون مغل سلطنت جي مرڪزي اقتدار جي ڪمزوريءَ مان اڀريون.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== نادر شاهه جي هندستان تي ڪاهه (1739ع) ==

{{Main|نادر شاهه جي هندستان تي ڪاهه}}

[[نادر شاهه]] ايران جو طاقتور حڪمران هو، جنهن 1739ع ۾ مغل سلطنت تي حملو ڪيو.

هن جي فوجن [[ڪرنال جي جنگ]] ۾ محمد شاهه جي مغل فوج کي شڪست ڏني.

جنگ کان پوءِ نادر شاهه دهليءَ ۾ داخل ٿيو.

=== ڪرنال جي جنگ ===

24 فيبروري 1739ع تي ڪرنال جي ڀرپاسي مغل ۽ ايراني فوجن وچ ۾ جنگ لڳي.

مغل فوج عددي لحاظ کان وڏي هجڻ باوجود مؤثر گڏيل قيادت ۽ فوجي تنظيم جي مسئلن کي منهن ڏئي رهي هئي.

نادر شاهه جي فوج ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ محمد شاهه کي سندس شرطن تي ٺاهه ڪرڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Axworthy2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Axworthy
 |first=Michael
 |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant
 |publisher=I.B. Tauris
 |year=2006
 |isbn=9781850437062
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دهليءَ جي ڦرلٽ ===

نادر شاهه جي دهليءَ ۾ موجودگيءَ دوران تشدد ۽ قتل عام جا واقعا ٿيا.

شهر مان وڏي مقدار ۾ دولت، قيمتي زيور ۽ شاهي خزاني جو سامان ايران کڻي وڃڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن.

مشهور '''تختِ طائوس''' ۽ [[ڪوه نور]] هيرو پڻ انهيءَ ڪاهه سان لاڳاپيل تاريخي روايتن ۾ ذڪر ٿين ٿا.

1739ع جي ڪاهه مغل سلطنت جي مالي ۽ سياسي حيثيت کي سخت نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Axworthy2006&quot;/&gt;

=== نادر شاهه جي ڪاهه جا نتيجا ===

نادر شاهه جي فتح کان پوءِ مغل سلطنت جي فوجي ڪمزوري ٻين علائقائي قوتن آڏو وڌيڪ ظاهر ٿي.

دهليءَ جي شاهي خزاني کي وڏو نقصان پهتو.

اتر اولهه وارن علائقن تي مغل اقتدار وڌيڪ ڪمزور ٿيو.

هي واقعو مغل سلطنت جي زوال جي تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== احمد شاهه ابدالي ۽ افغان حملا ==

{{Main|احمد شاهه دراني}}

[[احمد شاهه دراني]]، جيڪو احمد شاهه ابدالي جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[دراني سلطنت]] جو باني هو.

1747ع ۾ نادر شاهه جي وفات کان پوءِ هن افغانستان ۾ پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

احمد شاهه دراني هندستان جي اتر اولهه وارن علائقن ۾ ڪيترائي فوجي حملا ڪيا.

انهن حملن پنجاب، دهليءَ ۽ ٻين علائقن جي سياسي صورتحال تي وڏو اثر ڇڏيو.

=== پنجاب ۽ دهليءَ ۾ افغان اثر ===

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري مغل سلطنت جي مرڪزي ڪمزوريءَ سبب پنجاب ۽ اتر هندستان ۾ افغان، مراٺا، سک ۽ مقامي سياسي قوتن وچ ۾ مقابلو وڌيو.

احمد شاهه دراني مختلف مهمن ذريعي پنجاب ۽ دهليءَ جي سياسي معاملن ۾ مداخلت ڪئي.

انهن حملن مغل سلطنت جي اتر اولهه سرحدن تي شاهي اقتدار کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== مراٺن جو عروج ==

{{Main|مراٺا سلطنت}}

[[مراٺا سلطنت]] سترهين صديءَ ۾ [[ڇترپتي شواجي مهاراج|شواجي]] جي دور کان هڪ اهم سياسي قوت طور اڀري.

اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مراٺن اتر ۽ وچ هندستان ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي سرگرمين کي وڌيڪ وڌايو.

ارڙهين صديءَ ۾ [[پيشوا]] مراٺا حڪومت جي اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻ بڻيا.

مراٺن مختلف علائقن ۾ محصولي حق ۽ سياسي اثر حاصل ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون هلايون.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== دهليءَ ۾ مراٺن جو اثر ===

1737ع ۾ پيشوا [[باجي رائو اول]] جي فوجن دهليءَ جي ڀرپاسي تائين پيشقدمي ڪئي.

بعد ۾ مراٺن پنجاب ۽ اتر هندستان جي سياسي معاملن ۾ وڌيڪ اثر قائم ڪيو.

1758ع ۾ مراٺا فوجون پنجاب مان اڳتي وڌي [[پشاور]] تائين پهتيون، پر اهو قبضو مستقل نه رهيو.

مغل شهنشاهه جي سياسي حيثيت وقت سان مختلف علائقائي قوتن جي حمايت ۽ فوجي طاقت تي دارومدار رکڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي ٽين جنگ (1761ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي ٽين جنگ}}

14 جنوري 1761ع تي [[پاڻي پت جي ٽين جنگ]] احمد شاهه دراني جي فوج ۽ مراٺن جي گڏيل فوج وچ ۾ لڳي.

هن جنگ ۾ مراٺن کي وڏي شڪست آئي.

جنگ ۾ ٻنهي ڌرين کي وڏي جاني نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.

پاڻي پت جي ٽين جنگ اتر هندستان جي سياسي طاقت جي توازن تي وڏو اثر ڇڏيو، پر ان سان مراٺا سياسي قوت مڪمل طور ختم نه ٿي.

بعد وارن ڏهاڪن ۾ مراٺن اتر هندستان ۾ پنهنجو اثر ٻيهر وڌايو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== شاهه عالم ٻيون ۽ مراٺا تحفظ ===

{{Main|شاهه عالم ٻيون}}

[[شاهه عالم ٻيون]] 1759ع کان 1806ع تائين مغل شهنشاهه رهيو.

سندس حڪومت دوران مغل شاهي اقتدار گهڻو ڪري علامتي بڻجي چڪو هو.

1764ع ۾ [[بڪسر جي جنگ]] ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻئي، اوده جي نواب ۽ بنگال جي اڳوڻي نواب جي گڏيل قوتن کي شڪست ڏني.

1771ع ۾ مراٺن دهليءَ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ 1772ع ۾ شاهه عالم ٻيون سندن مدد سان دهلي موٽي آيو.

1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[مهادجي سنڌيا]] مغل درٻار جي فوجي ۽ سياسي معاملن ۾ وڏي اثر واري شخصيت بڻيو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== بنگال ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو عروج ==

{{Main|بنگال ۾ برطانوي راڄ}}

=== پلاسيءَ جي جنگ (1757ع) ===

{{Main|پلاسيءَ جي جنگ}}

23 جون 1757ع تي [[پلاسيءَ جي جنگ]] ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج [[سراج الدوله]] جي فوج کي شڪست ڏني.

ڪمپنيءَ جي فوج جي اڳواڻي [[رابرٽ ڪلائيو]] ڪئي.

بنگال جي ڪجهه درٻاري اميرن، خاص طور [[مير جعفر]]، ڪمپنيءَ سان ڳجها سياسي معاهدا ڪيا هئا.

پلاسيءَ جي جنگ بنگال ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سياسي اقتدار جي شروعات جو اهم واقعو هو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

=== بڪسر جي جنگ (1764ع) ===

{{Main|بڪسر جي جنگ}}

1764ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج [[بڪسر]] ۾ گڏيل هندستاني فوج کي شڪست ڏني.

هن گڏيل فوج ۾ مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻيون، اوده جي نواب [[شجاع الدوله]] ۽ بنگال جي اڳوڻي نواب [[مير قاسم]] جون قوتون شامل هيون.

بڪسر جي جنگ ڪمپنيءَ جي سياسي ۽ فوجي حيثيت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

=== بنگال جي ديواني (1765ع) ===

1765ع ۾ [[اله آباد جو معاهدو|اله آباد جي معاهدن]] کان پوءِ مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻئي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي بنگال، بهار ۽ اوڙيسا جي ديوانيءَ جا حق ڏنا.

ديوانيءَ مان مراد زميني محصول ۽ لاڳاپيل مالياتي انتظام جا حق هئا.

انهن حقن سان ڪمپنيءَ کي وڏي مقدار ۾ محصولي آمدني حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو.

1793ع ۾ لاڳو ڪيل '''مستقل بندوبست''' هڪ الڳ زميني محصولي نظام هو؛ ان کي 1765ع ۾ ڪمپنيءَ کي مليل ديوانيءَ جي حقن سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

== سنڌ ۾ مغل اقتدار جو زوال ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور|ڪلهوڙا گهراڻو}}

=== سنڌ جي سياسي صورتحال ===

ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال تي مغل سلطنت جي مرڪزي ڪمزوريءَ جو اثر پيو.

سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن ۽ مذهبي خاندانن جي سياسي حيثيت وڌڻ لڳي.

[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] تاريخي انتظامي ۽ واپاري مرڪز رهيا، پر انهن علائقن ۾ مغل حڪومت جي عملي طاقت وقت سان تبديل ٿيندي وئي.

انهيءَ دور ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو]] سنڌ جي هڪ اهم سياسي قوت طور اڀريو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== ميان يار محمد ڪلهوڙو ===

{{Main|ميان يار محمد ڪلهوڙو}}

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار کي مضبوط ڪرڻ وارن اهم حڪمرانن مان هو.

هن اتر ۽ وچ سنڌ ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائي.

ڪلهوڙا خاندان جي اقتدار جو بنياد مقامي مذهبي اثر، قبيلائي حمايت ۽ علائقائي سياسي اتحاد هئا.

ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن مغل شهنشاهت سان رسمي لاڳاپا رکندي پنهنجي عملي خودمختياري وڌائي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== ميان نور محمد ڪلهوڙو ===

{{Main|ميان نور محمد ڪلهوڙو}}

[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] ڪلهوڙا گهراڻي جو اهم حڪمران هو.

سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ ڪلهوڙن جي سياسي طاقت وڌيڪ مضبوط ٿي.

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جي سياست تي ايران ۽ افغانستان جي طاقتور حڪمرانن جو پڻ اثر پيو.

1739ع ۾ نادر شاهه جي هندستان تي ڪاهه کان پوءِ سنڌ جي سياسي حيثيت ۾ تبديليون آيون.

بعد ۾ دراني سلطنت جي قيام سان سنڌ جي حڪمرانن جا افغانستان سان سياسي ۽ خراجي لاڳاپا قائم ٿيا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== سنڌ ۾ مغل اقتدار جو خاتمو ===

سنڌ ۾ مغل اقتدار جو خاتمو ڪنهن هڪ ڏينهن يا هڪ جنگ سان نه ٿيو.

اهو عمل مقامي ڪلهوڙا اقتدار جي وڌڻ، مغل شهنشاهت جي مرڪزي ڪمزوريءَ ۽ ايران ۽ افغانستان جي علائقائي اثرن سبب مختلف مرحلن ۾ مڪمل ٿيو.

ارڙهين صديءَ جي وچ تائين سنڌ تي مغل شهنشاهن جو سڌو انتظامي ڪنٽرول وڏي حد تائين ختم ٿي چڪو هو.

بعد ۾ [[ٽالپر گهراڻو]] ڪلهوڙن کان اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.

1843ع ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سنڌ تي قبضو ڪيو، جيڪو مغل سلطنت جي خاتمي کان اڳ سنڌ جي الڳ سياسي تاريخ جو واقعو هو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

== دهليءَ تي برطانوي قبضو (1803ع) ==

{{Main|دهليءَ جي جنگ (1803ع)}}

1803ع ۾ ٻي انگريز-مراٺا جنگ دوران ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوجن دهليءَ تي قبضو ڪيو.

[[دهليءَ جي جنگ (1803ع)]] ۾ ڪمپنيءَ جي فوج مراٺا حمايت يافته قوتن کي شڪست ڏني.

ان کان پوءِ مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻيون ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سياسي ۽ فوجي تحفظ هيٺ اچي ويو.

شهنشاهه جي حيثيت برقرار رهي، پر سندس حقيقي سياسي اختيار انتهائي محدود ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== اڪبر شاهه ٻيون (1806ع–1837ع) ==

{{Main|اڪبر شاهه ٻيون}}

[[اڪبر شاهه ٻيون]] 1806ع ۾ پنهنجي پيءُ شاهه عالم ٻئي جي وفات کان پوءِ مغل تخت تي ويٺو.

سندس دور ۾ مغل سلطنت جو اقتدار گهڻو ڪري دهليءَ جي شاهي خاندان جي علامتي حيثيت تائين محدود هو.

برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني دهليءَ جي سياسي ۽ انتظامي معاملن تي اثرائتو ڪنٽرول رکندي هئي.

اڪبر شاهه ٻئي جي حڪومت دوران شاهي خاندان جي آمدني، لقبن ۽ رسمي حيثيت بابت ڪمپنيءَ سان اختلاف پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

== بهادر شاهه ظفر (1837ع–1857ع) ==

{{Main|بهادر شاهه ظفر}}

'''ابو ظفر سراج الدين محمد بهادر شاهه ظفر''' مغل سلطنت جو آخري شهنشاهه هو.

هو 1837ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 1857ع تائين مغل شهنشاهه جي لقب سان مشهور رهيو.

بهادر شاهه ظفر فارسي ۽ اردو شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ پاڻ پڻ شاعر هو.

سندس تخلص '''ظفر''' هو.

سندس دور ۾ مغل درٻار سياسي طاقت جي ڀيٽ ۾ ادبي ۽ ثقافتي اهميت جو مرڪز بڻيل هئي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دهليءَ جي ادبي ثقافت ===

بهادر شاهه ظفر جي دور ۾ دهليءَ ۾ اردو ۽ فارسي شاعريءَ جون محفلون ٿينديون هيون.

[[مرزا غالب]] ۽ [[شيخ ابراهيم ذوق]] جهڙا شاعر انهيءَ دور جي ادبي تاريخ ۾ اهم مقام رکن ٿا.

شاهي درٻار جي سياسي ڪمزوريءَ باوجود دهليءَ جي ادبي ۽ ثقافتي زندگي جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

== 1857ع جي بغاوت ۽ مغل سلطنت جو خاتمو ==

{{Main|1857ع جي هندستاني بغاوت}}

1857ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج جي ڪجهه هندستاني سپاهين بغاوت شروع ڪئي.

هي بغاوت جلد اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترن علائقن تائين پکڙجي وئي.

بغاوت ۾ فوجي، سياسي، معاشي، مذهبي ۽ سماجي سبب شامل هئا.

ڪمپنيءَ جي پاليسين، رياستن جي الحاق، فوجي ناراضگي ۽ مقامي حڪمرانن جي بي اختياريءَ بغاوت لاءِ اهم پسمنظر فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== دهليءَ ۾ بغاوت ===

مئي 1857ع ۾ ميرٺ کان بغاوت ڪندڙ سپاهي دهلي پهتا.

انهن بهادر شاهه ظفر کي بغاوت جي علامتي اڳواڻ طور قبول ڪيو.

بهادر شاهه ظفر جي عمر ان وقت وڏي هئي ۽ سندس سياسي ۽ فوجي اختيار محدود هئا.

بغاوت ڪندڙن لاءِ مغل شهنشاهه جو نالو تاريخي جائز حيثيت ۽ سياسي اتحاد جي علامت بڻيو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

=== دهليءَ جو ٻيهر برطانوي قبضو ===

سيپٽمبر 1857ع ۾ برطانوي فوجن ڊگهي گهيري کان پوءِ دهليءَ تي ٻيهر قبضو ڪيو.

شهر ۾ سخت جنگيون، قتل عام، گرفتاريون ۽ وڏي پيماني تي تباهي ٿي.

بهادر شاهه ظفر گرفتار ٿيو.

سندس پٽن ۽ شاهي خاندان جي ڪيترن فردن کي قتل ڪيو ويو يا گرفتار ڪيو ويو.

دهليءَ جي شاهي درٻار جي سياسي ۽ ثقافتي دنيا کي شديد نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

=== بهادر شاهه ظفر جي جلاوطني ===

بهادر شاهه ظفر تي بغاوت سان لاڳاپيل الزامن هيٺ فوجي عدالت ۾ مقدمو هلايو ويو.

1858ع ۾ کيس جلاوطن ڪري [[رنگون]]، موجوده [[يانگون]]، موڪليو ويو.

بهادر شاهه ظفر 7 نومبر 1862ع تي رنگون ۾ وفات ڪئي.

سندس وفات سان مغل شاهي خاندان جي آخري شهنشاهه جي زندگيءَ جو خاتمو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

=== 1858ع ۾ مغل شهنشاهت جو رسمي خاتمو ===

1857ع جي بغاوت کي دٻائڻ کان پوءِ برطانوي حڪومت هندستان جي انتظام ۾ وڏيون تبديليون آنديون.

1858ع جي '''گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ''' تحت ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪومتي اختيارن کي برطانوي تاج ڏانهن منتقل ڪيو ويو.

انهيءَ سان هندستان ۾ ڪمپني راڄ جو خاتمو ۽ سڌي برطانوي شاهي حڪومت جو آغاز ٿيو.

مغل شهنشاهت جو ادارو پڻ ختم ڪيو ويو.

تنهنڪري 1857ع کي مغل اقتدار جي عملي خاتمي ۽ 1858ع کي ان جي رسمي سياسي خاتمي سان لاڳاپيل سال طور بيان ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جي زوال جو تاريخي جائزو ==

مغل سلطنت جو زوال ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ هڪ ڊگهو ۽ پيچيده عمل هو.

اورنگزيب جي وفات کان پوءِ شاهي جانشينيءَ جي جنگين، صوبائي خودمختياريءَ، مراٺن ۽ ٻين علائقائي قوتن جي اڀار، نادر شاهه ۽ احمد شاهه دراني جي حملن ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سياسي ۽ فوجي توسيع مرڪزي مغل اقتدار کي ڪمزور ڪيو.

ارڙهين صديءَ ۾ مغل شهنشاهه جو لقب ڪيترن علائقن ۾ سياسي جائز حيثيت جي علامت رهيو، جيتوڻيڪ عملي حڪومت مقامي حڪمرانن ۽ فوجي قوتن جي هٿ ۾ هئي.

1857ع جي بغاوت ۽ 1858ع جي سياسي تبديلين سان مغل شهنشاهت جو رسمي خاتمو ٿيو.

== مغل سلطنت جي زوال جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c3d5;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:white;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جي زوال جا اهم واقعا (1707ع–1858ع)'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1707ع
| اورنگزيب جي وفات
| مغل جانشينيءَ جي نئين جنگ
|-
| 1712ع
| بهادر شاهه پهرئين جي وفات
| شاهي خاندان ۾ نئون سياسي بحران
|-
| 1713ع
| فرخ سير جي تخت نشيني
| سيد ڀائرن جي سياسي اثر ۾ واڌ
|-
| 1717ع
| ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي واپاري فرمان
| ڪمپنيءَ جي واپاري حيثيت ۾ واڌ
|-
| 1719ع
| ڪيترن شهنشاهن جي مختصر حڪومت
| مرڪزي شاهي اختيار جي ڪمزوري
|-
| 1724ع
| حيدرآباد دکن جي خودمختياري
| آصف جاهي سياسي اقتدار جو قيام
|-
| 1739ع
| نادر شاهه جي دهليءَ تي ڪاهه
| مغل خزاني ۽ فوجي وقار کي وڏو نقصان
|-
| 1747ع
| احمد شاهه دراني جي حڪومت جو قيام
| افغان سياسي طاقت جو اڀار
|-
| 1757ع
| پلاسيءَ جي جنگ
| بنگال ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو عروج
|-
| 1758ع
| مراٺن جي پشاور تائين پيشقدمي
| اتر اولهه هندستان ۾ مراٺن جو عارضي اثر
|-
| 1761ع
| پاڻي پت جي ٽين جنگ
| اتر هندستان جي طاقت جي توازن ۾ تبديلي
|-
| 1764ع
| بڪسر جي جنگ
| ڪمپنيءَ جي فوجي اقتدار ۾ واڌ
|-
| 1765ع
| بنگال، بهار ۽ اوڙيسا جي ديواني
| ڪمپنيءَ کي مالياتي انتظام جا حق
|-
| 1772ع
| شاهه عالم ٻئي جي دهلي واپسي
| مغل درٻار تي مراٺن جو وڌندڙ اثر
|-
| 1803ع
| دهليءَ تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو قبضو
| مغل شهنشاهه ڪمپنيءَ جي تحفظ هيٺ
|-
| 1837ع
| بهادر شاهه ظفر جي تخت نشيني
| آخري مغل شهنشاهه جي حڪومت
|-
| 1857ع
| هندستاني بغاوت
| مغل شهنشاهت جي عملي خاتمي جو مرحلو
|-
| 1858ع
| بهادر شاهه ظفر جي جلاوطني ۽ ڪمپني راڄ جو خاتمو
| مغل شهنشاهت جو رسمي خاتمو
|-
| 1862ع
| بهادر شاهه ظفر جي وفات
| آخري مغل شهنشاهه جي زندگيءَ جو خاتمو
|}</text>
      <sha1>b86mu434mpnzxgwnvmqtwqvgrej01g0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424438</id>
      <parentid>424437</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:58:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="194162" sha1="kytbr45vlu1spifepgysb09boechpz6" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox former country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = [[اوائلي جديد دور]]
| image_map = Joppen1907India1700a.jpg
| image_map_caption = لڳ ڀڳ 1700ع ۾ مغل سلطنت جي پکيڙ ڏيکاريندڙ تاريخي نقشو
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل 1526ع
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]]
| date_event3 = 5 نومبر 1556ع
| event4 = [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] جي وفات
| date_event4 = 1707ع
| event5 = [[نادر شاهه جو هندستان تي حملو]]
| date_event5 = 1739ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو ۽ [[بهادر شاهه ظفر]] جي جلاوطني
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| p2 = هندستان جون علائقائي رياستون
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي [[بادشاهت]]
| title_leader = [[مغل شهنشاهه|شهنشاهه]]
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[دهلي]]، [[فتح پور سيڪري]] ۽ [[لاهور]] مختلف دورن ۾
| official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] (درباري ۽ انتظامي)
| common_languages = [[چغتائي ٻولي|چغتائي ترڪي]]، [[هندستاني ٻولي|هندستاني]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = [[اسلام]] (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = [[رپيو]]، دام ۽ ٻيا سڪا
| today = [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جا ڪجهه حصا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'')، جنهن کي '''مغليه سلطنت'''، '''تيموري سلطنت''' ۽ '''گورڪاني سلطنت''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڏکڻ ايشيا]] جي هڪ وڏي اوائلي جديد سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 21 اپريل 1526ع تي [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هيءَ سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;&gt;{{cite book
 |last=Stein
 |first=Burton
 |title=A History of India
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |year=2010
 |isbn=9781405195096
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg|thumb|left|200px|[[ظهيرالدين محمد بابر]] جو سترهين صديءَ ۾ تيار ڪيل تصويري خاڪو. بابر مغل سلطنت جو باني هو.]]

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي. تنهن هوندي به 1540ع کان 1555ع تائين اتر هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. 1555ع ۾ [[همايون]] دهليءَ ۾ مغل حڪومت بحال ڪئي. سندس جانشين [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ سلطنت جي انتظامي، فوجي ۽ سياسي بنيادن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين ڏکڻ ايشيا جي وڏين سياسي طاقتن مان هڪ رهي. سترهين صديءَ ۾ سندس علائقائي اثر اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ماٿريءَ کان اوڀر ۾ [[بنگال]] ۽ [[آسام]] جي ڀرپاسي تائين، اتر ۾ [[ڪشمير]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن کان ڏکڻ ۾ [[دکن]] تائين پکڙيل هو. سلطنت جي حدن ۽ سڌي انتظامي اختيار جي نوعيت مختلف دورن ۽ علائقن ۾ بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;/&gt;

[[اورنگزيب عالمگير]] جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. تنهن هوندي به ڊگهيون جنگيون، فوجي خرچ، صوبائي سياسي اختلاف ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا. 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سلطنت جي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

ارڙهين صديءَ ۾ [[مراٺا سلطنت|مراٺن]]، [[سک]] قوتن، خودمختيار صوبائي حڪمرانن ۽ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي عروج مغل شهنشاهن جي حقيقي اقتدار کي محدود ڪيو. 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي حملي پڻ سلطنت کي وڏو سياسي ۽ مالي نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858|هندستان جي حڪومت بابت قانون]] وسيلي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمراني ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪومت شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جا نالا ==

=== تيموري سلطنت ===

بابر ۽ سندس جانشينن جو تعلق [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان هو. انهيءَ سبب مغل شاهي خاندان پنهنجي سياسي مشروعيت لاءِ [[امير تيمور]] جي نسب ۽ حڪمرانيءَ جي روايتن کي اهميت ڏيندو هو. همعصر ۽ بعد وارن فارسي ماخذن ۾ هن گهراڻي ۽ ان جي حڪومت لاءِ تيموري نسبت استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;Avari2013&quot;&gt;{{cite book
 |last=Avari
 |first=Burjor
 |title=Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent
 |publisher=Routledge
 |year=2013
 |isbn=9780415580618
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل شاهي خاندان جي تاريخي سڃاڻپ ۾ وچ ايشيائي ترڪ-منگول روايتون، فارسي درٻاري ثقافت ۽ هندستاني سياسي ۽ سماجي ماحول گڏجي اثرانداز ٿيا. ان ڪري سلطنت کي رڳو هڪ نسلي يا ثقافتي سڃاڻپ تائين محدود ڪرڻ تاريخي لحاظ کان مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2002
 |isbn=9780521522915
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گورڪاني سلطنت ===

مغل حڪمران گهراڻي لاءِ '''گورڪاني''' يا '''گورڪانيان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. ''گورڪان''، منگولي لفظ ''ڪورگان'' (''kürägän'') جي فارسي صورت آهي، جنهن جي معنيٰ '''داماد''' آهي. اهو لقب تيمور جي چنگيزي خاندان سان شاديءَ واري نسبت سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Thackston2&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |editor-last=Thackston
 |editor-first=Wheeler M.
 |title=The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor
 |publisher=Modern Library
 |location=New York
 |year=2002
 |isbn=9780375761379
 |page=xlvi
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گورڪاني نسبت مغل شاهي خاندان جي سياسي سڃاڻپ جو اهم حصو هئي. ان نسبت سان تيموري ۽ چنگيزي حڪمرانيءَ جي روايتن سان لاڳاپو ظاهر ڪيو ويندو هو.

=== مغل يا مغول ===

'''مغل''' لفظ [[منگول]] جي عربي ۽ فارسي صورتن مان نڪتل آهي. يورپي لکتن ۾ مغل حڪمرانن لاءِ ''Mogul'' ۽ ''Mughal'' جهڙا لفظ استعمال ٿيا، جيڪي پوءِ تاريخ نويسيءَ ۾ عام ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Hodgson&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hodgson
 |first=Marshall G. S.
 |title=The Venture of Islam
 |volume=3
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2009
 |isbn=9780226346885
 |page=62
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مغل حڪمران گهراڻي جو نسبي تعلق چنگيزي روايتن سان پڻ هو، پر ان جي درٻاري، ادبي ۽ انتظامي ثقافت تي فارسي ۽ تيموري اثر تمام گهرا هئا.

=== هندستان ۽ سلطنتِ هندستان ===

مغل دور جي سياسي ۽ انتظامي لکتن ۾ '''هندستان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. [[آئينِ اڪبري]] ۽ ٻين فارسي ماخذن ۾ هندستان کي جاگرافيائي، سياسي ۽ انتظامي مفهوم ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Vanina2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Vanina
 |first=Eugenia
 |title=Medieval Indian Mindscapes: Space, Time, Society, Man
 |publisher=Primus Books
 |year=2012
 |isbn=9789380607191
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سياسي اصطلاحن ۾ ''سلطنتِ هندستان''، ''مملڪت'' ۽ ''قلمرو'' جهڙا لفظ پڻ ملن ٿا. خاص طور ارڙهين صديءَ جي سياسي لکتن ۾ ''سلطنتِ هندستان'' جو تصور مرڪزي شهنشاهي اقتدار ۽ مختلف صوبائي حڪومتن جي لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.

=== نالن جو تقابلي جائزو ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a9bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل سلطنت جا تاريخي ۽ رائج نالا'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | ٻولي يا پسمنظر
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي مفهوم
|-
| '''مغل سلطنت'''
| جديد سنڌي ۽ انگريزي تاريخ نويسي
| ڏکڻ ايشيا ۾ تيموري اصل جي حڪمران گهراڻي جي سلطنت
|-
| '''مغليه سلطنت'''
| اردو ۽ سنڌي استعمال
| مغل سلطنت جو متبادل رائج نالو
|-
| '''تيموري سلطنت'''
| شاهي خانداني نسبت
| امير تيمور جي نسل ۽ سياسي ورثي سان لاڳاپو
|-
| '''گورڪاني سلطنت'''
| فارسي ۽ تيموري روايت
| گورڪاني شاهي گهراڻي جي نسبت
|-
| '''سلطنتِ هندستان'''
| فارسي سياسي ۽ انتظامي اصطلاح
| هندستان ۾ شهنشاهي حڪمراني ۽ ان جو قلمرو
|-
| '''Mughal Empire'''
| انگريزي
| جديد عالمي تاريخ نويسيءَ ۾ عام نالو
|}

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

=== بابر جو خانداني ۽ سياسي پسمنظر ===

[[ظهيرالدين محمد بابر]] وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] [[فرغانه]] جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو. پيءُ جي پاسي کان بابر جو تعلق ترڪ بڻيل [[برلاس]] قبيلي سان هو، جڏهن ته ماءُ جي پاسي کان سندس نسب چنگيزي خاندان سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;/&gt;

بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ فرغانه ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. هن سمرقند تي مختلف وقتن تي قبضو ڪيو، پر [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪ قوتن جي عروج سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.

وچ ايشيا ۾ سياسي ۽ فوجي ناڪامين کان پوءِ بابر ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪري اتي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

ڪابل سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. هن اتان افغانستان جي ٻين علائقن، پنجاب ۽ اتر هندستان ڏانهن مهمون منظم ڪيون.

=== هندستان ڏانهن پيشقدمي ===

[[سلطنت دهلي]] جي آخري لوڌي حڪمران [[ابراهيم لوڌي]] جي دور ۾ افغان اميرن ۽ صوبائي سردارن وچ ۾ سياسي اختلاف وڌيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا ۽ ابراهيم لوڌي خلاف سندس مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

انهن رابطن بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا پيدا ڪيا. تنهن هوندي به بابر جي هندستاني مهمن کي رڳو دولت خان جي دعوت جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن، پنجاب بابت اڳوڻن ارادن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

بابر پنهنجي فوج ۾ گھوڙيسوار دستن، بارودي هٿيارن ۽ ميداني توپخاني کي گڏيل حڪمت عمليءَ تحت استعمال ڪيو. وچ ايشيا جي جنگي تجربن سندس فوجي تنظيم ۽ حڪمت عمليءَ تي اثر وڌو.

=== پاڻي پت جي پهرين جنگ (1526ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}}

21 اپريل 1526ع تي بابر جي فوج ۽ ابراهيم لوڌي جي فوج وچ ۾ [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ فيصلائتي جنگ لڳي.

بابر پنهنجي فوجي صف بنديءَ ۾ توپخاني، بندوق بردار دستن، رڪاوٽن ۽ گھوڙيسوار حملي جي حڪمت عملين کي استعمال ڪيو. سندس فوج ۾ عثماني جنگي طريقن کان واقف توپچي پڻ شامل هئا.

ابراهيم لوڌي جي فوج ۾ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گھوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي شامل هئا. بابر جي فوج لوڌي فوج کي شڪست ڏني ۽ ابراهيم لوڌي جنگ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جنگ ۾ بارودي هٿيارن ۽ فوجي تنظيم اهم ڪردار ادا ڪيو. بهرحال، اها دعويٰ ته ابراهيم لوڌي جي فوج بابر کان لازمي طور ڏهه ڀيرا وڏي هئي، يا سندس شڪست جو اڪيلو سبب توپن جي آواز کان هاٿين جو ڀڄڻ هو، احتياط سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ فوجي تعداد ۽ جنگ جي تفصيلن بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر [[دهلي]] ۽ [[آگرو|آگري]] تي قبضو ڪيو. آگرو نئين مغل حڪومت جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== خانوا، چنديري ۽ گهاگهرا جون جنگيون ===

{{Main|خانوا جي جنگ}}

پاڻي پت جي فتح باوجود بابر جي حڪومت کي اتر هندستان جي ٻين طاقتور حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

1527ع ۾ [[ميواڙ]] جي حڪمران [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ ۾ راجپوت اتحاد ۽ بابر جي فوج وچ ۾ [[خانوا جي جنگ]] لڳي. راڻا سانگا اتر هندستان جي اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻن مان هڪ هو.

خانوا جي جنگ ۾ بابر جي فوج راجپوت اتحاد کي شڪست ڏني. ان فتح سان مغل اقتدار کي وڌيڪ استحڪام مليو.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hooja
 |first=Rima
 |title=A History of Rajasthan
 |publisher=Rupa
 |year=2006
 |isbn=9788129115010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1528ع ۾ بابر [[چنديري]] جي مهم هلائي ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ذريعي افغان مخالف قوتن کي شڪست ڏني.

انهن جنگين سان اتر هندستان ۾ مغل اقتدار جي فوجي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ مدد ملي، پر مقامي سردارن ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== بابر جي وفات ۽ جانشيني ===

بابر 26 ڊسمبر 1530ع تي آگري ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.

بابر کي شروعات ۾ آگري ۾ دفنايو ويو هو. بعد ۾ سندس مڙهه ڪابل منتقل ڪيو ويو، جتي [[باغ بابر]] ۾ سندس مقبرو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

بابر جي حڪومت هندستان ۾ رڳو چار سال هلي، پر هن هڪ اهڙي شاهي گهراڻي جو بنياد رکيو جنهن جي سياسي ۽ ثقافتي ورثي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Humayun detail.jpg|thumb|right|200px|[[همايون]] جو تصويري خاڪو، جيڪو سترهين صديءَ جي مغل مصوريءَ سان تعلق رکي ٿو.]]

=== همايون جي ابتدائي حڪومت (1530ع–1540ع) ===

[[نصيرالدين محمد همايون]] 1530ع ۾ پنهنجي والد بابر جي وفات کان پوءِ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

همايون جي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ مغل سلطنت جا انتظامي ۽ فوجي بنياد اڃا مڪمل طور مضبوط نه ٿيا هئا. سندس ڀائرن، خاص طور [[ڪامران مرزا]]، جي سياسي مفادن ۽ مختلف علائقن ۾ افغان قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو '''فريد خان''' هو.

فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت، انتظامي صلاحيت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

{{Main|شير شاهه سوري|چوسا جي جنگ|قنوج جي جنگ}}

1539ع ۾ [[چوسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.

1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي. انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي دهلي ۽ آگري جو اقتدار ڇڏڻو پيو.

شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪري [[سوري سلطنت]] جو بنياد وڌو. اهڙيءَ طرح 1540ع کان 1555ع تائين مغل حڪومت جي تسلسل ۾ سياسي وقفو پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا انتظامي ۽ مالياتي سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.

هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.

زميني محصول جي وصولي، رستن جي حفاظت ۽ فوجي نگرانيءَ کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف انتظامي قدم کنيا ويا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرانڊ ٽرنڪ روڊ ===

{{Main|گرانڊ ٽرنڪ روڊ}}

شير شاهه سوري پنهنجي دور ۾ قديم واپاري ۽ فوجي رستن جي مرمت، توسيع ۽ انتظام تي ڌيان ڏنو.

انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ '''[[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]]''' پڻ شامل هو، جنهن کي سنڌي ۽ اردوءَ ۾ '''جرنيلي سڙڪ''' به چيو ويندو آهي.

هيءُ رستو ڏکڻ ايشيا جي قديم مواصلاتي رستن جي هڪ ڊگهي تاريخ سان لاڳاپيل هو. [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ پڻ اتر هندستان ۾ ڊگها شاهي ۽ واپاري رستا موجود هئا. تنهنڪري گرانڊ ٽرنڪ روڊ کي مڪمل طور شير شاهه سوري جي نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.

شير شاهه جي دور ۾ رستن جي مرمت، سرائن جي تعمير، مسافرن ۽ واپاري قافلن لاءِ سهولتن ۽ ٽپال جي انتظام کي اهميت ڏني وئي. بعد ۾ مغل ۽ برطانوي دورن ۾ انهن رستن کي وڌيڪ ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مشهور اردو صحافي ۽ ليکڪ [[رضا علي عابدي]] پنهنجي سفرنامي '''جرنيلي سڙڪ''' ۾ هن تاريخي رستي سان لاڳاپيل مختلف شهرن، آبادين ۽ تاريخي ماڳن جو ذڪر ڪيو آهي.

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.
همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.
1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.
15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.
همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.
فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== شير شاهه جي وفات ۽ سوري گهراڻي جا اختلاف ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.

سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] تخت نشين ٿيو ۽ 1554ع تائين حڪومت ڪئي.

اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا. مختلف افغان سردارن ۽ شاهي دعويدارن وچ ۾ اقتدار لاءِ تڪرار وڌيا.

انهن اختلافن سبب اتر هندستان ۾ سوري حڪومت جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي (1555ع) ===

همايون سوري گهراڻي جي سياسي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو.

سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني. انهيءَ فتح کان پوءِ همايون دهليءَ ۾ مغل اقتدار بحال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

همايون جي واپسيءَ کي مغل سلطنت جي تاريخ ۾ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان 1540ع کان جاري سوري اقتدار جو وقفو ختم ٿيو.

=== همايون جي وفات (1556ع) ===

همايون پنهنجي ٻيهر حاصل ڪيل سلطنت تي گهڻو عرصو حڪومت نه ڪري سگهيو.

1556ع ۾ هو دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر]] تخت نشين ٿيو. اڪبر جي ننڍي عمر سبب حڪومت جي شروعاتي دور ۾ [[بيرم خان]] سندس سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ بڻيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== بابر کان اڪبر تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جي قيام ۽ بحاليءَ جا اهم واقعا (1483ع–1556ع)'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1483ع
| [[بابر]] جي پيدائش
| تيموري گهراڻي جي مستقبل جي بانيءَ جو جنم
|-
| 1504ع
| بابر جو ڪابل تي قبضو
| ڪابل بابر جي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻيو
|-
| 1526ع
| [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| ابراهيم لوڌي جي شڪست ۽ مغل سلطنت جو بنياد
|-
| 1527ع
| [[خانوا جي جنگ]]
| راڻا سانگا جي اتحاد خلاف بابر جي فتح
|-
| 1528ع
| چنديري جي مهم
| وچ هندستان ۾ مغل فوجي اثر جي واڌ
|-
| 1529ع
| گهاگهرا جي جنگ
| افغان مخالف قوتن خلاف بابر جي ڪاميابي
|-
| 1530ع
| بابر جي وفات
| همايون جي تخت نشيني
|-
| 1539ع
| [[چوسا جي جنگ]]
| شير شاهه سوري جي همايون خلاف فتح
|-
| 1540ع
| [[قنوج جي جنگ]]
| همايون جي شڪست ۽ سوري گهراڻي جو اقتدار
|-
| 1542ع
| [[عمرڪوٽ]] ۾ اڪبر جي پيدائش
| سنڌ ۽ مغل شاهي تاريخ جو اهم گڏيل واقعو
|-
| 1545ع
| شير شاهه سوري جي وفات
| اسلام شاهه سوري جي جانشيني
|-
| 1554ع
| اسلام شاهه سوري جي وفات
| سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا تڪرار
|-
| 1555ع
| همايون جي واپسي
| دهليءَ ۾ مغل اقتدار جي بحالي
|-
| 1556ع
| همايون جي وفات
| اڪبر جي تخت نشيني
|}

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر اعظم}}

[[فائل:Akbar hunting in an enclosure.jpg|thumb|کاٻو|250px|[[اڪبر اعظم]] جي دور جي مغل مصوري، جنهن ۾ شاهي شڪار جو منظر ڏيکاريل آهي.]]

'''جلال الدين محمد اڪبر''' (حڪومت: 1556ع–1605ع) مغل سلطنت جي اهم ۽ اثرائتن حڪمرانن مان هڪ هو. هو [[همايون]] ۽ [[حميده بانو بيگم]] جو پٽ هو، جنهن جي پيدائش 15 آڪٽوبر 1542ع تي [[سنڌ]] جي تاريخي شهر [[عمرڪوٽ]] ۾ ٿي. همايون ان وقت [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ جلاوطنيءَ واري زندگي گذاري رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Ballhatchet
 |first=Kenneth A.
 |title=Akbar
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |url=https://www.britannica.com/biography/Akbar
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1556ع ۾ همايون جي وفات کان پوءِ اڪبر ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو. سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست، فوجي اڳواڻ ۽ انتظامي صلاحڪار طور اهم ڪردار ادا ڪيو. بيرم خان جي مدد سان مغل حڪومت پنهنجي مخالف قوتن خلاف فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون ۽ اتر هندستان ۾ اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي ٻي جنگ (1556ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي ٻي جنگ}}

همايون جي وفات کان پوءِ اتر هندستان ۾ مغل اقتدار ٻيهر خطري ۾ پئجي ويو. سوري دور جي سياسي اختلافن مان فائدو وٺندي [[هيمو]]، جيڪو افغان حڪمران [[عادل شاهه سوري]] جي انتظام ۾ اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو، دهليءَ تي قبضو ڪيو.
5 نومبر 1556ع تي [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ هيمو جي فوج ۽ اڪبر جي فوج وچ ۾ جنگ لڳي. مغل فوج جي قيادت ۾ بيرم خان اهم ڪردار ادا ڪيو.
جنگ دوران هيمو زخمي ٿيو ۽ سندس فوج جي صفن ۾ انتشار پيدا ٿيو. نتيجي ۾ مغل فوج ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ فتح سان اڪبر جي حڪومت لاءِ دهلي ۽ اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪرڻ جا موقعا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
پاڻي پت جي ٻي جنگ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ فيصلائتو واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان همايون جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران کي منهن ڏيڻ ۾ مدد ملي.

=== بيرم خان جي سرپرستي ۽ اڪبر جو ذاتي اقتدار ===

بيرم خان اڪبر جي شروعاتي حڪومت ۾ وڏي سياسي ۽ فوجي اثر جو مالڪ هو. هن مغل اقتدار جي بحاليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر وقت گذرڻ سان شاهي درٻار ۾ سندس اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيا.
1560ع ۾ اڪبر بيرم خان جي سرپرستي ختم ڪري حڪومت جا معاملا پنهنجي هٿ ۾ وٺڻ شروع ڪيا. بيرم خان کي حج تي وڃڻ جي اجازت ڏني وئي، پر سفر دوران 1561ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
بيرم خان جي سرپرستيءَ جي خاتمي کان پوءِ اڪبر شاهي درٻار، فوج ۽ صوبائي انتظام تي پنهنجو سڌو اختيار وڌايو.

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر پنهنجي ڊگهي حڪومت دوران جنگ، سفارتڪاري، سياسي ٺاهه ۽ مقامي حڪمرانن سان اتحاد وسيلي مغل سلطنت جي حدن کي وڏي پيماني تي وڌايو.

سندس دور ۾ [[مالوا]]، [[گجرات]]، [[بنگال]]، [[ڪشمير]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ دکن جي ڪجهه علائقن تي مغل اقتدار قائم ٿيو يا وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

مغل سلطنت جي توسيع هڪ ئي فوجي مهم جو نتيجو نه هئي، پر ڪيترن ڏهاڪن تائين هلندڙ جنگين، انتظامي قدمن ۽ سياسي لاڳاپن جو نتيجو هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5c9d7;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''اڪبر جي دور ۾ اهم فوجي مهمون ۽ علائقائي توسيع'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | اهم واقعو
|-
| 1561ع
| [[مالوا]]
| مغل فوج جي مهم ۽ مالوا تي اقتدار قائم ڪرڻ
|-
| 1562ع کان پوءِ
| [[راجپوتانا]]
| ڪجهه راجپوت حڪمرانن سان سياسي ۽ شاهي اتحاد
|-
| 1568ع
| [[چتوڙڳڙهه]]
| چتوڙ جي قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1569ع
| [[رنٿمبور قلعو]]
| اهم راجپوت قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1572ع–1573ع
| [[گجرات]]
| گجرات جي فتح ۽ مغل انتظام جي توسيع
|-
| 1574ع–1576ع
| [[بهار]] ۽ [[بنگال]]
| افغان مخالف قوتن خلاف فوجي مهمون
|-
| 1585ع–1586ع
| [[ڪشمير]]
| ڪشمير ۾ مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1591ع–1592ع
| [[سنڌ]]
| [[مرزا جاني بيگ]] سان جنگيون ۽ ڏکڻ سنڌ جي مغل اقتدار هيٺ اچڻ
|-
| 1595ع
| [[قنڌار]]
| قنڌار جو مغل اقتدار ۾ اچڻ
|-
| 1595ع–1601ع
| [[دکن]]
| احمدنگر، برار ۽ ٻين دکني علائقن ۾ فوجي مهمون
|}

=== راجپوت رياستن سان لاڳاپا ===

{{Main|مغل-راجپوت لاڳاپا}}

اڪبر جي سياسي حڪمت عمليءَ ۾ [[راجپوت]] حڪمرانن سان لاڳاپا خاص اهميت رکندا هئا. [[راجپوتانا]]، جيڪو گهڻو ڪري موجوده [[راجسٿان]] سان لاڳاپيل آهي، ڪيترين ننڍين ۽ وڏين رياستن تي مشتمل هو.
اڪبر انهن رياستن سان مختلف طريقن سان لاڳاپا قائم ڪيا. ڪجهه حڪمرانن سان شاهي شاديون، سياسي معاهدا ۽ فوجي اتحاد ڪيا ويا، جڏهن ته ٻين خلاف فوجي مهمون هلايون ويون.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;
[[آمير]] جي ڪڇواها راجپوت خاندان سان مغلن جا لاڳاپا خاص طور اهم هئا. انهيءَ خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۽ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي پهتا.
اڪبر جي زالن مان هڪ، جيڪا بعد جي تاريخي روايتن ۾ [[مريم الزماني]] جي نالي سان مشهور آهي، آمير جي راجپوت حڪمران خاندان سان تعلق رکندي هئي. سندس پٽ شهزادو سليم پوءِ [[جهانگير]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مغل-راجپوت اتحاد سبب راجپوت اميرن کي مغل انتظام ۽ فوج ۾ اهم مقام مليو. ان سان گڏ مغل درٻار جي ثقافت، مصوري، لباس ۽ فن تعمير ۾ مختلف مقامي روايتن جو اثر وڌيو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;&gt;{{cite book
 |last=Eaton
 |first=Richard M.
 |title=India in the Persianate Age: 1000–1765
 |publisher=University of California Press
 |year=2019
 |isbn=9780520325128
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به سموريون راجپوت رياستون مغل اقتدار جون حامي نه بڻيون. [[ميواڙ]] جي حڪمران [[مهارانا پرتاپ]] اڪبر جي سياسي بالادستي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.
1576ع ۾ [[هلدي گهاٽي جي جنگ]] مغل فوج ۽ مهارانا پرتاپ جي فوج وچ ۾ لڳي. مغل فوج جي قيادت [[راجا مان سنگهه]] ڪئي. جنگ ۾ مغل فوج ميدان تي غالب رهي، پر مهارانا پرتاپ جي مزاحمت ختم نه ٿي ۽ ميواڙ ۾ جدوجهد جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;

=== جاٽ ۽ ٻين مقامي گروهن سان لاڳاپا ===

مغل سلطنت جي استحڪام ۾ مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، واپاري برادرين ۽ فوجي گروهن سان لاڳاپن جو پڻ اهم ڪردار هو.
[[پنجاب]] ۽ اتر هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ [[جاٽ]] زميندار ۽ قبيلائي گروهه مغل انتظام سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکندا هئا. ڪجهه مقامي سردارن کي جاگيرون ۽ انتظامي ذميواريون مليون، جڏهن ته ٻين گروهن سان محصول، زمين ۽ سياسي اختيارن بابت تڪرار پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
ڪجهه نوآبادياتي دور جي قبيلائي لکتن ۾ ''اڪبري جاٽ''، ''جهانگيري جاٽ'' ۽ ٻين نالن سان مقامي سماجي درجن جو ذڪر ملي ٿو. اهڙن نالن کي سموري جاٽ برادريءَ جي هڪجهڙي تاريخي حيثيت جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاص علائقائي ۽ سماجي روايتن سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Ibbetson1990&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ibbetson
 |first=Denzil
 |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province
 |publisher=Asian Educational Services
 |year=1990
 |isbn=9788120605053
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انتظامي نظام جي تنظيم ===

اڪبر مغل سلطنت جي مرڪزي ۽ صوبائي انتظام کي وڌيڪ منظم ڪيو. سندس دور ۾ فوجي خدمت، درٻاري عهدا، محصول جي وصولي ۽ صوبائي حڪمرانيءَ لاءِ نسبتاً منظم ضابطا اختيار ڪيا ويا.
[[ابوالفضل علامي]] جي تصنيف ''[[آئينِ اڪبري]]'' اڪبر جي انتظامي نظام بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل انتظام ۾ شهنشاهه مرڪزي اقتدار جو سرچشمو هو. صوبن ۾ شاهي نمائندا، فوجي عملدار، محصول گڏ ڪندڙ ۽ عدالتي اختيار رکندڙ اهلڪار مقرر ڪيا ويندا هئا.

=== منصبداري نظام ===

{{Main|منصبداري نظام}}

اڪبر جي دور ۾ '''منصبداري نظام''' کي وڌيڪ منظم صورت ڏني وئي. ''منصب'' مان مراد سرڪاري درجو يا عهدو هو.
منصبدارن کي سندن درجي مطابق فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون وينديون هيون. منصب جو درجو عهديدار جي درٻاري حيثيت، پگهار ۽ فوجي ذميوارين سان لاڳاپيل هوندو هو.
مغل منصبداري نظام ۾ بعد ۾ '''ذات''' ۽ '''سوار''' جا درجا نمايان ٿيا. ''ذات'' عهديدار جي ذاتي درجي ۽ حيثيت کي ظاهر ڪندو هو، جڏهن ته ''سوار'' گھوڙيسوار فوج سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ وظيفن جي حساب ۾ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
منصبداري نظام جو مقصد مختلف نسلي، مذهبي ۽ علائقائي پسمنظر رکندڙ اميرن کي شاهي خدمت جي هڪ گڏيل انتظامي ڍانچي ۾ شامل ڪرڻ هو.

=== صوبائي انتظام ===

مغل سلطنت کي وڏن انتظامي صوبن ۾ ورهايو ويو، جن کي '''صوبا''' سڏيو ويندو هو.
هر صوبي ۾ شاهي انتظام لاءِ مختلف عملدار مقرر ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ '''صوبيدار'''، '''ديوان'''، '''بخشي'''، '''قاضي''' ۽ ٻيا اهلڪار شامل هئا.
صوبيدار عام طور سياسي ۽ فوجي انتظام سان لاڳاپيل هوندو هو، جڏهن ته ديوان مالياتي انتظام ۽ محصول جي نگراني ڪندو هو.
صوبن جي اندر '''سرڪار''' ۽ '''پرڳڻو''' جهڙا ننڍا انتظامي يونٽ موجود هئا. مختلف دورن ۾ انهن يونٽن جون حدون ۽ انتظامي حيثيت بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== مالياتي ۽ زميني محصول جا سڌارا ===

اڪبر جي دور ۾ زمين جي پيداوار ۽ محصول جي تعين کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ سڌارا ڪيا ويا.
انهن سڌارن سان [[راجا ٽوڊر مل]] جو نالو خاص طور ڳنڍيل آهي. زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار، اگهن ۽ گذريل سالن جي حسابن کي محصول جي تعين ۾ اهميت ڏني وئي.
'''دهسالا''' نظام تحت ڪيترن علائقن ۾ پيداوار ۽ اگهن جي ڏهن سالن جي حسابن مان اوسط ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
بهرحال، اهو نظام سموري سلطنت ۾ هڪجهڙي صورت ۾ لاڳو نه هو. مختلف علائقن ۾ محصول جي وصوليءَ جا طريقا زميني حالتن، فصلن ۽ مقامي روايتن مطابق بدلجندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== واپار ۽ معاشي سرگرميون ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جي سياسي استحڪام ۽ وڏين منڊين جي گڏجڻ سبب واپار ۽ شهري معاشي سرگرمين کي هٿي ملي.
[[آگرو]]، [[لاهور]]، [[دهلي]]، [[احمد آباد]] ۽ [[فتح پور سيڪري]] جهڙا شهر اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هئا.
سلطنت جي مختلف علائقن مان ڪپهه، ڪپڙو، اناج، مصالحا، ڌاتوءَ جون شيون ۽ ٻيو سامان واپار ذريعي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچندو هو.
سمنڊ رستي واپار ۾ [[گجرات]] ۽ [[بنگال]] جي بندرگاهن جو خاص ڪردار هو. مغل دور ۾ ڏکڻ ايشيا جا واپاري نيٽ ورڪ [[هندي سمنڊ]] جي ٻين علائقن سان پڻ ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== مذهبي پاليسي ۽ رواداري ===

اڪبر جي دور جي مذهبي پاليسي مغل تاريخ جو اهم موضوع آهي.
هن مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا. 1563ع ۾ هندو زيارتين تي لاڳو زيارت محصول ۽ 1564ع ۾ غير مسلم رعيت تي لاڳو [[جزيه]] ختم ڪرڻ سندس اهم قدمن مان هئا.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
اڪبر جي درٻار ۾ مسلمان، هندو، جين، عيسائي ۽ زرتشتي مذهبي عالمن ۽ مفڪرن سان بحث مباحثا ٿيندا هئا.
[[فتح پور سيڪري]] ۾ قائم ڪيل '''عبادت خانو''' اهڙن بحثن جو اهم مرڪز هو.
اڪبر جي مذهبي سوچ ۾ مختلف عقيدن کي سمجهڻ ۽ حڪمرانيءَ ۾ مذهبي فرقن کان مٿانهين سياسي وفاداري پيدا ڪرڻ جون ڪوششون نمايان هيون.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صلح ڪل ===

اڪبر جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل '''صلح ڪل''' جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي گروهن سان وسيع سياسي هم آهنگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.
هن تصور تحت حڪمران لاءِ رعايا سان انصاف، امن ۽ مختلف عقيدن سان لاڳاپيل ماڻهن کي انتظام ۾ شامل ڪرڻ کي اهميت ڏني وئي.
مغل درٻار ۾ ڪيترن هندو ۽ راجپوت اميرن کي اعليٰ فوجي ۽ انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو ويو.
تنهن هوندي به اڪبر جي پاليسيءَ کي جديد معنائن ۾ مڪمل سيڪيولر رياست جي قيام جي برابر سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جو سياسي ۽ مذهبي ماحول جديد قومي رياستن کان مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== دين الاهي يا توحيد الاهي ===

{{Main|دين الاهي}}

اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي تجربن سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.
1582ع جي لڳ ڀڳ اڪبر جي درٻار ۾ هڪ محدود روحاني ۽ اخلاقي سلسلي جو تصور اڀريو، جنهن ۾ شهنشاهه سان ذاتي وفاداري ۽ مخصوص اخلاقي اصولن کي اهميت ڏني وئي.
هن سلسلي ۾ شامل ماڻهن جو تعداد محدود هو. اهو عام رعيت لاءِ لازمي مذهب نه بڻيو ۽ نه ئي ان کي سموري مغل سلطنت جو سرڪاري مذهب قرار ڏئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== ادب، مصوري ۽ علم جي سرپرستي ===

اڪبر جي دور ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي، مصوري ۽ علمي ترجمن کي وڏي سرپرستي ملي.
[[ابوالفضل علامي]] اڪبر جي درٻار جو اهم عالم ۽ مؤرخ هو. سندس تصنيفون '''[[اڪبرنامو]]''' ۽ '''[[آئينِ اڪبري]]''' مغل سلطنت جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي تاريخ جا اهم ماخذ آهن.
اڪبر جي دور ۾ سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي ڪجهه اهم ڪتابن جا فارسي ترجما پڻ ڪرايا ويا.
انهن ترجمن مان '''رزم نامو'''، يعني [[مهاڀارت]] جو فارسي ترجمو، خاص اهميت رکي ٿو.
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني روايتن جو ميلاپ وڌيڪ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 27 آڪٽوبر 1605ع تي وفات ڪئي. کيس آگري جي ڀرپاسي [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ شهزادو سليم '''نورالدين محمد جهانگير''' جي لقب سان تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;


== جهانگير جو دور (1605ع–1627ع) ==

{{Main|جهانگير}}

[[نورالدين محمد جهانگير]] (30 آگسٽ 1569ع – 28 آڪٽوبر 1627ع) مغل سلطنت جو چوٿون شهنشاهه هو، جنهن 1605ع کان 1627ع تائين حڪومت ڪئي. سندس پيدائشي نالو '''سليم''' هو. هو [[اڪبر اعظم]] ۽ سندس راجپوت زال [[مريم الزماني]] جو پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Mohammada&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohammada
 |first=Malika
 |title=The Foundations of the Composite Culture in India
 |publisher=Aakar Books
 |year=2007
 |isbn=9788189833183
 |page=300
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilbert2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Gilbert
 |first=Marc Jason
 |title=South Asia in World History
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2017
 |isbn=9780199760343
 |page=79
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جهانگير جو دور مغل سلطنت جي سياسي تسلسل، درٻاري ثقافت، مصوري، سفارتي لاڳاپن ۽ شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد جي لحاظ کان اهم هو. سندس حڪومت گهڻي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل انتظامي نظام تي ٻڌل رهي، جيتوڻيڪ شاهي خاندان جي اندروني اختلافن ۽ درٻاري اميرن جي وڌندڙ اثر سبب نوان سياسي مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ===

شهزادي سليم جي پيدائش 1569ع ۾ [[فتح پور سيڪري]] جي ڀرپاسي ٿي. سندس نالو مشهور [[چشتي سلسلو|چشتي]] صوفي بزرگ [[شيخ سليم چشتي]] جي نسبت سان رکيو ويو.
مغل روايتن موجب اڪبر پنهنجي اولاد جي خواهش سان صوفي بزرگن کان دعائون گهرندو هو. شيخ سليم چشتي سان اڪبر جا لاڳاپا انهيءَ پسمنظر ۾ خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;
شهزادي سليم کي شاهي خاندان جي روايت مطابق تعليم ۽ فوجي تربيت ڏني وئي. سندس تربيت ۾ فارسي ادب، تاريخ، انتظامي معاملن ۽ فوجي مهارتن کي اهميت حاصل هئي.
شهزادي جي حيثيت ۾ سليم کي مختلف انتظامي ۽ فوجي ذميواريون مليون، پر سندس پيءُ اڪبر سان سياسي اختلاف پڻ پيدا ٿيا.

=== اڪبر ۽ شهزادي سليم جا اختلاف ===

اڪبر جي حڪومت جي پوئين دور ۾ شهزادي سليم ۽ شاهي درٻار جي ڪجهه طاقتور اميرن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
سليم پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ الڳ درٻاري حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهيءَ صورتحال سبب اڪبر جي جانشينيءَ جو سوال پيچيده ٿي ويو.
مغل تاريخي روايتن ۾ [[ابوالفضل علامي]] جي قتل کي پڻ شهزادي سليم سان ڳنڍيو ويو آهي. 1602ع ۾ ابوالفضل کي [[بير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن قتل ڪيو. ڪيترن تاريخي ماخذن موجب انهيءَ ڪارروائيءَ ۾ سليم جو ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
انهيءَ واقعي اڪبر ۽ سليم جي لاڳاپن کي وڌيڪ متاثر ڪيو.

=== تخت نشيني (1605ع) ===

27 آڪٽوبر 1605ع تي اڪبر جي وفات کان پوءِ شهزادو سليم مغل تخت تي ويٺو.
هن '''نورالدين محمد جهانگير''' جو شاهي لقب اختيار ڪيو. ''جهانگير'' جي معنيٰ دنيا کي فتح ڪندڙ آهي.
جهانگير تخت تي ويهڻ کان پوءِ پنهنجي حڪومت جي جائز حيثيت مضبوط ڪرڻ، درٻاري اميرن جي وفاداري حاصل ڪرڻ ۽ سلطنت جي انتظامي تسلسل کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== جهانگير جو انتظامي نظام ===

جهانگير جي دور ۾ مغل سلطنت جو انتظام وڏي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل بنيادن تي هلندو رهيو.
[[منصبداري نظام]]، صوبائي انتظام، زميني محصول جي وصولي ۽ شاهي درٻار جي عهديدارن جو نظام برقرار رهيو.
جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ انصاف، حڪمراني، شاهي فرمانن ۽ درٻاري معاملن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.
سندس حڪومت سان منسوب مشهور '''زنجيرِ عدل''' يا انصاف جي زنجير جو ذڪر پڻ ملي ٿو. روايت موجب شاهي محل جي ڀرسان اهڙي زنجير لڳائي وئي هئي، جنهن وسيلي رعيت شهنشاهه تائين پنهنجي شڪايت پهچائي سگهي ٿي.
انهيءَ انتظام جي عملي استعمال ۽ اثر بابت معاصر بيانن کي احتياط سان پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== خسرو مرزا جي بغاوت (1606ع) ===

{{Main|خسرو مرزا}}

1606ع ۾ جهانگير جي پٽ [[خسرو مرزا]] پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي.
خسرو شاهي خاندان اندر جانشينيءَ جي هڪ اهم دعويدار طور اڀريو هو. اڪبر جي آخري سالن دوران ڪجهه درٻاري اميرن سندس حمايت ڪئي هئي.
جهانگير جي تخت نشينيءَ کان پوءِ خسرو پنجاب ڏانهن روانو ٿيو ۽ پنهنجي حامين کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بهرحال، مغل فوج سندس بغاوت کي شڪست ڏني ۽ خسرو کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;
بغاوت جي ناڪاميءَ کان پوءِ خسرو ۽ سندس ڪيترن حامين کي سخت سزائون ڏنيون ويون.
خسرو کي انڌو ڪرڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن، پر سزا جي نوعيت، ان جي مڪمل ٿيڻ ۽ پوءِ ٿيل علاج بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن.
خسرو جي بغاوت جهانگير جي حڪومت جي شروعاتي دور جو هڪ اهم سياسي بحران هو.

=== گرو ارجن ديو ۽ مغل-سک لاڳاپا ===

{{Main|گرو ارجن ديو}}

[[گرو ارجن ديو]] سک مذهب جو پنجون گرو هو. جهانگير جي دور ۾ سندس موت مغل سلطنت ۽ سک برادريءَ جي لاڳاپن جو هڪ اهم واقعو بڻيو.
1606ع ۾ خسرو مرزا جي بغاوت کان پوءِ گرو ارجن ديو تي باغي شهزادي جي مدد ڪرڻ جو الزام لڳايو ويو.
جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ گرو ارجن بابت مذهبي ۽ سياسي خدشن جو ذڪر ڪيو آهي.
گرو ارجن کي گرفتار ڪيو ويو ۽ 1606ع ۾ لاهور ۾ سندس موت ٿيو. سک روايت ۾ هن واقعي کي شهادت طور ياد ڪيو ويندو آهي.
واقعي جي تفصيلن، مذهبي ۽ سياسي سببن ۽ سزا جي نوعيت بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BBCSikhs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Origins of Sikhism
 |website=BBC Religions
 |date=30 September 2009
 |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/history/history_1.shtml
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
گرو ارجن جي موت کان پوءِ سک برادريءَ جي سياسي ۽ فوجي تنظيم ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.
سندس جانشين [[گرو هرگوبند]] جي دور ۾ سک برادريءَ جي دفاعي ۽ عسڪري سرگرمين کي وڌيڪ اهميت ملي.

=== مذهبي پاليسي ===

جهانگير جي مذهبي پاليسيءَ ۾ اڪبر جي دور جي ڪيترن انتظامي روايتن جو تسلسل نظر اچي ٿو، پر سندس ذاتي مذهبي اظهار ۽ ڪجهه سياسي فيصلن ۾ فرق پڻ موجود هو.
جهانگير اسلامي عالمن، صوفين ۽ مذهبي ادارن سان لاڳاپا برقرار رکيا.
هن مذهبي عالمن ۽ روحاني شخصيتن کي '''مددِ معاش''' جي صورت ۾ زمين يا زميني آمدنيءَ جون عطائون ڏنيون.
''مددِ معاش'' مان مراد اهڙي عطا هئي، جيڪا عام طور مذهبي، علمي يا خيراتي مقصدن سان لاڳاپيل شخصيتن کي ڏني ويندي هئي.
مؤرخ [[منيس ڊي فاروقي]] موجب جهانگير جي دور ۾ اهڙين عطائن کي خاص اهميت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Faruqui
 |first=Munis D.
 |title=The Princes of the Mughal Empire, 1504–1719
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2012
 |isbn=9781107022171
 |pages=268–269
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جهانگير جي حڪومت کي صرف مذهبي رواداري يا صرف مذهبي سختيءَ جي هڪ ئي وصف سان بيان ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس مختلف فيصلا سياسي حالتن، مقامي تڪرارن ۽ درٻاري ضرورتن سان پڻ لاڳاپيل هئا.

=== نورجهان سان شادي ===

{{Main|نورجهان}}

[[نورجهان]] مغل تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين شاهي عورتن مان هڪ هئي.
سندس اصل نالو '''مهرالنساء''' هو. هوءَ فارسي پسمنظر رکندڙ خاندان سان تعلق رکندي هئي.
1611ع ۾ جهانگير مهرالنساء سان شادي ڪئي. شاديءَ کان پوءِ هوءَ شاهي درٻار ۾ وڌندڙ سياسي ۽ ثقافتي اثر جي مالڪ بڻجي وئي.
هن کي پهرين '''نور محل''' ۽ پوءِ '''نورجهان''' جا لقب مليا.
نورجهان جي خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۾ اهم عهدن تي پهتا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;/&gt;

=== نورجهان جو سياسي ڪردار ===

نورجهان رڳو شهنشاهه جي زال نه هئي، پر مغل درٻار جي سياسي فيصلن تي پڻ سندس نمايان اثر هو.
جهانگير جي حڪومت جي پوئين دور ۾ نورجهان، سندس پيءُ [[اعتماد الدوله]]، سندس ڀاءُ [[آصف خان]] ۽ ٻين درٻاري اميرن وچ ۾ سياسي اتحاد ۽ مقابلا پيدا ٿيا.
نورجهان جي نالي سان سڪا جاري ٿيڻ ۽ شاهي فرمانن ۾ سندس نالي ۽ مهر جي استعمال جا مثال سندس غير معمولي سياسي حيثيت ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Ruby
 |title=Domesticity and Power in the Early Mughal World
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2005
 |isbn=9780521850223
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه تاريخي بيانن ۾ جهانگير جي بيمارين ۽ ذاتي عادتن سبب حڪومت جي معاملن ۾ نورجهان جي وڌندڙ مداخلت جو ذڪر ملي ٿو.
بهرحال، نورجهان جي سياسي اثر کي جهانگير جي مڪمل بي اختياريءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي.
شهنشاهه، شاهي خاندان ۽ درٻاري اميرن وچ ۾ اقتدار جا لاڳاپا وقت سان بدلجندا رهيا.

=== جهانگير جون ذاتي عادتون ===

جهانگير جي يادگيرين ۽ بعد جي تاريخي لکتن ۾ سندس شراب نوشي ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت بيان موجود آهن.
ڪجهه مؤرخن سندس ذاتي عادتن کي حڪومت جي پوئين دور جي سياسي حالتن سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;Berndl2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Berndl
 |first=Klaus
 |title=National Geographic Visual History of the World
 |publisher=National Geographic Society
 |year=2005
 |isbn=9780792236955
 |pages=318–320
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بهرحال، جهانگير جي سموري حڪومت کي ذاتي عادتن جي بنياد تي ناڪام قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.
سندس دور ۾ مغل انتظامي نظام برقرار رهيو، درٻاري مصوريءَ کي ترقي ملي ۽ ڪيترن علائقن ۾ سياسي اقتدار جاري رهيو.

=== جهانگير ۽ شهزادو خرم ===

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جو پٽ [[شهزادو خرم]]، جيڪو پوءِ [[شاهجهان]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو، سندس دور جو اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو.
خرم کي مختلف فوجي مهمن ۾ ذميواريون ڏنيون ويون.
دکن ۽ راجپوت رياستن سان لاڳاپيل معاملن ۾ سندس ڪردار اهم رهيو.
وقت گذرڻ سان شاهي جانشينيءَ جي سوال تي خرم ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور گروهن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
1622ع ۾ خرم جهانگير خلاف بغاوت ڪئي. اها بغاوت ڪيترن سالن تائين مختلف صورتن ۾ جاري رهي.
آخرڪار خرم کي شاهي اقتدار سان ٺاهه ڪرڻو پيو، پر جانشينيءَ جو سوال جهانگير جي وفات تائين اهم سياسي مسئلو رهيو.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;/&gt;

=== قنڌار ۽ صفوي سلطنت ===

{{Main|مغل-صفوي لاڳاپا}}

[[قنڌار]] مغل سلطنت ۽ [[صفوي سلطنت]] وچ ۾ هڪ اهم سرحدي ۽ واپاري مرڪز هو.
هي شهر وچ ايشيا، ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکندو هو.
جهانگير جي دور ۾ قنڌار تي مغل ۽ صفوي دعوائن سبب سياسي ڇڪتاڻ جاري رهي.
1622ع ۾ صفوي شهنشاهه [[شاهه عباس اول]] جي فوجن قنڌار تي قبضو ڪيو.

قنڌار جو وڃائجي وڃڻ مغل سلطنت لاءِ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي نقصان هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ميواڙ سان سياسي ٺاهه ===

اڪبر جي دور ۾ [[ميواڙ]] جي راجپوت حڪمرانن مغل اقتدار خلاف ڊگهي مزاحمت ڪئي هئي.
جهانگير جي دور ۾ پڻ ميواڙ سان فوجي ۽ سياسي معاملا جاري رهيا.
1615ع ۾ [[راڻا امر سنگهه اول]] ۽ مغل درٻار وچ ۾ سياسي ٺاهه ٿيو.
ان ٺاهه سان ميواڙ ۽ مغل سلطنت جي لاڳاپن ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.
ميواڙ جي حڪمران خاندان پنهنجي علائقائي حيثيت برقرار رکندي مغل بالادستيءَ سان لاڳاپيل ڪجهه سياسي شرط قبول ڪيا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ مغل مصوري ===

جهانگير کي مصوري ۽ قدرتي دنيا جي مطالعي ۾ خاص دلچسپي هئي.
سندس دور ۾ مغل مصوريءَ ۾ انساني چهرن، پکين، جانورن، گلن ۽ قدرتي منظرن جي تصويرڪشيءَ کي وڌيڪ اهميت ملي.
مغل مصورن ۾ [[استاد منصور]]، [[ابوالحسن]] ۽ [[بشنداس]] جهڙا نالا خاص اهميت رکن ٿا.
جهانگير جي سرپرستيءَ ۾ تصويرن جي تفصيلي مشاهدي، رنگن جي نفاست ۽ حقيقت نگاريءَ کي ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، هندستاني ۽ يورپي فني روايتن جا اثر پڻ نظر اچن ٿا.

=== جهانگيرنامو ===

{{Main|تزڪ جهانگيري}}

'''[[تزڪ جهانگيري]]''' يا '''جهانگيرنامو''' جهانگير سان منسوب شاهي يادگيرين جو اهم مجموعو آهي.
هن ڪتاب ۾ شهنشاهه پنهنجي حڪومت، درٻاري معاملن، فوجي مهمن، مذهبي شخصيتن، قدرتي دنيا ۽ ذاتي تجربن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.
جهانگيرنامو مغل سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.
بهرحال، ٻين شاهي يادگيرين وانگر هن ڪتاب ۾ به شهنشاهه جي پنهنجي نقطه نظر کي اهميت حاصل آهي، تنهنڪري ان جي بيانن جو ٻين معاصر ماخذن سان تقابلي مطالعو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يورپي سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا ===

جهانگير جي دور ۾ مغل درٻار جا يورپي واپارين ۽ سفيرن سان لاڳاپا وڌيا.
[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا نمائندا هندستان ۾ واپاري سهولتون حاصل ڪرڻ لاءِ مغل درٻار سان رابطا قائم ڪندا هئا.
انگريز سفير [[ٿامس رو]] 1615ع ۾ جهانگير جي درٻار ۾ پهتو ۽ 1619ع تائين هندستان ۾ رهيو.
رو جي سفارتي مهم جو مقصد ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ واپاري موقعا ۽ شاهي سرپرستي حاصل ڪرڻ هو.
سندس سفرناما ۽ سفارتي لکڻيون مغل درٻار بابت يورپي نقطه نظر جا اهم تاريخي ماخذ آهن.&lt;ref name=&quot;Roe1926&quot;&gt;{{cite book
 |author=Roe, Thomas
 |editor-last=Foster
 |editor-first=William
 |title=The Embassy of Sir Thomas Roe to India, 1615–1619
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1926
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انارڪليءَ جي روايت ===

{{Main|انارڪلي}}

[[انارڪلي]] جو مشهور قصو شهزادي سليم جي ابتدائي زندگيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي.
عوامي ۽ ادبي روايت موجب انارڪلي هڪ حسين عورت هئي، جنهن سان شهزادي سليم کي محبت ٿي وئي.
روايت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي ته اڪبر انهيءَ لاڳاپي تي ناراض ٿيو ۽ انارڪليءَ کي سخت سزا ڏني وئي.
ڪجهه مشهور روايتن ۾ انارڪليءَ کي زنده ڀت ۾ چونڊائڻ جو قصو پڻ شامل آهي.
بهرحال، انهيءَ واقعي جي تفصيلن جي معتبر معاصر مغل تاريخي ماخذن مان قطعي تصديق نٿي ٿئي.
انارڪليءَ جو قصو ادب، ناٽڪ، فلم ۽ عوامي ثقافت ۾ تمام گهڻو مشهور ٿيو، پر ان کي ثابت ٿيل تاريخي واقعي بدران مشهور روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي.
[[لاهور]] ۾ انارڪليءَ سان منسوب مقبرو پڻ موجود آهي، جنهن جي تاريخي سڃاڻپ بابت مختلف رايا آهن.

=== جهانگير جي وفات ===

جهانگير 28 آڪٽوبر 1627ع تي ڪشمير کان واپسيءَ دوران وفات ڪئي.
سندس وفات کان پوءِ شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.
نورجهان جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جڏهن ته [[آصف خان]] ۽ ٻين اميرن شهزادي خرم جي حمايت ڪئي.
آخرڪار شهزادو خرم ڪامياب ٿيو ۽ 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
جهانگير جو مڙهه لاهور آندو ويو ۽ [[شاهدره]] ۾ دفنايو ويو.
سندس مقبرو مغل دور جي اهم تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن مان آهي.

=== جهانگير جي دور جو تاريخي جائزو ===

جهانگير جي حڪومت مغل سلطنت جي سياسي تسلسل ۽ ثقافتي ترقيءَ جو اهم دور هئي.
هن اڪبر جي انتظامي نظام کي وڏي حد تائين برقرار رکيو، جڏهن ته شاهي خاندان جي اندروني اختلافن، خسرو جي بغاوت، شهزادي خرم جي مخالفت ۽ قنڌار جي نقصان جهڙا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.
نورجهان جي سياسي اثر، شاهي مصوريءَ جي ترقي، يورپي سفارتي لاڳاپن ۽ مذهبي برادرين سان مختلف نوعيت جي معاملن سبب جهانگير جو دور مغل تاريخ ۾ الڳ اهميت رکي ٿو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac3d4;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''جهانگير جي دور جا اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1605ع
| جهانگير جي تخت نشيني
| اڪبر کان پوءِ مغل اقتدار جو تسلسل
|-
| 1606ع
| خسرو مرزا جي بغاوت
| شاهي جانشينيءَ جو بحران
|-
| 1606ع
| گرو ارجن ديو جي موت
| مغل-سک لاڳاپن ۾ اهم موڙ
|-
| 1611ع
| نورجهان سان شادي
| شاهي درٻار ۾ نورجهان جي سياسي اثر جي شروعات
|-
| 1615ع
| ميواڙ سان سياسي ٺاهه
| مغل-راجپوت لاڳاپن ۾ نئون مرحلو
|-
| 1615ع–1619ع
| ٿامس رو جي سفارتي مهم
| انگريز واپارين ۽ مغل درٻار جا لاڳاپا
|-
| 1622ع
| قنڌار جو صفوي قبضي ۾ وڃڻ
| مغل-صفوي سرحدي سياست ۾ اهم تبديلي
|-
| 1622ع–1625ع
| شهزادي خرم جي بغاوت
| شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد
|-
| 1627ع
| جهانگير جي وفات
| شاهجهان جي تخت نشينيءَ لاءِ رستو هموار ٿيڻ
|}


== شاهجهان جو دور (1628ع–1658ع) ==

{{Main|شاهجهان}}

'''شهاب الدين محمد شاهجهان''' (5 جنوري 1592ع – 22 جنوري 1666ع) مغل سلطنت جو پنجون شهنشاهه هو، جنهن 1628ع کان 1658ع تائين حڪومت ڪئي. سندس پيدائشي نالو '''خرم''' هو. هو شهنشاهه [[جهانگير]] ۽ سندس راجپوت زال [[جگت گوسائين]] جو پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Mohammada2&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohammada
 |first=Malika
 |title=The Foundations of the Composite Culture in India
 |publisher=Aakar Books
 |year=2007
 |isbn=9788189833183
 |page=300
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
شاهجهان جو دور مغل سلطنت جي سياسي طاقت، شاهي درٻار جي شان ۽ شوڪت، فن تعمير، مصوري ۽ شهري منصوبابنديءَ جي لحاظ کان اهم شمار ڪيو ويندو آهي. سندس دور ۾ [[تاج محل]]، [[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]]، [[جامع مسجد، دهلي]]، [[شاليمار باغ، لاهور]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] جهڙيون اهم عمارتون تعمير ٿيون.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
شاهجهان جي حڪومت دوران مغل سلطنت دکن ۾ پنهنجي سياسي اثر کي وڌايو، پر سندس حڪومت جي آخري سالن ۾ پٽن وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ سبب شاهي خاندان شديد بحران جو شڪار ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ابتدائي زندگي ۽ سياسي تربيت ===

شهزادو خرم 1592ع ۾ [[لاهور]] ۾ پيدا ٿيو. هو شاهي خاندان جي ماحول ۾ وڏو ٿيو ۽ کيس فارسي ادب، تاريخ، انتظامي معاملن ۽ فوجي تربيت ڏني وئي.
خرم جي پرورش ۾ اڪبر جي درٻار جو پڻ اثر رهيو. نوجوانيءَ ۾ کيس مختلف فوجي مهمن ۽ انتظامي معاملن ۾ حصو وٺڻ جا موقعا مليا.
جهانگير جي دور ۾ خرم مغل فوج جي اهم اڳواڻن مان هڪ بڻيو. هن راجپوت رياستن ۽ دکن سان لاڳاپيل مهمن ۾ حصو ورتو.
سندس فوجي ڪاميابين ۽ درٻاري حيثيت سبب جهانگير کيس '''شاهجهان''' جو لقب ڏنو، جنهن جي معنيٰ ''دنيا جو بادشاهه'' آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ممتاز محل سان شادي ===

{{Main|ممتاز محل}}

1612ع ۾ شهزادي خرم جي شادي [[ارجمند بانو بيگم]] سان ٿي، جيڪا پوءِ '''ممتاز محل''' جي لقب سان مشهور ٿي.
ممتاز محل [[آصف خان]] جي ڌيءَ ۽ [[نورجهان]] جي ڀائٽي هئي. انهيءَ شاديءَ سان شهزادي خرم جا مغل درٻار جي هڪ اثرائتي خاندان سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا.
ممتاز محل شاهجهان جي گهريلو ۽ درٻاري زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکندي هئي.
1631ع ۾ ممتاز محل [[برهانپور]] ۾ ٻار ڄڻڻ دوران وفات ڪئي. سندس ياد ۾ شاهجهان آگري ۾ تاج محل جي تعمير شروع ڪرائي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جهانگير جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو بحران ===

1627ع ۾ جهانگير جي وفات کان پوءِ مغل شاهي خاندان ۾ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ٿي.
[[نورجهان]] پنهنجي ناٺي [[شهريار مرزا]] جي حمايت ڪئي، جڏهن ته سندس ڀاءُ [[آصف خان]] شهزادي خرم جي حمايت ڪئي.
شهريار لاهور ۾ اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر آصف خان جي حمايت يافته قوتن کيس شڪست ڏني.
انهيءَ عبوري دور ۾ [[داور بخش]] کي پڻ عارضي طور تخت تي ويهاريو ويو.
آخرڪار شهزادو خرم غالب آيو ۽ 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل تخت تي ويٺو.
جانشينيءَ جي جدوجهد دوران شهريار ۽ شاهي خاندان جي ٻين امڪاني دعويدارن کي قتل ڪيو ويو، جنهن سان شاهجهان پنهنجي اقتدار لاءِ اهم خانداني خطرا ختم ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهجهان جي حڪومت جو انتظامي نظام ===

شاهجهان پنهنجي حڪومت ۾ اڪبر ۽ جهانگير جي دور ۾ قائم ٿيل انتظامي ادارن کي برقرار رکيو.
مغل سلطنت ۾ صوبائي انتظام، زميني محصول، منصبداري نظام ۽ جاگيرن جي ورهاست حڪمرانيءَ جا اهم حصا رهيا.
شاهي درٻار ۾ اميرن، فوجي عملدارن ۽ صوبائي گورنرن جي حيثيت منصبداري درجن ۽ شاهي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل هئي.
شاهجهان جي دور ۾ شاهي تقريبن، درٻاري آداب ۽ بادشاهت جي ظاهري شان کي خاص اهميت ڏني وئي.
مؤرخ جان ايف رچرڊس موجب مغل سلطنت جي سياسي طاقت جو بنياد فوجي وسيلن، محصولي انتظام ۽ علائقائي اشرافيه سان قائم ڪيل لاڳاپن تي هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== مغل درٻار ۽ شاهي شان ===

شاهجهان جي حڪومت دوران مغل درٻار جي رسمي تقريبن، لباس، زيورن، قيمتي سامان ۽شاهي عمارتن ۾ خاص واڌارو ٿيو.

سندس دور سان مشهور '''تختِ طائوس''' يا مور جي تخت جي تياري پڻ لاڳاپيل آهي.
تختِ طائوس مغل شاهي اقتدار، دولت ۽ درٻاري عظمت جي علامت بڻيو.
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي ڪاهه دوران اهو تخت ۽ ٻيون قيمتي شيون ايران کڻي وڃڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ سلطنت جي توسيع ==

=== دکن ۾ فوجي مهمون ===

{{Main|دکن جي تاريخ}}

شاهجهان جي دور ۾ [[دکن]] مغل سلطنت جي وجي ۽ سياسي پاليسيءَ جو اهم مرڪز رهيو.

دکن ۾ [[احمدنگر سلطنت|نظام شاهي سلطنت]]، [[بيجاپور سلطنت|عادل شاهي سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت|قطب شاهي سلطنت]] اهم سياسي قوتون هيون.
مغل حڪمران اڪبر ۽ جهانگير جي دور کان دکن ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا هئا.
شاهجهان جي حڪومت ۾ نظام شاهي سلطنت جي باقي رهيل اقتدار کي ختم ڪيو ويو.
1636ع ۾ بيجاپور ۽ گولڪنڊا سان سياسي ٺاهه ڪيا ويا، جن تحت انهن رياستن مغل بالادستيءَ جا ڪجهه شرط قبول ڪيا ۽ خراج ڏيڻ تي اتفاق ڪيو.&lt;ref name=&quot;Singhal1983&quot;&gt;{{cite book
 |last=Singhal
 |first=Damodar P.
 |title=A History of the Indian People
 |publisher=Methuen
 |year=1983
 |isbn=9780413487308
 |page=193
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
انهن معاهدن سان دکن ۾ مغل اثر وڌيو، پر بيجاپور ۽ گولڪنڊا انهيءَ وقت مڪمل طور مغل سلطنت ۾ ضم نه ٿيا.
انهن ٻنهي رياستن جو مڪمل الحاق بعد ۾ اورنگزيب جي دور ۾ ٿيو.

=== قنڌار لاءِ مغل-صفوي مقابلو ===

{{Main|مغل-صفوي لاڳاپا}}

[[قنڌار]] مغل سلطنت ۽ [[صفوي سلطنت]] وچ ۾ هڪ اهم سرحدي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو.
1622ع ۾ جهانگير جي دور ۾ قنڌار صفوي قبضي ۾ هليو ويو هو.
1638ع ۾ قنڌار جي صفوي گورنر [[علي مردان خان]] مغلن سان لاڳاپا قائم ڪيا ۽ شهر مغل اقتدار ۾ اچي ويو.
1649ع ۾ [[شاهه عباس ٻيو]] جي دور ۾ صفوي فوجن قنڌار ٻيهر حاصل ڪيو.
شاهجهان قنڌار واپس وٺڻ لاءِ ڪيترائي فوجي حملا ڪرايا، پر اهي ڪامياب نه ٿيا.
قنڌار جي ناڪام مهمن مغل سلطنت جي فوجي وسيلن تي وڏو خرچ وڌو ۽ مغل-صفوي لاڳاپن ۾ ڇڪتاڻ برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ مغل فن تعمير ==

{{Main|مغليه طرز تعمير}}

شاهجهان جي دور کي مغل فن تعمير جي اهم ترين مرحلن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.
هن دور ۾ اڇي سنگ مرمر، ڳاڙهي پٿر، قيمتي پٿرن جي جڙاءَ، خطاطي، محرابن، گنبذن ۽ متوازن باغن جي منصوبابنديءَ کي وڏي اهميت ملي.
مغل فن تعمير ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني روايتن جو ميلاپ اڳ کان موجود هو، پر شاهجهان جي دور ۾ انهن روايتن کي وڌيڪ نفيس ۽ منظم صورت ملي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== تاج محل ===

{{Main|تاج محل}}

[[فائل:Taj Mahal in March 2004.jpg|thumb|250px|[[تاج محل]]، آگرو؛ شاهجهان جي دور جي مغل فن تعمير جو مشهور شاهڪار.]]

[[تاج محل]] هندستان جي شهر [[آگرو]] ۾ [[جمنا درياهه]] جي ڪناري تي واقع آهي.
شاهجهان هي مقبرو پنهنجي زال [[ممتاز محل]] جي ياد ۾ تعمير ڪرايو.
ممتاز محل 1631ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ مقبري جي تعمير شروع ٿي.
تاج محل جي مکيه مقبري جي تعمير 1640ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي حد تائين مڪمل ٿي، جڏهن ته مجموعي تعميراتي ڪم بعد وارن سالن تائين جاري رهيو.
تاج محل جي تعمير ۾ اڇي سنگ مرمر، قيمتي پٿرن جي جڙاءَ، قرآني خطاطي، باغن ۽ پاڻيءَ جي منصوبابنديءَ کي خاص اهميت ڏني وئي.
هي عمارت مغل دور جي فن تعمير، شاهي يادگاري ثقافت ۽ تعميراتي مهارت جي اهم مثالن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== دهليءَ جو لال قلعو ===

{{Main|لال قلعو، دهلي}}

[[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]] شاهجهان جي دور جي اهم شاهي عمارتن مان آهي.
شاهجهان پنهنجي نئين گاديءَ واري شهر '''شاهجهان آباد''' جي تعمير جو حڪم ڏنو.
لال قلعي جي تعمير 1639ع ۾ شروع ٿي ۽ 1648ع ۾ مڪمل ٿي.
هي قلعو مغل شهنشاهن جي رهائش، شاهي درٻار ۽ انتظامي مرڪز طور استعمال ٿيندو رهيو.
قلعي اندر '''ديوانِ عام'''، '''ديوانِ خاص''' ۽ ٻيون شاهي عمارتون مغل درٻاري فن تعمير جا اهم مثال آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== جامع مسجد دهلي ===

{{Main|جامع مسجد، دهلي}}

[[جامع مسجد، دهلي]] شاهجهان آباد جي اهم مذهبي عمارتن مان آهي.
ان جي تعمير 1650ع ۾ شروع ٿي ۽ 1656ع ۾ مڪمل ٿي.
مسجد ۾ ڳاڙهي پٿر ۽ اڇي سنگ مرمر جو استعمال ڪيو ويو.
ان جا بلند مينار، وسيع صحن ۽ گنبذ مغل دور جي مسجدن جي فن تعمير جون نمايان خصوصيتون آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== شاليمار باغ، لاهور ===

{{Main|شاليمار باغ، لاهور}}

[[شاليمار باغ، لاهور]] شاهجهان جي دور ۾ 1641ع–1642ع ڌاري تعمير ڪرايو ويو.
هي باغ مغل باغبانيءَ جي روايت جو اهم مثال آهي.
ان جي منصوبابنديءَ ۾ پاڻيءَ جي وهڪري، چشمن، ڇتن، رستن ۽ وڻن جي ترتيب کي خاص اهميت حاصل آهي.
شاليمار باغ مغل حڪمرانن جي قدرتي منظرن، باغبانيءَ ۽ شاهي تفريح سان دلچسپيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ سنڌ ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حيثيت ===

شاهجهان جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي انتظامي نظام جو حصو رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هئا.
سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن، مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن ۽ شهرن جي بااثر خاندانن وچ ۾ لاڳاپا مختلف صورتن ۾ قائم رهيا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زميني محصول، سنڌو درياهه جي آمدرفت، واپاري رستا ۽ سامونڊي واپار شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽي جي شاهجهان مسجد ===

{{Main|شاهجهان مسجد، ٺٽو}}

[[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] سنڌ جي تاريخي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] ۾ واقع مغل دور جي هڪ اهم مسجد آهي.
مسجد جي تعمير شاهجهان جي حڪم سان سترهين صديءَ جي وچ ڌاري ٿي.
عام طور مسجد جي تعمير جو عرصو 1644ع کان 1647ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه تعميراتي ۽ آرائشي ڪم ان کان پوءِ به جاري رهيا.
مسجد پنهنجي سرن جي تعمير، نيري ۽ فيروزي ڪاشيءَ، محرابن، گنبذن ۽ هندسي آرائش سبب مشهور آهي.
شاهجهان مسجد جي تعميراتي انداز ۾ سنڌ جي مقامي تعميراتي روايتن سان گڏ فارسي ۽ وچ ايشيائي اثر پڻ نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
هي مسجد سنڌ ۾ مغل دور جي مذهبي، ثقافتي ۽ تعميراتي ورثي جو اهم اهڃاڻ آهي.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي مغل دور بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي.
ان جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] هو، جنهن سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حالتن بابت تفصيلي بيان ڏنو.
ڪتاب جي تصنيف 1044هه، يعني 1634ع–1635ع ڌاري مڪمل ٿي.
هي ڪتاب خاص طور سنڌ ۾ مغل عملدارن جي انتظامي طريقن، مقامي قبيلن، زميندارن، فوجي مسئلن ۽ علائقائي مزاحمت بابت معلومات فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' کي پڙهندي اهو به ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي ته مصنف پاڻ مغل انتظامي ماحول سان لاڳاپيل هو، تنهنڪري سندس بيانن ۾ حڪومتي نقطه نظر جو اثر موجود ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌ ۾ واپار ۽ شهري زندگي ===

شاهجهان جي دور ۾ ٺٽو سنڌ جو هڪ اهم واپاري ۽ دستڪاري مرڪز رهيو.
سنڌو درياهه ۽ ان جي شاخن وسيلي سامان جي آمدرفت سنڌ جي اقتصادي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي هئي.
سنڌ جي واپاري سرگرمين جا لاڳاپا هندستان جي ٻين علائقن، سامونڊي بندرگاهن ۽ ٻاهرين منڊين سان هئا.
مغل دور جي سنڌي شهري زندگيءَ ۾ مقامي دستڪاري، ڪپڙي جي صنعت، واپار ۽ مذهبي ادارن کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

== دارا شڪوه ۽ مذهبي فڪر ==

{{Main|دارا شڪوه}}

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ مغل تخت جو هڪ اهم دعويدار هو.
دارا کي اسلامي تصوف، فلسفي ۽ هندستان جي مذهبي روايتن جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي هئي.
هن مسلمان صوفين ۽ هندو عالمن سان علمي رابطا قائم ڪيا.
دارا شڪوه جي اهم تصنيفن مان '''مجمع البحرين''' آهي، جنهن ۾ هن اسلامي تصوف ۽ هندستاني فلسفي جي ڪجهه خيالن ۾ مشابهتون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن جي سرپرستيءَ ۾ [[اپنشد|اپنشدن]] جو فارسي ترجمو پڻ تيار ٿيو، جيڪو '''سرِ اڪبر''' جي نالي سان مشهور آهي.

دارا شڪوه جو فڪر مغل درٻار جي علمي ۽ مذهبي تنوع جو اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;MeriBacharach&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Meri
 |first1=Josef W.
 |last2=Bacharach
 |first2=Jere L.
 |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia
 |publisher=Routledge
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دارا شڪوه ۽ صوفي سرمد ===

{{Main|سرمد ڪاشاني}}

[[سرمد ڪاشاني]] سترهين صديءَ جو هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو.
سندس زندگيءَ سان [[ٺٽو]]، [[لاهور]] ۽ [[دهلي]] جا لاڳاپا بيان ڪيا ويندا آهن.
تاريخي روايتن موجب سرمد هندستان ۾ اچڻ کان پوءِ سنڌ ۾ پڻ رهيو.
سرمد جا دارا شڪوه سان علمي ۽ روحاني لاڳاپا هئا.
بعد ۾ اورنگزيب جي حڪومت دوران سرمد کي مذهبي الزامن هيٺ موت جي سزا ڏني وئي.
سرمد جي اصليت، مذهبي تبديليءَ، ذاتي زندگيءَ ۽ سندس موت جي سببن بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن.
انهن روايتن کي الڳ الڳ تاريخي ثبوتن جي روشنيءَ ۾ پرکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;&gt;{{cite book
 |last=Schimmel
 |first=Annemarie
 |title=Mystical Dimensions of Islam
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=1975
 |isbn=9780807812716
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شاهجهان جي پٽن وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ ==

{{Main|مغل جانشينيءَ جي جنگ (1657ع–1661ع)}}

=== شاهجهان جي بيماري ===

1657ع ۾ شاهجهان سخت بيمار ٿي پيو.
سندس بيماريءَ سبب شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جو سوال شدت اختيار ڪري ويو.
شاهجهان جا چار پٽ تخت جا اهم دعويدار هئا:

* [[دارا شڪوه]] — وڏو پٽ، جنهن کي شاهجهان جي خاص حمايت حاصل هئي.
* [[شاهه شجاع]] — بنگال جو صوبائي حڪمران.
* [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] — دکن ۾ فوجي ۽ انتظامي تجربو رکندڙ شهزادو.
* [[مراد بخش]] — گجرات سان لاڳاپيل شهزادو.

انهن شهزادن پنهنجي پنهنجي سياسي ۽ فوجي حامين کي گڏ ڪري تخت حاصل ڪرڻ لاءِ جدوجهد شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== دارا شڪوه جي سياسي حيثيت ===

دارا شڪوه شاهجهان جو پسنديده پٽ ۽ جانشينيءَ جو اهم اميدوار هو.
هو شاهي درٻار ۾ پنهنجي پيءُ جي ويجهو رهندو هو ۽ انتظامي معاملن ۾ اثر رکندو هو.
بهرحال، سندس ڀائرن وٽ مختلف صوبن ۾ فوجي ۽ سياسي وسيلا موجود هئا.
انهيءَ صورتحال سبب دارا شڪوه جي درٻاري حيثيت کيس جانشينيءَ جي جنگ ۾ يقيني ڪاميابي نه ڏياري سگهي.

=== اورنگزيب ۽ مراد بخش جو اتحاد ===

اورنگزيب ۽ مراد بخش شروعات ۾ دارا شڪوه جي خلاف اتحاد قائم ڪيو.
انهن گڏيل فوجي ڪاررواين وسيلي مغل تخت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
15 اپريل 1658ع تي [[ڌرمت جي جنگ]] ۾ اورنگزيب ۽ مراد جي فوجن دارا جي حامي شاهي فوج کي شڪست ڏني.
ان کان پوءِ ٻنهي شهزادن آگري ڏانهن پيشقدمي ڪئي.

=== ساموڳڙهه جي جنگ (1658ع) ===

{{Main|ساموڳڙهه جي جنگ}}

29 مئي 1658ع تي [[ساموڳڙهه جي جنگ]] ۾ دارا شڪوه جي فوج جو مقابلو اورنگزيب ۽ مراد بخش جي گڏيل فوج سان ٿيو.
هن جنگ ۾ دارا شڪوه کي شڪست آئي.
ساموڳڙهه جي جنگ مغل جانشينيءَ جي جدوجهد جو هڪ فيصلائتو واقعو ثابت ٿي.
دارا شڪوه کي پنهنجي حامين سان گڏ آگري ۽ دهليءَ کان پري وڃڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهجهان جي نظربندي ===

ساموڳڙهه جي فتح کان پوءِ اورنگزيب آگري تي پنهنجو سياسي ڪنٽرول قائم ڪيو.
1658ع ۾ شاهجهان کي [[آگري جو قلعو|آگري جي قلعي]] ۾ نظربند ڪيو ويو.
جيتوڻيڪ شاهجهان پنهنجي بيماريءَ مان صحتياب ٿي ويو هو، پر اورنگزيب کيس ٻيهر اقتدار سنڀالڻ جي اجازت نه ڏني.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
شاهجهان پنهنجي زندگيءَ جا باقي سال نظربنديءَ ۾ گذاريا.
سندس ڌيءَ [[جهان آرا بيگم]] هن عرصي دوران سندس سارسنڀال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

=== دارا شڪوه جو انجام ===

ساموڳڙهه جي شڪست کان پوءِ دارا شڪوه پنهنجي سياسي ۽ فوجي حمايت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بهرحال، اورنگزيب جي فوجن کيس وڌيڪ شڪستون ڏنيون.
1659ع ۾ دارا شڪوه گرفتار ٿيو.
اورنگزيب جي حڪم سان دارا شڪوه کي موت جي سزا ڏني وئي.
دارا شڪوه جي قتل بابت ڪيترائي تاريخي ۽ عوامي بيان موجود آهن.
انهن مان ڪجهه روايتن ۾ سندس سر شاهجهان ڏانهن موڪلڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر اهڙن واقعن جي مخصوص تفصيلن کي ماخذن جي تنقيدي مقابلي کان سواءِ قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Truschke
 |first=Audrey
 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King
 |publisher=Stanford University Press
 |year=2017
 |isbn=9781503602595
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مراد بخش ۽ شاهه شجاع ===

اورنگزيب تخت حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي اڳوڻي اتحادي مراد بخش کي پڻ اقتدار کان الڳ ڪيو.
مراد کي گرفتار ڪيو ويو ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو.
شاهه شجاع پڻ اورنگزيب خلاف جنگ ڪئي، پر شڪست کان پوءِ اوڀر طرف هليو ويو.
انهن واقعن کان پوءِ اورنگزيب مغل تخت تي پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهجهان جي وفات ===

شاهجهان 22 جنوري 1666ع تي آگري جي قلعي ۾ وفات ڪئي.
هن پنهنجي حڪومت جا آخري لڳ ڀڳ اٺ سال نظربنديءَ ۾ گذاريا.
سندس مڙهه [[تاج محل]] ۾ ممتاز محل جي ڀرسان دفنايو ويو.
شاهجهان جي وفات سان مغل تاريخ جو هڪ اهم تعميراتي ۽ درٻاري دور پڄاڻيءَ تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور جو تاريخي جائزو ==

شاهجهان جي حڪومت مغل سلطنت جي سياسي، فوجي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم مقام رکي ٿي.
هن دور ۾ مغل سلطنت جو انتظامي نظام برقرار رهيو، دکن ۾ سياسي اثر وڌيو ۽ شاهي فن تعمير کي غير معمولي ترقي ملي.
ساڳئي وقت قنڌار جي ناڪام فوجي مهمن، دکن جي جنگين ۽ شاهي درٻار جي وڏن خرچن سبب سلطنت تي مالي دٻاءُ پڻ موجود رهيو.
شاهجهان جي حڪومت جي آخري سالن ۾ جانشينيءَ جي جنگ مغل شاهي خاندان جي سياسي ڍانچي جي ڪمزورين کي ظاهر ڪيو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b2c6d5;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:12px;font-size:112%;&quot; | '''شاهجهان جي دور جا اهم تاريخي واقعا'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1628ع
| شاهجهان جي تخت نشيني
| مغل سلطنت جي پنجين شهنشاهه جي حڪومت جي شروعات
|-
| 1631ع
| ممتاز محل جي وفات
| تاج محل جي تعمير جو پسمنظر
|-
| 1632ع
| تاج محل جي تعمير جي شروعات
| مغل فن تعمير جي اهم شاهڪار جي اڏاوت
|-
| 1636ع
| دکن ۾ سياسي ٺاهه
| بيجاپور ۽ گولڪنڊا تي مغل اثر ۾ واڌ
|-
| 1638ع
| قنڌار مغل قبضي ۾ آيو
| مغل-صفوي سرحدي سياست ۾ تبديلي
|-
| 1639ع
| دهليءَ جي لال قلعي جي تعمير شروع
| نئين شاهي گاديءَ جي ترقي
|-
| 1641ع–1642ع
| لاهور جي شاليمار باغ جي تعمير
| مغل باغبانيءَ جو اهم مثال
|-
| 1644ع–1647ع
| ٺٽي جي شاهجهان مسجد جي تعمير
| سنڌ ۾ مغل فن تعمير جو اهم ورثو
|-
| 1648ع
| شاهجهان آباد ۾ شاهي درٻار جي منتقلي
| دهليءَ جي سياسي اهميت ۾ واڌ
|-
| 1649ع
| قنڌار صفوي قبضي ۾ ويو
| مغل سلطنت لاءِ فوجي ۽ سياسي نقصان
|-
| 1657ع
| شاهجهان جي بيماري
| جانشينيءَ جي جنگ جي شروعات
|-
| 1658ع
| ساموڳڙهه جي جنگ
| اورنگزيب جي اقتدار لاءِ فيصلائتي فتح
|-
| 1658ع
| شاهجهان جي نظربندي
| شاهي اقتدار اورنگزيب ڏانهن منتقل ٿيڻ
|-
| 1659ع
| دارا شڪوه جو قتل
| جانشينيءَ جي اهم دعويدار جو خاتمو
|-
| 1666ع
| شاهجهان جي وفات
| تاج محل ۾ تدفين
|}


== اورنگزيب عالمگير جو دور (1658ع–1707ع) ==

{{Main|اورنگزيب عالمگير}}

'''محيي الدين محمد اورنگزيب عالمگير''' (3 نومبر 1618ع – 3 مارچ 1707ع) مغل سلطنت جو ڇهون شهنشاهه هو، جنهن 1658ع کان 1707ع تائين حڪومت ڪئي. سندس حڪومت لڳ ڀڳ 49 سالن تائين جاري رهي ۽ هو مغل تاريخ جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪندڙ شهنشاهن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

اورنگزيب جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. هن [[دکن]] ۾ [[بيجاپور سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت]] کي مغل اقتدار ۾ شامل ڪيو، پر [[مراٺا|مراٺن]] سان ڊگهيون جنگيون، صوبائي انتظامي مسئلا، جاگيرن جي ورهاست بابت تڪرار ۽ وڌندڙ فوجي خرچ سلطنت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني. سندس دور ۾ ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' مرتب ڪيو ويو ۽ 1679ع ۾ غير مسلمان رعيت تي [[جزيه]] ٻيهر لاڳو ڪيو ويو. ساڳئي وقت سندس انتظام ۾ مختلف مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ عملدار به شامل هئا. انهيءَ ڪري سندس مذهبي ۽ سياسي پاليسين بابت جديد تاريخ نويسيءَ ۾ مختلف تشريحون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== ابتدائي زندگي ۽ سياسي تربيت ===

اورنگزيب 1618ع ۾ [[ڏاهود]] ۾ پيدا ٿيو. هو شهنشاهه [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو پٽ هو.
شهزادي اورنگزيب کي فارسي ۽ عربي تعليم، اسلامي قانون، شاهي انتظام ۽ فوجي معاملن جي تربيت ملي. هن نوجوانيءَ کان مغل سلطنت جي مختلف صوبن ۾ انتظامي ۽ فوجي ذميواريون سنڀاليون.
هو دکن، گجرات ۽ ٻين علائقن ۾ صوبائي حڪمران ۽ فوجي اڳواڻ طور ڪم ڪري چڪو هو. انهيءَ تجربي کيس مغل درٻار جي سياسي مقابلي ۾ هڪ اهم اميدوار بڻايو.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;&gt;{{cite book
 |last=Sarkar
 |first=Jadunath
 |title=History of Aurangzib
 |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== تخت حاصل ڪرڻ ۽ شاهجهان جي نظربندي ===

1657ع ۾ شاهجهان جي بيماريءَ کان پوءِ سندس پٽن [[دارا شڪوه]]، [[شاهه شجاع]]، [[مراد بخش]] ۽ اورنگزيب وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي.
اورنگزيب شروعات ۾ مراد بخش سان اتحاد ڪيو. 1658ع ۾ [[ڌرمت جي جنگ]] ۽ [[ساموڳڙهه جي جنگ]] ۾ سندن فوجن دارا شڪوه جي حامين کي شڪست ڏني.
ان کان پوءِ اورنگزيب آگري تي قبضو ڪري پنهنجي پيءُ شاهجهان کي [[آگري جو قلعو|آگري جي قلعي]] ۾ نظربند ڪيو. شاهجهان 1666ع تائين نظربنديءَ ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
اورنگزيب جون تخت نشينيءَ جون تقريبون 1658ع ۽ 1659ع ۾ ٿيون. هن '''عالمگير''' جو لقب اختيار ڪيو، جنهن جي معنيٰ ''دنيا کي فتح ڪندڙ'' آهي.

=== مراد بخش ۽ شاهه شجاع جو انجام ===

اورنگزيب پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ٻين ڀائرن جي سياسي ۽ فوجي قوت ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
[[مراد بخش]]، جيڪو شروعات ۾ اورنگزيب جو اتحادي هو، گرفتار ڪيو ويو. بعد ۾ 1661ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.
[[شاهه شجاع]] پڻ مغل تخت جو دعويدار هو. 1659ع ۾ [[کاجوا جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ هو اوڀر طرف هليو ويو ۽ آخرڪار اراڪان پهتو.
شاهه شجاع جي آخري انجام بابت تاريخي بيان مختلف آهن، پر هو ٻيهر مغل تخت حاصل نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== دارا شڪوه ۽ اورنگزيب ==

{{Main|دارا شڪوه}}

=== دارا شڪوه جو علمي ۽ مذهبي فڪر ===

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ مغل تخت جو اهم دعويدار هو. هن اسلامي تصوف، هندستاني فلسفي ۽ مختلف مذهبي روايتن جي مطالعي ۾ دلچسپي ورتي.
سندس مشهور تصنيف ''مجمع البحرين'' ۾ اسلامي تصوف ۽ هندو فلسفي جي ڪجهه فڪري مشابهتن جو جائزو ورتو ويو.
دارا شڪوه جي سرپرستيءَ ۾ [[اپنشد|اپنشدن]] جو فارسي ترجمو ''سرِ اڪبر'' پڻ تيار ٿيو.
دارا شڪوه جو علمي ڪم مغل دور ۾ فارسي، اسلامي ۽ هندستاني فڪري روايتن جي رابطي جو اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;MeriBacharach&quot;/&gt;

=== دارا شڪوه جي گرفتاري ۽ قتل ===

1658ع ۾ ساموڳڙهه جي شڪست کان پوءِ دارا شڪوه پنهنجي حامين سان گڏ اتر اولهه هندستان ڏانهن هليو ويو.
هن پنهنجي سياسي ۽ فوجي قوت ٻيهر منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اورنگزيب جي فوجن کيس وڌيڪ شڪستون ڏنيون.
1659ع ۾ دارا شڪوه گرفتار ٿيو ۽ دهلي آندو ويو.
اورنگزيب جي حڪومت ۾ دارا شڪوه تي مذهبي ۽ سياسي الزام لڳايا ويا ۽ کيس موت جي سزا ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
دارا شڪوه جي قتل سان لاڳاپيل مختلف تاريخي روايتن ۾ سندس سر شاهجهان ڏانهن موڪلڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. انهن بيانن جي مخصوص تفصيلن ۽ واقعن جي ترتيب بابت ماخذن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.
دارا شڪوه جي شڪست ۽ قتل مغل شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي سخت ۽ پرتشدد روايتن جو هڪ اهم مثال آهي.

=== سليمان شڪوه ===

[[سليمان شڪوه]] دارا شڪوه جو وڏو پٽ هو.
جانشينيءَ جي جنگ دوران هن پنهنجي پيءُ جي حمايت ڪئي، پر دارا جي شڪست کان پوءِ سندس سياسي حيثيت ڪمزور ٿي وئي.
سليمان شڪوه گرفتار ٿيو ۽ کيس [[گواليار قلعو|گواليار جي قلعي]] ۾ قيد ڪيو ويو.
1662ع ۾ قيد دوران سندس وفات ٿي. ڪجهه تاريخي روايتن ۾ کيس زهر ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر سندس موت جي حالتن بابت مختلف بيانن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

== صوفي سرمد ۽ اورنگزيب ==

{{Main|سرمد ڪاشاني}}

=== سرمد جي زندگي ۽ سنڌ سان لاڳاپو ===

'''سرمد ڪاشاني''' سترهين صديءَ جو هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو، جنهن جو تعلق فارسي ٻوليءَ جي ادبي ۽ صوفي روايتن سان هو.
سرمد جي اصل نسل، ڄمڻ واري هنڌ ۽ ابتدائي مذهبي پسمنظر بابت مختلف روايتون موجود آهن. ڪجهه بيانن ۾ کيس آرمينيائي يا يهودي پسمنظر سان منسوب ڪيو ويو آهي.
هندستان ۾ اچڻ کان پوءِ سرمد جو تعلق [[ٺٽو|ٺٽي]] سان رهيو، جتي سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي صوفي ۽ عوامي قصا مشهور ٿيا.
انهن روايتن ۾ '''ابي چند''' نالي هڪ نوجوان سان سندس ويجهڙائيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر انهن قصن جا سڀ تفصيل هڪجهڙي تاريخي تصديق نٿا رکن.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

=== ٺٽي کان دهلي تائين ===

سرمد سنڌ مان ٻين شهرن ڏانهن سفر ڪيو ۽ آخرڪار [[دهلي]] پهتو.
دهليءَ ۾ سندس صوفيانه خيالن، فارسي شاعري ۽ غير روايتي مذهبي اظهار سبب کيس شهرت حاصل ٿي.
سرمد جا شهزادي دارا شڪوه سان لاڳاپا هئا. دارا شڪوه اسلامي تصوف ۽ ٻين مذهبي فڪري روايتن ۾ دلچسپي رکندو هو.
سرمد جي شاعريءَ ۾ وحدت، عشق، روحاني آزادي ۽ مذهبي تجربي جهڙا موضوع ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

=== سرمد جو قتل ===

اورنگزيب جي دور ۾ سرمد تي مذهبي عقيدن ۽ اظهار سان لاڳاپيل الزام لڳايا ويا.
هن کي دهليءَ ۾ موت جي سزا ڏني وئي. سندس قتل عام طور 1661ع ڌاري ڄاڻايو ويندو آهي، جيتوڻيڪ مختلف ماخذن ۾ تاريخ بابت اختلاف ملن ٿا.
سرمد جي موت کي ڪجهه مؤرخ مذهبي اختلافن جي پسمنظر ۾ ڏسن ٿا، جڏهن ته دارا شڪوه سان سندس لاڳاپن سبب سياسي عنصرن کي پڻ اهميت ڏني ويندي آهي.
سرمد جو نالو سنڌ، فارسي ۽ هندستاني صوفي ادب ۾ هڪ اهم روحاني ۽ ادبي شخصيت طور محفوظ رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

== اورنگزيب جون مذهبي پاليسيون ==

=== اسلامي قانون ۽ شاهي حڪومت ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني.
هن اسلامي عالمن ۽ فقيهن جي سرپرستي ڪئي ۽ شاهي انتظام ۾ مذهبي قانوني اصولن جي استعمال کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.
سندس مذهبي پاليسين جو اثر محصولن، درٻاري رسمن، عبادتگاهن ۽ مذهبي ادارن سان لاڳاپيل فيصلن ۾ ظاهر ٿيو.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== فتاويٰ عالمگيري ===

{{Main|فتاويٰ عالمگيري}}

'''''فتاويٰ عالمگيري'''''، جنهن کي ''الفتاوى الهندية'' پڻ چيو ويندو آهي، حنفي اسلامي فقهه جو هڪ وڏو مجموعو آهي.
هي مجموعو اورنگزيب جي سرپرستيءَ ۾ عالمن جي هڪ جماعت مرتب ڪيو.
ان ۾ عبادتن، واپار، ملڪيت، خانداني معاملن، معاهدن، عدالتي معاملن ۽ ٻين قانوني موضوعن بابت حنفي فقهي رايا گڏ ڪيا ويا.

''فتاويٰ عالمگيري'' ڏکڻ ايشيا ۾ اسلامي قانوني تاريخ جو اهم ماخذ آهي.
بهرحال، هن مجموعي جي تدوين جو مطلب اهو نه هو ته مغل سلطنت جا سڀ انتظامي ۽ عدالتي معاملا صرف هڪ ئي قانوني ڪتاب تحت هلندا هئا. مقامي رواج، شاهي فرمان، انتظامي ضابطا ۽ مختلف برادرين جا قانوني طريقا پڻ اهم رهيا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== جزيي جي ٻيهر لاڳو ٿيڻ ===

1679ع ۾ اورنگزيب غير مسلمان رعيت تي '''[[جزيه]]''' ٻيهر لاڳو ڪيو.
اڪبر جي دور ۾ جزيي کي ختم ڪيو ويو هو.
جزيي جي بحالي اورنگزيب جي مذهبي پاليسين جو هڪ اهم ۽ تڪراري فيصلو هو.
هن محصول بابت مغل دور جي دستاويزن ۽ جديد تحقيق ۾ مذهبي، مالي ۽ سياسي تشريحون موجود آهن.
جزيي جي مخالفت مختلف علائقن ۽ سماجي گروهن مان سامهون آئي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== عبادتگاهن بابت پاليسيون ===

اورنگزيب جي دور ۾ ڪجهه هندو مندرن جي ڊاهڻ يا انهن جي سرپرستي ختم ڪرڻ جا حڪم جاري ٿيا.
انهن واقعن ۾ [[ڪاشي وشوناٿ مندر]] ۽ [[ڪيشو ديو مندر]] سان لاڳاپيل ڪارروايون تاريخي بحث جو حصو آهن.
ٻئي طرف مغل دستاويزن ۾ ڪجهه هندو مذهبي ادارن، عالمن ۽ عبادتگاهن کي ڏنل عطائن ۽ تحفظ جا مثال پڻ ملن ٿا.
مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته انهن فيصلن کي ڪهڙي حد تائين مذهبي عقيدي، سياسي بغاوتن، مقامي حالتن يا شاهي اقتدار جي علامتي اظهار سان ڳنڍڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== هندو ۽ ٻين غير مسلم عملدارن جو ڪردار ===

اورنگزيب جي حڪومت ۾ هندو، راجپوت ۽ ٻين غير مسلم برادرين سان تعلق رکندڙ ڪيترائي عملدار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي مقرر رهيا.
ڪجهه جديد محققن موجب سندس دور ۾ مغل منصبدارن ۾ هندو عملدارن جو تعداد ۽ حصو اڳين دورن جي ڀيٽ ۾ وڌيو.
انهيءَ حقيقت کي سندس مذهبي محصولن يا ڪجهه عبادتگاهن خلاف قدمن جي نفي طور نه، پر مغل حڪمرانيءَ جي پيچيده سياسي ۽ انتظامي ڍانچي جي هڪ حصي طور ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

== سکن سان لاڳاپا ==

=== گرو تيغ بهادر ===

{{Main|گرو تيغ بهادر}}

[[گرو تيغ بهادر]] سکن جو نائون گرو هو.
1675ع ۾ کيس مغل اختيارين گرفتار ڪيو ۽ دهليءَ ۾ موت جي سزا ڏني وئي.
سک مذهبي روايتن موجب گرو تيغ بهادر مذهبي آزاديءَ ۽ پنهنجي عقيدي جي تحفظ لاءِ جان قربان ڪئي.
سندس گرفتاري ۽ قتل جي سببن بابت سک روايتن ۽ ڪجهه فارسي تاريخي بيانن ۾ مختلف وضاحتون ملن ٿيون.
هي واقعو مغل حڪومت ۽ سک برادريءَ جي لاڳاپن ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿيو.&lt;ref name=&quot;SGPCGuruTegh&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sri Guru Tegh Bahadur Ji
 |url=https://new.sgpc.net/ten-guru-sahibs/guru-tegh-bahadur-sahib/
 |publisher=Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GuruTeghSources&quot;&gt;{{cite web
 |last=Singh
 |first=Inderjeet
 |title=Understanding Martyrdom of Guru Tegh Bahadar Using 17th &amp; 18th Century Sources
 |url=https://www.sikhmissionarysociety.org/sms/smsarticles/advisorypanel/inderjeet-singh/understanding-the-martyrdom-of-guru-tegh-bahadar-using-17th-and-18th-century-sources/
 |publisher=Sikh Missionary Society
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرو گوبند سنگهه ۽ خالصو ===

{{Main|گرو گوبند سنگهه}}

گرو تيغ بهادر کان پوءِ سندس پٽ [[گرو گوبند سنگهه]] سکن جو ڏهون گرو ٿيو.
1699ع ۾ گرو گوبند سنگهه '''[[خالصو]]''' جي تنظيم قائم ڪئي.
خالصي جي قيام سان سک برادريءَ جي مذهبي ۽ اجتماعي تنظيم ۾ اهم تبديلي آئي.
اورنگزيب جي دور جي آخري سالن ۾ مغل فوجن ۽ سک قوتن وچ ۾ مختلف علائقن ۾ تڪرار ۽ جنگيون ٿيون.
انهن واقعن بعد ۾ پنجاب جي سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;OxfordSikh2014&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Singh
 |editor-first1=Pashaura
 |editor-last2=Fenech
 |editor-first2=Louis E.
 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2014
 |isbn=9780199699308
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== راجپوتن ۽ جاٽن سان لاڳاپا ==

=== راجپوت رياستن سان اختلاف ===

اڪبر جي دور ۾ ڪيترن راجپوت حڪمرانن کي شاهي شادين، منصبداري عهدن ۽ سياسي ٺاهن ذريعي مغل سلطنت سان ڳنڍيو ويو هو.
اورنگزيب جي دور ۾ انهن مان ڪجهه لاڳاپا برقرار رهيا، جڏهن ته ٻين علائقن ۾ تڪرار پيدا ٿيا.
1678ع ۾ [[جسوند سنگهه]] جي وفات کان پوءِ [[مارواڙ]] جي جانشينيءَ بابت مغل درٻار ۽ راٺوڙ سردارن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
انهن اختلافن مان راجپوت مزاحمت ۽ ڊگهي فوجي جدوجهد پيدا ٿي.
[[ميواڙ]] پڻ ڪجهه عرصي لاءِ مغل-راجپوت تڪرارن ۾ شامل رهيو.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== جاٽن جي مزاحمت ===

[[آگرو]] ۽ [[مٿرا]] جي ڀرپاسي ۾ جاٽ زميندارن ۽ مقامي گروهن جي مزاحمت مغل حڪومت لاءِ مسئلو بڻجي وئي.
انهن تڪرارن ۾ محصولي دٻاءُ، مقامي اختيار ۽ سياسي خودمختياريءَ جا سوال شامل هئا.
جاٽن جي مختلف اڳواڻن مغل اختيارين خلاف بغاوتون ڪيون.
انهن تحريڪن ارڙهين صديءَ ۾ علائقائي جاٽ سياسي قوتن جي اڀار لاءِ پڻ پسمنظر فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب ۽ دکن جون جنگيون ==

{{Main|مغل-مراٺا جنگيون}}

=== دکن جي سياسي اهميت ===

دکن مغل سلطنت لاءِ فوجي، معاشي ۽ سياسي لحاظ کان اهم علائقو هو.
هن علائقي ۾ [[بيجاپور سلطنت]]، [[گولڪنڊا سلطنت]] ۽ مراٺا سياسي قوتون موجود هيون.
اورنگزيب جي حڪومت دوران دکن کي مڪمل طور مغل اقتدار ۾ آڻڻ لاءِ ڊگهيون فوجي مهمون هلايون ويون.
انهن مهمن مغل سلطنت جي ايراضي وڌائي، پر فوج، رسد ۽ خزاني تي وڏو دٻاءُ وڌو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== بيجاپور جي فتح (1686ع) ===

{{Main|بيجاپور سلطنت}}

[[بيجاپور سلطنت]] تي عادل شاهي گهراڻي جي حڪومت هئي.
1686ع ۾ اورنگزيب جي فوجن بيجاپور جو گهيرو ڪيو.
ڊگهي محاصري کان پوءِ بيجاپور مغلن جي قبضي ۾ اچي ويو ۽ عادل شاهي گهراڻي جي خودمختيار حڪومت ختم ٿي.
انهيءَ فتح سان دکن ۾ مغل اقتدار کي وڏي علائقائي ڪاميابي حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== گولڪنڊا جي فتح (1687ع) ===

{{Main|گولڪنڊا سلطنت}}

[[گولڪنڊا سلطنت]] تي قطب شاهي گهراڻي جي حڪومت هئي.
1687ع ۾ اورنگزيب جي فوجن [[گولڪنڊا قلعو|گولڪنڊا جي قلعي]] جو گهيرو ڪيو.
قلعي جي فتح کان پوءِ قطب شاهي حڪومت ختم ٿي ۽ گولڪنڊا مغل سلطنت ۾ شامل ٿي ويو.
بيجاپور ۽ گولڪنڊا جي فتحن سان مغل سلطنت جي جاگرافيائي حدن ۾ وڏي واڌ ٿي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== مراٺن سان جنگيون ===

{{Main|مغل-مراٺا جنگيون}}

[[مراٺا]] دکن جي هڪ اهم سياسي ۽ فوجي قوت هئا.
[[ڇترپتي شواجي مهاراج|شواجي]] جي اڳواڻيءَ ۾ مراٺا طاقت سترهين صديءَ جي وچ ڌاري وڌڻ لڳي.
اورنگزيب جي حڪومت دوران مغلن ۽ مراٺن وچ ۾ مختلف مرحلن تي جنگيون ٿيون.
شواجي جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[سنڀاجي]] مراٺا اقتدار سنڀاليو.
1689ع ۾ سنڀاجي مغل فوجن جي هٿان گرفتار ٿيو ۽ اورنگزيب جي حڪم سان قتل ڪيو ويو.
بهرحال، سنڀاجي جي موت سان مراٺا مزاحمت ختم نه ٿي.
مراٺا اڳواڻن قلعي بندين، تيز فوجي حرڪتن، رسد تي حملن ۽ مقامي جغرافيائي حالتن مان فائدو وٺي مغل فوجن خلاف جدوجهد جاري رکي.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== دکن جي جنگين جا معاشي اثر ===

دکن جون ڊگهيون جنگيون مغل سلطنت جي خزاني تي وڏو بار بڻيون.
فوجن جي سارسنڀال، رسد، قلعي بندين ۽ نون فتح ڪيل علائقن جي انتظام لاءِ وسيع وسيلا گهربل هئا.
جنگين سبب ڪجهه علائقن ۾ زراعت، واپار ۽ مقامي آبادي متاثر ٿي.
مغل سلطنت جي فوجي توسيع سان گڏ منصبدارن ۽ جاگيردارن لاءِ مناسب آمدنيءَ وارن علائقن جي ورهاست جا مسئلا پڻ وڌيا.
مؤرخن انهن مسئلن کي ارڙهين صديءَ جي مغل سياسي بحران جي اهم سببن مان شمار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

== اورنگزيب جي دور ۾ مغل انتظام ==

=== منصبداري ۽ جاگيرداري نظام ===

{{Main|منصبداري نظام}}

اورنگزيب جي دور ۾ [[منصبداري نظام]] مغل فوجي ۽ انتظامي تنظيم جو اهم حصو رهيو.
منصبدارن کي سندن درجي، ذميوارين ۽ شاهي خدمت جي بنياد تي عهدن ۽ آمدنيءَ جا حق ڏنا ويندا هئا.
ڪيترن منصبدارن کي نقد پگهار بدران مخصوص علائقن جي محصول مان آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ جاگيرون ڏنيون وينديون هيون.
دکن ۾ مغل سلطنت جي توسيع سان منصبدارن جو تعداد ۽ سندن مالي ضرورتون وڌيون.
انهيءَ صورتحال ۾ مناسب آمدنيءَ وارين جاگيرن جي کوٽ ۽ جاگيرن جي ورهاست بابت تڪرار پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== زميني محصول ۽ زرعي معيشت ===

مغل سلطنت جي آمدنيءَ جو وڏو حصو زميني محصول مان حاصل ٿيندو هو.
زمين جي پيداوار، آبپاشيءَ جي سهولتن، فصلن ۽ مقامي حالتن موجب محصول وصول ڪرڻ جا مختلف طريقا استعمال ٿيندا هئا.
اورنگزيب جي دور ۾ مسلسل فوجي مهمن سبب محصولي آمدنيءَ جي اهميت وڌيڪ وڌي.
ڪجهه علائقن ۾ محصولي مطالبن ۽ مقامي مزاحمت سبب مغل انتظام کي ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب جي آخري دور جا مسئلا ==

=== ڊگهي فوجي مهمن جو اثر ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت جي آخري ڏهاڪن جو وڏو حصو دکن ۾ گذاريو.
مراٺن خلاف فوجي مهمون جاري رهيون، پر مغل فوجن لاءِ فتح ڪيل علائقن تي مستقل ۽ اثرائتو ڪنٽرول برقرار رکڻ ڏکيو ثابت ٿيو.
قلعن تي قبضن ۽ فوجي ڪاميابين باوجود مراٺا مزاحمت مختلف صورتن ۾ جاري رهي.
انهن جنگين مغل فوج جي افرادي قوت، رسد ۽ مالي وسيلن تي وڏو دٻاءُ وڌو.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== صوبائي خودمختياريءَ جا رجحان ===

مرڪزي حڪومت جي ڊگهي فوجي مصروفيت سبب مختلف صوبن ۾ مقامي سياسي قوتن جي اهميت وڌڻ لڳي.
مغل انتظامي نظام اڃا وسيع هو، پر صوبائي حڪمرانن، منصبدارن ۽ مقامي زميندارن سان لاڳاپا وڌيڪ پيچيده ٿيندا ويا.
اهي مسئلا اورنگزيب جي وفات کان پوءِ وڌيڪ نمايان ٿيا ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ڪيترين علائقائي رياستن جي اڀار لاءِ پسمنظر فراهم ڪيائون.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جو مسئلو ===

اورنگزيب جي پٽن ۾ [[محمد معظم]]، جيڪو پوءِ [[بهادر شاهه پهريون]] جي لقب سان مشهور ٿيو، هڪ اهم شهزادو هو.
محمد معظم مختلف دورن ۾ شاهي انتظامي ذميواريون سنڀاليون.
اورنگزيب جي حڪومت دوران کيس سياسي شڪ شبهن سبب ڪجهه عرصي لاءِ قيد ۽ نگرانيءَ کي پڻ منهن ڏيڻو پيو.
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ تخت لاءِ جنگ شروع ٿي، جنهن ۾ محمد معظم ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب جي وفات (1707ع) ==

اورنگزيب 3 مارچ 1707ع تي دکن ۾ [[احمدنگر]] جي ڀرپاسي وفات ڪئي.
هو ڪنهن جنگ جي ميدان ۾ قتل نه ٿيو، پر وڏي عمر ۾ بيماريءَ کان پوءِ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
سندس مڙهه [[خلدآباد]] ۾ صوفي بزرگ [[زين الدين شيرازي]] جي درگاهه جي ويجهو دفنايو ويو.
اورنگزيب جو مقبرو مغل شهنشاهن جي ٻين ڪيترن وڏن مقبرن جي ڀيٽ ۾ سادو آهي.
سندس وفات کان پوءِ مغل شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي ۽ [[بهادر شاهه پهريون]] تخت حاصل ڪيو.

== اورنگزيب جي دور جو تاريخي جائزو ==

اورنگزيب جي حڪومت مغل سلطنت جي تاريخ ۾ سياسي ۽ فوجي توسيع جو هڪ اهم مرحلو هو.
هن دکن جي ٻن وڏين سلطنتن، بيجاپور ۽ گولڪنڊا، کي مغل اقتدار ۾ شامل ڪيو.
ساڳئي وقت سندس حڪومت ۾ مذهبي پاليسين، جزيي جي بحالي، ڪجهه عبادتگاهن خلاف ڪاررواين، سکن ۽ راجپوتن سان تڪرارن ۽ مراٺن خلاف ڊگهي جنگين سبب اهم سياسي ۽ سماجي اختلاف پيدا ٿيا.

مؤرخ [[جدو ناٿ سرڪار]] اورنگزيب جي مذهبي ۽ فوجي پاليسين کي مغل سلطنت جي ڪمزوريءَ سان ڳنڍي ٿو، جڏهن ته [[آڊري ٽرشڪي]] جهڙا جديد محقق سندس دور جي سياسي ۽ مذهبي حالتن جي وڌيڪ پيچيده تشريح پيش ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
[[جان ايف رچرڊس]] جي مغل سلطنت بابت تحقيق مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته مغل زوال کي سمجهڻ لاءِ فوجي توسيع، جاگيرداري نظام، محصولي مسئلن ۽ صوبائي سياست کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت هڪدم ختم نه ٿي، پر ارڙهين صديءَ ۾ ان جي مرڪزي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجندي وئي.

== اورنگزيب جي دور جا اهم واقعا ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #adc6d6;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''اورنگزيب عالمگير جي حڪومت: اهم واقعن جي وقتوار ترتيب'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1658ع
| [[ساموڳڙهه جي جنگ]]
| دارا شڪوه جي شڪست ۽ اورنگزيب جي اقتدار جو رستو هموار ٿيڻ
|-
| 1658ع
| شاهجهان جي نظربندي
| شاهي اقتدار جي منتقلي
|-
| 1659ع
| دارا شڪوه جو قتل
| جانشينيءَ جي اهم دعويدار جو خاتمو
|-
| 1661ع
| مراد بخش جو قتل
| شاهي خاندان جي سياسي مقابلي جو هڪ مرحلو ختم ٿيڻ
|-
| 1660ع واري ڏهاڪي
| صوفي سرمد جو قتل
| مذهبي ۽ سياسي تاريخ جو تڪراري واقعو
|-
| 1675ع
| [[گرو تيغ بهادر]] جي موت جي سزا
| مغل-سک لاڳاپن ۾ اهم موڙ
|-
| 1678ع–1679ع
| مارواڙ جي جانشينيءَ جو بحران
| راجپوتن سان تڪرار ۾ واڌ
|-
| 1679ع
| جزيي جي ٻيهر لاڳو ٿيڻ
| مذهبي ۽ محصولي پاليسيءَ ۾ اهم تبديلي
|-
| 1686ع
| [[بيجاپور سلطنت]] جي فتح
| عادل شاهي حڪومت جو خاتمو
|-
| 1687ع
| [[گولڪنڊا سلطنت]] جي فتح
| قطب شاهي حڪومت جو خاتمو
|-
| 1689ع
| [[سنڀاجي]] جي گرفتاري ۽ قتل
| مغل-مراٺا جنگين جو اهم واقعو
|-
| 1699ع
| [[خالصو]] جو قيام
| سک برادريءَ جي مذهبي ۽ اجتماعي تنظيم ۾ تبديلي
|-
| 1707ع
| اورنگزيب جي وفات
| مغل جانشينيءَ جي نئين جنگ ۽ سياسي بحران جي شروعات
|}

== اورنگزيب جي دور بابت اهم ماخذ ==

* {{cite book |last=Richards |first=John F. |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=9780521566032}}
* {{cite book |last=Truschke |first=Audrey |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |publisher=Stanford University Press |year=2017 |isbn=9781503602595}}
* {{cite book |last=Sarkar |first=Jadunath |title=History of Aurangzib |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons}}
* {{cite book |last=Asher |first=Catherine B. |last2=Talbot |first2=Cynthia |title=India Before Europe |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=9780521809047}}
* {{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975 |isbn=9780807812716}}
* {{cite book |author=Yusuf Mirak |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani |language=fa}}
* {{cite book |title=Sindh in the Mughal Empire (1591–1740) |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf |language=en}}


== مغل سلطنت جو زوال (1707ع–1857ع) ==

{{Main|مغل سلطنت جو زوال}}

1707ع ۾ [[اورنگزيب عالمگير]] جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. جيتوڻيڪ سلطنت اڃا وسيع علائقن تي دعويٰ رکندي هئي، پر مرڪزي حڪومت کي جانشينيءَ جي جنگين، صوبائي حڪمرانن جي وڌندڙ خودمختياري، مالي مسئلن ۽ علائقائي فوجي قوتن جي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

مغل سلطنت جو زوال هڪدم نه آيو، پر ڪيترن ڏهاڪن تي پکڙيل سياسي، فوجي ۽ معاشي تبديلين جو نتيجو هو.

ارڙهين صديءَ ۾ [[بنگال]]، [[حيدرآباد دکن]] ۽ [[اوده]] جهڙن علائقن جا حڪمران عملي طور وڌيڪ خودمختيار ٿيا. ساڳئي وقت [[مراٺا]]، [[سک]]، [[جاٽ]] ۽ ٻين علائقائي قوتن مغل حڪومت جي سياسي ۽ فوجي بالادستيءَ کي چئلينج ڪيو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ دور ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] هڪ واپاري اداري مان علائقائي ۽ فوجي طاقت ۾ تبديل ٿي. ڪمپنيءَ جي وڌندڙ اقتدار سبب مغل شهنشاهن جي سياسي حيثيت آهستي آهستي علامتي بڻجندي وئي.

=== مغل زوال جا بنيادي سبب ===

مؤرخن مغل سلطنت جي زوال لاءِ ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن. انهن ۾ شاهي جانشينيءَ جي غير مستحڪم روايت، منصبداري ۽ جاگيرداري نظام جا مسئلا، ڊگهيون فوجي مهمون، محصولي اختلاف، علائقائي قوتن جو اڀار ۽ ٻاهرين حملا شامل آهن.

اورنگزيب جي دور ۾ دکن جون ڊگهيون جنگيون مغل فوجي ۽ مالي وسيلن تي وڏو بار بڻيون.

ان کان پوءِ شاهي خاندان جي اندر اقتدار لاءِ ٿيندڙ جنگين مرڪزي حڪومت جي تسلسل کي متاثر ڪيو.

مغل منصبدارن ۽ جاگيردارن وچ ۾ آمدنيءَ وارن علائقن جي ورهاست بابت مسئلا پڻ وڌيا.

مختلف صوبن ۾ مقامي سياسي ۽ فوجي قوتن پنهنجي خودمختياري وڌائڻ شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

بهرحال، مغل زوال کي ڪنهن هڪ شهنشاهه جي پاليسيءَ يا ڪنهن هڪ جنگ جو نتيجو سمجهڻ مناسب نه آهي.

== بهادر شاهه پهريون (1707ع–1712ع) ==

{{Main|بهادر شاهه پهريون}}

اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ مغل تخت حاصل ڪرڻ لاءِ جنگ شروع ٿي.

[[محمد معظم]]، جيڪو اورنگزيب جو پٽ هو، پنهنجي ڀائرن کي شڪست ڏئي 1707ع ۾ '''بهادر شاهه پهريون''' جي لقب سان تخت تي ويٺو.

هن کي '''شاهه عالم پهريون''' پڻ چيو ويندو آهي.

=== جانشينيءَ جي جنگ ===

1707ع ۾ بهادر شاهه پنهنجي ڀاءُ [[اعظم شاهه]] کي [[جاجؤ جي جنگ]] ۾ شڪست ڏني.

ان کان پوءِ هن ٻئي ڀاءُ [[ڪام بخش]] خلاف پڻ فوجي ڪارروائي ڪئي.

1709ع ۾ ڪام بخش جي شڪست کان پوءِ بهادر شاهه جو اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== راجپوتن ۽ سکن سان لاڳاپا ===

بهادر شاهه راجپوت رياستن سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مختلف علائقن ۾ سياسي اختلاف برقرار رهيا.

سندس دور ۾ [[بندا سنگهه بهادر]] جي اڳواڻيءَ ۾ سک فوجي سرگرميون پنجاب ۾ وڌيون.

مغل حڪومت سکن جي وڌندڙ سياسي ۽ فوجي قوت کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف مهمون هلايون.

بهادر شاهه جي حڪومت مختصر هئي ۽ هو 1712ع ۾ وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Metcalf
 |first1=Barbara D.
 |last2=Metcalf
 |first2=Thomas R.
 |title=A Concise History of Modern India
 |edition=2
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521682251
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== جهان دار شاهه (1712ع–1713ع) ==

{{Main|جهان دار شاهه}}

بهادر شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي.

[[جهان دار شاهه]] 1712ع ۾ مغل تخت تي ويٺو.

سندس حڪومت ۾ طاقتور امير [[ذوالفقار خان]] جو وڏو سياسي اثر هو.

جهان دار شاهه جي حڪومت گهڻو عرصو جاري نه رهي.

1713ع ۾ [[فرخ سير]] جي فوجن کيس شڪست ڏني ۽ سندس حڪومت ختم ٿي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== فرخ سير (1713ع–1719ع) ==

{{Main|فرخ سير}}

[[فرخ سير]] 1713ع ۾ مغل تخت تي ويٺو.

سندس اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ [[سيد ڀائر]]، يعني [[سيد عبدالله خان]] ۽ [[سيد حسين علي خان]]، اهم ڪردار ادا ڪيو.

اهي ٻئي ڀائر مغل درٻار جي انتهائي اثرائتن اميرن مان هئا.

=== سيد ڀائرن جو سياسي اثر ===

فرخ سير جي دور ۾ سيد ڀائرن شاهي انتظام، فوجي مقررين ۽ سياسي فيصلن تي وڏو اثر قائم ڪيو.

وقت گذرڻ سان شهنشاهه ۽ سيد ڀائرن وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا.

1719ع ۾ سيد ڀائرن فرخ سير کي تخت تان هٽايو.

فرخ سير کي انڌو ڪرڻ کان پوءِ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي واپاري رعايتون ===

1717ع ۾ فرخ سير [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي واپاري رعايتن بابت هڪ اهم فرمان جاري ڪيو.

ان فرمان سان ڪمپنيءَ کي بنگال ۽ ڪجهه ٻين علائقن ۾ واپار سان لاڳاپيل سهولتون مليون.

بعد ۾ ڪمپنيءَ ۽ بنگال جي نوابن وچ ۾ انهن رعايتن جي استعمال ۽ حدن بابت اختلاف پيدا ٿيا.

اهي اختلاف ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بنگال جي سياسي صورتحال ۾ اهم بڻيا.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

== 1719ع جو سياسي بحران ==

1719ع مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ انتهائي غير مستحڪم سال هو.

فرخ سير جي خاتمي کان پوءِ سيد ڀائرن مختصر عرصي اندر مختلف شهزادن کي تخت تي ويهاريو.

انهن ۾ [[رفيع الدرجات]] ۽ [[شاهجهان ٻيون]] شامل هئا.

ٻئي شهنشاهه مختصر حڪومتن کان پوءِ وفات ڪري ويا.

آخرڪار [[محمد شاهه]] 1719ع ۾ مغل تخت تي ويٺو.

انهيءَ سال جي تيز سياسي تبديلين مغل شهنشاهت جي مرڪزي اختيار جي ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== محمد شاهه (1719ع–1748ع) ==

{{Main|محمد شاهه}}

[[محمد شاهه]] 1719ع کان 1748ع تائين مغل سلطنت جو شهنشاهه رهيو.

سندس حڪومت مغل سلطنت جي سياسي زوال ۽ درٻاري ثقافت جي ترقيءَ جو گڏيل دور هئي.

محمد شاهه جي درٻار ۾ موسيقي، مصوري، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين کي سرپرستي ملي.

بهرحال، سندس حڪومت دوران مغل سلطنت جي مختلف صوبن ۾ مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== سيد ڀائرن جو خاتمو ===

محمد شاهه جي شروعاتي حڪومت ۾ سيد ڀائرن جو سياسي اثر جاري رهيو.

1720ع ۾ سيد حسين علي خان قتل ٿيو.

ان کان پوءِ سيد عبدالله خان جي طاقت ختم ڪئي وئي.

سيد ڀائرن جي زوال سان محمد شاهه کي شاهي اختيار وڌائڻ جو موقعو مليو، پر صوبائي خودمختياريءَ جو رجحان جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== نظام الملڪ ۽ حيدرآباد دکن ===

{{Main|نظام الملڪ آصف جاه اول}}

[[نظام الملڪ آصف جاه اول]] مغل درٻار جو اهم امير ۽ دکن جو صوبائي حڪمران هو.

1724ع ۾ هن دکن ۾ پنهنجي عملي خودمختياري مضبوط ڪئي.

انهيءَ عمل سان [[حيدرآباد رياست]] جي آصف جاهي حڪمران گهراڻي جو بنياد پيو.

نظام الملڪ رسمي طور مغل شهنشاهه جي بالادستيءَ کي قبول ڪندو رهيو، پر دکن ۾ سندس انتظام عملي طور خودمختيار هو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== بنگال ۾ صوبائي خودمختياري ===

{{Main|بنگال جا نواب}}

ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مرشد قلي خان]] بنگال جي مالياتي ۽ صوبائي انتظام ۾ اهم قوت بڻيو.

بنگال جي نوابن مغل شهنشاهه جي رسمي بالادستي برقرار رکندي پنهنجي علائقائي حڪومت کي وڌيڪ خودمختيار بڻايو.

بنگال جي زرخيز زمين، ڪپڙي جي صنعت ۽ سامونڊي واپار سبب هي صوبو وڏي معاشي اهميت رکندو هو.

بعد ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ ۽ بنگال جي نوابن وچ ۾ سياسي ۽ واپاري تڪرار وڌيا.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

=== اوده جي خودمختياري ===

{{Main|اوده جا نواب}}

[[سعادت علي خان اول]] ارڙهين صديءَ ۾ اوده جو اهم صوبائي حڪمران هو.

1722ع کان پوءِ اوده ۾ نوابي اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.

اوده جا حڪمران مغل سلطنت سان رسمي لاڳاپا برقرار رکندي عملي طور پنهنجي علائقائي حڪومت هلائڻ لڳا.

اهڙيءَ طرح حيدرآباد، بنگال ۽ اوده جهڙيون رياستون مغل سلطنت جي مرڪزي اقتدار جي ڪمزوريءَ مان اڀريون.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== نادر شاهه جي هندستان تي ڪاهه (1739ع) ==

{{Main|نادر شاهه جي هندستان تي ڪاهه}}

[[نادر شاهه]] ايران جو طاقتور حڪمران هو، جنهن 1739ع ۾ مغل سلطنت تي حملو ڪيو.

هن جي فوجن [[ڪرنال جي جنگ]] ۾ محمد شاهه جي مغل فوج کي شڪست ڏني.

جنگ کان پوءِ نادر شاهه دهليءَ ۾ داخل ٿيو.

=== ڪرنال جي جنگ ===

24 فيبروري 1739ع تي ڪرنال جي ڀرپاسي مغل ۽ ايراني فوجن وچ ۾ جنگ لڳي.

مغل فوج عددي لحاظ کان وڏي هجڻ باوجود مؤثر گڏيل قيادت ۽ فوجي تنظيم جي مسئلن کي منهن ڏئي رهي هئي.

نادر شاهه جي فوج ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ محمد شاهه کي سندس شرطن تي ٺاهه ڪرڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Axworthy2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Axworthy
 |first=Michael
 |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant
 |publisher=I.B. Tauris
 |year=2006
 |isbn=9781850437062
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دهليءَ جي ڦرلٽ ===

نادر شاهه جي دهليءَ ۾ موجودگيءَ دوران تشدد ۽ قتل عام جا واقعا ٿيا.

شهر مان وڏي مقدار ۾ دولت، قيمتي زيور ۽ شاهي خزاني جو سامان ايران کڻي وڃڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن.

مشهور '''تختِ طائوس''' ۽ [[ڪوه نور]] هيرو پڻ انهيءَ ڪاهه سان لاڳاپيل تاريخي روايتن ۾ ذڪر ٿين ٿا.

1739ع جي ڪاهه مغل سلطنت جي مالي ۽ سياسي حيثيت کي سخت نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Axworthy2006&quot;/&gt;

=== نادر شاهه جي ڪاهه جا نتيجا ===

نادر شاهه جي فتح کان پوءِ مغل سلطنت جي فوجي ڪمزوري ٻين علائقائي قوتن آڏو وڌيڪ ظاهر ٿي.

دهليءَ جي شاهي خزاني کي وڏو نقصان پهتو.

اتر اولهه وارن علائقن تي مغل اقتدار وڌيڪ ڪمزور ٿيو.

هي واقعو مغل سلطنت جي زوال جي تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== احمد شاهه ابدالي ۽ افغان حملا ==

{{Main|احمد شاهه دراني}}

[[احمد شاهه دراني]]، جيڪو احمد شاهه ابدالي جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[دراني سلطنت]] جو باني هو.

1747ع ۾ نادر شاهه جي وفات کان پوءِ هن افغانستان ۾ پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

احمد شاهه دراني هندستان جي اتر اولهه وارن علائقن ۾ ڪيترائي فوجي حملا ڪيا.

انهن حملن پنجاب، دهليءَ ۽ ٻين علائقن جي سياسي صورتحال تي وڏو اثر ڇڏيو.

=== پنجاب ۽ دهليءَ ۾ افغان اثر ===

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري مغل سلطنت جي مرڪزي ڪمزوريءَ سبب پنجاب ۽ اتر هندستان ۾ افغان، مراٺا، سک ۽ مقامي سياسي قوتن وچ ۾ مقابلو وڌيو.

احمد شاهه دراني مختلف مهمن ذريعي پنجاب ۽ دهليءَ جي سياسي معاملن ۾ مداخلت ڪئي.

انهن حملن مغل سلطنت جي اتر اولهه سرحدن تي شاهي اقتدار کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== مراٺن جو عروج ==

{{Main|مراٺا سلطنت}}

[[مراٺا سلطنت]] سترهين صديءَ ۾ [[ڇترپتي شواجي مهاراج|شواجي]] جي دور کان هڪ اهم سياسي قوت طور اڀري.

اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مراٺن اتر ۽ وچ هندستان ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي سرگرمين کي وڌيڪ وڌايو.

ارڙهين صديءَ ۾ [[پيشوا]] مراٺا حڪومت جي اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻ بڻيا.

مراٺن مختلف علائقن ۾ محصولي حق ۽ سياسي اثر حاصل ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون هلايون.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== دهليءَ ۾ مراٺن جو اثر ===

1737ع ۾ پيشوا [[باجي رائو اول]] جي فوجن دهليءَ جي ڀرپاسي تائين پيشقدمي ڪئي.

بعد ۾ مراٺن پنجاب ۽ اتر هندستان جي سياسي معاملن ۾ وڌيڪ اثر قائم ڪيو.

1758ع ۾ مراٺا فوجون پنجاب مان اڳتي وڌي [[پشاور]] تائين پهتيون، پر اهو قبضو مستقل نه رهيو.

مغل شهنشاهه جي سياسي حيثيت وقت سان مختلف علائقائي قوتن جي حمايت ۽ فوجي طاقت تي دارومدار رکڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي ٽين جنگ (1761ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي ٽين جنگ}}

14 جنوري 1761ع تي [[پاڻي پت جي ٽين جنگ]] احمد شاهه دراني جي فوج ۽ مراٺن جي گڏيل فوج وچ ۾ لڳي.

هن جنگ ۾ مراٺن کي وڏي شڪست آئي.

جنگ ۾ ٻنهي ڌرين کي وڏي جاني نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.

پاڻي پت جي ٽين جنگ اتر هندستان جي سياسي طاقت جي توازن تي وڏو اثر ڇڏيو، پر ان سان مراٺا سياسي قوت مڪمل طور ختم نه ٿي.

بعد وارن ڏهاڪن ۾ مراٺن اتر هندستان ۾ پنهنجو اثر ٻيهر وڌايو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== شاهه عالم ٻيون ۽ مراٺا تحفظ ===

{{Main|شاهه عالم ٻيون}}

[[شاهه عالم ٻيون]] 1759ع کان 1806ع تائين مغل شهنشاهه رهيو.

سندس حڪومت دوران مغل شاهي اقتدار گهڻو ڪري علامتي بڻجي چڪو هو.

1764ع ۾ [[بڪسر جي جنگ]] ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻئي، اوده جي نواب ۽ بنگال جي اڳوڻي نواب جي گڏيل قوتن کي شڪست ڏني.

1771ع ۾ مراٺن دهليءَ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ 1772ع ۾ شاهه عالم ٻيون سندن مدد سان دهلي موٽي آيو.

1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[مهادجي سنڌيا]] مغل درٻار جي فوجي ۽ سياسي معاملن ۾ وڏي اثر واري شخصيت بڻيو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== بنگال ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو عروج ==

{{Main|بنگال ۾ برطانوي راڄ}}

=== پلاسيءَ جي جنگ (1757ع) ===

{{Main|پلاسيءَ جي جنگ}}

23 جون 1757ع تي [[پلاسيءَ جي جنگ]] ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج [[سراج الدوله]] جي فوج کي شڪست ڏني.

ڪمپنيءَ جي فوج جي اڳواڻي [[رابرٽ ڪلائيو]] ڪئي.

بنگال جي ڪجهه درٻاري اميرن، خاص طور [[مير جعفر]]، ڪمپنيءَ سان ڳجها سياسي معاهدا ڪيا هئا.

پلاسيءَ جي جنگ بنگال ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سياسي اقتدار جي شروعات جو اهم واقعو هو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

=== بڪسر جي جنگ (1764ع) ===

{{Main|بڪسر جي جنگ}}

1764ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج [[بڪسر]] ۾ گڏيل هندستاني فوج کي شڪست ڏني.

هن گڏيل فوج ۾ مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻيون، اوده جي نواب [[شجاع الدوله]] ۽ بنگال جي اڳوڻي نواب [[مير قاسم]] جون قوتون شامل هيون.

بڪسر جي جنگ ڪمپنيءَ جي سياسي ۽ فوجي حيثيت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

=== بنگال جي ديواني (1765ع) ===

1765ع ۾ [[اله آباد جو معاهدو|اله آباد جي معاهدن]] کان پوءِ مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻئي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي بنگال، بهار ۽ اوڙيسا جي ديوانيءَ جا حق ڏنا.

ديوانيءَ مان مراد زميني محصول ۽ لاڳاپيل مالياتي انتظام جا حق هئا.

انهن حقن سان ڪمپنيءَ کي وڏي مقدار ۾ محصولي آمدني حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو.

1793ع ۾ لاڳو ڪيل '''مستقل بندوبست''' هڪ الڳ زميني محصولي نظام هو؛ ان کي 1765ع ۾ ڪمپنيءَ کي مليل ديوانيءَ جي حقن سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

== سنڌ ۾ مغل اقتدار جو زوال ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور|ڪلهوڙا گهراڻو}}

=== سنڌ جي سياسي صورتحال ===

ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال تي مغل سلطنت جي مرڪزي ڪمزوريءَ جو اثر پيو.

سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن ۽ مذهبي خاندانن جي سياسي حيثيت وڌڻ لڳي.

[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] تاريخي انتظامي ۽ واپاري مرڪز رهيا، پر انهن علائقن ۾ مغل حڪومت جي عملي طاقت وقت سان تبديل ٿيندي وئي.

انهيءَ دور ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو]] سنڌ جي هڪ اهم سياسي قوت طور اڀريو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== ميان يار محمد ڪلهوڙو ===

{{Main|ميان يار محمد ڪلهوڙو}}

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار کي مضبوط ڪرڻ وارن اهم حڪمرانن مان هو.

هن اتر ۽ وچ سنڌ ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائي.

ڪلهوڙا خاندان جي اقتدار جو بنياد مقامي مذهبي اثر، قبيلائي حمايت ۽ علائقائي سياسي اتحاد هئا.

ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن مغل شهنشاهت سان رسمي لاڳاپا رکندي پنهنجي عملي خودمختياري وڌائي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== ميان نور محمد ڪلهوڙو ===

{{Main|ميان نور محمد ڪلهوڙو}}

[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] ڪلهوڙا گهراڻي جو اهم حڪمران هو.

سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ ڪلهوڙن جي سياسي طاقت وڌيڪ مضبوط ٿي.

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جي سياست تي ايران ۽ افغانستان جي طاقتور حڪمرانن جو پڻ اثر پيو.

1739ع ۾ نادر شاهه جي هندستان تي ڪاهه کان پوءِ سنڌ جي سياسي حيثيت ۾ تبديليون آيون.

بعد ۾ دراني سلطنت جي قيام سان سنڌ جي حڪمرانن جا افغانستان سان سياسي ۽ خراجي لاڳاپا قائم ٿيا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== سنڌ ۾ مغل اقتدار جو خاتمو ===

سنڌ ۾ مغل اقتدار جو خاتمو ڪنهن هڪ ڏينهن يا هڪ جنگ سان نه ٿيو.

اهو عمل مقامي ڪلهوڙا اقتدار جي وڌڻ، مغل شهنشاهت جي مرڪزي ڪمزوريءَ ۽ ايران ۽ افغانستان جي علائقائي اثرن سبب مختلف مرحلن ۾ مڪمل ٿيو.

ارڙهين صديءَ جي وچ تائين سنڌ تي مغل شهنشاهن جو سڌو انتظامي ڪنٽرول وڏي حد تائين ختم ٿي چڪو هو.

بعد ۾ [[ٽالپر گهراڻو]] ڪلهوڙن کان اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.

1843ع ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سنڌ تي قبضو ڪيو، جيڪو مغل سلطنت جي خاتمي کان اڳ سنڌ جي الڳ سياسي تاريخ جو واقعو هو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

== دهليءَ تي برطانوي قبضو (1803ع) ==

{{Main|دهليءَ جي جنگ (1803ع)}}

1803ع ۾ ٻي انگريز-مراٺا جنگ دوران ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوجن دهليءَ تي قبضو ڪيو.

[[دهليءَ جي جنگ (1803ع)]] ۾ ڪمپنيءَ جي فوج مراٺا حمايت يافته قوتن کي شڪست ڏني.

ان کان پوءِ مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻيون ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سياسي ۽ فوجي تحفظ هيٺ اچي ويو.

شهنشاهه جي حيثيت برقرار رهي، پر سندس حقيقي سياسي اختيار انتهائي محدود ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== اڪبر شاهه ٻيون (1806ع–1837ع) ==

{{Main|اڪبر شاهه ٻيون}}

[[اڪبر شاهه ٻيون]] 1806ع ۾ پنهنجي پيءُ شاهه عالم ٻئي جي وفات کان پوءِ مغل تخت تي ويٺو.

سندس دور ۾ مغل سلطنت جو اقتدار گهڻو ڪري دهليءَ جي شاهي خاندان جي علامتي حيثيت تائين محدود هو.

برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني دهليءَ جي سياسي ۽ انتظامي معاملن تي اثرائتو ڪنٽرول رکندي هئي.

اڪبر شاهه ٻئي جي حڪومت دوران شاهي خاندان جي آمدني، لقبن ۽ رسمي حيثيت بابت ڪمپنيءَ سان اختلاف پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

== بهادر شاهه ظفر (1837ع–1857ع) ==

{{Main|بهادر شاهه ظفر}}

'''ابو ظفر سراج الدين محمد بهادر شاهه ظفر''' مغل سلطنت جو آخري شهنشاهه هو.

هو 1837ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 1857ع تائين مغل شهنشاهه جي لقب سان مشهور رهيو.

بهادر شاهه ظفر فارسي ۽ اردو شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ پاڻ پڻ شاعر هو.

سندس تخلص '''ظفر''' هو.

سندس دور ۾ مغل درٻار سياسي طاقت جي ڀيٽ ۾ ادبي ۽ ثقافتي اهميت جو مرڪز بڻيل هئي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دهليءَ جي ادبي ثقافت ===

بهادر شاهه ظفر جي دور ۾ دهليءَ ۾ اردو ۽ فارسي شاعريءَ جون محفلون ٿينديون هيون.

[[مرزا غالب]] ۽ [[شيخ ابراهيم ذوق]] جهڙا شاعر انهيءَ دور جي ادبي تاريخ ۾ اهم مقام رکن ٿا.

شاهي درٻار جي سياسي ڪمزوريءَ باوجود دهليءَ جي ادبي ۽ ثقافتي زندگي جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

== 1857ع جي بغاوت ۽ مغل سلطنت جو خاتمو ==

{{Main|1857ع جي هندستاني بغاوت}}

1857ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج جي ڪجهه هندستاني سپاهين بغاوت شروع ڪئي.

هي بغاوت جلد اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترن علائقن تائين پکڙجي وئي.

بغاوت ۾ فوجي، سياسي، معاشي، مذهبي ۽ سماجي سبب شامل هئا.

ڪمپنيءَ جي پاليسين، رياستن جي الحاق، فوجي ناراضگي ۽ مقامي حڪمرانن جي بي اختياريءَ بغاوت لاءِ اهم پسمنظر فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== دهليءَ ۾ بغاوت ===

مئي 1857ع ۾ ميرٺ کان بغاوت ڪندڙ سپاهي دهلي پهتا.

انهن بهادر شاهه ظفر کي بغاوت جي علامتي اڳواڻ طور قبول ڪيو.

بهادر شاهه ظفر جي عمر ان وقت وڏي هئي ۽ سندس سياسي ۽ فوجي اختيار محدود هئا.

بغاوت ڪندڙن لاءِ مغل شهنشاهه جو نالو تاريخي جائز حيثيت ۽ سياسي اتحاد جي علامت بڻيو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

=== دهليءَ جو ٻيهر برطانوي قبضو ===

سيپٽمبر 1857ع ۾ برطانوي فوجن ڊگهي گهيري کان پوءِ دهليءَ تي ٻيهر قبضو ڪيو.

شهر ۾ سخت جنگيون، قتل عام، گرفتاريون ۽ وڏي پيماني تي تباهي ٿي.

بهادر شاهه ظفر گرفتار ٿيو.

سندس پٽن ۽ شاهي خاندان جي ڪيترن فردن کي قتل ڪيو ويو يا گرفتار ڪيو ويو.

دهليءَ جي شاهي درٻار جي سياسي ۽ ثقافتي دنيا کي شديد نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

=== بهادر شاهه ظفر جي جلاوطني ===

بهادر شاهه ظفر تي بغاوت سان لاڳاپيل الزامن هيٺ فوجي عدالت ۾ مقدمو هلايو ويو.

1858ع ۾ کيس جلاوطن ڪري [[رنگون]]، موجوده [[يانگون]]، موڪليو ويو.

بهادر شاهه ظفر 7 نومبر 1862ع تي رنگون ۾ وفات ڪئي.

سندس وفات سان مغل شاهي خاندان جي آخري شهنشاهه جي زندگيءَ جو خاتمو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

=== 1858ع ۾ مغل شهنشاهت جو رسمي خاتمو ===

1857ع جي بغاوت کي دٻائڻ کان پوءِ برطانوي حڪومت هندستان جي انتظام ۾ وڏيون تبديليون آنديون.

1858ع جي '''گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ''' تحت ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪومتي اختيارن کي برطانوي تاج ڏانهن منتقل ڪيو ويو.

انهيءَ سان هندستان ۾ ڪمپني راڄ جو خاتمو ۽ سڌي برطانوي شاهي حڪومت جو آغاز ٿيو.

مغل شهنشاهت جو ادارو پڻ ختم ڪيو ويو.

تنهنڪري 1857ع کي مغل اقتدار جي عملي خاتمي ۽ 1858ع کي ان جي رسمي سياسي خاتمي سان لاڳاپيل سال طور بيان ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جي زوال جو تاريخي جائزو ==

مغل سلطنت جو زوال ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ هڪ ڊگهو ۽ پيچيده عمل هو.

اورنگزيب جي وفات کان پوءِ شاهي جانشينيءَ جي جنگين، صوبائي خودمختياريءَ، مراٺن ۽ ٻين علائقائي قوتن جي اڀار، نادر شاهه ۽ احمد شاهه دراني جي حملن ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سياسي ۽ فوجي توسيع مرڪزي مغل اقتدار کي ڪمزور ڪيو.

ارڙهين صديءَ ۾ مغل شهنشاهه جو لقب ڪيترن علائقن ۾ سياسي جائز حيثيت جي علامت رهيو، جيتوڻيڪ عملي حڪومت مقامي حڪمرانن ۽ فوجي قوتن جي هٿ ۾ هئي.

1857ع جي بغاوت ۽ 1858ع جي سياسي تبديلين سان مغل شهنشاهت جو رسمي خاتمو ٿيو.

== مغل سلطنت جي زوال جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c3d5;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:white;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جي زوال جا اهم واقعا (1707ع–1858ع)'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1707ع
| اورنگزيب جي وفات
| مغل جانشينيءَ جي نئين جنگ
|-
| 1712ع
| بهادر شاهه پهرئين جي وفات
| شاهي خاندان ۾ نئون سياسي بحران
|-
| 1713ع
| فرخ سير جي تخت نشيني
| سيد ڀائرن جي سياسي اثر ۾ واڌ
|-
| 1717ع
| ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي واپاري فرمان
| ڪمپنيءَ جي واپاري حيثيت ۾ واڌ
|-
| 1719ع
| ڪيترن شهنشاهن جي مختصر حڪومت
| مرڪزي شاهي اختيار جي ڪمزوري
|-
| 1724ع
| حيدرآباد دکن جي خودمختياري
| آصف جاهي سياسي اقتدار جو قيام
|-
| 1739ع
| نادر شاهه جي دهليءَ تي ڪاهه
| مغل خزاني ۽ فوجي وقار کي وڏو نقصان
|-
| 1747ع
| احمد شاهه دراني جي حڪومت جو قيام
| افغان سياسي طاقت جو اڀار
|-
| 1757ع
| پلاسيءَ جي جنگ
| بنگال ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو عروج
|-
| 1758ع
| مراٺن جي پشاور تائين پيشقدمي
| اتر اولهه هندستان ۾ مراٺن جو عارضي اثر
|-
| 1761ع
| پاڻي پت جي ٽين جنگ
| اتر هندستان جي طاقت جي توازن ۾ تبديلي
|-
| 1764ع
| بڪسر جي جنگ
| ڪمپنيءَ جي فوجي اقتدار ۾ واڌ
|-
| 1765ع
| بنگال، بهار ۽ اوڙيسا جي ديواني
| ڪمپنيءَ کي مالياتي انتظام جا حق
|-
| 1772ع
| شاهه عالم ٻئي جي دهلي واپسي
| مغل درٻار تي مراٺن جو وڌندڙ اثر
|-
| 1803ع
| دهليءَ تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو قبضو
| مغل شهنشاهه ڪمپنيءَ جي تحفظ هيٺ
|-
| 1837ع
| بهادر شاهه ظفر جي تخت نشيني
| آخري مغل شهنشاهه جي حڪومت
|-
| 1857ع
| هندستاني بغاوت
| مغل شهنشاهت جي عملي خاتمي جو مرحلو
|-
| 1858ع
| بهادر شاهه ظفر جي جلاوطني ۽ ڪمپني راڄ جو خاتمو
| مغل شهنشاهت جو رسمي خاتمو
|-
| 1862ع
| بهادر شاهه ظفر جي وفات
| آخري مغل شهنشاهه جي زندگيءَ جو خاتمو
|}


== مغل سلطنت جو انتظامي نظام ==

{{Main|مغل سلطنت جو انتظام}}

[[مغل سلطنت]] ۾ شهنشاهه مرڪزي سياسي ۽ فوجي اختيار جو بنيادي سرچشمو هو. شاهي حڪومت مختلف وزارتن، صوبائي عملدارن، منصبدارن، جاگيردارن ۽ مقامي زميندارن جي مدد سان هلندي هئي. سلطنت جو انتظام وقت سان تبديل ٿيندو رهيو، پر [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ قائم ڪيل ڪيترائي ادارا پوءِ ايندڙ شهنشاهن جي دور ۾ پڻ برقرار رهيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;
مغل حڪومت کي جديد معنيٰ ۾ مڪمل طور مرڪزي رياست سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف علائقن ۾ مقامي سردارن، زميندارن ۽ سياسي خاندانن جي حيثيت پڻ اهم هئي.

=== شهنشاهه جا اختيار ===

مغل شهنشاهه سلطنت جو اعليٰ سياسي حڪمران، فوج جو سربراهه ۽ شاهي مقررين جو بنيادي اختيار رکندڙ هو.
شهنشاهه جي نالي سان سڪا جاري ٿيندا هئا ۽ سرڪاري خطبن ۾ سندس نالو پڙهيو ويندو هو.
شاهي فرمانن، جن کي ''فرمان'' چيو ويندو هو، ذريعي مختلف انتظامي، مالي ۽ سياسي حڪم جاري ڪيا ويندا هئا.
مغل شهنشاهن پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ تيموري نسب، فوجي ڪاميابين، شاهي رسمن ۽ مذهبي يا اخلاقي جائز حيثيت جي مختلف تصورن کي استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== مرڪزي حڪومت جا اهم عهدا ===

مغل درٻار ۾ ڪيترائي اهم انتظامي عهدا موجود هئا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b8cbd8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل سلطنت جا اهم مرڪزي عهدا'''
! style=&quot;background:#deedf5;&quot; | عهدو
! style=&quot;background:#deedf5;&quot; | بنيادي ذميواري
|-
| '''وڪيل'''
| شاهي انتظام ۽ درٻاري معاملن ۾ اعليٰ صلاحڪاري يا نمائندگي؛ عهدي جي عملي اهميت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي
|-
| '''ديوان'''
| مالياتي انتظام، محصولي حساب ڪتاب ۽ سرڪاري آمدنيءَ جي نگراني
|-
| '''مير بخشي'''
| فوجي عملدارن، منصبدارن ۽ فوجي مقررين سان لاڳاپيل معاملن جي نگراني
|-
| '''صدر الصدور'''
| مذهبي ۽ خيراتي عطائن ۽ ڪجهه مذهبي انتظامي معاملن جي نگراني
|-
| '''قاضي القضاة'''
| شاهي عدالتي نظام ۾ اعليٰ قاضيءَ جي حيثيت
|-
| '''خان سامان'''
| شاهي گهراڻي، سامان ۽ ڪارخانن جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون
|}

انهن عهدن جا اختيار هر شهنشاهه جي دور ۾ هڪجهڙا نه هئا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== صوبائي انتظام ===

{{Main|مغل سلطنت جا صوبا}}

اڪبر جي دور ۾ سلطنت کي انتظامي صوبن، يعني '''صوبن''' ۾ ورهايو ويو.

هر صوبي ۾ مختلف انتظامي، فوجي ۽ مالياتي عملدار مقرر ٿيندا هئا.

صوبائي انتظام ۾ عام طور هيٺيان عهدا اهم هئا:

* '''صوبيدار''' يا ناظم — صوبائي حڪومت ۽ فوجي انتظام جو سربراهه.
* '''ديوان''' — صوبائي ماليات ۽ محصول جي نگراني ڪندڙ.
* '''بخشي''' — فوجي مقررين ۽ لاڳاپيل معاملن جو عملدار.
* '''فوجدار''' — مخصوص علائقي ۾ فوجي انتظام ۽ امن امان سان لاڳاپيل ذميواريون.
* '''قاضي''' — عدالتي ۽ شرعي معاملن سان لاڳاپيل عملدار.
* '''ڪوٽوال''' — شهر جي انتظام، امن امان ۽ ڪجهه شهري معاملن جو ذميوار.

صوبن کان هيٺ '''سرڪار''' ۽ '''پرڳڻو''' جهڙا انتظامي درجا موجود هئا. انهن درجن جي عملي صورت ۽ حدون وقت ۽ علائقي موجب تبديل ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== سرڪار ۽ پرڳڻو ===

مغل سلطنت جي انتظامي ورهاست ۾ '''سرڪار''' هڪ اهم علائقائي درجو هو.
سرڪار جي هيٺان ڪيترائي پرڳڻا هوندا هئا.
پرڳڻن ۾ زميني محصول، زرعي پيداوار، مقامي انتظام ۽ رڪارڊ سان لاڳاپيل ڪم ٿيندا هئا.
مقامي عملدارن ۾ عامل، قانونگو، پٽواري ۽ ٻين عهديدارن جون ذميواريون شامل هيون.
انهن ادارن جي عملي نوعيت مختلف علائقن ۾ مقامي روايتن ۽ حالتن سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== منصبداري نظام ==

{{Main|منصبداري نظام}}

'''منصبداري نظام''' مغل سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي جوڙجڪ جو اهم حصو هو.
''منصب'' فارسي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ عهدو يا درجو آهي.
اڪبر جي دور ۾ هن نظام کي وڌيڪ منظم ڪيو ويو.
منصبدارن کي سندن رتبي ۽ شاهي خدمت جي بنياد تي درجا ڏنا ويندا هئا.

=== ذات ۽ سوار ===

منصبداري نظام ۾ '''ذات''' ۽ '''سوار''' جا درجا اهم هئا.
'''ذات''' منصبدار جي ذاتي رتبي ۽ پگهار جي حيثيت ظاهر ڪندو هو.
'''سوار''' گهوڙي سوار فوج سان لاڳاپيل ذميواريءَ جو درجو هو.
عملي طور فوجين جو تعداد ۽ منصبدارن جون ذميواريون مختلف حالتن موجب بدلجي سگهنديون هيون.
منصبداري نظام شاهي درٻار کي فوجي ۽ انتظامي اشرافيه سان ڳنڍڻ جو هڪ اهم وسيلو هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== جاگيرداري نظام ===

{{Main|جاگيرداري نظام}}

مغل سلطنت ۾ ڪيترن منصبدارن کي نقد پگهار بدران مخصوص علائقن مان محصولي آمدني حاصل ڪرڻ جا حق ڏنا ويندا هئا.
اهڙن محصولي حقن کي عام طور '''جاگير''' چيو ويندو هو.
جاگيردار لازمي طور زمين جو ذاتي مالڪ نه هوندو هو، پر کيس مقرر ٿيل علائقي مان آمدني حاصل ڪرڻ جو حق هوندو هو.
جاگيرن جي ورهاست ۽ تبديلي شاهي حڪومت جي مالي ۽ سياسي نظام جو اهم حصو هئي.
ارڙهين صديءَ ۾ منصبدارن جي وڌندڙ تعداد ۽ مناسب آمدنيءَ وارين جاگيرن جي کوٽ کي مغل انتظامي بحران جي اهم سببن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو فوجي نظام ==

{{Main|مغل فوج}}

مغل فوج ۾ گهوڙي سوار، پيادا سپاهي، توپخانو، قلعي بندين سان لاڳاپيل فوجي دستا ۽ مختلف مقامي اتحادي قوتون شامل هيون.
[[بابر]] جي دور ۾ توپخاني ۽ بارودي هٿيارن جنگي حڪمت عمليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1526ع جي [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ بابر جي فوج توپخاني ۽ دفاعي ترتيب مان فائدو ورتو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== گهوڙي سوار فوج ===

گهوڙي سوار مغل فوج جو اهم حصو هئا.
گهوڙن جي تربيت، فوجي سامان، هٿيارن ۽ فوجين جي سڃاڻپ لاءِ مختلف انتظامي طريقا استعمال ٿيندا هئا.
اڪبر جي دور ۾ گهوڙن تي داغ لڳائڻ ۽ فوجين جي سڃاڻپ جا رڪارڊ رکڻ جي نظام کي وڌيڪ اهميت ڏني وئي.

=== توپخانو ===

مغل فوج ۾ توپن ۽ بارودي هٿيارن جو استعمال فوجي مهمن ۽ قلعن جي گهيرن ۾ اهم هو.
توپخاني جي استعمال ۾ ترڪي، وچ ايشيائي، فارسي ۽ هندستاني فوجي تجربن جا اثر شامل هئا.
وقت سان توپخاني جي تنظيم ۽ هٿيارن ۾ تبديليون آيون.

=== بحري طاقت ===

مغل سلطنت جي بنيادي فوجي طاقت زميني فوج هئي.
بهرحال، بنگال ۽ ڪجهه سامونڊي علائقن ۾ درياهي ۽ بحري جنگي ٻيڙيون پڻ استعمال ٿينديون هيون.
بنگال ۾ درياهن ۽ آبي رستن سبب بحري فوجي سرگرمين کي خاص اهميت حاصل هئي.
مغل سلطنت کي يورپي سامونڊي طاقتن جي مقابلي ۾ هڪجهڙي مرڪزي سامونڊي فوجي طاقت حاصل نه هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جي معيشت ==

{{Main|مغل هندستان جي معيشت}}

مغل سلطنت جي معيشت جو بنيادي دارومدار زراعت، زميني محصول، دستڪاري، اندروني واپار ۽ ٻاهرين واپار تي هو.
سلطنت جي مختلف علائقن ۾ زرعي پيداوار، ڪپڙي جي صنعت، ڌاتوءَ جي ڪم، قيمتي پٿرن، دستڪاري ۽ شهري واپار کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== زراعت ===

مغل هندستان ۾ آباديءَ جو وڏو حصو زرعي معيشت سان لاڳاپيل هو.
ڪڻڪ، چانور، جوار، ٻاجهري، ڪمند، ڪپهه ۽ ٻيا فصل مختلف علائقن ۾ پوکيا ويندا هئا.
آبپاشيءَ لاءِ درياهن، واهن، کوهن ۽ برساتي پاڻيءَ تي ڀاڙيو ويندو هو.
زرعي پيداوار علائقائي آبهوا، زمين جي نوعيت ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ موجب مختلف هئي.

=== زميني محصول ===

زميني محصول مغل حڪومت جي آمدنيءَ جو اهم سرچشمو هو.
اڪبر جي دور ۾ [[راجا ٽوڊر مل]] سان لاڳاپيل مالياتي سڌارن تحت زمين جي ماپ، پيداوار جي حساب ۽ محصول جي تشخيص کي وڌيڪ منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
'''دهساله''' نظام ۾ فصلن جي پيداوار ۽ قيمتن جي ڪيترن سالن جي حساب کي محصولي تشخيص لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.
بهرحال، مغل سلطنت جي سڀني علائقن ۾ هڪجهڙو محصولي طريقو رائج نه هو.
مقامي حالتن مطابق نقد محصول، فصل جي حصيداري ۽ ٻين طريقن جو استعمال پڻ ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== واپار ۽ صنعت ===

مغل دور ۾ [[گجرات]]، [[بنگال]]، [[لاهور]]، [[آگرو]]، [[دهلي]]، [[ٺٽو]] ۽ ٻيا شهر واپار ۽ دستڪاريءَ جا اهم مرڪز هئا.
ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪپهه، ريشم ۽ ٻين ڪپڙن جي پيداوار کي وڏي اهميت حاصل هئي.
هندستان مان ڪپڙو، نير، مصالحا ۽ ٻيون شيون ٻاهرين منڊين ڏانهن موڪليون وينديون هيون.
ٻاهرين واپار ۾ فارسي نار، ڳاڙهو سمنڊ، وچ ايشيا ۽ هندي وڏي سمنڊ جا رستا اهم هئا.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== مغل سڪا ===

{{Main|مغل سڪا}}

مغل سلطنت ۾ سون، چاندي ۽ ٽامي جا سڪا جاري ڪيا ويندا هئا.
سون جي سڪي کي عام طور '''مهر'''، چانديءَ جي سڪي کي '''روپيو''' ۽ ٽامي جي سڪي کي '''دام''' چيو ويندو هو.
مغل سڪن تي شهنشاهه جو نالو، لقب ۽ ضرب خاني سان لاڳاپيل معلومات لکيل هوندي هئي.
سڪا سياسي جائز حيثيت ۽ شاهي اقتدار جي علامت پڻ هئا.
شهنشاهن جي دورن موجب سڪن جي خطاطي، عبارت ۽ ڊيزائن ۾ فرق موجود هو.

== مغل سلطنت ۾ سماج ==

مغل سلطنت ۾ مختلف قومن، ٻولين، مذهبي برادرين ۽ سماجي طبقن جا ماڻهو رهندا هئا.
سماجي زندگيءَ ۾ زرعي آبادين، شهرن، واپارين، دستڪارن، مذهبي ادارن، مقامي سردارن ۽ شاهي اشرافيه جو اهم ڪردار هو.
مغل سماج کي صرف شاهي درٻار جي تاريخ تائين محدود ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سلطنت جي معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن ۽ مقامي ادارن سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== شهري زندگي ===

دهلي، آگرو، لاهور، فتح پور سيڪري، احمد آباد، ٺٽو ۽ ٻين شهرن ۾ واپار، دستڪاري، علمي سرگرميون ۽ شاهي يا صوبائي ادارا موجود هئا.
شهري آباديءَ ۾ واپاري، ڪاريگر، مذهبي عالم، فوجي عملدار، مزدور ۽ مختلف پيشاور گروهه شامل هئا.

=== عورتن جي حيثيت ===

مغل دور ۾ عورتن جي سماجي حيثيت خاندان، طبقي، علائقي ۽ اقتصادي حالتن موجب مختلف هئي.
شاهي خاندان جي ڪجهه عورتن سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي معاملن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.
[[گلبدن بيگم]]، [[مريم الزماني]]، [[نورجهان]]، [[جهان آرا بيگم]] ۽ [[زيب النساءِ]] مغل تاريخ جي اهم عورتن مان آهن.
گلبدن بيگم ''همايون نامه'' لکيو، جڏهن ته نورجهان شاهي درٻار جي سياسي معاملن ۾ غير معمولي اثر حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;/&gt;

== مغل سلطنت ۾ مذهب ==

مغل سلطنت ۾ مسلمان، هندو، سک، جين، عيسائي ۽ ٻين مذهبي روايتن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رهندا هئا.
مغل شهنشاهن جون مذهبي پاليسيون هڪجهڙيون نه هيون.
بابر، همايون، اڪبر، جهانگير، شاهجهان ۽ اورنگزيب جي دورن ۾ مذهبي ادارن، محصولن ۽ سياسي لاڳاپن بابت مختلف فيصلا ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== اڪبر جي مذهبي پاليسي ===

{{Main|صلح ڪل|دين الهي}}

اڪبر مذهبي ۽ سياسي رواداريءَ جي هڪ تصور '''صلح ڪل''' کي اهميت ڏني.
هن مختلف مذهبي عالمن سان بحث مباحثا ڪرايا ۽ 1564ع ۾ جزيي کي ختم ڪيو.
اڪبر سان لاڳاپيل '''دين الهي''' محدود درٻاري روحاني ۽ اخلاقي وابستگيءَ جو هڪ تجربو هو.
ان کي مغل سلطنت جو عام رياستي مذهب يا وڏي پيماني تي ڦهليل منظم مذهب سمجهڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== صوفي سلسلا ===

مغل دور ۾ [[چشتي سلسلو]]، [[قادري سلسلو]]، [[نقشبندي سلسلو]] ۽ ٻين صوفي روايتن جو اهم اثر رهيو.
شاهي خاندان ۽ صوفي بزرگن وچ ۾ لاڳاپا مختلف نوعيت جا هئا.
[[شيخ سليم چشتي]]، [[ميان مير]] ۽ [[ملا شاهه بدخشي]] جهڙيون شخصيتون مغل دور جي مذهبي ۽ روحاني تاريخ ۾ اهم مقام رکن ٿيون.
صوفي ادارا تعليم، سماجي رابطن ۽ مذهبي ثقافت جا اهم مرڪز هئا.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

== ٻوليون ۽ ادب ==

مغل سلطنت ۾ [[فارسي ٻولي]] شاهي درٻار، انتظامي دستاويزن ۽ تاريخ نويسيءَ جي اهم ٻولي هئي.
ساڳئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ۾ سنڌي، پنجابي، بنگالي، گجراتي، راجسٿاني، دکني ۽ ٻيون ٻوليون استعمال ٿينديون هيون.
مغل دور ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي، شاعري ۽ ترجمي جي سرگرمين کي سرپرستي حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== فارسي تاريخ نويسي ===

مغل دور ۾ ڪيترائي اهم تاريخي ڪتاب لکيا ويا.

انهن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکن ٿا:

* ''[[بابرنامه]]'' — بابر جون يادگيريون.
* ''[[همايون نامه]]'' — گلبدن بيگم جي تصنيف.
* ''[[اڪبرنامه]]'' — ابوالفضل علامي جي تصنيف.
* ''[[آئين اڪبري]]'' — مغل انتظام ۽ سماج بابت اهم ماخذ.
* ''[[تزڪ جهانگيري]]'' — جهانگير جون يادگيريون.
* ''[[بادشاهه نامه]]'' — شاهجهان جي حڪومت بابت درٻاري تاريخي تصنيفن جو عنوان.
* ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' — يوسف ميرڪ جي سنڌ بابت تاريخي تصنيف.
* ''[[معاصر عالمگيري]]'' — اورنگزيب جي دور بابت تاريخي ماخذ.

انهن ڪتابن ۾ شاهي نقطه نظر، درٻاري روايتن ۽ مصنفن جي سياسي حيثيت جو اثر موجود ٿي سگهي ٿو؛ تنهنڪري انهن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.

=== ترجمي جون سرگرميون ===

اڪبر جي دور ۾ سنسڪرت ۽ ٻين ٻولين جي ڪجهه اهم ڪتابن جا فارسي ترجما ڪرايا ويا.
''[[رزم نامه]]''، جيڪو ''[[مهاڀارت]]'' جو فارسي ترجمو هو، انهيءَ دور جي اهم علمي منصوبن مان هو.
بعد ۾ دارا شڪوه جي سرپرستيءَ ۾ اپنشدن جو فارسي ترجمو ''سرِ اڪبر'' تيار ٿيو.
اهي ترجما مغل دور جي علمي ۽ مذهبي رابطن کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

== مغل مصوري ==

{{Main|مغل مصوري}}

مغل مصوري فارسي، وچ ايشيائي، هندستاني ۽ ڪجهه يورپي فني اثرن جي ميلاپ سان ترقي ڪئي.
همايون جي دور ۾ فارسي مصورن جي سرپرستيءَ کي اهميت ملي.
اڪبر جي دور ۾ شاهي مصوريءَ جا وڏا منصوبا تيار ٿيا.
جهانگير جي دور ۾ قدرتي منظرن، پکين، جانورن ۽ انساني چهرن جي حقيقت نگاريءَ کي خاص اهميت ملي.
شاهجهان جي دور ۾ شاهي تصويرن ۽ درٻاري منظرن ۾ نفاست ۽ رسمي شان وڌيڪ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== مشهور مغل مصور ===

مغل مصوريءَ سان لاڳاپيل اهم نالن ۾ هي مصور شامل آهن:

* [[مير سيد علي]]
* [[عبدالصمد]]
* [[دسونت]]
* [[بساون]]
* [[استاد منصور]]
* [[ابوالحسن]]
* [[بشنداس]]

انهن مصورن ۽ سندن همعصرن مغل دور جي تصويري روايت کي ترقي ڏني.

== مغل فن تعمير ==

{{Main|مغليه طرز تعمير}}

مغل فن تعمير ڏکڻ ايشيا جي تعميراتي تاريخ جو اهم حصو آهي.
ان ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني تعميراتي روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو.
مغل عمارتن ۾ گنبذ، محراب، مينار، باغ، پاڻيءَ جا حوض، خطاطي ۽ هندسي آرائش اهم خصوصيتون آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== اهم تعميراتي يادگارون ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b3c8d7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل دور جون اهم تعميراتي يادگارون'''
! style=&quot;background:#deedf5;&quot; | يادگار
! style=&quot;background:#deedf5;&quot; | هنڌ
! style=&quot;background:#deedf5;&quot; | لاڳاپيل دور
|-
| [[همايون جو مقبرو]]
| دهلي
| اڪبر جي دور ۾ تعمير
|-
| [[فتح پور سيڪري]]
| اتر پرديش
| اڪبر
|-
| [[اڪبر جو مقبرو]]
| سڪندرا، آگرو
| اڪبر ۽ جهانگير جو دور
|-
| [[جهانگير جو مقبرو]]
| لاهور
| شاهجهان جو دور
|-
| [[تاج محل]]
| آگرو
| شاهجهان
|-
| [[لال قلعو، دهلي]]
| دهلي
| شاهجهان
|-
| [[جامع مسجد، دهلي]]
| دهلي
| شاهجهان
|-
| [[شاليمار باغ، لاهور]]
| لاهور
| شاهجهان
|-
| [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]]
| ٺٽو، سنڌ
| شاهجهان
|-
| [[بادشاهي مسجد، لاهور]]
| لاهور
| اورنگزيب
|-
| [[بيبي ڪا مقبرو]]
| اورنگ آباد
| اورنگزيب جو دور
|}

== سنڌ تي مغل سلطنت جا اثر ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

سنڌ مغل سلطنت جي سياسي، انتظامي، معاشي ۽ ثقافتي تاريخ جو اهم حصو رهي.
سورهين صديءَ جي آخر ۾ سنڌ جا مختلف علائقا مغل اقتدار ۾ شامل ٿيا.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز هئا.
سنڌ جي مغل دور کي سمجهڻ لاءِ فارسي تاريخي ماخذن، مقامي روايتن، آثار قديمه ۽ جديد تاريخي تحقيق کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== سنڌ جو انتظامي نظام ===

مغل دور ۾ سنڌ جا مختلف علائقا سرڪارن ۽ پرڳڻن ۾ ورهايل هئا.
مغل عملدارن جي ذميوارين ۾ محصول وصول ڪرڻ، امن امان برقرار رکڻ ۽ شاهي فرمانن تي عمل ڪرائڻ شامل هو.
مقامي سردارن، زميندارن ۽ قبيلن سان مغل حڪومت جا لاڳاپا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙا نه هئا.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي انتظامي مسئلن ۽ مقامي مزاحمت بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;/&gt;

=== سنڌ ۾ فارسي ٻوليءَ جو اثر ===

مغل دور ۾ فارسي ٻولي سرڪاري دستاويزن، تاريخ نويسيءَ ۽ علمي سرگرمين ۾ استعمال ٿيندي هئي.
سنڌ ۾ فارسيءَ جي استعمال مقامي ادبي ۽ علمي روايتن سان رابطا پيدا ڪيا.
سنڌي ٻوليءَ جي پنهنجي ادبي ۽ سماجي روايت پڻ جاري رهي.
فارسي ۽ سنڌي ٻولين وچ ۾ لفظن، اصطلاحن ۽ ادبي موضوعن جي ڏي وٺ ڊگهي تاريخي عمل جو حصو هئي.

=== ٺٽي جو علمي ۽ ثقافتي مقام ===

[[ٺٽو]] مغل دور ۾ سنڌ جي اهم علمي، مذهبي ۽ واپاري مرڪزن مان هو.
شهر ۾ مذهبي عالمن، صوفين، ڪاريگرن ۽ واپارين جون سرگرميون موجود هيون.
ٺٽي جي تاريخي قبرستانن، مسجدن ۽ ٻين عمارتن ۾ مختلف دورن جا تعميراتي اثر نظر اچن ٿا.
[[مڪلي]] جو تاريخي قبرستان سنڌ جي سماجي، سياسي ۽ ثقافتي تاريخ جو اهم ماخذ آهي.

=== شاهجهان مسجد ===

{{Main|شاهجهان مسجد، ٺٽو}}

[[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] سنڌ ۾ مغل دور جي فن تعمير جي اهم يادگارن مان آهي.
مسجد پنهنجي سرن جي تعمير، ڪاشيءَ جي آرائش، محرابن ۽ گنبذن سبب مشهور آهي.
هيءَ عمارت سنڌ جي مقامي تعميراتي روايتن ۽ مغل دور جي فن تعمير جي رابطن کي ظاهر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== سنڌ ۾ مغل اقتدار جو زوال ===

ارڙهين صديءَ ۾ مغل سلطنت جي مرڪزي ڪمزوريءَ سان سنڌ ۾ مقامي سياسي قوتن جي حيثيت وڌي.
[[ڪلهوڙا گهراڻو]] سنڌ جي اهم حڪمران قوت طور اڀريو.
سنڌ ۾ مغل اقتدار جو خاتمو هڪ ڊگهو سياسي عمل هو، جنهن ۾ مقامي خودمختياري، ايران ۽ افغانستان جي اثرن ۽ مغل شهنشاهت جي ڪمزوريءَ جو ڪردار رهيو.
بعد ۾ [[ٽالپر گهراڻو]] سنڌ ۾ اقتدار حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

== مغل شهنشاهن جي فهرست ==

{{Main|مغل شهنشاهن جي فهرست}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #adc6d6;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جا شهنشاهه (1526ع–1857ع)'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | شهنشاهه
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | حڪومت جو عرصو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | اهم تاريخي خصوصيت
|-
| [[بابر]]
| 1526ع–1530ع
| مغل سلطنت جو بنياد
|-
| [[همايون]]
| 1530ع–1540ع
| شير شاهه سوري کان شڪست
|-
| [[شير شاهه سوري]] ۽ سوري حڪمران
| 1540ع–1555ع
| مغل اقتدار ۾ وقفو؛ سوري گهراڻي جي حڪومت
|-
| [[همايون]]
| 1555ع–1556ع
| دهليءَ ۾ مغل اقتدار جي بحالي
|-
| [[اڪبر اعظم]]
| 1556ع–1605ع
| سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي سڌارا
|-
| [[جهانگير]]
| 1605ع–1627ع
| درٻاري ثقافت ۽ مصوريءَ جي ترقي
|-
| [[شاهجهان]]
| 1628ع–1658ع
| تاج محل ۽ شاهي فن تعمير
|-
| [[اورنگزيب عالمگير]]
| 1658ع–1707ع
| دکن ۾ توسيع ۽ ڊگهيون فوجي مهمون
|-
| [[بهادر شاهه پهريون]]
| 1707ع–1712ع
| جانشينيءَ کان پوءِ سياسي استحڪام جي ڪوشش
|-
| [[جهان دار شاهه]]
| 1712ع–1713ع
| مختصر حڪومت
|-
| [[فرخ سير]]
| 1713ع–1719ع
| سيد ڀائرن جو اثر
|-
| [[رفيع الدرجات]]
| 1719ع
| مختصر حڪومت
|-
| [[شاهجهان ٻيون]]
| 1719ع
| مختصر حڪومت
|-
| [[محمد شاهه]]
| 1719ع–1748ع
| نادر شاهه جي ڪاهه
|-
| [[احمد شاهه بهادر]]
| 1748ع–1754ع
| مرڪزي اقتدار جي ڪمزوري
|-
| [[عالمگير ٻيون]]
| 1754ع–1759ع
| درٻاري سياسي مقابلا
|-
| [[شاهجهان ٽيون]]
| 1759ع–1760ع
| تڪراري ۽ مختصر تخت نشيني
|-
| [[شاهه عالم ٻيون]]
| 1759ع–1806ع
| بڪسر جي جنگ ۽ ڪمپنيءَ جو وڌندڙ اثر
|-
| [[اڪبر شاهه ٻيون]]
| 1806ع–1837ع
| علامتي شاهي اقتدار
|-
| [[بهادر شاهه ظفر]]
| 1837ع–1857ع
| آخري مغل شهنشاهه
|}


== مغل سلطنت جو تاريخي ورثو ==

مغل سلطنت ڏکڻ ايشيا جي سياسي، ثقافتي، معاشي ۽ تعميراتي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.
سلطنت جي دور ۾ فارسي تاريخ نويسي، شاهي مصوري، باغباني، فن تعمير ۽ انتظامي ادارن کي ترقي ملي.
مغل دور جا ڪيترائي انتظامي ۽ مالياتي طريقا بعد وارن علائقائي حڪمرانن ۽ برطانوي نوآبادياتي انتظام تي پڻ اثرانداز ٿيا.
دهلي، آگرو، لاهور، فتح پور سيڪري، ٺٽو ۽ ٻين شهرن ۾ موجود مغل دور جون يادگارون اڄ به ڏکڻ ايشيا جي تاريخي ورثي جو اهم حصو آهن.

=== سياسي ورثو ===

مغل سلطنت مختلف علائقائي سياسي قوتن کي هڪ وسيع شاهي نظام سان ڳنڍيو.
انهيءَ نظام ۾ شاهي اقتدار، صوبائي انتظام، مقامي سردارن ۽ منصبدارن وچ ۾ لاڳاپا اهم هئا.
ارڙهين صديءَ ۾ مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ به ڪيترن علائقائي حڪمرانن مغل لقبن، فرمانن ۽ سياسي رسمن کي جائز حيثيت جي علامت طور استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ثقافتي ورثو ===

مغل دور ۾ فارسي، هندستاني ۽ وچ ايشيائي ثقافتي روايتن جي ميلاپ سان نيون فني ۽ ادبي صورتون پيدا ٿيون.
مصوري، خطاطي، باغباني، موسيقي ۽ تعميراتي فن ۾ مغل دور جا اثر اڄ به موجود آهن.
مغل سلطنت جي تاريخ کي رڳو شاهي جنگين ۽ سياسي واقعن تائين محدود ڪرڻ بدران ان جي سماجي، معاشي ۽ ثقافتي تبديلين جي پسمنظر ۾ پڻ ڏسڻ ضروري آهي.

=== سنڌ ۾ تاريخي ورثو ===

سنڌ ۾ مغل دور جي انتظامي تاريخ، فارسي تاريخ نويسي، ٺٽي جي شاهجهان مسجد، مڪليءَ جي تعميراتي روايت ۽ واپاري سرگرمين جا نشان اڄ به تاريخي مطالعي لاءِ اهم آهن.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جهڙا ماخذ سنڌ جي سترهين صديءَ جي سياسي ۽ سماجي تاريخ بابت خاص اهميت رکن ٿا.
سنڌ جي مغل دور جو مطالعو مقامي تاريخ کي ڏکڻ ايشيا جي وسيع سياسي ۽ معاشي تاريخ سان ڳنڍڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.

== پڻ ڏسو ==

* [[هندستان جي تاريخ]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[تيموري سلطنت]]
* [[دهلي سلطنت]]
* [[سوري سلطنت]]
* [[مغل شهنشاهن جي فهرست]]
* [[مغل سلطنت جا صوبا]]
* [[منصبداري نظام]]
* [[مغليه طرز تعمير]]
* [[مغل مصوري]]
* [[سنڌ ۾ مغل دور]]
* [[ڪلهوڙا گهراڻو]]
* [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://www.britannica.com/place/Mughal-dynasty مغل گهراڻو — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]
* [https://www.metmuseum.org/toah/hd/mugh/hd_mugh.htm مغل فن — ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]
* [https://whc.unesco.org/en/list/252/ تاج محل — يونيسڪو عالمي ورثو]
* [https://whc.unesco.org/en/list/232/ لاهور جو قلعو ۽ شاليمار باغ — يونيسڪو]
* [https://whc.unesco.org/en/list/143/ ٺٽي جون تاريخي يادگارون — يونيسڪو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_Empire مغل سلطنت جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:مغل گهراڻو]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:1526ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:1858ع ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:اسلامي سلطنتون]]
[[زمرو:تاريخي سلطنتون]]</text>
      <sha1>kytbr45vlu1spifepgysb09boechpz6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424439</id>
      <parentid>424438</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:59:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="190454" sha1="bhujve9696su2gikdqccod1twjp9p6m" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox former country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = [[اوائلي جديد دور]]
| image_map = Joppen1907India1700a.jpg
| image_map_caption = لڳ ڀڳ 1700ع ۾ مغل سلطنت جي پکيڙ ڏيکاريندڙ تاريخي نقشو
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل 1526ع
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]]
| date_event3 = 5 نومبر 1556ع
| event4 = [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] جي وفات
| date_event4 = 1707ع
| event5 = [[نادر شاهه جو هندستان تي حملو]]
| date_event5 = 1739ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو ۽ [[بهادر شاهه ظفر]] جي جلاوطني
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| p2 = هندستان جون علائقائي رياستون
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي [[بادشاهت]]
| title_leader = [[مغل شهنشاهه|شهنشاهه]]
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[دهلي]]، [[فتح پور سيڪري]] ۽ [[لاهور]] مختلف دورن ۾
| official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] (درباري ۽ انتظامي)
| common_languages = [[چغتائي ٻولي|چغتائي ترڪي]]، [[هندستاني ٻولي|هندستاني]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = [[اسلام]] (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = [[رپيو]]، دام ۽ ٻيا سڪا
| today = [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جا ڪجهه حصا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'')، جنهن کي '''مغليه سلطنت'''، '''تيموري سلطنت''' ۽ '''گورڪاني سلطنت''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڏکڻ ايشيا]] جي هڪ وڏي اوائلي جديد سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 21 اپريل 1526ع تي [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هيءَ سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;&gt;{{cite book
 |last=Stein
 |first=Burton
 |title=A History of India
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |year=2010
 |isbn=9781405195096
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg|thumb|left|200px|[[ظهيرالدين محمد بابر]] جو سترهين صديءَ ۾ تيار ڪيل تصويري خاڪو. بابر مغل سلطنت جو باني هو.]]

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي. تنهن هوندي به 1540ع کان 1555ع تائين اتر هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. 1555ع ۾ [[همايون]] دهليءَ ۾ مغل حڪومت بحال ڪئي. سندس جانشين [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ سلطنت جي انتظامي، فوجي ۽ سياسي بنيادن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين ڏکڻ ايشيا جي وڏين سياسي طاقتن مان هڪ رهي. سترهين صديءَ ۾ سندس علائقائي اثر اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ماٿريءَ کان اوڀر ۾ [[بنگال]] ۽ [[آسام]] جي ڀرپاسي تائين، اتر ۾ [[ڪشمير]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن کان ڏکڻ ۾ [[دکن]] تائين پکڙيل هو. سلطنت جي حدن ۽ سڌي انتظامي اختيار جي نوعيت مختلف دورن ۽ علائقن ۾ بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;/&gt;

[[اورنگزيب عالمگير]] جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. تنهن هوندي به ڊگهيون جنگيون، فوجي خرچ، صوبائي سياسي اختلاف ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا. 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سلطنت جي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

ارڙهين صديءَ ۾ [[مراٺا سلطنت|مراٺن]]، [[سک]] قوتن، خودمختيار صوبائي حڪمرانن ۽ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي عروج مغل شهنشاهن جي حقيقي اقتدار کي محدود ڪيو. 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي حملي پڻ سلطنت کي وڏو سياسي ۽ مالي نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858|هندستان جي حڪومت بابت قانون]] وسيلي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمراني ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪومت شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جا نالا ==

=== تيموري سلطنت ===

بابر ۽ سندس جانشينن جو تعلق [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان هو. انهيءَ سبب مغل شاهي خاندان پنهنجي سياسي مشروعيت لاءِ [[امير تيمور]] جي نسب ۽ حڪمرانيءَ جي روايتن کي اهميت ڏيندو هو. همعصر ۽ بعد وارن فارسي ماخذن ۾ هن گهراڻي ۽ ان جي حڪومت لاءِ تيموري نسبت استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;Avari2013&quot;&gt;{{cite book
 |last=Avari
 |first=Burjor
 |title=Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent
 |publisher=Routledge
 |year=2013
 |isbn=9780415580618
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل شاهي خاندان جي تاريخي سڃاڻپ ۾ وچ ايشيائي ترڪ-منگول روايتون، فارسي درٻاري ثقافت ۽ هندستاني سياسي ۽ سماجي ماحول گڏجي اثرانداز ٿيا. ان ڪري سلطنت کي رڳو هڪ نسلي يا ثقافتي سڃاڻپ تائين محدود ڪرڻ تاريخي لحاظ کان مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2002
 |isbn=9780521522915
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گورڪاني سلطنت ===

مغل حڪمران گهراڻي لاءِ '''گورڪاني''' يا '''گورڪانيان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. ''گورڪان''، منگولي لفظ ''ڪورگان'' (''kürägän'') جي فارسي صورت آهي، جنهن جي معنيٰ '''داماد''' آهي. اهو لقب تيمور جي چنگيزي خاندان سان شاديءَ واري نسبت سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Thackston2&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |editor-last=Thackston
 |editor-first=Wheeler M.
 |title=The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor
 |publisher=Modern Library
 |location=New York
 |year=2002
 |isbn=9780375761379
 |page=xlvi
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گورڪاني نسبت مغل شاهي خاندان جي سياسي سڃاڻپ جو اهم حصو هئي. ان نسبت سان تيموري ۽ چنگيزي حڪمرانيءَ جي روايتن سان لاڳاپو ظاهر ڪيو ويندو هو.

=== مغل يا مغول ===

'''مغل''' لفظ [[منگول]] جي عربي ۽ فارسي صورتن مان نڪتل آهي. يورپي لکتن ۾ مغل حڪمرانن لاءِ ''Mogul'' ۽ ''Mughal'' جهڙا لفظ استعمال ٿيا، جيڪي پوءِ تاريخ نويسيءَ ۾ عام ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Hodgson&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hodgson
 |first=Marshall G. S.
 |title=The Venture of Islam
 |volume=3
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2009
 |isbn=9780226346885
 |page=62
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مغل حڪمران گهراڻي جو نسبي تعلق چنگيزي روايتن سان پڻ هو، پر ان جي درٻاري، ادبي ۽ انتظامي ثقافت تي فارسي ۽ تيموري اثر تمام گهرا هئا.

=== هندستان ۽ سلطنتِ هندستان ===

مغل دور جي سياسي ۽ انتظامي لکتن ۾ '''هندستان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. [[آئينِ اڪبري]] ۽ ٻين فارسي ماخذن ۾ هندستان کي جاگرافيائي، سياسي ۽ انتظامي مفهوم ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Vanina2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Vanina
 |first=Eugenia
 |title=Medieval Indian Mindscapes: Space, Time, Society, Man
 |publisher=Primus Books
 |year=2012
 |isbn=9789380607191
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سياسي اصطلاحن ۾ ''سلطنتِ هندستان''، ''مملڪت'' ۽ ''قلمرو'' جهڙا لفظ پڻ ملن ٿا. خاص طور ارڙهين صديءَ جي سياسي لکتن ۾ ''سلطنتِ هندستان'' جو تصور مرڪزي شهنشاهي اقتدار ۽ مختلف صوبائي حڪومتن جي لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.

=== نالن جو تقابلي جائزو ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a9bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل سلطنت جا تاريخي ۽ رائج نالا'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | ٻولي يا پسمنظر
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي مفهوم
|-
| '''مغل سلطنت'''
| جديد سنڌي ۽ انگريزي تاريخ نويسي
| ڏکڻ ايشيا ۾ تيموري اصل جي حڪمران گهراڻي جي سلطنت
|-
| '''مغليه سلطنت'''
| اردو ۽ سنڌي استعمال
| مغل سلطنت جو متبادل رائج نالو
|-
| '''تيموري سلطنت'''
| شاهي خانداني نسبت
| امير تيمور جي نسل ۽ سياسي ورثي سان لاڳاپو
|-
| '''گورڪاني سلطنت'''
| فارسي ۽ تيموري روايت
| گورڪاني شاهي گهراڻي جي نسبت
|-
| '''سلطنتِ هندستان'''
| فارسي سياسي ۽ انتظامي اصطلاح
| هندستان ۾ شهنشاهي حڪمراني ۽ ان جو قلمرو
|-
| '''Mughal Empire'''
| انگريزي
| جديد عالمي تاريخ نويسيءَ ۾ عام نالو
|}

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

=== بابر جو خانداني ۽ سياسي پسمنظر ===

[[ظهيرالدين محمد بابر]] وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] [[فرغانه]] جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو. پيءُ جي پاسي کان بابر جو تعلق ترڪ بڻيل [[برلاس]] قبيلي سان هو، جڏهن ته ماءُ جي پاسي کان سندس نسب چنگيزي خاندان سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;/&gt;

بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ فرغانه ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. هن سمرقند تي مختلف وقتن تي قبضو ڪيو، پر [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪ قوتن جي عروج سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.

وچ ايشيا ۾ سياسي ۽ فوجي ناڪامين کان پوءِ بابر ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪري اتي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

ڪابل سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. هن اتان افغانستان جي ٻين علائقن، پنجاب ۽ اتر هندستان ڏانهن مهمون منظم ڪيون.

=== هندستان ڏانهن پيشقدمي ===

[[سلطنت دهلي]] جي آخري لوڌي حڪمران [[ابراهيم لوڌي]] جي دور ۾ افغان اميرن ۽ صوبائي سردارن وچ ۾ سياسي اختلاف وڌيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا ۽ ابراهيم لوڌي خلاف سندس مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

انهن رابطن بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا پيدا ڪيا. تنهن هوندي به بابر جي هندستاني مهمن کي رڳو دولت خان جي دعوت جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن، پنجاب بابت اڳوڻن ارادن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

بابر پنهنجي فوج ۾ گھوڙيسوار دستن، بارودي هٿيارن ۽ ميداني توپخاني کي گڏيل حڪمت عمليءَ تحت استعمال ڪيو. وچ ايشيا جي جنگي تجربن سندس فوجي تنظيم ۽ حڪمت عمليءَ تي اثر وڌو.

=== پاڻي پت جي پهرين جنگ (1526ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}}

21 اپريل 1526ع تي بابر جي فوج ۽ ابراهيم لوڌي جي فوج وچ ۾ [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ فيصلائتي جنگ لڳي.

بابر پنهنجي فوجي صف بنديءَ ۾ توپخاني، بندوق بردار دستن، رڪاوٽن ۽ گھوڙيسوار حملي جي حڪمت عملين کي استعمال ڪيو. سندس فوج ۾ عثماني جنگي طريقن کان واقف توپچي پڻ شامل هئا.

ابراهيم لوڌي جي فوج ۾ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گھوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي شامل هئا. بابر جي فوج لوڌي فوج کي شڪست ڏني ۽ ابراهيم لوڌي جنگ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جنگ ۾ بارودي هٿيارن ۽ فوجي تنظيم اهم ڪردار ادا ڪيو. بهرحال، اها دعويٰ ته ابراهيم لوڌي جي فوج بابر کان لازمي طور ڏهه ڀيرا وڏي هئي، يا سندس شڪست جو اڪيلو سبب توپن جي آواز کان هاٿين جو ڀڄڻ هو، احتياط سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ فوجي تعداد ۽ جنگ جي تفصيلن بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر [[دهلي]] ۽ [[آگرو|آگري]] تي قبضو ڪيو. آگرو نئين مغل حڪومت جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== خانوا، چنديري ۽ گهاگهرا جون جنگيون ===

{{Main|خانوا جي جنگ}}

پاڻي پت جي فتح باوجود بابر جي حڪومت کي اتر هندستان جي ٻين طاقتور حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

1527ع ۾ [[ميواڙ]] جي حڪمران [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ ۾ راجپوت اتحاد ۽ بابر جي فوج وچ ۾ [[خانوا جي جنگ]] لڳي. راڻا سانگا اتر هندستان جي اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻن مان هڪ هو.

خانوا جي جنگ ۾ بابر جي فوج راجپوت اتحاد کي شڪست ڏني. ان فتح سان مغل اقتدار کي وڌيڪ استحڪام مليو.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hooja
 |first=Rima
 |title=A History of Rajasthan
 |publisher=Rupa
 |year=2006
 |isbn=9788129115010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1528ع ۾ بابر [[چنديري]] جي مهم هلائي ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ذريعي افغان مخالف قوتن کي شڪست ڏني.

انهن جنگين سان اتر هندستان ۾ مغل اقتدار جي فوجي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ مدد ملي، پر مقامي سردارن ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== بابر جي وفات ۽ جانشيني ===

بابر 26 ڊسمبر 1530ع تي آگري ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.

بابر کي شروعات ۾ آگري ۾ دفنايو ويو هو. بعد ۾ سندس مڙهه ڪابل منتقل ڪيو ويو، جتي [[باغ بابر]] ۾ سندس مقبرو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

بابر جي حڪومت هندستان ۾ رڳو چار سال هلي، پر هن هڪ اهڙي شاهي گهراڻي جو بنياد رکيو جنهن جي سياسي ۽ ثقافتي ورثي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Humayun detail.jpg|thumb|right|200px|[[همايون]] جو تصويري خاڪو، جيڪو سترهين صديءَ جي مغل مصوريءَ سان تعلق رکي ٿو.]]

=== همايون جي ابتدائي حڪومت (1530ع–1540ع) ===

[[نصيرالدين محمد همايون]] 1530ع ۾ پنهنجي والد بابر جي وفات کان پوءِ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

همايون جي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ مغل سلطنت جا انتظامي ۽ فوجي بنياد اڃا مڪمل طور مضبوط نه ٿيا هئا. سندس ڀائرن، خاص طور [[ڪامران مرزا]]، جي سياسي مفادن ۽ مختلف علائقن ۾ افغان قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو '''فريد خان''' هو.

فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت، انتظامي صلاحيت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

{{Main|شير شاهه سوري|چوسا جي جنگ|قنوج جي جنگ}}

1539ع ۾ [[چوسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.

1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي. انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي دهلي ۽ آگري جو اقتدار ڇڏڻو پيو.

شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪري [[سوري سلطنت]] جو بنياد وڌو. اهڙيءَ طرح 1540ع کان 1555ع تائين مغل حڪومت جي تسلسل ۾ سياسي وقفو پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا انتظامي ۽ مالياتي سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.

هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.

زميني محصول جي وصولي، رستن جي حفاظت ۽ فوجي نگرانيءَ کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف انتظامي قدم کنيا ويا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرانڊ ٽرنڪ روڊ ===

{{Main|گرانڊ ٽرنڪ روڊ}}

شير شاهه سوري پنهنجي دور ۾ قديم واپاري ۽ فوجي رستن جي مرمت، توسيع ۽ انتظام تي ڌيان ڏنو.

انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ '''[[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]]''' پڻ شامل هو، جنهن کي سنڌي ۽ اردوءَ ۾ '''جرنيلي سڙڪ''' به چيو ويندو آهي.

هيءُ رستو ڏکڻ ايشيا جي قديم مواصلاتي رستن جي هڪ ڊگهي تاريخ سان لاڳاپيل هو. [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ پڻ اتر هندستان ۾ ڊگها شاهي ۽ واپاري رستا موجود هئا. تنهنڪري گرانڊ ٽرنڪ روڊ کي مڪمل طور شير شاهه سوري جي نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.

شير شاهه جي دور ۾ رستن جي مرمت، سرائن جي تعمير، مسافرن ۽ واپاري قافلن لاءِ سهولتن ۽ ٽپال جي انتظام کي اهميت ڏني وئي. بعد ۾ مغل ۽ برطانوي دورن ۾ انهن رستن کي وڌيڪ ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مشهور اردو صحافي ۽ ليکڪ [[رضا علي عابدي]] پنهنجي سفرنامي '''جرنيلي سڙڪ''' ۾ هن تاريخي رستي سان لاڳاپيل مختلف شهرن، آبادين ۽ تاريخي ماڳن جو ذڪر ڪيو آهي.

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.
همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.
1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.
15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.
همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.
فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== شير شاهه جي وفات ۽ سوري گهراڻي جا اختلاف ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.

سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] تخت نشين ٿيو ۽ 1554ع تائين حڪومت ڪئي.

اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا. مختلف افغان سردارن ۽ شاهي دعويدارن وچ ۾ اقتدار لاءِ تڪرار وڌيا.

انهن اختلافن سبب اتر هندستان ۾ سوري حڪومت جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي (1555ع) ===

همايون سوري گهراڻي جي سياسي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو.

سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني. انهيءَ فتح کان پوءِ همايون دهليءَ ۾ مغل اقتدار بحال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

همايون جي واپسيءَ کي مغل سلطنت جي تاريخ ۾ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان 1540ع کان جاري سوري اقتدار جو وقفو ختم ٿيو.

=== همايون جي وفات (1556ع) ===

همايون پنهنجي ٻيهر حاصل ڪيل سلطنت تي گهڻو عرصو حڪومت نه ڪري سگهيو.

1556ع ۾ هو دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر]] تخت نشين ٿيو. اڪبر جي ننڍي عمر سبب حڪومت جي شروعاتي دور ۾ [[بيرم خان]] سندس سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ بڻيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== بابر کان اڪبر تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جي قيام ۽ بحاليءَ جا اهم واقعا (1483ع–1556ع)'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1483ع
| [[بابر]] جي پيدائش
| تيموري گهراڻي جي مستقبل جي بانيءَ جو جنم
|-
| 1504ع
| بابر جو ڪابل تي قبضو
| ڪابل بابر جي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻيو
|-
| 1526ع
| [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| ابراهيم لوڌي جي شڪست ۽ مغل سلطنت جو بنياد
|-
| 1527ع
| [[خانوا جي جنگ]]
| راڻا سانگا جي اتحاد خلاف بابر جي فتح
|-
| 1528ع
| چنديري جي مهم
| وچ هندستان ۾ مغل فوجي اثر جي واڌ
|-
| 1529ع
| گهاگهرا جي جنگ
| افغان مخالف قوتن خلاف بابر جي ڪاميابي
|-
| 1530ع
| بابر جي وفات
| همايون جي تخت نشيني
|-
| 1539ع
| [[چوسا جي جنگ]]
| شير شاهه سوري جي همايون خلاف فتح
|-
| 1540ع
| [[قنوج جي جنگ]]
| همايون جي شڪست ۽ سوري گهراڻي جو اقتدار
|-
| 1542ع
| [[عمرڪوٽ]] ۾ اڪبر جي پيدائش
| سنڌ ۽ مغل شاهي تاريخ جو اهم گڏيل واقعو
|-
| 1545ع
| شير شاهه سوري جي وفات
| اسلام شاهه سوري جي جانشيني
|-
| 1554ع
| اسلام شاهه سوري جي وفات
| سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا تڪرار
|-
| 1555ع
| همايون جي واپسي
| دهليءَ ۾ مغل اقتدار جي بحالي
|-
| 1556ع
| همايون جي وفات
| اڪبر جي تخت نشيني
|}

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر اعظم}}

[[فائل:Akbar hunting in an enclosure.jpg|thumb|کاٻو|250px|[[اڪبر اعظم]] جي دور جي مغل مصوري، جنهن ۾ شاهي شڪار جو منظر ڏيکاريل آهي.]]

'''جلال الدين محمد اڪبر''' (حڪومت: 1556ع–1605ع) مغل سلطنت جي اهم ۽ اثرائتن حڪمرانن مان هڪ هو. هو [[همايون]] ۽ [[حميده بانو بيگم]] جو پٽ هو، جنهن جي پيدائش 15 آڪٽوبر 1542ع تي [[سنڌ]] جي تاريخي شهر [[عمرڪوٽ]] ۾ ٿي. همايون ان وقت [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ جلاوطنيءَ واري زندگي گذاري رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Ballhatchet
 |first=Kenneth A.
 |title=Akbar
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |url=https://www.britannica.com/biography/Akbar
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1556ع ۾ همايون جي وفات کان پوءِ اڪبر ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو. سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست، فوجي اڳواڻ ۽ انتظامي صلاحڪار طور اهم ڪردار ادا ڪيو. بيرم خان جي مدد سان مغل حڪومت پنهنجي مخالف قوتن خلاف فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون ۽ اتر هندستان ۾ اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي ٻي جنگ (1556ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي ٻي جنگ}}

همايون جي وفات کان پوءِ اتر هندستان ۾ مغل اقتدار ٻيهر خطري ۾ پئجي ويو. سوري دور جي سياسي اختلافن مان فائدو وٺندي [[هيمو]]، جيڪو افغان حڪمران [[عادل شاهه سوري]] جي انتظام ۾ اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو، دهليءَ تي قبضو ڪيو.
5 نومبر 1556ع تي [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ هيمو جي فوج ۽ اڪبر جي فوج وچ ۾ جنگ لڳي. مغل فوج جي قيادت ۾ بيرم خان اهم ڪردار ادا ڪيو.
جنگ دوران هيمو زخمي ٿيو ۽ سندس فوج جي صفن ۾ انتشار پيدا ٿيو. نتيجي ۾ مغل فوج ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ فتح سان اڪبر جي حڪومت لاءِ دهلي ۽ اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪرڻ جا موقعا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
پاڻي پت جي ٻي جنگ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ فيصلائتو واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان همايون جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران کي منهن ڏيڻ ۾ مدد ملي.

=== بيرم خان جي سرپرستي ۽ اڪبر جو ذاتي اقتدار ===

بيرم خان اڪبر جي شروعاتي حڪومت ۾ وڏي سياسي ۽ فوجي اثر جو مالڪ هو. هن مغل اقتدار جي بحاليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر وقت گذرڻ سان شاهي درٻار ۾ سندس اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيا.
1560ع ۾ اڪبر بيرم خان جي سرپرستي ختم ڪري حڪومت جا معاملا پنهنجي هٿ ۾ وٺڻ شروع ڪيا. بيرم خان کي حج تي وڃڻ جي اجازت ڏني وئي، پر سفر دوران 1561ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
بيرم خان جي سرپرستيءَ جي خاتمي کان پوءِ اڪبر شاهي درٻار، فوج ۽ صوبائي انتظام تي پنهنجو سڌو اختيار وڌايو.

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر پنهنجي ڊگهي حڪومت دوران جنگ، سفارتڪاري، سياسي ٺاهه ۽ مقامي حڪمرانن سان اتحاد وسيلي مغل سلطنت جي حدن کي وڏي پيماني تي وڌايو.

سندس دور ۾ [[مالوا]]، [[گجرات]]، [[بنگال]]، [[ڪشمير]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ دکن جي ڪجهه علائقن تي مغل اقتدار قائم ٿيو يا وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

مغل سلطنت جي توسيع هڪ ئي فوجي مهم جو نتيجو نه هئي، پر ڪيترن ڏهاڪن تائين هلندڙ جنگين، انتظامي قدمن ۽ سياسي لاڳاپن جو نتيجو هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5c9d7;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''اڪبر جي دور ۾ اهم فوجي مهمون ۽ علائقائي توسيع'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | اهم واقعو
|-
| 1561ع
| [[مالوا]]
| مغل فوج جي مهم ۽ مالوا تي اقتدار قائم ڪرڻ
|-
| 1562ع کان پوءِ
| [[راجپوتانا]]
| ڪجهه راجپوت حڪمرانن سان سياسي ۽ شاهي اتحاد
|-
| 1568ع
| [[چتوڙڳڙهه]]
| چتوڙ جي قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1569ع
| [[رنٿمبور قلعو]]
| اهم راجپوت قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1572ع–1573ع
| [[گجرات]]
| گجرات جي فتح ۽ مغل انتظام جي توسيع
|-
| 1574ع–1576ع
| [[بهار]] ۽ [[بنگال]]
| افغان مخالف قوتن خلاف فوجي مهمون
|-
| 1585ع–1586ع
| [[ڪشمير]]
| ڪشمير ۾ مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1591ع–1592ع
| [[سنڌ]]
| [[مرزا جاني بيگ]] سان جنگيون ۽ ڏکڻ سنڌ جي مغل اقتدار هيٺ اچڻ
|-
| 1595ع
| [[قنڌار]]
| قنڌار جو مغل اقتدار ۾ اچڻ
|-
| 1595ع–1601ع
| [[دکن]]
| احمدنگر، برار ۽ ٻين دکني علائقن ۾ فوجي مهمون
|}

=== راجپوت رياستن سان لاڳاپا ===

{{Main|مغل-راجپوت لاڳاپا}}

اڪبر جي سياسي حڪمت عمليءَ ۾ [[راجپوت]] حڪمرانن سان لاڳاپا خاص اهميت رکندا هئا. [[راجپوتانا]]، جيڪو گهڻو ڪري موجوده [[راجسٿان]] سان لاڳاپيل آهي، ڪيترين ننڍين ۽ وڏين رياستن تي مشتمل هو.
اڪبر انهن رياستن سان مختلف طريقن سان لاڳاپا قائم ڪيا. ڪجهه حڪمرانن سان شاهي شاديون، سياسي معاهدا ۽ فوجي اتحاد ڪيا ويا، جڏهن ته ٻين خلاف فوجي مهمون هلايون ويون.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;
[[آمير]] جي ڪڇواها راجپوت خاندان سان مغلن جا لاڳاپا خاص طور اهم هئا. انهيءَ خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۽ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي پهتا.
اڪبر جي زالن مان هڪ، جيڪا بعد جي تاريخي روايتن ۾ [[مريم الزماني]] جي نالي سان مشهور آهي، آمير جي راجپوت حڪمران خاندان سان تعلق رکندي هئي. سندس پٽ شهزادو سليم پوءِ [[جهانگير]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مغل-راجپوت اتحاد سبب راجپوت اميرن کي مغل انتظام ۽ فوج ۾ اهم مقام مليو. ان سان گڏ مغل درٻار جي ثقافت، مصوري، لباس ۽ فن تعمير ۾ مختلف مقامي روايتن جو اثر وڌيو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;&gt;{{cite book
 |last=Eaton
 |first=Richard M.
 |title=India in the Persianate Age: 1000–1765
 |publisher=University of California Press
 |year=2019
 |isbn=9780520325128
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به سموريون راجپوت رياستون مغل اقتدار جون حامي نه بڻيون. [[ميواڙ]] جي حڪمران [[مهارانا پرتاپ]] اڪبر جي سياسي بالادستي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.
1576ع ۾ [[هلدي گهاٽي جي جنگ]] مغل فوج ۽ مهارانا پرتاپ جي فوج وچ ۾ لڳي. مغل فوج جي قيادت [[راجا مان سنگهه]] ڪئي. جنگ ۾ مغل فوج ميدان تي غالب رهي، پر مهارانا پرتاپ جي مزاحمت ختم نه ٿي ۽ ميواڙ ۾ جدوجهد جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;

=== جاٽ ۽ ٻين مقامي گروهن سان لاڳاپا ===

مغل سلطنت جي استحڪام ۾ مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، واپاري برادرين ۽ فوجي گروهن سان لاڳاپن جو پڻ اهم ڪردار هو.
[[پنجاب]] ۽ اتر هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ [[جاٽ]] زميندار ۽ قبيلائي گروهه مغل انتظام سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکندا هئا. ڪجهه مقامي سردارن کي جاگيرون ۽ انتظامي ذميواريون مليون، جڏهن ته ٻين گروهن سان محصول، زمين ۽ سياسي اختيارن بابت تڪرار پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
ڪجهه نوآبادياتي دور جي قبيلائي لکتن ۾ ''اڪبري جاٽ''، ''جهانگيري جاٽ'' ۽ ٻين نالن سان مقامي سماجي درجن جو ذڪر ملي ٿو. اهڙن نالن کي سموري جاٽ برادريءَ جي هڪجهڙي تاريخي حيثيت جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاص علائقائي ۽ سماجي روايتن سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Ibbetson1990&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ibbetson
 |first=Denzil
 |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province
 |publisher=Asian Educational Services
 |year=1990
 |isbn=9788120605053
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انتظامي نظام جي تنظيم ===

اڪبر مغل سلطنت جي مرڪزي ۽ صوبائي انتظام کي وڌيڪ منظم ڪيو. سندس دور ۾ فوجي خدمت، درٻاري عهدا، محصول جي وصولي ۽ صوبائي حڪمرانيءَ لاءِ نسبتاً منظم ضابطا اختيار ڪيا ويا.
[[ابوالفضل علامي]] جي تصنيف ''[[آئينِ اڪبري]]'' اڪبر جي انتظامي نظام بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل انتظام ۾ شهنشاهه مرڪزي اقتدار جو سرچشمو هو. صوبن ۾ شاهي نمائندا، فوجي عملدار، محصول گڏ ڪندڙ ۽ عدالتي اختيار رکندڙ اهلڪار مقرر ڪيا ويندا هئا.

=== منصبداري نظام ===

{{Main|منصبداري نظام}}

اڪبر جي دور ۾ '''منصبداري نظام''' کي وڌيڪ منظم صورت ڏني وئي. ''منصب'' مان مراد سرڪاري درجو يا عهدو هو.
منصبدارن کي سندن درجي مطابق فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون وينديون هيون. منصب جو درجو عهديدار جي درٻاري حيثيت، پگهار ۽ فوجي ذميوارين سان لاڳاپيل هوندو هو.
مغل منصبداري نظام ۾ بعد ۾ '''ذات''' ۽ '''سوار''' جا درجا نمايان ٿيا. ''ذات'' عهديدار جي ذاتي درجي ۽ حيثيت کي ظاهر ڪندو هو، جڏهن ته ''سوار'' گھوڙيسوار فوج سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ وظيفن جي حساب ۾ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
منصبداري نظام جو مقصد مختلف نسلي، مذهبي ۽ علائقائي پسمنظر رکندڙ اميرن کي شاهي خدمت جي هڪ گڏيل انتظامي ڍانچي ۾ شامل ڪرڻ هو.

=== صوبائي انتظام ===

مغل سلطنت کي وڏن انتظامي صوبن ۾ ورهايو ويو، جن کي '''صوبا''' سڏيو ويندو هو.
هر صوبي ۾ شاهي انتظام لاءِ مختلف عملدار مقرر ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ '''صوبيدار'''، '''ديوان'''، '''بخشي'''، '''قاضي''' ۽ ٻيا اهلڪار شامل هئا.
صوبيدار عام طور سياسي ۽ فوجي انتظام سان لاڳاپيل هوندو هو، جڏهن ته ديوان مالياتي انتظام ۽ محصول جي نگراني ڪندو هو.
صوبن جي اندر '''سرڪار''' ۽ '''پرڳڻو''' جهڙا ننڍا انتظامي يونٽ موجود هئا. مختلف دورن ۾ انهن يونٽن جون حدون ۽ انتظامي حيثيت بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== مالياتي ۽ زميني محصول جا سڌارا ===

اڪبر جي دور ۾ زمين جي پيداوار ۽ محصول جي تعين کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ سڌارا ڪيا ويا.
انهن سڌارن سان [[راجا ٽوڊر مل]] جو نالو خاص طور ڳنڍيل آهي. زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار، اگهن ۽ گذريل سالن جي حسابن کي محصول جي تعين ۾ اهميت ڏني وئي.
'''دهسالا''' نظام تحت ڪيترن علائقن ۾ پيداوار ۽ اگهن جي ڏهن سالن جي حسابن مان اوسط ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
بهرحال، اهو نظام سموري سلطنت ۾ هڪجهڙي صورت ۾ لاڳو نه هو. مختلف علائقن ۾ محصول جي وصوليءَ جا طريقا زميني حالتن، فصلن ۽ مقامي روايتن مطابق بدلجندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== واپار ۽ معاشي سرگرميون ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جي سياسي استحڪام ۽ وڏين منڊين جي گڏجڻ سبب واپار ۽ شهري معاشي سرگرمين کي هٿي ملي.
[[آگرو]]، [[لاهور]]، [[دهلي]]، [[احمد آباد]] ۽ [[فتح پور سيڪري]] جهڙا شهر اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هئا.
سلطنت جي مختلف علائقن مان ڪپهه، ڪپڙو، اناج، مصالحا، ڌاتوءَ جون شيون ۽ ٻيو سامان واپار ذريعي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچندو هو.
سمنڊ رستي واپار ۾ [[گجرات]] ۽ [[بنگال]] جي بندرگاهن جو خاص ڪردار هو. مغل دور ۾ ڏکڻ ايشيا جا واپاري نيٽ ورڪ [[هندي سمنڊ]] جي ٻين علائقن سان پڻ ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== مذهبي پاليسي ۽ رواداري ===

اڪبر جي دور جي مذهبي پاليسي مغل تاريخ جو اهم موضوع آهي.
هن مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا. 1563ع ۾ هندو زيارتين تي لاڳو زيارت محصول ۽ 1564ع ۾ غير مسلم رعيت تي لاڳو [[جزيه]] ختم ڪرڻ سندس اهم قدمن مان هئا.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
اڪبر جي درٻار ۾ مسلمان، هندو، جين، عيسائي ۽ زرتشتي مذهبي عالمن ۽ مفڪرن سان بحث مباحثا ٿيندا هئا.
[[فتح پور سيڪري]] ۾ قائم ڪيل '''عبادت خانو''' اهڙن بحثن جو اهم مرڪز هو.
اڪبر جي مذهبي سوچ ۾ مختلف عقيدن کي سمجهڻ ۽ حڪمرانيءَ ۾ مذهبي فرقن کان مٿانهين سياسي وفاداري پيدا ڪرڻ جون ڪوششون نمايان هيون.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صلح ڪل ===

اڪبر جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل '''صلح ڪل''' جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي گروهن سان وسيع سياسي هم آهنگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.
هن تصور تحت حڪمران لاءِ رعايا سان انصاف، امن ۽ مختلف عقيدن سان لاڳاپيل ماڻهن کي انتظام ۾ شامل ڪرڻ کي اهميت ڏني وئي.
مغل درٻار ۾ ڪيترن هندو ۽ راجپوت اميرن کي اعليٰ فوجي ۽ انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو ويو.
تنهن هوندي به اڪبر جي پاليسيءَ کي جديد معنائن ۾ مڪمل سيڪيولر رياست جي قيام جي برابر سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جو سياسي ۽ مذهبي ماحول جديد قومي رياستن کان مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== دين الاهي يا توحيد الاهي ===

{{Main|دين الاهي}}

اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي تجربن سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.
1582ع جي لڳ ڀڳ اڪبر جي درٻار ۾ هڪ محدود روحاني ۽ اخلاقي سلسلي جو تصور اڀريو، جنهن ۾ شهنشاهه سان ذاتي وفاداري ۽ مخصوص اخلاقي اصولن کي اهميت ڏني وئي.
هن سلسلي ۾ شامل ماڻهن جو تعداد محدود هو. اهو عام رعيت لاءِ لازمي مذهب نه بڻيو ۽ نه ئي ان کي سموري مغل سلطنت جو سرڪاري مذهب قرار ڏئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== ادب، مصوري ۽ علم جي سرپرستي ===

اڪبر جي دور ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي، مصوري ۽ علمي ترجمن کي وڏي سرپرستي ملي.
[[ابوالفضل علامي]] اڪبر جي درٻار جو اهم عالم ۽ مؤرخ هو. سندس تصنيفون '''[[اڪبرنامو]]''' ۽ '''[[آئينِ اڪبري]]''' مغل سلطنت جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي تاريخ جا اهم ماخذ آهن.
اڪبر جي دور ۾ سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي ڪجهه اهم ڪتابن جا فارسي ترجما پڻ ڪرايا ويا.
انهن ترجمن مان '''رزم نامو'''، يعني [[مهاڀارت]] جو فارسي ترجمو، خاص اهميت رکي ٿو.
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني روايتن جو ميلاپ وڌيڪ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 27 آڪٽوبر 1605ع تي وفات ڪئي. کيس آگري جي ڀرپاسي [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ شهزادو سليم '''نورالدين محمد جهانگير''' جي لقب سان تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;


== جهانگير جو دور (1605ع–1627ع) ==

{{Main|جهانگير}}

[[نورالدين محمد جهانگير]] (30 آگسٽ 1569ع – 28 آڪٽوبر 1627ع) مغل سلطنت جو چوٿون شهنشاهه هو، جنهن 1605ع کان 1627ع تائين حڪومت ڪئي. سندس پيدائشي نالو '''سليم''' هو. هو [[اڪبر اعظم]] ۽ سندس راجپوت زال [[مريم الزماني]] جو پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Mohammada&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohammada
 |first=Malika
 |title=The Foundations of the Composite Culture in India
 |publisher=Aakar Books
 |year=2007
 |isbn=9788189833183
 |page=300
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilbert2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Gilbert
 |first=Marc Jason
 |title=South Asia in World History
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2017
 |isbn=9780199760343
 |page=79
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جهانگير جو دور مغل سلطنت جي سياسي تسلسل، درٻاري ثقافت، مصوري، سفارتي لاڳاپن ۽ شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد جي لحاظ کان اهم هو. سندس حڪومت گهڻي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل انتظامي نظام تي ٻڌل رهي، جيتوڻيڪ شاهي خاندان جي اندروني اختلافن ۽ درٻاري اميرن جي وڌندڙ اثر سبب نوان سياسي مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ===

شهزادي سليم جي پيدائش 1569ع ۾ [[فتح پور سيڪري]] جي ڀرپاسي ٿي. سندس نالو مشهور [[چشتي سلسلو|چشتي]] صوفي بزرگ [[شيخ سليم چشتي]] جي نسبت سان رکيو ويو.
مغل روايتن موجب اڪبر پنهنجي اولاد جي خواهش سان صوفي بزرگن کان دعائون گهرندو هو. شيخ سليم چشتي سان اڪبر جا لاڳاپا انهيءَ پسمنظر ۾ خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;
شهزادي سليم کي شاهي خاندان جي روايت مطابق تعليم ۽ فوجي تربيت ڏني وئي. سندس تربيت ۾ فارسي ادب، تاريخ، انتظامي معاملن ۽ فوجي مهارتن کي اهميت حاصل هئي.
شهزادي جي حيثيت ۾ سليم کي مختلف انتظامي ۽ فوجي ذميواريون مليون، پر سندس پيءُ اڪبر سان سياسي اختلاف پڻ پيدا ٿيا.

=== اڪبر ۽ شهزادي سليم جا اختلاف ===

اڪبر جي حڪومت جي پوئين دور ۾ شهزادي سليم ۽ شاهي درٻار جي ڪجهه طاقتور اميرن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
سليم پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ الڳ درٻاري حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهيءَ صورتحال سبب اڪبر جي جانشينيءَ جو سوال پيچيده ٿي ويو.
مغل تاريخي روايتن ۾ [[ابوالفضل علامي]] جي قتل کي پڻ شهزادي سليم سان ڳنڍيو ويو آهي. 1602ع ۾ ابوالفضل کي [[بير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن قتل ڪيو. ڪيترن تاريخي ماخذن موجب انهيءَ ڪارروائيءَ ۾ سليم جو ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
انهيءَ واقعي اڪبر ۽ سليم جي لاڳاپن کي وڌيڪ متاثر ڪيو.

=== تخت نشيني (1605ع) ===

27 آڪٽوبر 1605ع تي اڪبر جي وفات کان پوءِ شهزادو سليم مغل تخت تي ويٺو.
هن '''نورالدين محمد جهانگير''' جو شاهي لقب اختيار ڪيو. ''جهانگير'' جي معنيٰ دنيا کي فتح ڪندڙ آهي.
جهانگير تخت تي ويهڻ کان پوءِ پنهنجي حڪومت جي جائز حيثيت مضبوط ڪرڻ، درٻاري اميرن جي وفاداري حاصل ڪرڻ ۽ سلطنت جي انتظامي تسلسل کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== جهانگير جو انتظامي نظام ===

جهانگير جي دور ۾ مغل سلطنت جو انتظام وڏي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل بنيادن تي هلندو رهيو.
[[منصبداري نظام]]، صوبائي انتظام، زميني محصول جي وصولي ۽ شاهي درٻار جي عهديدارن جو نظام برقرار رهيو.
جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ انصاف، حڪمراني، شاهي فرمانن ۽ درٻاري معاملن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.
سندس حڪومت سان منسوب مشهور '''زنجيرِ عدل''' يا انصاف جي زنجير جو ذڪر پڻ ملي ٿو. روايت موجب شاهي محل جي ڀرسان اهڙي زنجير لڳائي وئي هئي، جنهن وسيلي رعيت شهنشاهه تائين پنهنجي شڪايت پهچائي سگهي ٿي.
انهيءَ انتظام جي عملي استعمال ۽ اثر بابت معاصر بيانن کي احتياط سان پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== خسرو مرزا جي بغاوت (1606ع) ===

{{Main|خسرو مرزا}}

1606ع ۾ جهانگير جي پٽ [[خسرو مرزا]] پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي.
خسرو شاهي خاندان اندر جانشينيءَ جي هڪ اهم دعويدار طور اڀريو هو. اڪبر جي آخري سالن دوران ڪجهه درٻاري اميرن سندس حمايت ڪئي هئي.
جهانگير جي تخت نشينيءَ کان پوءِ خسرو پنجاب ڏانهن روانو ٿيو ۽ پنهنجي حامين کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بهرحال، مغل فوج سندس بغاوت کي شڪست ڏني ۽ خسرو کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;
بغاوت جي ناڪاميءَ کان پوءِ خسرو ۽ سندس ڪيترن حامين کي سخت سزائون ڏنيون ويون.
خسرو کي انڌو ڪرڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن، پر سزا جي نوعيت، ان جي مڪمل ٿيڻ ۽ پوءِ ٿيل علاج بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن.
خسرو جي بغاوت جهانگير جي حڪومت جي شروعاتي دور جو هڪ اهم سياسي بحران هو.

=== گرو ارجن ديو ۽ مغل-سک لاڳاپا ===

{{Main|گرو ارجن ديو}}

[[گرو ارجن ديو]] سک مذهب جو پنجون گرو هو. جهانگير جي دور ۾ سندس موت مغل سلطنت ۽ سک برادريءَ جي لاڳاپن جو هڪ اهم واقعو بڻيو.
1606ع ۾ خسرو مرزا جي بغاوت کان پوءِ گرو ارجن ديو تي باغي شهزادي جي مدد ڪرڻ جو الزام لڳايو ويو.
جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ گرو ارجن بابت مذهبي ۽ سياسي خدشن جو ذڪر ڪيو آهي.
گرو ارجن کي گرفتار ڪيو ويو ۽ 1606ع ۾ لاهور ۾ سندس موت ٿيو. سک روايت ۾ هن واقعي کي شهادت طور ياد ڪيو ويندو آهي.
واقعي جي تفصيلن، مذهبي ۽ سياسي سببن ۽ سزا جي نوعيت بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BBCSikhs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Origins of Sikhism
 |website=BBC Religions
 |date=30 September 2009
 |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/history/history_1.shtml
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
گرو ارجن جي موت کان پوءِ سک برادريءَ جي سياسي ۽ فوجي تنظيم ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.
سندس جانشين [[گرو هرگوبند]] جي دور ۾ سک برادريءَ جي دفاعي ۽ عسڪري سرگرمين کي وڌيڪ اهميت ملي.

=== مذهبي پاليسي ===

جهانگير جي مذهبي پاليسيءَ ۾ اڪبر جي دور جي ڪيترن انتظامي روايتن جو تسلسل نظر اچي ٿو، پر سندس ذاتي مذهبي اظهار ۽ ڪجهه سياسي فيصلن ۾ فرق پڻ موجود هو.
جهانگير اسلامي عالمن، صوفين ۽ مذهبي ادارن سان لاڳاپا برقرار رکيا.
هن مذهبي عالمن ۽ روحاني شخصيتن کي '''مددِ معاش''' جي صورت ۾ زمين يا زميني آمدنيءَ جون عطائون ڏنيون.
''مددِ معاش'' مان مراد اهڙي عطا هئي، جيڪا عام طور مذهبي، علمي يا خيراتي مقصدن سان لاڳاپيل شخصيتن کي ڏني ويندي هئي.
مؤرخ [[منيس ڊي فاروقي]] موجب جهانگير جي دور ۾ اهڙين عطائن کي خاص اهميت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Faruqui
 |first=Munis D.
 |title=The Princes of the Mughal Empire, 1504–1719
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2012
 |isbn=9781107022171
 |pages=268–269
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جهانگير جي حڪومت کي صرف مذهبي رواداري يا صرف مذهبي سختيءَ جي هڪ ئي وصف سان بيان ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس مختلف فيصلا سياسي حالتن، مقامي تڪرارن ۽ درٻاري ضرورتن سان پڻ لاڳاپيل هئا.

=== نورجهان سان شادي ===

{{Main|نورجهان}}

[[نورجهان]] مغل تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين شاهي عورتن مان هڪ هئي.
سندس اصل نالو '''مهرالنساء''' هو. هوءَ فارسي پسمنظر رکندڙ خاندان سان تعلق رکندي هئي.
1611ع ۾ جهانگير مهرالنساء سان شادي ڪئي. شاديءَ کان پوءِ هوءَ شاهي درٻار ۾ وڌندڙ سياسي ۽ ثقافتي اثر جي مالڪ بڻجي وئي.
هن کي پهرين '''نور محل''' ۽ پوءِ '''نورجهان''' جا لقب مليا.
نورجهان جي خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۾ اهم عهدن تي پهتا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;/&gt;

=== نورجهان جو سياسي ڪردار ===

نورجهان رڳو شهنشاهه جي زال نه هئي، پر مغل درٻار جي سياسي فيصلن تي پڻ سندس نمايان اثر هو.
جهانگير جي حڪومت جي پوئين دور ۾ نورجهان، سندس پيءُ [[اعتماد الدوله]]، سندس ڀاءُ [[آصف خان]] ۽ ٻين درٻاري اميرن وچ ۾ سياسي اتحاد ۽ مقابلا پيدا ٿيا.
نورجهان جي نالي سان سڪا جاري ٿيڻ ۽ شاهي فرمانن ۾ سندس نالي ۽ مهر جي استعمال جا مثال سندس غير معمولي سياسي حيثيت ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Ruby
 |title=Domesticity and Power in the Early Mughal World
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2005
 |isbn=9780521850223
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه تاريخي بيانن ۾ جهانگير جي بيمارين ۽ ذاتي عادتن سبب حڪومت جي معاملن ۾ نورجهان جي وڌندڙ مداخلت جو ذڪر ملي ٿو.
بهرحال، نورجهان جي سياسي اثر کي جهانگير جي مڪمل بي اختياريءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي.
شهنشاهه، شاهي خاندان ۽ درٻاري اميرن وچ ۾ اقتدار جا لاڳاپا وقت سان بدلجندا رهيا.

=== جهانگير جون ذاتي عادتون ===

جهانگير جي يادگيرين ۽ بعد جي تاريخي لکتن ۾ سندس شراب نوشي ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت بيان موجود آهن.
ڪجهه مؤرخن سندس ذاتي عادتن کي حڪومت جي پوئين دور جي سياسي حالتن سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;Berndl2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Berndl
 |first=Klaus
 |title=National Geographic Visual History of the World
 |publisher=National Geographic Society
 |year=2005
 |isbn=9780792236955
 |pages=318–320
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بهرحال، جهانگير جي سموري حڪومت کي ذاتي عادتن جي بنياد تي ناڪام قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.
سندس دور ۾ مغل انتظامي نظام برقرار رهيو، درٻاري مصوريءَ کي ترقي ملي ۽ ڪيترن علائقن ۾ سياسي اقتدار جاري رهيو.

=== جهانگير ۽ شهزادو خرم ===

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جو پٽ [[شهزادو خرم]]، جيڪو پوءِ [[شاهجهان]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو، سندس دور جو اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو.
خرم کي مختلف فوجي مهمن ۾ ذميواريون ڏنيون ويون.
دکن ۽ راجپوت رياستن سان لاڳاپيل معاملن ۾ سندس ڪردار اهم رهيو.
وقت گذرڻ سان شاهي جانشينيءَ جي سوال تي خرم ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور گروهن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
1622ع ۾ خرم جهانگير خلاف بغاوت ڪئي. اها بغاوت ڪيترن سالن تائين مختلف صورتن ۾ جاري رهي.
آخرڪار خرم کي شاهي اقتدار سان ٺاهه ڪرڻو پيو، پر جانشينيءَ جو سوال جهانگير جي وفات تائين اهم سياسي مسئلو رهيو.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;/&gt;

=== قنڌار ۽ صفوي سلطنت ===

{{Main|مغل-صفوي لاڳاپا}}

[[قنڌار]] مغل سلطنت ۽ [[صفوي سلطنت]] وچ ۾ هڪ اهم سرحدي ۽ واپاري مرڪز هو.
هي شهر وچ ايشيا، ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکندو هو.
جهانگير جي دور ۾ قنڌار تي مغل ۽ صفوي دعوائن سبب سياسي ڇڪتاڻ جاري رهي.
1622ع ۾ صفوي شهنشاهه [[شاهه عباس اول]] جي فوجن قنڌار تي قبضو ڪيو.

قنڌار جو وڃائجي وڃڻ مغل سلطنت لاءِ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي نقصان هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ميواڙ سان سياسي ٺاهه ===

اڪبر جي دور ۾ [[ميواڙ]] جي راجپوت حڪمرانن مغل اقتدار خلاف ڊگهي مزاحمت ڪئي هئي.
جهانگير جي دور ۾ پڻ ميواڙ سان فوجي ۽ سياسي معاملا جاري رهيا.
1615ع ۾ [[راڻا امر سنگهه اول]] ۽ مغل درٻار وچ ۾ سياسي ٺاهه ٿيو.
ان ٺاهه سان ميواڙ ۽ مغل سلطنت جي لاڳاپن ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.
ميواڙ جي حڪمران خاندان پنهنجي علائقائي حيثيت برقرار رکندي مغل بالادستيءَ سان لاڳاپيل ڪجهه سياسي شرط قبول ڪيا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ مغل مصوري ===

جهانگير کي مصوري ۽ قدرتي دنيا جي مطالعي ۾ خاص دلچسپي هئي.
سندس دور ۾ مغل مصوريءَ ۾ انساني چهرن، پکين، جانورن، گلن ۽ قدرتي منظرن جي تصويرڪشيءَ کي وڌيڪ اهميت ملي.
مغل مصورن ۾ [[استاد منصور]]، [[ابوالحسن]] ۽ [[بشنداس]] جهڙا نالا خاص اهميت رکن ٿا.
جهانگير جي سرپرستيءَ ۾ تصويرن جي تفصيلي مشاهدي، رنگن جي نفاست ۽ حقيقت نگاريءَ کي ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، هندستاني ۽ يورپي فني روايتن جا اثر پڻ نظر اچن ٿا.

=== جهانگيرنامو ===

{{Main|تزڪ جهانگيري}}

'''[[تزڪ جهانگيري]]''' يا '''جهانگيرنامو''' جهانگير سان منسوب شاهي يادگيرين جو اهم مجموعو آهي.
هن ڪتاب ۾ شهنشاهه پنهنجي حڪومت، درٻاري معاملن، فوجي مهمن، مذهبي شخصيتن، قدرتي دنيا ۽ ذاتي تجربن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.
جهانگيرنامو مغل سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.
بهرحال، ٻين شاهي يادگيرين وانگر هن ڪتاب ۾ به شهنشاهه جي پنهنجي نقطه نظر کي اهميت حاصل آهي، تنهنڪري ان جي بيانن جو ٻين معاصر ماخذن سان تقابلي مطالعو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يورپي سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا ===

جهانگير جي دور ۾ مغل درٻار جا يورپي واپارين ۽ سفيرن سان لاڳاپا وڌيا.
[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا نمائندا هندستان ۾ واپاري سهولتون حاصل ڪرڻ لاءِ مغل درٻار سان رابطا قائم ڪندا هئا.
انگريز سفير [[ٿامس رو]] 1615ع ۾ جهانگير جي درٻار ۾ پهتو ۽ 1619ع تائين هندستان ۾ رهيو.
رو جي سفارتي مهم جو مقصد ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ واپاري موقعا ۽ شاهي سرپرستي حاصل ڪرڻ هو.
سندس سفرناما ۽ سفارتي لکڻيون مغل درٻار بابت يورپي نقطه نظر جا اهم تاريخي ماخذ آهن.&lt;ref name=&quot;Roe1926&quot;&gt;{{cite book
 |author=Roe, Thomas
 |editor-last=Foster
 |editor-first=William
 |title=The Embassy of Sir Thomas Roe to India, 1615–1619
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1926
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انارڪليءَ جي روايت ===

{{Main|انارڪلي}}

[[انارڪلي]] جو مشهور قصو شهزادي سليم جي ابتدائي زندگيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي.
عوامي ۽ ادبي روايت موجب انارڪلي هڪ حسين عورت هئي، جنهن سان شهزادي سليم کي محبت ٿي وئي.
روايت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي ته اڪبر انهيءَ لاڳاپي تي ناراض ٿيو ۽ انارڪليءَ کي سخت سزا ڏني وئي.
ڪجهه مشهور روايتن ۾ انارڪليءَ کي زنده ڀت ۾ چونڊائڻ جو قصو پڻ شامل آهي.
بهرحال، انهيءَ واقعي جي تفصيلن جي معتبر معاصر مغل تاريخي ماخذن مان قطعي تصديق نٿي ٿئي.
انارڪليءَ جو قصو ادب، ناٽڪ، فلم ۽ عوامي ثقافت ۾ تمام گهڻو مشهور ٿيو، پر ان کي ثابت ٿيل تاريخي واقعي بدران مشهور روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي.
[[لاهور]] ۾ انارڪليءَ سان منسوب مقبرو پڻ موجود آهي، جنهن جي تاريخي سڃاڻپ بابت مختلف رايا آهن.

=== جهانگير جي وفات ===

جهانگير 28 آڪٽوبر 1627ع تي ڪشمير کان واپسيءَ دوران وفات ڪئي.
سندس وفات کان پوءِ شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.
نورجهان جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جڏهن ته [[آصف خان]] ۽ ٻين اميرن شهزادي خرم جي حمايت ڪئي.
آخرڪار شهزادو خرم ڪامياب ٿيو ۽ 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
جهانگير جو مڙهه لاهور آندو ويو ۽ [[شاهدره]] ۾ دفنايو ويو.
سندس مقبرو مغل دور جي اهم تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن مان آهي.

=== جهانگير جي دور جو تاريخي جائزو ===

جهانگير جي حڪومت مغل سلطنت جي سياسي تسلسل ۽ ثقافتي ترقيءَ جو اهم دور هئي.
هن اڪبر جي انتظامي نظام کي وڏي حد تائين برقرار رکيو، جڏهن ته شاهي خاندان جي اندروني اختلافن، خسرو جي بغاوت، شهزادي خرم جي مخالفت ۽ قنڌار جي نقصان جهڙا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.
نورجهان جي سياسي اثر، شاهي مصوريءَ جي ترقي، يورپي سفارتي لاڳاپن ۽ مذهبي برادرين سان مختلف نوعيت جي معاملن سبب جهانگير جو دور مغل تاريخ ۾ الڳ اهميت رکي ٿو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac3d4;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''جهانگير جي دور جا اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1605ع
| جهانگير جي تخت نشيني
| اڪبر کان پوءِ مغل اقتدار جو تسلسل
|-
| 1606ع
| خسرو مرزا جي بغاوت
| شاهي جانشينيءَ جو بحران
|-
| 1606ع
| گرو ارجن ديو جي موت
| مغل-سک لاڳاپن ۾ اهم موڙ
|-
| 1611ع
| نورجهان سان شادي
| شاهي درٻار ۾ نورجهان جي سياسي اثر جي شروعات
|-
| 1615ع
| ميواڙ سان سياسي ٺاهه
| مغل-راجپوت لاڳاپن ۾ نئون مرحلو
|-
| 1615ع–1619ع
| ٿامس رو جي سفارتي مهم
| انگريز واپارين ۽ مغل درٻار جا لاڳاپا
|-
| 1622ع
| قنڌار جو صفوي قبضي ۾ وڃڻ
| مغل-صفوي سرحدي سياست ۾ اهم تبديلي
|-
| 1622ع–1625ع
| شهزادي خرم جي بغاوت
| شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد
|-
| 1627ع
| جهانگير جي وفات
| شاهجهان جي تخت نشينيءَ لاءِ رستو هموار ٿيڻ
|}


== شاهجهان جو دور (1628ع–1658ع) ==

{{Main|شاهجهان}}

'''شهاب الدين محمد شاهجهان''' (5 جنوري 1592ع – 22 جنوري 1666ع) مغل سلطنت جو پنجون شهنشاهه هو، جنهن 1628ع کان 1658ع تائين حڪومت ڪئي. سندس پيدائشي نالو '''خرم''' هو. هو شهنشاهه [[جهانگير]] ۽ سندس راجپوت زال [[جگت گوسائين]] جو پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Mohammada2&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohammada
 |first=Malika
 |title=The Foundations of the Composite Culture in India
 |publisher=Aakar Books
 |year=2007
 |isbn=9788189833183
 |page=300
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
شاهجهان جو دور مغل سلطنت جي سياسي طاقت، شاهي درٻار جي شان ۽ شوڪت، فن تعمير، مصوري ۽ شهري منصوبابنديءَ جي لحاظ کان اهم شمار ڪيو ويندو آهي. سندس دور ۾ [[تاج محل]]، [[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]]، [[جامع مسجد، دهلي]]، [[شاليمار باغ، لاهور]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] جهڙيون اهم عمارتون تعمير ٿيون.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
شاهجهان جي حڪومت دوران مغل سلطنت دکن ۾ پنهنجي سياسي اثر کي وڌايو، پر سندس حڪومت جي آخري سالن ۾ پٽن وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ سبب شاهي خاندان شديد بحران جو شڪار ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ابتدائي زندگي ۽ سياسي تربيت ===

شهزادو خرم 1592ع ۾ [[لاهور]] ۾ پيدا ٿيو. هو شاهي خاندان جي ماحول ۾ وڏو ٿيو ۽ کيس فارسي ادب، تاريخ، انتظامي معاملن ۽ فوجي تربيت ڏني وئي.
خرم جي پرورش ۾ اڪبر جي درٻار جو پڻ اثر رهيو. نوجوانيءَ ۾ کيس مختلف فوجي مهمن ۽ انتظامي معاملن ۾ حصو وٺڻ جا موقعا مليا.
جهانگير جي دور ۾ خرم مغل فوج جي اهم اڳواڻن مان هڪ بڻيو. هن راجپوت رياستن ۽ دکن سان لاڳاپيل مهمن ۾ حصو ورتو.
سندس فوجي ڪاميابين ۽ درٻاري حيثيت سبب جهانگير کيس '''شاهجهان''' جو لقب ڏنو، جنهن جي معنيٰ ''دنيا جو بادشاهه'' آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ممتاز محل سان شادي ===

{{Main|ممتاز محل}}

1612ع ۾ شهزادي خرم جي شادي [[ارجمند بانو بيگم]] سان ٿي، جيڪا پوءِ '''ممتاز محل''' جي لقب سان مشهور ٿي.
ممتاز محل [[آصف خان]] جي ڌيءَ ۽ [[نورجهان]] جي ڀائٽي هئي. انهيءَ شاديءَ سان شهزادي خرم جا مغل درٻار جي هڪ اثرائتي خاندان سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا.
ممتاز محل شاهجهان جي گهريلو ۽ درٻاري زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکندي هئي.
1631ع ۾ ممتاز محل [[برهانپور]] ۾ ٻار ڄڻڻ دوران وفات ڪئي. سندس ياد ۾ شاهجهان آگري ۾ تاج محل جي تعمير شروع ڪرائي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جهانگير جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو بحران ===

1627ع ۾ جهانگير جي وفات کان پوءِ مغل شاهي خاندان ۾ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ٿي.
[[نورجهان]] پنهنجي ناٺي [[شهريار مرزا]] جي حمايت ڪئي، جڏهن ته سندس ڀاءُ [[آصف خان]] شهزادي خرم جي حمايت ڪئي.
شهريار لاهور ۾ اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر آصف خان جي حمايت يافته قوتن کيس شڪست ڏني.
انهيءَ عبوري دور ۾ [[داور بخش]] کي پڻ عارضي طور تخت تي ويهاريو ويو.
آخرڪار شهزادو خرم غالب آيو ۽ 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل تخت تي ويٺو.
جانشينيءَ جي جدوجهد دوران شهريار ۽ شاهي خاندان جي ٻين امڪاني دعويدارن کي قتل ڪيو ويو، جنهن سان شاهجهان پنهنجي اقتدار لاءِ اهم خانداني خطرا ختم ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهجهان جي حڪومت جو انتظامي نظام ===

شاهجهان پنهنجي حڪومت ۾ اڪبر ۽ جهانگير جي دور ۾ قائم ٿيل انتظامي ادارن کي برقرار رکيو.
مغل سلطنت ۾ صوبائي انتظام، زميني محصول، منصبداري نظام ۽ جاگيرن جي ورهاست حڪمرانيءَ جا اهم حصا رهيا.
شاهي درٻار ۾ اميرن، فوجي عملدارن ۽ صوبائي گورنرن جي حيثيت منصبداري درجن ۽ شاهي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل هئي.
شاهجهان جي دور ۾ شاهي تقريبن، درٻاري آداب ۽ بادشاهت جي ظاهري شان کي خاص اهميت ڏني وئي.
مؤرخ جان ايف رچرڊس موجب مغل سلطنت جي سياسي طاقت جو بنياد فوجي وسيلن، محصولي انتظام ۽ علائقائي اشرافيه سان قائم ڪيل لاڳاپن تي هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== مغل درٻار ۽ شاهي شان ===

شاهجهان جي حڪومت دوران مغل درٻار جي رسمي تقريبن، لباس، زيورن، قيمتي سامان ۽شاهي عمارتن ۾ خاص واڌارو ٿيو.

سندس دور سان مشهور '''تختِ طائوس''' يا مور جي تخت جي تياري پڻ لاڳاپيل آهي.
تختِ طائوس مغل شاهي اقتدار، دولت ۽ درٻاري عظمت جي علامت بڻيو.
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي ڪاهه دوران اهو تخت ۽ ٻيون قيمتي شيون ايران کڻي وڃڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ سلطنت جي توسيع ==

=== دکن ۾ فوجي مهمون ===

{{Main|دکن جي تاريخ}}

شاهجهان جي دور ۾ [[دکن]] مغل سلطنت جي وجي ۽ سياسي پاليسيءَ جو اهم مرڪز رهيو.

دکن ۾ [[احمدنگر سلطنت|نظام شاهي سلطنت]]، [[بيجاپور سلطنت|عادل شاهي سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت|قطب شاهي سلطنت]] اهم سياسي قوتون هيون.
مغل حڪمران اڪبر ۽ جهانگير جي دور کان دکن ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا هئا.
شاهجهان جي حڪومت ۾ نظام شاهي سلطنت جي باقي رهيل اقتدار کي ختم ڪيو ويو.
1636ع ۾ بيجاپور ۽ گولڪنڊا سان سياسي ٺاهه ڪيا ويا، جن تحت انهن رياستن مغل بالادستيءَ جا ڪجهه شرط قبول ڪيا ۽ خراج ڏيڻ تي اتفاق ڪيو.&lt;ref name=&quot;Singhal1983&quot;&gt;{{cite book
 |last=Singhal
 |first=Damodar P.
 |title=A History of the Indian People
 |publisher=Methuen
 |year=1983
 |isbn=9780413487308
 |page=193
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
انهن معاهدن سان دکن ۾ مغل اثر وڌيو، پر بيجاپور ۽ گولڪنڊا انهيءَ وقت مڪمل طور مغل سلطنت ۾ ضم نه ٿيا.
انهن ٻنهي رياستن جو مڪمل الحاق بعد ۾ اورنگزيب جي دور ۾ ٿيو.

=== قنڌار لاءِ مغل-صفوي مقابلو ===

{{Main|مغل-صفوي لاڳاپا}}

[[قنڌار]] مغل سلطنت ۽ [[صفوي سلطنت]] وچ ۾ هڪ اهم سرحدي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو.
1622ع ۾ جهانگير جي دور ۾ قنڌار صفوي قبضي ۾ هليو ويو هو.
1638ع ۾ قنڌار جي صفوي گورنر [[علي مردان خان]] مغلن سان لاڳاپا قائم ڪيا ۽ شهر مغل اقتدار ۾ اچي ويو.
1649ع ۾ [[شاهه عباس ٻيو]] جي دور ۾ صفوي فوجن قنڌار ٻيهر حاصل ڪيو.
شاهجهان قنڌار واپس وٺڻ لاءِ ڪيترائي فوجي حملا ڪرايا، پر اهي ڪامياب نه ٿيا.
قنڌار جي ناڪام مهمن مغل سلطنت جي فوجي وسيلن تي وڏو خرچ وڌو ۽ مغل-صفوي لاڳاپن ۾ ڇڪتاڻ برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ مغل فن تعمير ==

{{Main|مغليه طرز تعمير}}

شاهجهان جي دور کي مغل فن تعمير جي اهم ترين مرحلن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.
هن دور ۾ اڇي سنگ مرمر، ڳاڙهي پٿر، قيمتي پٿرن جي جڙاءَ، خطاطي، محرابن، گنبذن ۽ متوازن باغن جي منصوبابنديءَ کي وڏي اهميت ملي.
مغل فن تعمير ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني روايتن جو ميلاپ اڳ کان موجود هو، پر شاهجهان جي دور ۾ انهن روايتن کي وڌيڪ نفيس ۽ منظم صورت ملي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== تاج محل ===

{{Main|تاج محل}}

[[فائل:Taj Mahal in March 2004.jpg|thumb|250px|[[تاج محل]]، آگرو؛ شاهجهان جي دور جي مغل فن تعمير جو مشهور شاهڪار.]]

[[تاج محل]] هندستان جي شهر [[آگرو]] ۾ [[جمنا درياهه]] جي ڪناري تي واقع آهي.
شاهجهان هي مقبرو پنهنجي زال [[ممتاز محل]] جي ياد ۾ تعمير ڪرايو.
ممتاز محل 1631ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ مقبري جي تعمير شروع ٿي.
تاج محل جي مکيه مقبري جي تعمير 1640ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي حد تائين مڪمل ٿي، جڏهن ته مجموعي تعميراتي ڪم بعد وارن سالن تائين جاري رهيو.
تاج محل جي تعمير ۾ اڇي سنگ مرمر، قيمتي پٿرن جي جڙاءَ، قرآني خطاطي، باغن ۽ پاڻيءَ جي منصوبابنديءَ کي خاص اهميت ڏني وئي.
هي عمارت مغل دور جي فن تعمير، شاهي يادگاري ثقافت ۽ تعميراتي مهارت جي اهم مثالن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== دهليءَ جو لال قلعو ===

{{Main|لال قلعو، دهلي}}

[[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]] شاهجهان جي دور جي اهم شاهي عمارتن مان آهي.
شاهجهان پنهنجي نئين گاديءَ واري شهر '''شاهجهان آباد''' جي تعمير جو حڪم ڏنو.
لال قلعي جي تعمير 1639ع ۾ شروع ٿي ۽ 1648ع ۾ مڪمل ٿي.
هي قلعو مغل شهنشاهن جي رهائش، شاهي درٻار ۽ انتظامي مرڪز طور استعمال ٿيندو رهيو.
قلعي اندر '''ديوانِ عام'''، '''ديوانِ خاص''' ۽ ٻيون شاهي عمارتون مغل درٻاري فن تعمير جا اهم مثال آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== جامع مسجد دهلي ===

{{Main|جامع مسجد، دهلي}}

[[جامع مسجد، دهلي]] شاهجهان آباد جي اهم مذهبي عمارتن مان آهي.
ان جي تعمير 1650ع ۾ شروع ٿي ۽ 1656ع ۾ مڪمل ٿي.
مسجد ۾ ڳاڙهي پٿر ۽ اڇي سنگ مرمر جو استعمال ڪيو ويو.
ان جا بلند مينار، وسيع صحن ۽ گنبذ مغل دور جي مسجدن جي فن تعمير جون نمايان خصوصيتون آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== شاليمار باغ، لاهور ===

{{Main|شاليمار باغ، لاهور}}

[[شاليمار باغ، لاهور]] شاهجهان جي دور ۾ 1641ع–1642ع ڌاري تعمير ڪرايو ويو.
هي باغ مغل باغبانيءَ جي روايت جو اهم مثال آهي.
ان جي منصوبابنديءَ ۾ پاڻيءَ جي وهڪري، چشمن، ڇتن، رستن ۽ وڻن جي ترتيب کي خاص اهميت حاصل آهي.
شاليمار باغ مغل حڪمرانن جي قدرتي منظرن، باغبانيءَ ۽ شاهي تفريح سان دلچسپيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ سنڌ ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حيثيت ===

شاهجهان جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي انتظامي نظام جو حصو رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هئا.
سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن، مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن ۽ شهرن جي بااثر خاندانن وچ ۾ لاڳاپا مختلف صورتن ۾ قائم رهيا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زميني محصول، سنڌو درياهه جي آمدرفت، واپاري رستا ۽ سامونڊي واپار شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽي جي شاهجهان مسجد ===

{{Main|شاهجهان مسجد، ٺٽو}}

[[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] سنڌ جي تاريخي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] ۾ واقع مغل دور جي هڪ اهم مسجد آهي.
مسجد جي تعمير شاهجهان جي حڪم سان سترهين صديءَ جي وچ ڌاري ٿي.
عام طور مسجد جي تعمير جو عرصو 1644ع کان 1647ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه تعميراتي ۽ آرائشي ڪم ان کان پوءِ به جاري رهيا.
مسجد پنهنجي سرن جي تعمير، نيري ۽ فيروزي ڪاشيءَ، محرابن، گنبذن ۽ هندسي آرائش سبب مشهور آهي.
شاهجهان مسجد جي تعميراتي انداز ۾ سنڌ جي مقامي تعميراتي روايتن سان گڏ فارسي ۽ وچ ايشيائي اثر پڻ نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
هي مسجد سنڌ ۾ مغل دور جي مذهبي، ثقافتي ۽ تعميراتي ورثي جو اهم اهڃاڻ آهي.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي مغل دور بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي.
ان جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] هو، جنهن سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حالتن بابت تفصيلي بيان ڏنو.
ڪتاب جي تصنيف 1044هه، يعني 1634ع–1635ع ڌاري مڪمل ٿي.
هي ڪتاب خاص طور سنڌ ۾ مغل عملدارن جي انتظامي طريقن، مقامي قبيلن، زميندارن، فوجي مسئلن ۽ علائقائي مزاحمت بابت معلومات فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' کي پڙهندي اهو به ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي ته مصنف پاڻ مغل انتظامي ماحول سان لاڳاپيل هو، تنهنڪري سندس بيانن ۾ حڪومتي نقطه نظر جو اثر موجود ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌ ۾ واپار ۽ شهري زندگي ===

شاهجهان جي دور ۾ ٺٽو سنڌ جو هڪ اهم واپاري ۽ دستڪاري مرڪز رهيو.
سنڌو درياهه ۽ ان جي شاخن وسيلي سامان جي آمدرفت سنڌ جي اقتصادي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي هئي.
سنڌ جي واپاري سرگرمين جا لاڳاپا هندستان جي ٻين علائقن، سامونڊي بندرگاهن ۽ ٻاهرين منڊين سان هئا.
مغل دور جي سنڌي شهري زندگيءَ ۾ مقامي دستڪاري، ڪپڙي جي صنعت، واپار ۽ مذهبي ادارن کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

== دارا شڪوه ۽ مذهبي فڪر ==

{{Main|دارا شڪوه}}

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ مغل تخت جو هڪ اهم دعويدار هو.
دارا کي اسلامي تصوف، فلسفي ۽ هندستان جي مذهبي روايتن جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي هئي.
هن مسلمان صوفين ۽ هندو عالمن سان علمي رابطا قائم ڪيا.
دارا شڪوه جي اهم تصنيفن مان '''مجمع البحرين''' آهي، جنهن ۾ هن اسلامي تصوف ۽ هندستاني فلسفي جي ڪجهه خيالن ۾ مشابهتون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن جي سرپرستيءَ ۾ [[اپنشد|اپنشدن]] جو فارسي ترجمو پڻ تيار ٿيو، جيڪو '''سرِ اڪبر''' جي نالي سان مشهور آهي.

دارا شڪوه جو فڪر مغل درٻار جي علمي ۽ مذهبي تنوع جو اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;MeriBacharach&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Meri
 |first1=Josef W.
 |last2=Bacharach
 |first2=Jere L.
 |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia
 |publisher=Routledge
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دارا شڪوه ۽ صوفي سرمد ===

{{Main|سرمد ڪاشاني}}

[[سرمد ڪاشاني]] سترهين صديءَ جو هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو.
سندس زندگيءَ سان [[ٺٽو]]، [[لاهور]] ۽ [[دهلي]] جا لاڳاپا بيان ڪيا ويندا آهن.
تاريخي روايتن موجب سرمد هندستان ۾ اچڻ کان پوءِ سنڌ ۾ پڻ رهيو.
سرمد جا دارا شڪوه سان علمي ۽ روحاني لاڳاپا هئا.
بعد ۾ اورنگزيب جي حڪومت دوران سرمد کي مذهبي الزامن هيٺ موت جي سزا ڏني وئي.
سرمد جي اصليت، مذهبي تبديليءَ، ذاتي زندگيءَ ۽ سندس موت جي سببن بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن.
انهن روايتن کي الڳ الڳ تاريخي ثبوتن جي روشنيءَ ۾ پرکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;&gt;{{cite book
 |last=Schimmel
 |first=Annemarie
 |title=Mystical Dimensions of Islam
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=1975
 |isbn=9780807812716
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شاهجهان جي پٽن وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ ==

{{Main|مغل جانشينيءَ جي جنگ (1657ع–1661ع)}}

=== شاهجهان جي بيماري ===

1657ع ۾ شاهجهان سخت بيمار ٿي پيو.
سندس بيماريءَ سبب شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جو سوال شدت اختيار ڪري ويو.
شاهجهان جا چار پٽ تخت جا اهم دعويدار هئا:

* [[دارا شڪوه]] — وڏو پٽ، جنهن کي شاهجهان جي خاص حمايت حاصل هئي.
* [[شاهه شجاع]] — بنگال جو صوبائي حڪمران.
* [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] — دکن ۾ فوجي ۽ انتظامي تجربو رکندڙ شهزادو.
* [[مراد بخش]] — گجرات سان لاڳاپيل شهزادو.

انهن شهزادن پنهنجي پنهنجي سياسي ۽ فوجي حامين کي گڏ ڪري تخت حاصل ڪرڻ لاءِ جدوجهد شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== دارا شڪوه جي سياسي حيثيت ===

دارا شڪوه شاهجهان جو پسنديده پٽ ۽ جانشينيءَ جو اهم اميدوار هو.
هو شاهي درٻار ۾ پنهنجي پيءُ جي ويجهو رهندو هو ۽ انتظامي معاملن ۾ اثر رکندو هو.
بهرحال، سندس ڀائرن وٽ مختلف صوبن ۾ فوجي ۽ سياسي وسيلا موجود هئا.
انهيءَ صورتحال سبب دارا شڪوه جي درٻاري حيثيت کيس جانشينيءَ جي جنگ ۾ يقيني ڪاميابي نه ڏياري سگهي.

=== اورنگزيب ۽ مراد بخش جو اتحاد ===

اورنگزيب ۽ مراد بخش شروعات ۾ دارا شڪوه جي خلاف اتحاد قائم ڪيو.
انهن گڏيل فوجي ڪاررواين وسيلي مغل تخت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
15 اپريل 1658ع تي [[ڌرمت جي جنگ]] ۾ اورنگزيب ۽ مراد جي فوجن دارا جي حامي شاهي فوج کي شڪست ڏني.
ان کان پوءِ ٻنهي شهزادن آگري ڏانهن پيشقدمي ڪئي.

=== ساموڳڙهه جي جنگ (1658ع) ===

{{Main|ساموڳڙهه جي جنگ}}

29 مئي 1658ع تي [[ساموڳڙهه جي جنگ]] ۾ دارا شڪوه جي فوج جو مقابلو اورنگزيب ۽ مراد بخش جي گڏيل فوج سان ٿيو.
هن جنگ ۾ دارا شڪوه کي شڪست آئي.
ساموڳڙهه جي جنگ مغل جانشينيءَ جي جدوجهد جو هڪ فيصلائتو واقعو ثابت ٿي.
دارا شڪوه کي پنهنجي حامين سان گڏ آگري ۽ دهليءَ کان پري وڃڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهجهان جي نظربندي ===

ساموڳڙهه جي فتح کان پوءِ اورنگزيب آگري تي پنهنجو سياسي ڪنٽرول قائم ڪيو.
1658ع ۾ شاهجهان کي [[آگري جو قلعو|آگري جي قلعي]] ۾ نظربند ڪيو ويو.
جيتوڻيڪ شاهجهان پنهنجي بيماريءَ مان صحتياب ٿي ويو هو، پر اورنگزيب کيس ٻيهر اقتدار سنڀالڻ جي اجازت نه ڏني.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
شاهجهان پنهنجي زندگيءَ جا باقي سال نظربنديءَ ۾ گذاريا.
سندس ڌيءَ [[جهان آرا بيگم]] هن عرصي دوران سندس سارسنڀال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

=== دارا شڪوه جو انجام ===

ساموڳڙهه جي شڪست کان پوءِ دارا شڪوه پنهنجي سياسي ۽ فوجي حمايت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بهرحال، اورنگزيب جي فوجن کيس وڌيڪ شڪستون ڏنيون.
1659ع ۾ دارا شڪوه گرفتار ٿيو.
اورنگزيب جي حڪم سان دارا شڪوه کي موت جي سزا ڏني وئي.
دارا شڪوه جي قتل بابت ڪيترائي تاريخي ۽ عوامي بيان موجود آهن.
انهن مان ڪجهه روايتن ۾ سندس سر شاهجهان ڏانهن موڪلڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر اهڙن واقعن جي مخصوص تفصيلن کي ماخذن جي تنقيدي مقابلي کان سواءِ قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Truschke
 |first=Audrey
 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King
 |publisher=Stanford University Press
 |year=2017
 |isbn=9781503602595
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مراد بخش ۽ شاهه شجاع ===

اورنگزيب تخت حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي اڳوڻي اتحادي مراد بخش کي پڻ اقتدار کان الڳ ڪيو.
مراد کي گرفتار ڪيو ويو ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو.
شاهه شجاع پڻ اورنگزيب خلاف جنگ ڪئي، پر شڪست کان پوءِ اوڀر طرف هليو ويو.
انهن واقعن کان پوءِ اورنگزيب مغل تخت تي پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهجهان جي وفات ===

شاهجهان 22 جنوري 1666ع تي آگري جي قلعي ۾ وفات ڪئي.
هن پنهنجي حڪومت جا آخري لڳ ڀڳ اٺ سال نظربنديءَ ۾ گذاريا.
سندس مڙهه [[تاج محل]] ۾ ممتاز محل جي ڀرسان دفنايو ويو.
شاهجهان جي وفات سان مغل تاريخ جو هڪ اهم تعميراتي ۽ درٻاري دور پڄاڻيءَ تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور جو تاريخي جائزو ==

شاهجهان جي حڪومت مغل سلطنت جي سياسي، فوجي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم مقام رکي ٿي.
هن دور ۾ مغل سلطنت جو انتظامي نظام برقرار رهيو، دکن ۾ سياسي اثر وڌيو ۽ شاهي فن تعمير کي غير معمولي ترقي ملي.
ساڳئي وقت قنڌار جي ناڪام فوجي مهمن، دکن جي جنگين ۽ شاهي درٻار جي وڏن خرچن سبب سلطنت تي مالي دٻاءُ پڻ موجود رهيو.
شاهجهان جي حڪومت جي آخري سالن ۾ جانشينيءَ جي جنگ مغل شاهي خاندان جي سياسي ڍانچي جي ڪمزورين کي ظاهر ڪيو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b2c6d5;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:12px;font-size:112%;&quot; | '''شاهجهان جي دور جا اهم تاريخي واقعا'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1628ع
| شاهجهان جي تخت نشيني
| مغل سلطنت جي پنجين شهنشاهه جي حڪومت جي شروعات
|-
| 1631ع
| ممتاز محل جي وفات
| تاج محل جي تعمير جو پسمنظر
|-
| 1632ع
| تاج محل جي تعمير جي شروعات
| مغل فن تعمير جي اهم شاهڪار جي اڏاوت
|-
| 1636ع
| دکن ۾ سياسي ٺاهه
| بيجاپور ۽ گولڪنڊا تي مغل اثر ۾ واڌ
|-
| 1638ع
| قنڌار مغل قبضي ۾ آيو
| مغل-صفوي سرحدي سياست ۾ تبديلي
|-
| 1639ع
| دهليءَ جي لال قلعي جي تعمير شروع
| نئين شاهي گاديءَ جي ترقي
|-
| 1641ع–1642ع
| لاهور جي شاليمار باغ جي تعمير
| مغل باغبانيءَ جو اهم مثال
|-
| 1644ع–1647ع
| ٺٽي جي شاهجهان مسجد جي تعمير
| سنڌ ۾ مغل فن تعمير جو اهم ورثو
|-
| 1648ع
| شاهجهان آباد ۾ شاهي درٻار جي منتقلي
| دهليءَ جي سياسي اهميت ۾ واڌ
|-
| 1649ع
| قنڌار صفوي قبضي ۾ ويو
| مغل سلطنت لاءِ فوجي ۽ سياسي نقصان
|-
| 1657ع
| شاهجهان جي بيماري
| جانشينيءَ جي جنگ جي شروعات
|-
| 1658ع
| ساموڳڙهه جي جنگ
| اورنگزيب جي اقتدار لاءِ فيصلائتي فتح
|-
| 1658ع
| شاهجهان جي نظربندي
| شاهي اقتدار اورنگزيب ڏانهن منتقل ٿيڻ
|-
| 1659ع
| دارا شڪوه جو قتل
| جانشينيءَ جي اهم دعويدار جو خاتمو
|-
| 1666ع
| شاهجهان جي وفات
| تاج محل ۾ تدفين
|}


== اورنگزيب عالمگير جو دور (1658ع–1707ع) ==

{{Main|اورنگزيب عالمگير}}

'''محيي الدين محمد اورنگزيب عالمگير''' (3 نومبر 1618ع – 3 مارچ 1707ع) مغل سلطنت جو ڇهون شهنشاهه هو، جنهن 1658ع کان 1707ع تائين حڪومت ڪئي. سندس حڪومت لڳ ڀڳ 49 سالن تائين جاري رهي ۽ هو مغل تاريخ جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪندڙ شهنشاهن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

اورنگزيب جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. هن [[دکن]] ۾ [[بيجاپور سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت]] کي مغل اقتدار ۾ شامل ڪيو، پر [[مراٺا|مراٺن]] سان ڊگهيون جنگيون، صوبائي انتظامي مسئلا، جاگيرن جي ورهاست بابت تڪرار ۽ وڌندڙ فوجي خرچ سلطنت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني. سندس دور ۾ ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' مرتب ڪيو ويو ۽ 1679ع ۾ غير مسلمان رعيت تي [[جزيه]] ٻيهر لاڳو ڪيو ويو. ساڳئي وقت سندس انتظام ۾ مختلف مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ عملدار به شامل هئا. انهيءَ ڪري سندس مذهبي ۽ سياسي پاليسين بابت جديد تاريخ نويسيءَ ۾ مختلف تشريحون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== ابتدائي زندگي ۽ سياسي تربيت ===

اورنگزيب 1618ع ۾ [[ڏاهود]] ۾ پيدا ٿيو. هو شهنشاهه [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو پٽ هو.
شهزادي اورنگزيب کي فارسي ۽ عربي تعليم، اسلامي قانون، شاهي انتظام ۽ فوجي معاملن جي تربيت ملي. هن نوجوانيءَ کان مغل سلطنت جي مختلف صوبن ۾ انتظامي ۽ فوجي ذميواريون سنڀاليون.
هو دکن، گجرات ۽ ٻين علائقن ۾ صوبائي حڪمران ۽ فوجي اڳواڻ طور ڪم ڪري چڪو هو. انهيءَ تجربي کيس مغل درٻار جي سياسي مقابلي ۾ هڪ اهم اميدوار بڻايو.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;&gt;{{cite book
 |last=Sarkar
 |first=Jadunath
 |title=History of Aurangzib
 |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== تخت حاصل ڪرڻ ۽ شاهجهان جي نظربندي ===

1657ع ۾ شاهجهان جي بيماريءَ کان پوءِ سندس پٽن [[دارا شڪوه]]، [[شاهه شجاع]]، [[مراد بخش]] ۽ اورنگزيب وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي.
اورنگزيب شروعات ۾ مراد بخش سان اتحاد ڪيو. 1658ع ۾ [[ڌرمت جي جنگ]] ۽ [[ساموڳڙهه جي جنگ]] ۾ سندن فوجن دارا شڪوه جي حامين کي شڪست ڏني.
ان کان پوءِ اورنگزيب آگري تي قبضو ڪري پنهنجي پيءُ شاهجهان کي [[آگري جو قلعو|آگري جي قلعي]] ۾ نظربند ڪيو. شاهجهان 1666ع تائين نظربنديءَ ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
اورنگزيب جون تخت نشينيءَ جون تقريبون 1658ع ۽ 1659ع ۾ ٿيون. هن '''عالمگير''' جو لقب اختيار ڪيو، جنهن جي معنيٰ ''دنيا کي فتح ڪندڙ'' آهي.

=== مراد بخش ۽ شاهه شجاع جو انجام ===

اورنگزيب پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ٻين ڀائرن جي سياسي ۽ فوجي قوت ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
[[مراد بخش]]، جيڪو شروعات ۾ اورنگزيب جو اتحادي هو، گرفتار ڪيو ويو. بعد ۾ 1661ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.
[[شاهه شجاع]] پڻ مغل تخت جو دعويدار هو. 1659ع ۾ [[کاجوا جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ هو اوڀر طرف هليو ويو ۽ آخرڪار اراڪان پهتو.
شاهه شجاع جي آخري انجام بابت تاريخي بيان مختلف آهن، پر هو ٻيهر مغل تخت حاصل نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== دارا شڪوه ۽ اورنگزيب ==

{{Main|دارا شڪوه}}

=== دارا شڪوه جو علمي ۽ مذهبي فڪر ===

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ مغل تخت جو اهم دعويدار هو. هن اسلامي تصوف، هندستاني فلسفي ۽ مختلف مذهبي روايتن جي مطالعي ۾ دلچسپي ورتي.
سندس مشهور تصنيف ''مجمع البحرين'' ۾ اسلامي تصوف ۽ هندو فلسفي جي ڪجهه فڪري مشابهتن جو جائزو ورتو ويو.
دارا شڪوه جي سرپرستيءَ ۾ [[اپنشد|اپنشدن]] جو فارسي ترجمو ''سرِ اڪبر'' پڻ تيار ٿيو.
دارا شڪوه جو علمي ڪم مغل دور ۾ فارسي، اسلامي ۽ هندستاني فڪري روايتن جي رابطي جو اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;MeriBacharach&quot;/&gt;

=== دارا شڪوه جي گرفتاري ۽ قتل ===

1658ع ۾ ساموڳڙهه جي شڪست کان پوءِ دارا شڪوه پنهنجي حامين سان گڏ اتر اولهه هندستان ڏانهن هليو ويو.
هن پنهنجي سياسي ۽ فوجي قوت ٻيهر منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اورنگزيب جي فوجن کيس وڌيڪ شڪستون ڏنيون.
1659ع ۾ دارا شڪوه گرفتار ٿيو ۽ دهلي آندو ويو.
اورنگزيب جي حڪومت ۾ دارا شڪوه تي مذهبي ۽ سياسي الزام لڳايا ويا ۽ کيس موت جي سزا ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
دارا شڪوه جي قتل سان لاڳاپيل مختلف تاريخي روايتن ۾ سندس سر شاهجهان ڏانهن موڪلڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. انهن بيانن جي مخصوص تفصيلن ۽ واقعن جي ترتيب بابت ماخذن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.
دارا شڪوه جي شڪست ۽ قتل مغل شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي سخت ۽ پرتشدد روايتن جو هڪ اهم مثال آهي.

=== سليمان شڪوه ===

[[سليمان شڪوه]] دارا شڪوه جو وڏو پٽ هو.
جانشينيءَ جي جنگ دوران هن پنهنجي پيءُ جي حمايت ڪئي، پر دارا جي شڪست کان پوءِ سندس سياسي حيثيت ڪمزور ٿي وئي.
سليمان شڪوه گرفتار ٿيو ۽ کيس [[گواليار قلعو|گواليار جي قلعي]] ۾ قيد ڪيو ويو.
1662ع ۾ قيد دوران سندس وفات ٿي. ڪجهه تاريخي روايتن ۾ کيس زهر ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر سندس موت جي حالتن بابت مختلف بيانن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

== صوفي سرمد ۽ اورنگزيب ==

{{Main|سرمد ڪاشاني}}

=== سرمد جي زندگي ۽ سنڌ سان لاڳاپو ===

'''سرمد ڪاشاني''' سترهين صديءَ جو هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو، جنهن جو تعلق فارسي ٻوليءَ جي ادبي ۽ صوفي روايتن سان هو.
سرمد جي اصل نسل، ڄمڻ واري هنڌ ۽ ابتدائي مذهبي پسمنظر بابت مختلف روايتون موجود آهن. ڪجهه بيانن ۾ کيس آرمينيائي يا يهودي پسمنظر سان منسوب ڪيو ويو آهي.
هندستان ۾ اچڻ کان پوءِ سرمد جو تعلق [[ٺٽو|ٺٽي]] سان رهيو، جتي سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي صوفي ۽ عوامي قصا مشهور ٿيا.
انهن روايتن ۾ '''ابي چند''' نالي هڪ نوجوان سان سندس ويجهڙائيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر انهن قصن جا سڀ تفصيل هڪجهڙي تاريخي تصديق نٿا رکن.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

=== ٺٽي کان دهلي تائين ===

سرمد سنڌ مان ٻين شهرن ڏانهن سفر ڪيو ۽ آخرڪار [[دهلي]] پهتو.
دهليءَ ۾ سندس صوفيانه خيالن، فارسي شاعري ۽ غير روايتي مذهبي اظهار سبب کيس شهرت حاصل ٿي.
سرمد جا شهزادي دارا شڪوه سان لاڳاپا هئا. دارا شڪوه اسلامي تصوف ۽ ٻين مذهبي فڪري روايتن ۾ دلچسپي رکندو هو.
سرمد جي شاعريءَ ۾ وحدت، عشق، روحاني آزادي ۽ مذهبي تجربي جهڙا موضوع ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

=== سرمد جو قتل ===

اورنگزيب جي دور ۾ سرمد تي مذهبي عقيدن ۽ اظهار سان لاڳاپيل الزام لڳايا ويا.
هن کي دهليءَ ۾ موت جي سزا ڏني وئي. سندس قتل عام طور 1661ع ڌاري ڄاڻايو ويندو آهي، جيتوڻيڪ مختلف ماخذن ۾ تاريخ بابت اختلاف ملن ٿا.
سرمد جي موت کي ڪجهه مؤرخ مذهبي اختلافن جي پسمنظر ۾ ڏسن ٿا، جڏهن ته دارا شڪوه سان سندس لاڳاپن سبب سياسي عنصرن کي پڻ اهميت ڏني ويندي آهي.
سرمد جو نالو سنڌ، فارسي ۽ هندستاني صوفي ادب ۾ هڪ اهم روحاني ۽ ادبي شخصيت طور محفوظ رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

== اورنگزيب جون مذهبي پاليسيون ==

=== اسلامي قانون ۽ شاهي حڪومت ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني.
هن اسلامي عالمن ۽ فقيهن جي سرپرستي ڪئي ۽ شاهي انتظام ۾ مذهبي قانوني اصولن جي استعمال کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.
سندس مذهبي پاليسين جو اثر محصولن، درٻاري رسمن، عبادتگاهن ۽ مذهبي ادارن سان لاڳاپيل فيصلن ۾ ظاهر ٿيو.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== فتاويٰ عالمگيري ===

{{Main|فتاويٰ عالمگيري}}

'''''فتاويٰ عالمگيري'''''، جنهن کي ''الفتاوى الهندية'' پڻ چيو ويندو آهي، حنفي اسلامي فقهه جو هڪ وڏو مجموعو آهي.
هي مجموعو اورنگزيب جي سرپرستيءَ ۾ عالمن جي هڪ جماعت مرتب ڪيو.
ان ۾ عبادتن، واپار، ملڪيت، خانداني معاملن، معاهدن، عدالتي معاملن ۽ ٻين قانوني موضوعن بابت حنفي فقهي رايا گڏ ڪيا ويا.

''فتاويٰ عالمگيري'' ڏکڻ ايشيا ۾ اسلامي قانوني تاريخ جو اهم ماخذ آهي.
بهرحال، هن مجموعي جي تدوين جو مطلب اهو نه هو ته مغل سلطنت جا سڀ انتظامي ۽ عدالتي معاملا صرف هڪ ئي قانوني ڪتاب تحت هلندا هئا. مقامي رواج، شاهي فرمان، انتظامي ضابطا ۽ مختلف برادرين جا قانوني طريقا پڻ اهم رهيا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== جزيي جي ٻيهر لاڳو ٿيڻ ===

1679ع ۾ اورنگزيب غير مسلمان رعيت تي '''[[جزيه]]''' ٻيهر لاڳو ڪيو.
اڪبر جي دور ۾ جزيي کي ختم ڪيو ويو هو.
جزيي جي بحالي اورنگزيب جي مذهبي پاليسين جو هڪ اهم ۽ تڪراري فيصلو هو.
هن محصول بابت مغل دور جي دستاويزن ۽ جديد تحقيق ۾ مذهبي، مالي ۽ سياسي تشريحون موجود آهن.
جزيي جي مخالفت مختلف علائقن ۽ سماجي گروهن مان سامهون آئي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== عبادتگاهن بابت پاليسيون ===

اورنگزيب جي دور ۾ ڪجهه هندو مندرن جي ڊاهڻ يا انهن جي سرپرستي ختم ڪرڻ جا حڪم جاري ٿيا.
انهن واقعن ۾ [[ڪاشي وشوناٿ مندر]] ۽ [[ڪيشو ديو مندر]] سان لاڳاپيل ڪارروايون تاريخي بحث جو حصو آهن.
ٻئي طرف مغل دستاويزن ۾ ڪجهه هندو مذهبي ادارن، عالمن ۽ عبادتگاهن کي ڏنل عطائن ۽ تحفظ جا مثال پڻ ملن ٿا.
مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته انهن فيصلن کي ڪهڙي حد تائين مذهبي عقيدي، سياسي بغاوتن، مقامي حالتن يا شاهي اقتدار جي علامتي اظهار سان ڳنڍڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== هندو ۽ ٻين غير مسلم عملدارن جو ڪردار ===

اورنگزيب جي حڪومت ۾ هندو، راجپوت ۽ ٻين غير مسلم برادرين سان تعلق رکندڙ ڪيترائي عملدار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي مقرر رهيا.
ڪجهه جديد محققن موجب سندس دور ۾ مغل منصبدارن ۾ هندو عملدارن جو تعداد ۽ حصو اڳين دورن جي ڀيٽ ۾ وڌيو.
انهيءَ حقيقت کي سندس مذهبي محصولن يا ڪجهه عبادتگاهن خلاف قدمن جي نفي طور نه، پر مغل حڪمرانيءَ جي پيچيده سياسي ۽ انتظامي ڍانچي جي هڪ حصي طور ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

== سکن سان لاڳاپا ==

=== گرو تيغ بهادر ===

{{Main|گرو تيغ بهادر}}

[[گرو تيغ بهادر]] سکن جو نائون گرو هو.
1675ع ۾ کيس مغل اختيارين گرفتار ڪيو ۽ دهليءَ ۾ موت جي سزا ڏني وئي.
سک مذهبي روايتن موجب گرو تيغ بهادر مذهبي آزاديءَ ۽ پنهنجي عقيدي جي تحفظ لاءِ جان قربان ڪئي.
سندس گرفتاري ۽ قتل جي سببن بابت سک روايتن ۽ ڪجهه فارسي تاريخي بيانن ۾ مختلف وضاحتون ملن ٿيون.
هي واقعو مغل حڪومت ۽ سک برادريءَ جي لاڳاپن ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿيو.&lt;ref name=&quot;SGPCGuruTegh&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sri Guru Tegh Bahadur Ji
 |url=https://new.sgpc.net/ten-guru-sahibs/guru-tegh-bahadur-sahib/
 |publisher=Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GuruTeghSources&quot;&gt;{{cite web
 |last=Singh
 |first=Inderjeet
 |title=Understanding Martyrdom of Guru Tegh Bahadar Using 17th &amp; 18th Century Sources
 |url=https://www.sikhmissionarysociety.org/sms/smsarticles/advisorypanel/inderjeet-singh/understanding-the-martyrdom-of-guru-tegh-bahadar-using-17th-and-18th-century-sources/
 |publisher=Sikh Missionary Society
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرو گوبند سنگهه ۽ خالصو ===

{{Main|گرو گوبند سنگهه}}

گرو تيغ بهادر کان پوءِ سندس پٽ [[گرو گوبند سنگهه]] سکن جو ڏهون گرو ٿيو.
1699ع ۾ گرو گوبند سنگهه '''[[خالصو]]''' جي تنظيم قائم ڪئي.
خالصي جي قيام سان سک برادريءَ جي مذهبي ۽ اجتماعي تنظيم ۾ اهم تبديلي آئي.
اورنگزيب جي دور جي آخري سالن ۾ مغل فوجن ۽ سک قوتن وچ ۾ مختلف علائقن ۾ تڪرار ۽ جنگيون ٿيون.
انهن واقعن بعد ۾ پنجاب جي سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;OxfordSikh2014&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Singh
 |editor-first1=Pashaura
 |editor-last2=Fenech
 |editor-first2=Louis E.
 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2014
 |isbn=9780199699308
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== راجپوتن ۽ جاٽن سان لاڳاپا ==

=== راجپوت رياستن سان اختلاف ===

اڪبر جي دور ۾ ڪيترن راجپوت حڪمرانن کي شاهي شادين، منصبداري عهدن ۽ سياسي ٺاهن ذريعي مغل سلطنت سان ڳنڍيو ويو هو.
اورنگزيب جي دور ۾ انهن مان ڪجهه لاڳاپا برقرار رهيا، جڏهن ته ٻين علائقن ۾ تڪرار پيدا ٿيا.
1678ع ۾ [[جسوند سنگهه]] جي وفات کان پوءِ [[مارواڙ]] جي جانشينيءَ بابت مغل درٻار ۽ راٺوڙ سردارن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
انهن اختلافن مان راجپوت مزاحمت ۽ ڊگهي فوجي جدوجهد پيدا ٿي.
[[ميواڙ]] پڻ ڪجهه عرصي لاءِ مغل-راجپوت تڪرارن ۾ شامل رهيو.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== جاٽن جي مزاحمت ===

[[آگرو]] ۽ [[مٿرا]] جي ڀرپاسي ۾ جاٽ زميندارن ۽ مقامي گروهن جي مزاحمت مغل حڪومت لاءِ مسئلو بڻجي وئي.
انهن تڪرارن ۾ محصولي دٻاءُ، مقامي اختيار ۽ سياسي خودمختياريءَ جا سوال شامل هئا.
جاٽن جي مختلف اڳواڻن مغل اختيارين خلاف بغاوتون ڪيون.
انهن تحريڪن ارڙهين صديءَ ۾ علائقائي جاٽ سياسي قوتن جي اڀار لاءِ پڻ پسمنظر فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب ۽ دکن جون جنگيون ==

{{Main|مغل-مراٺا جنگيون}}

=== دکن جي سياسي اهميت ===

دکن مغل سلطنت لاءِ فوجي، معاشي ۽ سياسي لحاظ کان اهم علائقو هو.
هن علائقي ۾ [[بيجاپور سلطنت]]، [[گولڪنڊا سلطنت]] ۽ مراٺا سياسي قوتون موجود هيون.
اورنگزيب جي حڪومت دوران دکن کي مڪمل طور مغل اقتدار ۾ آڻڻ لاءِ ڊگهيون فوجي مهمون هلايون ويون.
انهن مهمن مغل سلطنت جي ايراضي وڌائي، پر فوج، رسد ۽ خزاني تي وڏو دٻاءُ وڌو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== بيجاپور جي فتح (1686ع) ===

{{Main|بيجاپور سلطنت}}

[[بيجاپور سلطنت]] تي عادل شاهي گهراڻي جي حڪومت هئي.
1686ع ۾ اورنگزيب جي فوجن بيجاپور جو گهيرو ڪيو.
ڊگهي محاصري کان پوءِ بيجاپور مغلن جي قبضي ۾ اچي ويو ۽ عادل شاهي گهراڻي جي خودمختيار حڪومت ختم ٿي.
انهيءَ فتح سان دکن ۾ مغل اقتدار کي وڏي علائقائي ڪاميابي حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== گولڪنڊا جي فتح (1687ع) ===

{{Main|گولڪنڊا سلطنت}}

[[گولڪنڊا سلطنت]] تي قطب شاهي گهراڻي جي حڪومت هئي.
1687ع ۾ اورنگزيب جي فوجن [[گولڪنڊا قلعو|گولڪنڊا جي قلعي]] جو گهيرو ڪيو.
قلعي جي فتح کان پوءِ قطب شاهي حڪومت ختم ٿي ۽ گولڪنڊا مغل سلطنت ۾ شامل ٿي ويو.
بيجاپور ۽ گولڪنڊا جي فتحن سان مغل سلطنت جي جاگرافيائي حدن ۾ وڏي واڌ ٿي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== مراٺن سان جنگيون ===

{{Main|مغل-مراٺا جنگيون}}

[[مراٺا]] دکن جي هڪ اهم سياسي ۽ فوجي قوت هئا.
[[ڇترپتي شواجي مهاراج|شواجي]] جي اڳواڻيءَ ۾ مراٺا طاقت سترهين صديءَ جي وچ ڌاري وڌڻ لڳي.
اورنگزيب جي حڪومت دوران مغلن ۽ مراٺن وچ ۾ مختلف مرحلن تي جنگيون ٿيون.
شواجي جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[سنڀاجي]] مراٺا اقتدار سنڀاليو.
1689ع ۾ سنڀاجي مغل فوجن جي هٿان گرفتار ٿيو ۽ اورنگزيب جي حڪم سان قتل ڪيو ويو.
بهرحال، سنڀاجي جي موت سان مراٺا مزاحمت ختم نه ٿي.
مراٺا اڳواڻن قلعي بندين، تيز فوجي حرڪتن، رسد تي حملن ۽ مقامي جغرافيائي حالتن مان فائدو وٺي مغل فوجن خلاف جدوجهد جاري رکي.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== دکن جي جنگين جا معاشي اثر ===

دکن جون ڊگهيون جنگيون مغل سلطنت جي خزاني تي وڏو بار بڻيون.
فوجن جي سارسنڀال، رسد، قلعي بندين ۽ نون فتح ڪيل علائقن جي انتظام لاءِ وسيع وسيلا گهربل هئا.
جنگين سبب ڪجهه علائقن ۾ زراعت، واپار ۽ مقامي آبادي متاثر ٿي.
مغل سلطنت جي فوجي توسيع سان گڏ منصبدارن ۽ جاگيردارن لاءِ مناسب آمدنيءَ وارن علائقن جي ورهاست جا مسئلا پڻ وڌيا.
مؤرخن انهن مسئلن کي ارڙهين صديءَ جي مغل سياسي بحران جي اهم سببن مان شمار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

== اورنگزيب جي دور ۾ مغل انتظام ==

=== منصبداري ۽ جاگيرداري نظام ===

{{Main|منصبداري نظام}}

اورنگزيب جي دور ۾ [[منصبداري نظام]] مغل فوجي ۽ انتظامي تنظيم جو اهم حصو رهيو.
منصبدارن کي سندن درجي، ذميوارين ۽ شاهي خدمت جي بنياد تي عهدن ۽ آمدنيءَ جا حق ڏنا ويندا هئا.
ڪيترن منصبدارن کي نقد پگهار بدران مخصوص علائقن جي محصول مان آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ جاگيرون ڏنيون وينديون هيون.
دکن ۾ مغل سلطنت جي توسيع سان منصبدارن جو تعداد ۽ سندن مالي ضرورتون وڌيون.
انهيءَ صورتحال ۾ مناسب آمدنيءَ وارين جاگيرن جي کوٽ ۽ جاگيرن جي ورهاست بابت تڪرار پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== زميني محصول ۽ زرعي معيشت ===

مغل سلطنت جي آمدنيءَ جو وڏو حصو زميني محصول مان حاصل ٿيندو هو.
زمين جي پيداوار، آبپاشيءَ جي سهولتن، فصلن ۽ مقامي حالتن موجب محصول وصول ڪرڻ جا مختلف طريقا استعمال ٿيندا هئا.
اورنگزيب جي دور ۾ مسلسل فوجي مهمن سبب محصولي آمدنيءَ جي اهميت وڌيڪ وڌي.
ڪجهه علائقن ۾ محصولي مطالبن ۽ مقامي مزاحمت سبب مغل انتظام کي ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب جي آخري دور جا مسئلا ==

=== ڊگهي فوجي مهمن جو اثر ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت جي آخري ڏهاڪن جو وڏو حصو دکن ۾ گذاريو.
مراٺن خلاف فوجي مهمون جاري رهيون، پر مغل فوجن لاءِ فتح ڪيل علائقن تي مستقل ۽ اثرائتو ڪنٽرول برقرار رکڻ ڏکيو ثابت ٿيو.
قلعن تي قبضن ۽ فوجي ڪاميابين باوجود مراٺا مزاحمت مختلف صورتن ۾ جاري رهي.
انهن جنگين مغل فوج جي افرادي قوت، رسد ۽ مالي وسيلن تي وڏو دٻاءُ وڌو.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== صوبائي خودمختياريءَ جا رجحان ===

مرڪزي حڪومت جي ڊگهي فوجي مصروفيت سبب مختلف صوبن ۾ مقامي سياسي قوتن جي اهميت وڌڻ لڳي.
مغل انتظامي نظام اڃا وسيع هو، پر صوبائي حڪمرانن، منصبدارن ۽ مقامي زميندارن سان لاڳاپا وڌيڪ پيچيده ٿيندا ويا.
اهي مسئلا اورنگزيب جي وفات کان پوءِ وڌيڪ نمايان ٿيا ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ڪيترين علائقائي رياستن جي اڀار لاءِ پسمنظر فراهم ڪيائون.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جو مسئلو ===

اورنگزيب جي پٽن ۾ [[محمد معظم]]، جيڪو پوءِ [[بهادر شاهه پهريون]] جي لقب سان مشهور ٿيو، هڪ اهم شهزادو هو.
محمد معظم مختلف دورن ۾ شاهي انتظامي ذميواريون سنڀاليون.
اورنگزيب جي حڪومت دوران کيس سياسي شڪ شبهن سبب ڪجهه عرصي لاءِ قيد ۽ نگرانيءَ کي پڻ منهن ڏيڻو پيو.
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ تخت لاءِ جنگ شروع ٿي، جنهن ۾ محمد معظم ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب جي وفات (1707ع) ==

اورنگزيب 3 مارچ 1707ع تي دکن ۾ [[احمدنگر]] جي ڀرپاسي وفات ڪئي.
هو ڪنهن جنگ جي ميدان ۾ قتل نه ٿيو، پر وڏي عمر ۾ بيماريءَ کان پوءِ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
سندس مڙهه [[خلدآباد]] ۾ صوفي بزرگ [[زين الدين شيرازي]] جي درگاهه جي ويجهو دفنايو ويو.
اورنگزيب جو مقبرو مغل شهنشاهن جي ٻين ڪيترن وڏن مقبرن جي ڀيٽ ۾ سادو آهي.
سندس وفات کان پوءِ مغل شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي ۽ [[بهادر شاهه پهريون]] تخت حاصل ڪيو.

== اورنگزيب جي دور جو تاريخي جائزو ==

اورنگزيب جي حڪومت مغل سلطنت جي تاريخ ۾ سياسي ۽ فوجي توسيع جو هڪ اهم مرحلو هو.
هن دکن جي ٻن وڏين سلطنتن، بيجاپور ۽ گولڪنڊا، کي مغل اقتدار ۾ شامل ڪيو.
ساڳئي وقت سندس حڪومت ۾ مذهبي پاليسين، جزيي جي بحالي، ڪجهه عبادتگاهن خلاف ڪاررواين، سکن ۽ راجپوتن سان تڪرارن ۽ مراٺن خلاف ڊگهي جنگين سبب اهم سياسي ۽ سماجي اختلاف پيدا ٿيا.

مؤرخ [[جدو ناٿ سرڪار]] اورنگزيب جي مذهبي ۽ فوجي پاليسين کي مغل سلطنت جي ڪمزوريءَ سان ڳنڍي ٿو، جڏهن ته [[آڊري ٽرشڪي]] جهڙا جديد محقق سندس دور جي سياسي ۽ مذهبي حالتن جي وڌيڪ پيچيده تشريح پيش ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
[[جان ايف رچرڊس]] جي مغل سلطنت بابت تحقيق مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته مغل زوال کي سمجهڻ لاءِ فوجي توسيع، جاگيرداري نظام، محصولي مسئلن ۽ صوبائي سياست کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت هڪدم ختم نه ٿي، پر ارڙهين صديءَ ۾ ان جي مرڪزي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجندي وئي.

== اورنگزيب جي دور جا اهم واقعا ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #adc6d6;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''اورنگزيب عالمگير جي حڪومت: اهم واقعن جي وقتوار ترتيب'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1658ع
| [[ساموڳڙهه جي جنگ]]
| دارا شڪوه جي شڪست ۽ اورنگزيب جي اقتدار جو رستو هموار ٿيڻ
|-
| 1658ع
| شاهجهان جي نظربندي
| شاهي اقتدار جي منتقلي
|-
| 1659ع
| دارا شڪوه جو قتل
| جانشينيءَ جي اهم دعويدار جو خاتمو
|-
| 1661ع
| مراد بخش جو قتل
| شاهي خاندان جي سياسي مقابلي جو هڪ مرحلو ختم ٿيڻ
|-
| 1660ع واري ڏهاڪي
| صوفي سرمد جو قتل
| مذهبي ۽ سياسي تاريخ جو تڪراري واقعو
|-
| 1675ع
| [[گرو تيغ بهادر]] جي موت جي سزا
| مغل-سک لاڳاپن ۾ اهم موڙ
|-
| 1678ع–1679ع
| مارواڙ جي جانشينيءَ جو بحران
| راجپوتن سان تڪرار ۾ واڌ
|-
| 1679ع
| جزيي جي ٻيهر لاڳو ٿيڻ
| مذهبي ۽ محصولي پاليسيءَ ۾ اهم تبديلي
|-
| 1686ع
| [[بيجاپور سلطنت]] جي فتح
| عادل شاهي حڪومت جو خاتمو
|-
| 1687ع
| [[گولڪنڊا سلطنت]] جي فتح
| قطب شاهي حڪومت جو خاتمو
|-
| 1689ع
| [[سنڀاجي]] جي گرفتاري ۽ قتل
| مغل-مراٺا جنگين جو اهم واقعو
|-
| 1699ع
| [[خالصو]] جو قيام
| سک برادريءَ جي مذهبي ۽ اجتماعي تنظيم ۾ تبديلي
|-
| 1707ع
| اورنگزيب جي وفات
| مغل جانشينيءَ جي نئين جنگ ۽ سياسي بحران جي شروعات
|}

== اورنگزيب جي دور بابت اهم ماخذ ==

* {{cite book |last=Richards |first=John F. |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=9780521566032}}
* {{cite book |last=Truschke |first=Audrey |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |publisher=Stanford University Press |year=2017 |isbn=9781503602595}}
* {{cite book |last=Sarkar |first=Jadunath |title=History of Aurangzib |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons}}
* {{cite book |last=Asher |first=Catherine B. |last2=Talbot |first2=Cynthia |title=India Before Europe |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=9780521809047}}
* {{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975 |isbn=9780807812716}}
* {{cite book |author=Yusuf Mirak |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani |language=fa}}
* {{cite book |title=Sindh in the Mughal Empire (1591–1740) |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf |language=en}}


== مغل سلطنت جو زوال (1707ع–1857ع) ==

{{Main|مغل سلطنت جو زوال}}

1707ع ۾ [[اورنگزيب عالمگير]] جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. جيتوڻيڪ سلطنت اڃا وسيع علائقن تي دعويٰ رکندي هئي، پر مرڪزي حڪومت کي جانشينيءَ جي جنگين، صوبائي حڪمرانن جي وڌندڙ خودمختياري، مالي مسئلن ۽ علائقائي فوجي قوتن جي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

مغل سلطنت جو زوال هڪدم نه آيو، پر ڪيترن ڏهاڪن تي پکڙيل سياسي، فوجي ۽ معاشي تبديلين جو نتيجو هو.

ارڙهين صديءَ ۾ [[بنگال]]، [[حيدرآباد دکن]] ۽ [[اوده]] جهڙن علائقن جا حڪمران عملي طور وڌيڪ خودمختيار ٿيا. ساڳئي وقت [[مراٺا]]، [[سک]]، [[جاٽ]] ۽ ٻين علائقائي قوتن مغل حڪومت جي سياسي ۽ فوجي بالادستيءَ کي چئلينج ڪيو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ دور ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] هڪ واپاري اداري مان علائقائي ۽ فوجي طاقت ۾ تبديل ٿي. ڪمپنيءَ جي وڌندڙ اقتدار سبب مغل شهنشاهن جي سياسي حيثيت آهستي آهستي علامتي بڻجندي وئي.

=== مغل زوال جا بنيادي سبب ===

مؤرخن مغل سلطنت جي زوال لاءِ ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن. انهن ۾ شاهي جانشينيءَ جي غير مستحڪم روايت، منصبداري ۽ جاگيرداري نظام جا مسئلا، ڊگهيون فوجي مهمون، محصولي اختلاف، علائقائي قوتن جو اڀار ۽ ٻاهرين حملا شامل آهن.

اورنگزيب جي دور ۾ دکن جون ڊگهيون جنگيون مغل فوجي ۽ مالي وسيلن تي وڏو بار بڻيون.

ان کان پوءِ شاهي خاندان جي اندر اقتدار لاءِ ٿيندڙ جنگين مرڪزي حڪومت جي تسلسل کي متاثر ڪيو.

مغل منصبدارن ۽ جاگيردارن وچ ۾ آمدنيءَ وارن علائقن جي ورهاست بابت مسئلا پڻ وڌيا.

مختلف صوبن ۾ مقامي سياسي ۽ فوجي قوتن پنهنجي خودمختياري وڌائڻ شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

بهرحال، مغل زوال کي ڪنهن هڪ شهنشاهه جي پاليسيءَ يا ڪنهن هڪ جنگ جو نتيجو سمجهڻ مناسب نه آهي.

== بهادر شاهه پهريون (1707ع–1712ع) ==

{{Main|بهادر شاهه پهريون}}

اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ مغل تخت حاصل ڪرڻ لاءِ جنگ شروع ٿي.

[[محمد معظم]]، جيڪو اورنگزيب جو پٽ هو، پنهنجي ڀائرن کي شڪست ڏئي 1707ع ۾ '''بهادر شاهه پهريون''' جي لقب سان تخت تي ويٺو.

هن کي '''شاهه عالم پهريون''' پڻ چيو ويندو آهي.

=== جانشينيءَ جي جنگ ===

1707ع ۾ بهادر شاهه پنهنجي ڀاءُ [[اعظم شاهه]] کي [[جاجؤ جي جنگ]] ۾ شڪست ڏني.

ان کان پوءِ هن ٻئي ڀاءُ [[ڪام بخش]] خلاف پڻ فوجي ڪارروائي ڪئي.

1709ع ۾ ڪام بخش جي شڪست کان پوءِ بهادر شاهه جو اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== راجپوتن ۽ سکن سان لاڳاپا ===

بهادر شاهه راجپوت رياستن سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مختلف علائقن ۾ سياسي اختلاف برقرار رهيا.

سندس دور ۾ [[بندا سنگهه بهادر]] جي اڳواڻيءَ ۾ سک فوجي سرگرميون پنجاب ۾ وڌيون.

مغل حڪومت سکن جي وڌندڙ سياسي ۽ فوجي قوت کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف مهمون هلايون.

بهادر شاهه جي حڪومت مختصر هئي ۽ هو 1712ع ۾ وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Metcalf
 |first1=Barbara D.
 |last2=Metcalf
 |first2=Thomas R.
 |title=A Concise History of Modern India
 |edition=2
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521682251
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== جهان دار شاهه (1712ع–1713ع) ==

{{Main|جهان دار شاهه}}

بهادر شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي.

[[جهان دار شاهه]] 1712ع ۾ مغل تخت تي ويٺو.

سندس حڪومت ۾ طاقتور امير [[ذوالفقار خان]] جو وڏو سياسي اثر هو.

جهان دار شاهه جي حڪومت گهڻو عرصو جاري نه رهي.

1713ع ۾ [[فرخ سير]] جي فوجن کيس شڪست ڏني ۽ سندس حڪومت ختم ٿي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== فرخ سير (1713ع–1719ع) ==

{{Main|فرخ سير}}

[[فرخ سير]] 1713ع ۾ مغل تخت تي ويٺو.

سندس اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ [[سيد ڀائر]]، يعني [[سيد عبدالله خان]] ۽ [[سيد حسين علي خان]]، اهم ڪردار ادا ڪيو.

اهي ٻئي ڀائر مغل درٻار جي انتهائي اثرائتن اميرن مان هئا.

=== سيد ڀائرن جو سياسي اثر ===

فرخ سير جي دور ۾ سيد ڀائرن شاهي انتظام، فوجي مقررين ۽ سياسي فيصلن تي وڏو اثر قائم ڪيو.

وقت گذرڻ سان شهنشاهه ۽ سيد ڀائرن وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا.

1719ع ۾ سيد ڀائرن فرخ سير کي تخت تان هٽايو.

فرخ سير کي انڌو ڪرڻ کان پوءِ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي واپاري رعايتون ===

1717ع ۾ فرخ سير [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي واپاري رعايتن بابت هڪ اهم فرمان جاري ڪيو.

ان فرمان سان ڪمپنيءَ کي بنگال ۽ ڪجهه ٻين علائقن ۾ واپار سان لاڳاپيل سهولتون مليون.

بعد ۾ ڪمپنيءَ ۽ بنگال جي نوابن وچ ۾ انهن رعايتن جي استعمال ۽ حدن بابت اختلاف پيدا ٿيا.

اهي اختلاف ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بنگال جي سياسي صورتحال ۾ اهم بڻيا.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

== 1719ع جو سياسي بحران ==

1719ع مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ انتهائي غير مستحڪم سال هو.

فرخ سير جي خاتمي کان پوءِ سيد ڀائرن مختصر عرصي اندر مختلف شهزادن کي تخت تي ويهاريو.

انهن ۾ [[رفيع الدرجات]] ۽ [[شاهجهان ٻيون]] شامل هئا.

ٻئي شهنشاهه مختصر حڪومتن کان پوءِ وفات ڪري ويا.

آخرڪار [[محمد شاهه]] 1719ع ۾ مغل تخت تي ويٺو.

انهيءَ سال جي تيز سياسي تبديلين مغل شهنشاهت جي مرڪزي اختيار جي ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== محمد شاهه (1719ع–1748ع) ==

{{Main|محمد شاهه}}

[[محمد شاهه]] 1719ع کان 1748ع تائين مغل سلطنت جو شهنشاهه رهيو.

سندس حڪومت مغل سلطنت جي سياسي زوال ۽ درٻاري ثقافت جي ترقيءَ جو گڏيل دور هئي.

محمد شاهه جي درٻار ۾ موسيقي، مصوري، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين کي سرپرستي ملي.

بهرحال، سندس حڪومت دوران مغل سلطنت جي مختلف صوبن ۾ مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== سيد ڀائرن جو خاتمو ===

محمد شاهه جي شروعاتي حڪومت ۾ سيد ڀائرن جو سياسي اثر جاري رهيو.

1720ع ۾ سيد حسين علي خان قتل ٿيو.

ان کان پوءِ سيد عبدالله خان جي طاقت ختم ڪئي وئي.

سيد ڀائرن جي زوال سان محمد شاهه کي شاهي اختيار وڌائڻ جو موقعو مليو، پر صوبائي خودمختياريءَ جو رجحان جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== نظام الملڪ ۽ حيدرآباد دکن ===

{{Main|نظام الملڪ آصف جاه اول}}

[[نظام الملڪ آصف جاه اول]] مغل درٻار جو اهم امير ۽ دکن جو صوبائي حڪمران هو.

1724ع ۾ هن دکن ۾ پنهنجي عملي خودمختياري مضبوط ڪئي.

انهيءَ عمل سان [[حيدرآباد رياست]] جي آصف جاهي حڪمران گهراڻي جو بنياد پيو.

نظام الملڪ رسمي طور مغل شهنشاهه جي بالادستيءَ کي قبول ڪندو رهيو، پر دکن ۾ سندس انتظام عملي طور خودمختيار هو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== بنگال ۾ صوبائي خودمختياري ===

{{Main|بنگال جا نواب}}

ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مرشد قلي خان]] بنگال جي مالياتي ۽ صوبائي انتظام ۾ اهم قوت بڻيو.

بنگال جي نوابن مغل شهنشاهه جي رسمي بالادستي برقرار رکندي پنهنجي علائقائي حڪومت کي وڌيڪ خودمختيار بڻايو.

بنگال جي زرخيز زمين، ڪپڙي جي صنعت ۽ سامونڊي واپار سبب هي صوبو وڏي معاشي اهميت رکندو هو.

بعد ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ ۽ بنگال جي نوابن وچ ۾ سياسي ۽ واپاري تڪرار وڌيا.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

=== اوده جي خودمختياري ===

{{Main|اوده جا نواب}}

[[سعادت علي خان اول]] ارڙهين صديءَ ۾ اوده جو اهم صوبائي حڪمران هو.

1722ع کان پوءِ اوده ۾ نوابي اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.

اوده جا حڪمران مغل سلطنت سان رسمي لاڳاپا برقرار رکندي عملي طور پنهنجي علائقائي حڪومت هلائڻ لڳا.

اهڙيءَ طرح حيدرآباد، بنگال ۽ اوده جهڙيون رياستون مغل سلطنت جي مرڪزي اقتدار جي ڪمزوريءَ مان اڀريون.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== نادر شاهه جي هندستان تي ڪاهه (1739ع) ==

{{Main|نادر شاهه جي هندستان تي ڪاهه}}

[[نادر شاهه]] ايران جو طاقتور حڪمران هو، جنهن 1739ع ۾ مغل سلطنت تي حملو ڪيو.

هن جي فوجن [[ڪرنال جي جنگ]] ۾ محمد شاهه جي مغل فوج کي شڪست ڏني.

جنگ کان پوءِ نادر شاهه دهليءَ ۾ داخل ٿيو.

=== ڪرنال جي جنگ ===

24 فيبروري 1739ع تي ڪرنال جي ڀرپاسي مغل ۽ ايراني فوجن وچ ۾ جنگ لڳي.

مغل فوج عددي لحاظ کان وڏي هجڻ باوجود مؤثر گڏيل قيادت ۽ فوجي تنظيم جي مسئلن کي منهن ڏئي رهي هئي.

نادر شاهه جي فوج ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ محمد شاهه کي سندس شرطن تي ٺاهه ڪرڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Axworthy2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Axworthy
 |first=Michael
 |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant
 |publisher=I.B. Tauris
 |year=2006
 |isbn=9781850437062
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دهليءَ جي ڦرلٽ ===

نادر شاهه جي دهليءَ ۾ موجودگيءَ دوران تشدد ۽ قتل عام جا واقعا ٿيا.

شهر مان وڏي مقدار ۾ دولت، قيمتي زيور ۽ شاهي خزاني جو سامان ايران کڻي وڃڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن.

مشهور '''تختِ طائوس''' ۽ [[ڪوه نور]] هيرو پڻ انهيءَ ڪاهه سان لاڳاپيل تاريخي روايتن ۾ ذڪر ٿين ٿا.

1739ع جي ڪاهه مغل سلطنت جي مالي ۽ سياسي حيثيت کي سخت نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Axworthy2006&quot;/&gt;

=== نادر شاهه جي ڪاهه جا نتيجا ===

نادر شاهه جي فتح کان پوءِ مغل سلطنت جي فوجي ڪمزوري ٻين علائقائي قوتن آڏو وڌيڪ ظاهر ٿي.

دهليءَ جي شاهي خزاني کي وڏو نقصان پهتو.

اتر اولهه وارن علائقن تي مغل اقتدار وڌيڪ ڪمزور ٿيو.

هي واقعو مغل سلطنت جي زوال جي تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== احمد شاهه ابدالي ۽ افغان حملا ==

{{Main|احمد شاهه دراني}}

[[احمد شاهه دراني]]، جيڪو احمد شاهه ابدالي جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[دراني سلطنت]] جو باني هو.

1747ع ۾ نادر شاهه جي وفات کان پوءِ هن افغانستان ۾ پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

احمد شاهه دراني هندستان جي اتر اولهه وارن علائقن ۾ ڪيترائي فوجي حملا ڪيا.

انهن حملن پنجاب، دهليءَ ۽ ٻين علائقن جي سياسي صورتحال تي وڏو اثر ڇڏيو.

=== پنجاب ۽ دهليءَ ۾ افغان اثر ===

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري مغل سلطنت جي مرڪزي ڪمزوريءَ سبب پنجاب ۽ اتر هندستان ۾ افغان، مراٺا، سک ۽ مقامي سياسي قوتن وچ ۾ مقابلو وڌيو.

احمد شاهه دراني مختلف مهمن ذريعي پنجاب ۽ دهليءَ جي سياسي معاملن ۾ مداخلت ڪئي.

انهن حملن مغل سلطنت جي اتر اولهه سرحدن تي شاهي اقتدار کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== مراٺن جو عروج ==

{{Main|مراٺا سلطنت}}

[[مراٺا سلطنت]] سترهين صديءَ ۾ [[ڇترپتي شواجي مهاراج|شواجي]] جي دور کان هڪ اهم سياسي قوت طور اڀري.

اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مراٺن اتر ۽ وچ هندستان ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي سرگرمين کي وڌيڪ وڌايو.

ارڙهين صديءَ ۾ [[پيشوا]] مراٺا حڪومت جي اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻ بڻيا.

مراٺن مختلف علائقن ۾ محصولي حق ۽ سياسي اثر حاصل ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون هلايون.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== دهليءَ ۾ مراٺن جو اثر ===

1737ع ۾ پيشوا [[باجي رائو اول]] جي فوجن دهليءَ جي ڀرپاسي تائين پيشقدمي ڪئي.

بعد ۾ مراٺن پنجاب ۽ اتر هندستان جي سياسي معاملن ۾ وڌيڪ اثر قائم ڪيو.

1758ع ۾ مراٺا فوجون پنجاب مان اڳتي وڌي [[پشاور]] تائين پهتيون، پر اهو قبضو مستقل نه رهيو.

مغل شهنشاهه جي سياسي حيثيت وقت سان مختلف علائقائي قوتن جي حمايت ۽ فوجي طاقت تي دارومدار رکڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي ٽين جنگ (1761ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي ٽين جنگ}}

14 جنوري 1761ع تي [[پاڻي پت جي ٽين جنگ]] احمد شاهه دراني جي فوج ۽ مراٺن جي گڏيل فوج وچ ۾ لڳي.

هن جنگ ۾ مراٺن کي وڏي شڪست آئي.

جنگ ۾ ٻنهي ڌرين کي وڏي جاني نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.

پاڻي پت جي ٽين جنگ اتر هندستان جي سياسي طاقت جي توازن تي وڏو اثر ڇڏيو، پر ان سان مراٺا سياسي قوت مڪمل طور ختم نه ٿي.

بعد وارن ڏهاڪن ۾ مراٺن اتر هندستان ۾ پنهنجو اثر ٻيهر وڌايو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== شاهه عالم ٻيون ۽ مراٺا تحفظ ===

{{Main|شاهه عالم ٻيون}}

[[شاهه عالم ٻيون]] 1759ع کان 1806ع تائين مغل شهنشاهه رهيو.

سندس حڪومت دوران مغل شاهي اقتدار گهڻو ڪري علامتي بڻجي چڪو هو.

1764ع ۾ [[بڪسر جي جنگ]] ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻئي، اوده جي نواب ۽ بنگال جي اڳوڻي نواب جي گڏيل قوتن کي شڪست ڏني.

1771ع ۾ مراٺن دهليءَ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ 1772ع ۾ شاهه عالم ٻيون سندن مدد سان دهلي موٽي آيو.

1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[مهادجي سنڌيا]] مغل درٻار جي فوجي ۽ سياسي معاملن ۾ وڏي اثر واري شخصيت بڻيو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== بنگال ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو عروج ==

{{Main|بنگال ۾ برطانوي راڄ}}

=== پلاسيءَ جي جنگ (1757ع) ===

{{Main|پلاسيءَ جي جنگ}}

23 جون 1757ع تي [[پلاسيءَ جي جنگ]] ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج [[سراج الدوله]] جي فوج کي شڪست ڏني.

ڪمپنيءَ جي فوج جي اڳواڻي [[رابرٽ ڪلائيو]] ڪئي.

بنگال جي ڪجهه درٻاري اميرن، خاص طور [[مير جعفر]]، ڪمپنيءَ سان ڳجها سياسي معاهدا ڪيا هئا.

پلاسيءَ جي جنگ بنگال ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سياسي اقتدار جي شروعات جو اهم واقعو هو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

=== بڪسر جي جنگ (1764ع) ===

{{Main|بڪسر جي جنگ}}

1764ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج [[بڪسر]] ۾ گڏيل هندستاني فوج کي شڪست ڏني.

هن گڏيل فوج ۾ مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻيون، اوده جي نواب [[شجاع الدوله]] ۽ بنگال جي اڳوڻي نواب [[مير قاسم]] جون قوتون شامل هيون.

بڪسر جي جنگ ڪمپنيءَ جي سياسي ۽ فوجي حيثيت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

=== بنگال جي ديواني (1765ع) ===

1765ع ۾ [[اله آباد جو معاهدو|اله آباد جي معاهدن]] کان پوءِ مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻئي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي بنگال، بهار ۽ اوڙيسا جي ديوانيءَ جا حق ڏنا.

ديوانيءَ مان مراد زميني محصول ۽ لاڳاپيل مالياتي انتظام جا حق هئا.

انهن حقن سان ڪمپنيءَ کي وڏي مقدار ۾ محصولي آمدني حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو.

1793ع ۾ لاڳو ڪيل '''مستقل بندوبست''' هڪ الڳ زميني محصولي نظام هو؛ ان کي 1765ع ۾ ڪمپنيءَ کي مليل ديوانيءَ جي حقن سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

== سنڌ ۾ مغل اقتدار جو زوال ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور|ڪلهوڙا گهراڻو}}

=== سنڌ جي سياسي صورتحال ===

ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال تي مغل سلطنت جي مرڪزي ڪمزوريءَ جو اثر پيو.

سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن ۽ مذهبي خاندانن جي سياسي حيثيت وڌڻ لڳي.

[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] تاريخي انتظامي ۽ واپاري مرڪز رهيا، پر انهن علائقن ۾ مغل حڪومت جي عملي طاقت وقت سان تبديل ٿيندي وئي.

انهيءَ دور ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو]] سنڌ جي هڪ اهم سياسي قوت طور اڀريو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== ميان يار محمد ڪلهوڙو ===

{{Main|ميان يار محمد ڪلهوڙو}}

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار کي مضبوط ڪرڻ وارن اهم حڪمرانن مان هو.

هن اتر ۽ وچ سنڌ ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائي.

ڪلهوڙا خاندان جي اقتدار جو بنياد مقامي مذهبي اثر، قبيلائي حمايت ۽ علائقائي سياسي اتحاد هئا.

ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن مغل شهنشاهت سان رسمي لاڳاپا رکندي پنهنجي عملي خودمختياري وڌائي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== ميان نور محمد ڪلهوڙو ===

{{Main|ميان نور محمد ڪلهوڙو}}

[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] ڪلهوڙا گهراڻي جو اهم حڪمران هو.

سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ ڪلهوڙن جي سياسي طاقت وڌيڪ مضبوط ٿي.

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جي سياست تي ايران ۽ افغانستان جي طاقتور حڪمرانن جو پڻ اثر پيو.

1739ع ۾ نادر شاهه جي هندستان تي ڪاهه کان پوءِ سنڌ جي سياسي حيثيت ۾ تبديليون آيون.

بعد ۾ دراني سلطنت جي قيام سان سنڌ جي حڪمرانن جا افغانستان سان سياسي ۽ خراجي لاڳاپا قائم ٿيا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== سنڌ ۾ مغل اقتدار جو خاتمو ===

سنڌ ۾ مغل اقتدار جو خاتمو ڪنهن هڪ ڏينهن يا هڪ جنگ سان نه ٿيو.

اهو عمل مقامي ڪلهوڙا اقتدار جي وڌڻ، مغل شهنشاهت جي مرڪزي ڪمزوريءَ ۽ ايران ۽ افغانستان جي علائقائي اثرن سبب مختلف مرحلن ۾ مڪمل ٿيو.

ارڙهين صديءَ جي وچ تائين سنڌ تي مغل شهنشاهن جو سڌو انتظامي ڪنٽرول وڏي حد تائين ختم ٿي چڪو هو.

بعد ۾ [[ٽالپر گهراڻو]] ڪلهوڙن کان اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.

1843ع ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سنڌ تي قبضو ڪيو، جيڪو مغل سلطنت جي خاتمي کان اڳ سنڌ جي الڳ سياسي تاريخ جو واقعو هو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

== دهليءَ تي برطانوي قبضو (1803ع) ==

{{Main|دهليءَ جي جنگ (1803ع)}}

1803ع ۾ ٻي انگريز-مراٺا جنگ دوران ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوجن دهليءَ تي قبضو ڪيو.

[[دهليءَ جي جنگ (1803ع)]] ۾ ڪمپنيءَ جي فوج مراٺا حمايت يافته قوتن کي شڪست ڏني.

ان کان پوءِ مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻيون ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سياسي ۽ فوجي تحفظ هيٺ اچي ويو.

شهنشاهه جي حيثيت برقرار رهي، پر سندس حقيقي سياسي اختيار انتهائي محدود ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== اڪبر شاهه ٻيون (1806ع–1837ع) ==

{{Main|اڪبر شاهه ٻيون}}

[[اڪبر شاهه ٻيون]] 1806ع ۾ پنهنجي پيءُ شاهه عالم ٻئي جي وفات کان پوءِ مغل تخت تي ويٺو.

سندس دور ۾ مغل سلطنت جو اقتدار گهڻو ڪري دهليءَ جي شاهي خاندان جي علامتي حيثيت تائين محدود هو.

برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني دهليءَ جي سياسي ۽ انتظامي معاملن تي اثرائتو ڪنٽرول رکندي هئي.

اڪبر شاهه ٻئي جي حڪومت دوران شاهي خاندان جي آمدني، لقبن ۽ رسمي حيثيت بابت ڪمپنيءَ سان اختلاف پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

== بهادر شاهه ظفر (1837ع–1857ع) ==

{{Main|بهادر شاهه ظفر}}

'''ابو ظفر سراج الدين محمد بهادر شاهه ظفر''' مغل سلطنت جو آخري شهنشاهه هو.

هو 1837ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 1857ع تائين مغل شهنشاهه جي لقب سان مشهور رهيو.

بهادر شاهه ظفر فارسي ۽ اردو شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ پاڻ پڻ شاعر هو.

سندس تخلص '''ظفر''' هو.

سندس دور ۾ مغل درٻار سياسي طاقت جي ڀيٽ ۾ ادبي ۽ ثقافتي اهميت جو مرڪز بڻيل هئي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دهليءَ جي ادبي ثقافت ===

بهادر شاهه ظفر جي دور ۾ دهليءَ ۾ اردو ۽ فارسي شاعريءَ جون محفلون ٿينديون هيون.

[[مرزا غالب]] ۽ [[شيخ ابراهيم ذوق]] جهڙا شاعر انهيءَ دور جي ادبي تاريخ ۾ اهم مقام رکن ٿا.

شاهي درٻار جي سياسي ڪمزوريءَ باوجود دهليءَ جي ادبي ۽ ثقافتي زندگي جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

== 1857ع جي بغاوت ۽ مغل سلطنت جو خاتمو ==

{{Main|1857ع جي هندستاني بغاوت}}

1857ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج جي ڪجهه هندستاني سپاهين بغاوت شروع ڪئي.

هي بغاوت جلد اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترن علائقن تائين پکڙجي وئي.

بغاوت ۾ فوجي، سياسي، معاشي، مذهبي ۽ سماجي سبب شامل هئا.

ڪمپنيءَ جي پاليسين، رياستن جي الحاق، فوجي ناراضگي ۽ مقامي حڪمرانن جي بي اختياريءَ بغاوت لاءِ اهم پسمنظر فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== دهليءَ ۾ بغاوت ===

مئي 1857ع ۾ ميرٺ کان بغاوت ڪندڙ سپاهي دهلي پهتا.

انهن بهادر شاهه ظفر کي بغاوت جي علامتي اڳواڻ طور قبول ڪيو.

بهادر شاهه ظفر جي عمر ان وقت وڏي هئي ۽ سندس سياسي ۽ فوجي اختيار محدود هئا.

بغاوت ڪندڙن لاءِ مغل شهنشاهه جو نالو تاريخي جائز حيثيت ۽ سياسي اتحاد جي علامت بڻيو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

=== دهليءَ جو ٻيهر برطانوي قبضو ===

سيپٽمبر 1857ع ۾ برطانوي فوجن ڊگهي گهيري کان پوءِ دهليءَ تي ٻيهر قبضو ڪيو.

شهر ۾ سخت جنگيون، قتل عام، گرفتاريون ۽ وڏي پيماني تي تباهي ٿي.

بهادر شاهه ظفر گرفتار ٿيو.

سندس پٽن ۽ شاهي خاندان جي ڪيترن فردن کي قتل ڪيو ويو يا گرفتار ڪيو ويو.

دهليءَ جي شاهي درٻار جي سياسي ۽ ثقافتي دنيا کي شديد نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

=== بهادر شاهه ظفر جي جلاوطني ===

بهادر شاهه ظفر تي بغاوت سان لاڳاپيل الزامن هيٺ فوجي عدالت ۾ مقدمو هلايو ويو.

1858ع ۾ کيس جلاوطن ڪري [[رنگون]]، موجوده [[يانگون]]، موڪليو ويو.

بهادر شاهه ظفر 7 نومبر 1862ع تي رنگون ۾ وفات ڪئي.

سندس وفات سان مغل شاهي خاندان جي آخري شهنشاهه جي زندگيءَ جو خاتمو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

=== 1858ع ۾ مغل شهنشاهت جو رسمي خاتمو ===

1857ع جي بغاوت کي دٻائڻ کان پوءِ برطانوي حڪومت هندستان جي انتظام ۾ وڏيون تبديليون آنديون.

1858ع جي '''گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ''' تحت ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪومتي اختيارن کي برطانوي تاج ڏانهن منتقل ڪيو ويو.

انهيءَ سان هندستان ۾ ڪمپني راڄ جو خاتمو ۽ سڌي برطانوي شاهي حڪومت جو آغاز ٿيو.

مغل شهنشاهت جو ادارو پڻ ختم ڪيو ويو.

تنهنڪري 1857ع کي مغل اقتدار جي عملي خاتمي ۽ 1858ع کي ان جي رسمي سياسي خاتمي سان لاڳاپيل سال طور بيان ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جي زوال جو تاريخي جائزو ==

مغل سلطنت جو زوال ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ هڪ ڊگهو ۽ پيچيده عمل هو.

اورنگزيب جي وفات کان پوءِ شاهي جانشينيءَ جي جنگين، صوبائي خودمختياريءَ، مراٺن ۽ ٻين علائقائي قوتن جي اڀار، نادر شاهه ۽ احمد شاهه دراني جي حملن ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سياسي ۽ فوجي توسيع مرڪزي مغل اقتدار کي ڪمزور ڪيو.

ارڙهين صديءَ ۾ مغل شهنشاهه جو لقب ڪيترن علائقن ۾ سياسي جائز حيثيت جي علامت رهيو، جيتوڻيڪ عملي حڪومت مقامي حڪمرانن ۽ فوجي قوتن جي هٿ ۾ هئي.

1857ع جي بغاوت ۽ 1858ع جي سياسي تبديلين سان مغل شهنشاهت جو رسمي خاتمو ٿيو.

== مغل سلطنت جي زوال جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c3d5;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:white;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جي زوال جا اهم واقعا (1707ع–1858ع)'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1707ع
| اورنگزيب جي وفات
| مغل جانشينيءَ جي نئين جنگ
|-
| 1712ع
| بهادر شاهه پهرئين جي وفات
| شاهي خاندان ۾ نئون سياسي بحران
|-
| 1713ع
| فرخ سير جي تخت نشيني
| سيد ڀائرن جي سياسي اثر ۾ واڌ
|-
| 1717ع
| ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي واپاري فرمان
| ڪمپنيءَ جي واپاري حيثيت ۾ واڌ
|-
| 1719ع
| ڪيترن شهنشاهن جي مختصر حڪومت
| مرڪزي شاهي اختيار جي ڪمزوري
|-
| 1724ع
| حيدرآباد دکن جي خودمختياري
| آصف جاهي سياسي اقتدار جو قيام
|-
| 1739ع
| نادر شاهه جي دهليءَ تي ڪاهه
| مغل خزاني ۽ فوجي وقار کي وڏو نقصان
|-
| 1747ع
| احمد شاهه دراني جي حڪومت جو قيام
| افغان سياسي طاقت جو اڀار
|-
| 1757ع
| پلاسيءَ جي جنگ
| بنگال ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو عروج
|-
| 1758ع
| مراٺن جي پشاور تائين پيشقدمي
| اتر اولهه هندستان ۾ مراٺن جو عارضي اثر
|-
| 1761ع
| پاڻي پت جي ٽين جنگ
| اتر هندستان جي طاقت جي توازن ۾ تبديلي
|-
| 1764ع
| بڪسر جي جنگ
| ڪمپنيءَ جي فوجي اقتدار ۾ واڌ
|-
| 1765ع
| بنگال، بهار ۽ اوڙيسا جي ديواني
| ڪمپنيءَ کي مالياتي انتظام جا حق
|-
| 1772ع
| شاهه عالم ٻئي جي دهلي واپسي
| مغل درٻار تي مراٺن جو وڌندڙ اثر
|-
| 1803ع
| دهليءَ تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو قبضو
| مغل شهنشاهه ڪمپنيءَ جي تحفظ هيٺ
|-
| 1837ع
| بهادر شاهه ظفر جي تخت نشيني
| آخري مغل شهنشاهه جي حڪومت
|-
| 1857ع
| هندستاني بغاوت
| مغل شهنشاهت جي عملي خاتمي جو مرحلو
|-
| 1858ع
| بهادر شاهه ظفر جي جلاوطني ۽ ڪمپني راڄ جو خاتمو
| مغل شهنشاهت جو رسمي خاتمو
|-
| 1862ع
| بهادر شاهه ظفر جي وفات
| آخري مغل شهنشاهه جي زندگيءَ جو خاتمو
|}


== مغل سلطنت جو انتظامي نظام ==

{{Main|مغل سلطنت جو انتظام}}

[[مغل سلطنت]] ۾ شهنشاهه مرڪزي سياسي ۽ فوجي اختيار جو بنيادي سرچشمو هو. شاهي حڪومت مختلف وزارتن، صوبائي عملدارن، منصبدارن، جاگيردارن ۽ مقامي زميندارن جي مدد سان هلندي هئي. سلطنت جو انتظام وقت سان تبديل ٿيندو رهيو، پر [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ قائم ڪيل ڪيترائي ادارا پوءِ ايندڙ شهنشاهن جي دور ۾ پڻ برقرار رهيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;
مغل حڪومت کي جديد معنيٰ ۾ مڪمل طور مرڪزي رياست سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف علائقن ۾ مقامي سردارن، زميندارن ۽ سياسي خاندانن جي حيثيت پڻ اهم هئي.

=== شهنشاهه جا اختيار ===

مغل شهنشاهه سلطنت جو اعليٰ سياسي حڪمران، فوج جو سربراهه ۽ شاهي مقررين جو بنيادي اختيار رکندڙ هو.
شهنشاهه جي نالي سان سڪا جاري ٿيندا هئا ۽ سرڪاري خطبن ۾ سندس نالو پڙهيو ويندو هو.
شاهي فرمانن، جن کي ''فرمان'' چيو ويندو هو، ذريعي مختلف انتظامي، مالي ۽ سياسي حڪم جاري ڪيا ويندا هئا.
مغل شهنشاهن پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ تيموري نسب، فوجي ڪاميابين، شاهي رسمن ۽ مذهبي يا اخلاقي جائز حيثيت جي مختلف تصورن کي استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== مرڪزي حڪومت جا اهم عهدا ===

مغل درٻار ۾ ڪيترائي اهم انتظامي عهدا موجود هئا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b8cbd8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل سلطنت جا اهم مرڪزي عهدا'''
! style=&quot;background:#deedf5;&quot; | عهدو
! style=&quot;background:#deedf5;&quot; | بنيادي ذميواري
|-
| '''وڪيل'''
| شاهي انتظام ۽ درٻاري معاملن ۾ اعليٰ صلاحڪاري يا نمائندگي؛ عهدي جي عملي اهميت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي
|-
| '''ديوان'''
| مالياتي انتظام، محصولي حساب ڪتاب ۽ سرڪاري آمدنيءَ جي نگراني
|-
| '''مير بخشي'''
| فوجي عملدارن، منصبدارن ۽ فوجي مقررين سان لاڳاپيل معاملن جي نگراني
|-
| '''صدر الصدور'''
| مذهبي ۽ خيراتي عطائن ۽ ڪجهه مذهبي انتظامي معاملن جي نگراني
|-
| '''قاضي القضاة'''
| شاهي عدالتي نظام ۾ اعليٰ قاضيءَ جي حيثيت
|-
| '''خان سامان'''
| شاهي گهراڻي، سامان ۽ ڪارخانن جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون
|}

انهن عهدن جا اختيار هر شهنشاهه جي دور ۾ هڪجهڙا نه هئا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== صوبائي انتظام ===

{{Main|مغل سلطنت جا صوبا}}

اڪبر جي دور ۾ سلطنت کي انتظامي صوبن، يعني '''صوبن''' ۾ ورهايو ويو.

هر صوبي ۾ مختلف انتظامي، فوجي ۽ مالياتي عملدار مقرر ٿيندا هئا.

صوبائي انتظام ۾ عام طور هيٺيان عهدا اهم هئا:

* '''صوبيدار''' يا ناظم — صوبائي حڪومت ۽ فوجي انتظام جو سربراهه.
* '''ديوان''' — صوبائي ماليات ۽ محصول جي نگراني ڪندڙ.
* '''بخشي''' — فوجي مقررين ۽ لاڳاپيل معاملن جو عملدار.
* '''فوجدار''' — مخصوص علائقي ۾ فوجي انتظام ۽ امن امان سان لاڳاپيل ذميواريون.
* '''قاضي''' — عدالتي ۽ شرعي معاملن سان لاڳاپيل عملدار.
* '''ڪوٽوال''' — شهر جي انتظام، امن امان ۽ ڪجهه شهري معاملن جو ذميوار.

صوبن کان هيٺ '''سرڪار''' ۽ '''پرڳڻو''' جهڙا انتظامي درجا موجود هئا. انهن درجن جي عملي صورت ۽ حدون وقت ۽ علائقي موجب تبديل ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== سرڪار ۽ پرڳڻو ===

مغل سلطنت جي انتظامي ورهاست ۾ '''سرڪار''' هڪ اهم علائقائي درجو هو.
سرڪار جي هيٺان ڪيترائي پرڳڻا هوندا هئا.
پرڳڻن ۾ زميني محصول، زرعي پيداوار، مقامي انتظام ۽ رڪارڊ سان لاڳاپيل ڪم ٿيندا هئا.
مقامي عملدارن ۾ عامل، قانونگو، پٽواري ۽ ٻين عهديدارن جون ذميواريون شامل هيون.
انهن ادارن جي عملي نوعيت مختلف علائقن ۾ مقامي روايتن ۽ حالتن سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== منصبداري نظام ==

{{Main|منصبداري نظام}}

'''منصبداري نظام''' مغل سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي جوڙجڪ جو اهم حصو هو.
''منصب'' فارسي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ عهدو يا درجو آهي.
اڪبر جي دور ۾ هن نظام کي وڌيڪ منظم ڪيو ويو.
منصبدارن کي سندن رتبي ۽ شاهي خدمت جي بنياد تي درجا ڏنا ويندا هئا.

=== ذات ۽ سوار ===

منصبداري نظام ۾ '''ذات''' ۽ '''سوار''' جا درجا اهم هئا.
'''ذات''' منصبدار جي ذاتي رتبي ۽ پگهار جي حيثيت ظاهر ڪندو هو.
'''سوار''' گهوڙي سوار فوج سان لاڳاپيل ذميواريءَ جو درجو هو.
عملي طور فوجين جو تعداد ۽ منصبدارن جون ذميواريون مختلف حالتن موجب بدلجي سگهنديون هيون.
منصبداري نظام شاهي درٻار کي فوجي ۽ انتظامي اشرافيه سان ڳنڍڻ جو هڪ اهم وسيلو هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== جاگيرداري نظام ===

{{Main|جاگيرداري نظام}}

مغل سلطنت ۾ ڪيترن منصبدارن کي نقد پگهار بدران مخصوص علائقن مان محصولي آمدني حاصل ڪرڻ جا حق ڏنا ويندا هئا.
اهڙن محصولي حقن کي عام طور '''جاگير''' چيو ويندو هو.
جاگيردار لازمي طور زمين جو ذاتي مالڪ نه هوندو هو، پر کيس مقرر ٿيل علائقي مان آمدني حاصل ڪرڻ جو حق هوندو هو.
جاگيرن جي ورهاست ۽ تبديلي شاهي حڪومت جي مالي ۽ سياسي نظام جو اهم حصو هئي.
ارڙهين صديءَ ۾ منصبدارن جي وڌندڙ تعداد ۽ مناسب آمدنيءَ وارين جاگيرن جي کوٽ کي مغل انتظامي بحران جي اهم سببن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو فوجي نظام ==

{{Main|مغل فوج}}

مغل فوج ۾ گهوڙي سوار، پيادا سپاهي، توپخانو، قلعي بندين سان لاڳاپيل فوجي دستا ۽ مختلف مقامي اتحادي قوتون شامل هيون.
[[بابر]] جي دور ۾ توپخاني ۽ بارودي هٿيارن جنگي حڪمت عمليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1526ع جي [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ بابر جي فوج توپخاني ۽ دفاعي ترتيب مان فائدو ورتو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== گهوڙي سوار فوج ===

گهوڙي سوار مغل فوج جو اهم حصو هئا.
گهوڙن جي تربيت، فوجي سامان، هٿيارن ۽ فوجين جي سڃاڻپ لاءِ مختلف انتظامي طريقا استعمال ٿيندا هئا.
اڪبر جي دور ۾ گهوڙن تي داغ لڳائڻ ۽ فوجين جي سڃاڻپ جا رڪارڊ رکڻ جي نظام کي وڌيڪ اهميت ڏني وئي.

=== توپخانو ===

مغل فوج ۾ توپن ۽ بارودي هٿيارن جو استعمال فوجي مهمن ۽ قلعن جي گهيرن ۾ اهم هو.
توپخاني جي استعمال ۾ ترڪي، وچ ايشيائي، فارسي ۽ هندستاني فوجي تجربن جا اثر شامل هئا.
وقت سان توپخاني جي تنظيم ۽ هٿيارن ۾ تبديليون آيون.

=== بحري طاقت ===

مغل سلطنت جي بنيادي فوجي طاقت زميني فوج هئي.
بهرحال، بنگال ۽ ڪجهه سامونڊي علائقن ۾ درياهي ۽ بحري جنگي ٻيڙيون پڻ استعمال ٿينديون هيون.
بنگال ۾ درياهن ۽ آبي رستن سبب بحري فوجي سرگرمين کي خاص اهميت حاصل هئي.
مغل سلطنت کي يورپي سامونڊي طاقتن جي مقابلي ۾ هڪجهڙي مرڪزي سامونڊي فوجي طاقت حاصل نه هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جي معيشت ==

{{Main|مغل هندستان جي معيشت}}

مغل سلطنت جي معيشت جو بنيادي دارومدار زراعت، زميني محصول، دستڪاري، اندروني واپار ۽ ٻاهرين واپار تي هو.
سلطنت جي مختلف علائقن ۾ زرعي پيداوار، ڪپڙي جي صنعت، ڌاتوءَ جي ڪم، قيمتي پٿرن، دستڪاري ۽ شهري واپار کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== زراعت ===

مغل هندستان ۾ آباديءَ جو وڏو حصو زرعي معيشت سان لاڳاپيل هو.
ڪڻڪ، چانور، جوار، ٻاجهري، ڪمند، ڪپهه ۽ ٻيا فصل مختلف علائقن ۾ پوکيا ويندا هئا.
آبپاشيءَ لاءِ درياهن، واهن، کوهن ۽ برساتي پاڻيءَ تي ڀاڙيو ويندو هو.
زرعي پيداوار علائقائي آبهوا، زمين جي نوعيت ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ موجب مختلف هئي.

=== زميني محصول ===

زميني محصول مغل حڪومت جي آمدنيءَ جو اهم سرچشمو هو.
اڪبر جي دور ۾ [[راجا ٽوڊر مل]] سان لاڳاپيل مالياتي سڌارن تحت زمين جي ماپ، پيداوار جي حساب ۽ محصول جي تشخيص کي وڌيڪ منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
'''دهساله''' نظام ۾ فصلن جي پيداوار ۽ قيمتن جي ڪيترن سالن جي حساب کي محصولي تشخيص لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.
بهرحال، مغل سلطنت جي سڀني علائقن ۾ هڪجهڙو محصولي طريقو رائج نه هو.
مقامي حالتن مطابق نقد محصول، فصل جي حصيداري ۽ ٻين طريقن جو استعمال پڻ ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== واپار ۽ صنعت ===

مغل دور ۾ [[گجرات]]، [[بنگال]]، [[لاهور]]، [[آگرو]]، [[دهلي]]، [[ٺٽو]] ۽ ٻيا شهر واپار ۽ دستڪاريءَ جا اهم مرڪز هئا.
ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪپهه، ريشم ۽ ٻين ڪپڙن جي پيداوار کي وڏي اهميت حاصل هئي.
هندستان مان ڪپڙو، نير، مصالحا ۽ ٻيون شيون ٻاهرين منڊين ڏانهن موڪليون وينديون هيون.
ٻاهرين واپار ۾ فارسي نار، ڳاڙهو سمنڊ، وچ ايشيا ۽ هندي وڏي سمنڊ جا رستا اهم هئا.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== مغل سڪا ===

{{Main|مغل سڪا}}

مغل سلطنت ۾ سون، چاندي ۽ ٽامي جا سڪا جاري ڪيا ويندا هئا.
سون جي سڪي کي عام طور '''مهر'''، چانديءَ جي سڪي کي '''روپيو''' ۽ ٽامي جي سڪي کي '''دام''' چيو ويندو هو.
مغل سڪن تي شهنشاهه جو نالو، لقب ۽ ضرب خاني سان لاڳاپيل معلومات لکيل هوندي هئي.
سڪا سياسي جائز حيثيت ۽ شاهي اقتدار جي علامت پڻ هئا.
شهنشاهن جي دورن موجب سڪن جي خطاطي، عبارت ۽ ڊيزائن ۾ فرق موجود هو.

== مغل سلطنت ۾ سماج ==

مغل سلطنت ۾ مختلف قومن، ٻولين، مذهبي برادرين ۽ سماجي طبقن جا ماڻهو رهندا هئا.
سماجي زندگيءَ ۾ زرعي آبادين، شهرن، واپارين، دستڪارن، مذهبي ادارن، مقامي سردارن ۽ شاهي اشرافيه جو اهم ڪردار هو.
مغل سماج کي صرف شاهي درٻار جي تاريخ تائين محدود ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سلطنت جي معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن ۽ مقامي ادارن سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== شهري زندگي ===

دهلي، آگرو، لاهور، فتح پور سيڪري، احمد آباد، ٺٽو ۽ ٻين شهرن ۾ واپار، دستڪاري، علمي سرگرميون ۽ شاهي يا صوبائي ادارا موجود هئا.
شهري آباديءَ ۾ واپاري، ڪاريگر، مذهبي عالم، فوجي عملدار، مزدور ۽ مختلف پيشاور گروهه شامل هئا.

=== عورتن جي حيثيت ===

مغل دور ۾ عورتن جي سماجي حيثيت خاندان، طبقي، علائقي ۽ اقتصادي حالتن موجب مختلف هئي.
شاهي خاندان جي ڪجهه عورتن سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي معاملن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.
[[گلبدن بيگم]]، [[مريم الزماني]]، [[نورجهان]]، [[جهان آرا بيگم]] ۽ [[زيب النساءِ]] مغل تاريخ جي اهم عورتن مان آهن.
گلبدن بيگم ''همايون نامه'' لکيو، جڏهن ته نورجهان شاهي درٻار جي سياسي معاملن ۾ غير معمولي اثر حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;/&gt;

== مغل سلطنت ۾ مذهب ==

مغل سلطنت ۾ مسلمان، هندو، سک، جين، عيسائي ۽ ٻين مذهبي روايتن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رهندا هئا.
مغل شهنشاهن جون مذهبي پاليسيون هڪجهڙيون نه هيون.
بابر، همايون، اڪبر، جهانگير، شاهجهان ۽ اورنگزيب جي دورن ۾ مذهبي ادارن، محصولن ۽ سياسي لاڳاپن بابت مختلف فيصلا ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== اڪبر جي مذهبي پاليسي ===

{{Main|صلح ڪل|دين الهي}}

اڪبر مذهبي ۽ سياسي رواداريءَ جي هڪ تصور '''صلح ڪل''' کي اهميت ڏني.
هن مختلف مذهبي عالمن سان بحث مباحثا ڪرايا ۽ 1564ع ۾ جزيي کي ختم ڪيو.
اڪبر سان لاڳاپيل '''دين الهي''' محدود درٻاري روحاني ۽ اخلاقي وابستگيءَ جو هڪ تجربو هو.
ان کي مغل سلطنت جو عام رياستي مذهب يا وڏي پيماني تي ڦهليل منظم مذهب سمجهڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== صوفي سلسلا ===

مغل دور ۾ [[چشتي سلسلو]]، [[قادري سلسلو]]، [[نقشبندي سلسلو]] ۽ ٻين صوفي روايتن جو اهم اثر رهيو.
شاهي خاندان ۽ صوفي بزرگن وچ ۾ لاڳاپا مختلف نوعيت جا هئا.
[[شيخ سليم چشتي]]، [[ميان مير]] ۽ [[ملا شاهه بدخشي]] جهڙيون شخصيتون مغل دور جي مذهبي ۽ روحاني تاريخ ۾ اهم مقام رکن ٿيون.
صوفي ادارا تعليم، سماجي رابطن ۽ مذهبي ثقافت جا اهم مرڪز هئا.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

== ٻوليون ۽ ادب ==

مغل سلطنت ۾ [[فارسي ٻولي]] شاهي درٻار، انتظامي دستاويزن ۽ تاريخ نويسيءَ جي اهم ٻولي هئي.
ساڳئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ۾ سنڌي، پنجابي، بنگالي، گجراتي، راجسٿاني، دکني ۽ ٻيون ٻوليون استعمال ٿينديون هيون.
مغل دور ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي، شاعري ۽ ترجمي جي سرگرمين کي سرپرستي حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== فارسي تاريخ نويسي ===

مغل دور ۾ ڪيترائي اهم تاريخي ڪتاب لکيا ويا.

انهن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکن ٿا:

* ''[[بابرنامه]]'' — بابر جون يادگيريون.
* ''[[همايون نامه]]'' — گلبدن بيگم جي تصنيف.
* ''[[اڪبرنامه]]'' — ابوالفضل علامي جي تصنيف.
* ''[[آئين اڪبري]]'' — مغل انتظام ۽ سماج بابت اهم ماخذ.
* ''[[تزڪ جهانگيري]]'' — جهانگير جون يادگيريون.
* ''[[بادشاهه نامه]]'' — شاهجهان جي حڪومت بابت درٻاري تاريخي تصنيفن جو عنوان.
* ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' — يوسف ميرڪ جي سنڌ بابت تاريخي تصنيف.
* ''[[معاصر عالمگيري]]'' — اورنگزيب جي دور بابت تاريخي ماخذ.

انهن ڪتابن ۾ شاهي نقطه نظر، درٻاري روايتن ۽ مصنفن جي سياسي حيثيت جو اثر موجود ٿي سگهي ٿو؛ تنهنڪري انهن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.

=== ترجمي جون سرگرميون ===

اڪبر جي دور ۾ سنسڪرت ۽ ٻين ٻولين جي ڪجهه اهم ڪتابن جا فارسي ترجما ڪرايا ويا.
''[[رزم نامه]]''، جيڪو ''[[مهاڀارت]]'' جو فارسي ترجمو هو، انهيءَ دور جي اهم علمي منصوبن مان هو.
بعد ۾ دارا شڪوه جي سرپرستيءَ ۾ اپنشدن جو فارسي ترجمو ''سرِ اڪبر'' تيار ٿيو.
اهي ترجما مغل دور جي علمي ۽ مذهبي رابطن کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

== مغل مصوري ==

{{Main|مغل مصوري}}

مغل مصوري فارسي، وچ ايشيائي، هندستاني ۽ ڪجهه يورپي فني اثرن جي ميلاپ سان ترقي ڪئي.
همايون جي دور ۾ فارسي مصورن جي سرپرستيءَ کي اهميت ملي.
اڪبر جي دور ۾ شاهي مصوريءَ جا وڏا منصوبا تيار ٿيا.
جهانگير جي دور ۾ قدرتي منظرن، پکين، جانورن ۽ انساني چهرن جي حقيقت نگاريءَ کي خاص اهميت ملي.
شاهجهان جي دور ۾ شاهي تصويرن ۽ درٻاري منظرن ۾ نفاست ۽ رسمي شان وڌيڪ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== مشهور مغل مصور ===

مغل مصوريءَ سان لاڳاپيل اهم نالن ۾ هي مصور شامل آهن:

* [[مير سيد علي]]
* [[عبدالصمد]]
* [[دسونت]]
* [[بساون]]
* [[استاد منصور]]
* [[ابوالحسن]]
* [[بشنداس]]

انهن مصورن ۽ سندن همعصرن مغل دور جي تصويري روايت کي ترقي ڏني.

== مغل فن تعمير ==

{{Main|مغليه طرز تعمير}}

مغل فن تعمير ڏکڻ ايشيا جي تعميراتي تاريخ جو اهم حصو آهي.
ان ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني تعميراتي روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو.
مغل عمارتن ۾ گنبذ، محراب، مينار، باغ، پاڻيءَ جا حوض، خطاطي ۽ هندسي آرائش اهم خصوصيتون آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== اهم تعميراتي يادگارون ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b3c8d7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل دور جون اهم تعميراتي يادگارون'''
! style=&quot;background:#deedf5;&quot; | يادگار
! style=&quot;background:#deedf5;&quot; | هنڌ
! style=&quot;background:#deedf5;&quot; | لاڳاپيل دور
|-
| [[همايون جو مقبرو]]
| دهلي
| اڪبر جي دور ۾ تعمير
|-
| [[فتح پور سيڪري]]
| اتر پرديش
| اڪبر
|-
| [[اڪبر جو مقبرو]]
| سڪندرا، آگرو
| اڪبر ۽ جهانگير جو دور
|-
| [[جهانگير جو مقبرو]]
| لاهور
| شاهجهان جو دور
|-
| [[تاج محل]]
| آگرو
| شاهجهان
|-
| [[لال قلعو، دهلي]]
| دهلي
| شاهجهان
|-
| [[جامع مسجد، دهلي]]
| دهلي
| شاهجهان
|-
| [[شاليمار باغ، لاهور]]
| لاهور
| شاهجهان
|-
| [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]]
| ٺٽو، سنڌ
| شاهجهان
|-
| [[بادشاهي مسجد، لاهور]]
| لاهور
| اورنگزيب
|-
| [[بيبي ڪا مقبرو]]
| اورنگ آباد
| اورنگزيب جو دور
|}

== مغل شهنشاهن جي فهرست ==

{{Main|مغل شهنشاهن جي فهرست}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #adc6d6;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جا شهنشاهه (1526ع–1857ع)'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | شهنشاهه
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | حڪومت جو عرصو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | اهم تاريخي خصوصيت
|-
| [[بابر]]
| 1526ع–1530ع
| مغل سلطنت جو بنياد
|-
| [[همايون]]
| 1530ع–1540ع
| شير شاهه سوري کان شڪست
|-
| [[شير شاهه سوري]] ۽ سوري حڪمران
| 1540ع–1555ع
| مغل اقتدار ۾ وقفو؛ سوري گهراڻي جي حڪومت
|-
| [[همايون]]
| 1555ع–1556ع
| دهليءَ ۾ مغل اقتدار جي بحالي
|-
| [[اڪبر اعظم]]
| 1556ع–1605ع
| سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي سڌارا
|-
| [[جهانگير]]
| 1605ع–1627ع
| درٻاري ثقافت ۽ مصوريءَ جي ترقي
|-
| [[شاهجهان]]
| 1628ع–1658ع
| تاج محل ۽ شاهي فن تعمير
|-
| [[اورنگزيب عالمگير]]
| 1658ع–1707ع
| دکن ۾ توسيع ۽ ڊگهيون فوجي مهمون
|-
| [[بهادر شاهه پهريون]]
| 1707ع–1712ع
| جانشينيءَ کان پوءِ سياسي استحڪام جي ڪوشش
|-
| [[جهان دار شاهه]]
| 1712ع–1713ع
| مختصر حڪومت
|-
| [[فرخ سير]]
| 1713ع–1719ع
| سيد ڀائرن جو اثر
|-
| [[رفيع الدرجات]]
| 1719ع
| مختصر حڪومت
|-
| [[شاهجهان ٻيون]]
| 1719ع
| مختصر حڪومت
|-
| [[محمد شاهه]]
| 1719ع–1748ع
| نادر شاهه جي ڪاهه
|-
| [[احمد شاهه بهادر]]
| 1748ع–1754ع
| مرڪزي اقتدار جي ڪمزوري
|-
| [[عالمگير ٻيون]]
| 1754ع–1759ع
| درٻاري سياسي مقابلا
|-
| [[شاهجهان ٽيون]]
| 1759ع–1760ع
| تڪراري ۽ مختصر تخت نشيني
|-
| [[شاهه عالم ٻيون]]
| 1759ع–1806ع
| بڪسر جي جنگ ۽ ڪمپنيءَ جو وڌندڙ اثر
|-
| [[اڪبر شاهه ٻيون]]
| 1806ع–1837ع
| علامتي شاهي اقتدار
|-
| [[بهادر شاهه ظفر]]
| 1837ع–1857ع
| آخري مغل شهنشاهه
|}


== مغل سلطنت جو تاريخي ورثو ==

مغل سلطنت ڏکڻ ايشيا جي سياسي، ثقافتي، معاشي ۽ تعميراتي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.
سلطنت جي دور ۾ فارسي تاريخ نويسي، شاهي مصوري، باغباني، فن تعمير ۽ انتظامي ادارن کي ترقي ملي.
مغل دور جا ڪيترائي انتظامي ۽ مالياتي طريقا بعد وارن علائقائي حڪمرانن ۽ برطانوي نوآبادياتي انتظام تي پڻ اثرانداز ٿيا.
دهلي، آگرو، لاهور، فتح پور سيڪري، ٺٽو ۽ ٻين شهرن ۾ موجود مغل دور جون يادگارون اڄ به ڏکڻ ايشيا جي تاريخي ورثي جو اهم حصو آهن.

=== سياسي ورثو ===

مغل سلطنت مختلف علائقائي سياسي قوتن کي هڪ وسيع شاهي نظام سان ڳنڍيو.
انهيءَ نظام ۾ شاهي اقتدار، صوبائي انتظام، مقامي سردارن ۽ منصبدارن وچ ۾ لاڳاپا اهم هئا.
ارڙهين صديءَ ۾ مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ به ڪيترن علائقائي حڪمرانن مغل لقبن، فرمانن ۽ سياسي رسمن کي جائز حيثيت جي علامت طور استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ثقافتي ورثو ===

مغل دور ۾ فارسي، هندستاني ۽ وچ ايشيائي ثقافتي روايتن جي ميلاپ سان نيون فني ۽ ادبي صورتون پيدا ٿيون.
مصوري، خطاطي، باغباني، موسيقي ۽ تعميراتي فن ۾ مغل دور جا اثر اڄ به موجود آهن.
مغل سلطنت جي تاريخ کي رڳو شاهي جنگين ۽ سياسي واقعن تائين محدود ڪرڻ بدران ان جي سماجي، معاشي ۽ ثقافتي تبديلين جي پسمنظر ۾ پڻ ڏسڻ ضروري آهي.

=== سنڌ ۾ تاريخي ورثو ===

سنڌ ۾ مغل دور جي انتظامي تاريخ، فارسي تاريخ نويسي، ٺٽي جي شاهجهان مسجد، مڪليءَ جي تعميراتي روايت ۽ واپاري سرگرمين جا نشان اڄ به تاريخي مطالعي لاءِ اهم آهن.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جهڙا ماخذ سنڌ جي سترهين صديءَ جي سياسي ۽ سماجي تاريخ بابت خاص اهميت رکن ٿا.
سنڌ جي مغل دور جو مطالعو مقامي تاريخ کي ڏکڻ ايشيا جي وسيع سياسي ۽ معاشي تاريخ سان ڳنڍڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.

== پڻ ڏسو ==

* [[هندستان جي تاريخ]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[تيموري سلطنت]]
* [[دهلي سلطنت]]
* [[سوري سلطنت]]
* [[مغل شهنشاهن جي فهرست]]
* [[مغل سلطنت جا صوبا]]
* [[منصبداري نظام]]
* [[مغليه طرز تعمير]]
* [[مغل مصوري]]
* [[سنڌ ۾ مغل دور]]
* [[ڪلهوڙا گهراڻو]]
* [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://www.britannica.com/place/Mughal-dynasty مغل گهراڻو — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]
* [https://www.metmuseum.org/toah/hd/mugh/hd_mugh.htm مغل فن — ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]
* [https://whc.unesco.org/en/list/252/ تاج محل — يونيسڪو عالمي ورثو]
* [https://whc.unesco.org/en/list/232/ لاهور جو قلعو ۽ شاليمار باغ — يونيسڪو]
* [https://whc.unesco.org/en/list/143/ ٺٽي جون تاريخي يادگارون — يونيسڪو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_Empire مغل سلطنت جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:مغل گهراڻو]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:1526ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:1858ع ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:اسلامي سلطنتون]]
[[زمرو:تاريخي سلطنتون]]</text>
      <sha1>bhujve9696su2gikdqccod1twjp9p6m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424440</id>
      <parentid>424439</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:00:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="190440" sha1="1a5a8jjf6c69ib1eeadrm5469i8q39g" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox former country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = [[اوائلي جديد دور]]
| image_map = Joppen1907India1700a.jpg
| image_map_caption = لڳ ڀڳ 1700ع ۾ مغل سلطنت جي پکيڙ ڏيکاريندڙ تاريخي نقشو
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل 1526ع
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]]
| date_event3 = 5 نومبر 1556ع
| event4 = [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] جي وفات
| date_event4 = 1707ع
| event5 = [[نادر شاهه جو هندستان تي حملو]]
| date_event5 = 1739ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو ۽ [[بهادر شاهه ظفر]] جي جلاوطني
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| p2 = هندستان جون علائقائي رياستون
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي [[بادشاهت]]
| title_leader = [[مغل شهنشاهه|شهنشاهه]]
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[دهلي]]، [[فتح پور سيڪري]] ۽ [[لاهور]] مختلف دورن ۾
| official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] (درباري ۽ انتظامي)
| common_languages = [[چغتائي ٻولي|چغتائي ترڪي]]، [[هندستاني ٻولي|هندستاني]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = [[اسلام]] (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = [[رپيو]]، دام ۽ ٻيا سڪا
| today = [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جا ڪجهه حصا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'')، جنهن کي '''مغليه سلطنت'''، '''تيموري سلطنت''' ۽ '''گورڪاني سلطنت''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڏکڻ ايشيا]] جي هڪ وڏي اوائلي جديد سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 21 اپريل 1526ع تي [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هيءَ سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;&gt;{{cite book
 |last=Stein
 |first=Burton
 |title=A History of India
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |year=2010
 |isbn=9781405195096
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg|thumb|left|200px|[[ظهيرالدين محمد بابر]] جو سترهين صديءَ ۾ تيار ڪيل تصويري خاڪو. بابر مغل سلطنت جو باني هو.]]

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي. تنهن هوندي به 1540ع کان 1555ع تائين اتر هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. 1555ع ۾ [[همايون]] دهليءَ ۾ مغل حڪومت بحال ڪئي. سندس جانشين [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ سلطنت جي انتظامي، فوجي ۽ سياسي بنيادن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين ڏکڻ ايشيا جي وڏين سياسي طاقتن مان هڪ رهي. سترهين صديءَ ۾ سندس علائقائي اثر اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ماٿريءَ کان اوڀر ۾ [[بنگال]] ۽ [[آسام]] جي ڀرپاسي تائين، اتر ۾ [[ڪشمير]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن کان ڏکڻ ۾ [[دکن]] تائين پکڙيل هو. سلطنت جي حدن ۽ سڌي انتظامي اختيار جي نوعيت مختلف دورن ۽ علائقن ۾ بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;/&gt;

[[اورنگزيب عالمگير]] جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. تنهن هوندي به ڊگهيون جنگيون، فوجي خرچ، صوبائي سياسي اختلاف ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا. 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سلطنت جي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

ارڙهين صديءَ ۾ [[مراٺا سلطنت|مراٺن]]، [[سک]] قوتن، خودمختيار صوبائي حڪمرانن ۽ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي عروج مغل شهنشاهن جي حقيقي اقتدار کي محدود ڪيو. 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي حملي پڻ سلطنت کي وڏو سياسي ۽ مالي نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858|هندستان جي حڪومت بابت قانون]] وسيلي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمراني ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪومت شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جا نالا ==

=== تيموري سلطنت ===

بابر ۽ سندس جانشينن جو تعلق [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان هو. انهيءَ سبب مغل شاهي خاندان پنهنجي سياسي مشروعيت لاءِ [[امير تيمور]] جي نسب ۽ حڪمرانيءَ جي روايتن کي اهميت ڏيندو هو. همعصر ۽ بعد وارن فارسي ماخذن ۾ هن گهراڻي ۽ ان جي حڪومت لاءِ تيموري نسبت استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;Avari2013&quot;&gt;{{cite book
 |last=Avari
 |first=Burjor
 |title=Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent
 |publisher=Routledge
 |year=2013
 |isbn=9780415580618
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل شاهي خاندان جي تاريخي سڃاڻپ ۾ وچ ايشيائي ترڪ-منگول روايتون، فارسي درٻاري ثقافت ۽ هندستاني سياسي ۽ سماجي ماحول گڏجي اثرانداز ٿيا. ان ڪري سلطنت کي رڳو هڪ نسلي يا ثقافتي سڃاڻپ تائين محدود ڪرڻ تاريخي لحاظ کان مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2002
 |isbn=9780521522915
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گورڪاني سلطنت ===

مغل حڪمران گهراڻي لاءِ '''گورڪاني''' يا '''گورڪانيان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. ''گورڪان''، منگولي لفظ ''ڪورگان'' (''kürägän'') جي فارسي صورت آهي، جنهن جي معنيٰ '''داماد''' آهي. اهو لقب تيمور جي چنگيزي خاندان سان شاديءَ واري نسبت سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Thackston2&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |editor-last=Thackston
 |editor-first=Wheeler M.
 |title=The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor
 |publisher=Modern Library
 |location=New York
 |year=2002
 |isbn=9780375761379
 |page=xlvi
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گورڪاني نسبت مغل شاهي خاندان جي سياسي سڃاڻپ جو اهم حصو هئي. ان نسبت سان تيموري ۽ چنگيزي حڪمرانيءَ جي روايتن سان لاڳاپو ظاهر ڪيو ويندو هو.

=== مغل يا مغول ===

'''مغل''' لفظ [[منگول]] جي عربي ۽ فارسي صورتن مان نڪتل آهي. يورپي لکتن ۾ مغل حڪمرانن لاءِ ''Mogul'' ۽ ''Mughal'' جهڙا لفظ استعمال ٿيا، جيڪي پوءِ تاريخ نويسيءَ ۾ عام ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Hodgson&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hodgson
 |first=Marshall G. S.
 |title=The Venture of Islam
 |volume=3
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2009
 |isbn=9780226346885
 |page=62
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مغل حڪمران گهراڻي جو نسبي تعلق چنگيزي روايتن سان پڻ هو، پر ان جي درٻاري، ادبي ۽ انتظامي ثقافت تي فارسي ۽ تيموري اثر تمام گهرا هئا.

=== هندستان ۽ سلطنتِ هندستان ===

مغل دور جي سياسي ۽ انتظامي لکتن ۾ '''هندستان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. [[آئينِ اڪبري]] ۽ ٻين فارسي ماخذن ۾ هندستان کي جاگرافيائي، سياسي ۽ انتظامي مفهوم ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Vanina2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Vanina
 |first=Eugenia
 |title=Medieval Indian Mindscapes: Space, Time, Society, Man
 |publisher=Primus Books
 |year=2012
 |isbn=9789380607191
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سياسي اصطلاحن ۾ ''سلطنتِ هندستان''، ''مملڪت'' ۽ ''قلمرو'' جهڙا لفظ پڻ ملن ٿا. خاص طور ارڙهين صديءَ جي سياسي لکتن ۾ ''سلطنتِ هندستان'' جو تصور مرڪزي شهنشاهي اقتدار ۽ مختلف صوبائي حڪومتن جي لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.

=== نالن جو تقابلي جائزو ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a9bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل سلطنت جا تاريخي ۽ رائج نالا'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | ٻولي يا پسمنظر
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي مفهوم
|-
| '''مغل سلطنت'''
| جديد سنڌي ۽ انگريزي تاريخ نويسي
| ڏکڻ ايشيا ۾ تيموري اصل جي حڪمران گهراڻي جي سلطنت
|-
| '''مغليه سلطنت'''
| اردو ۽ سنڌي استعمال
| مغل سلطنت جو متبادل رائج نالو
|-
| '''تيموري سلطنت'''
| شاهي خانداني نسبت
| امير تيمور جي نسل ۽ سياسي ورثي سان لاڳاپو
|-
| '''گورڪاني سلطنت'''
| فارسي ۽ تيموري روايت
| گورڪاني شاهي گهراڻي جي نسبت
|-
| '''سلطنتِ هندستان'''
| فارسي سياسي ۽ انتظامي اصطلاح
| هندستان ۾ شهنشاهي حڪمراني ۽ ان جو قلمرو
|-
| '''Mughal Empire'''
| انگريزي
| جديد عالمي تاريخ نويسيءَ ۾ عام نالو
|}

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

=== بابر جو خانداني ۽ سياسي پسمنظر ===

[[ظهيرالدين محمد بابر]] وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] [[فرغانه]] جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو. پيءُ جي پاسي کان بابر جو تعلق ترڪ بڻيل [[برلاس]] قبيلي سان هو، جڏهن ته ماءُ جي پاسي کان سندس نسب چنگيزي خاندان سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;/&gt;

بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ فرغانه ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. هن سمرقند تي مختلف وقتن تي قبضو ڪيو، پر [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪ قوتن جي عروج سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.

وچ ايشيا ۾ سياسي ۽ فوجي ناڪامين کان پوءِ بابر ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪري اتي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

ڪابل سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. هن اتان افغانستان جي ٻين علائقن، پنجاب ۽ اتر هندستان ڏانهن مهمون منظم ڪيون.

=== هندستان ڏانهن پيشقدمي ===

[[سلطنت دهلي]] جي آخري لوڌي حڪمران [[ابراهيم لوڌي]] جي دور ۾ افغان اميرن ۽ صوبائي سردارن وچ ۾ سياسي اختلاف وڌيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا ۽ ابراهيم لوڌي خلاف سندس مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

انهن رابطن بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا پيدا ڪيا. تنهن هوندي به بابر جي هندستاني مهمن کي رڳو دولت خان جي دعوت جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن، پنجاب بابت اڳوڻن ارادن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

بابر پنهنجي فوج ۾ گھوڙيسوار دستن، بارودي هٿيارن ۽ ميداني توپخاني کي گڏيل حڪمت عمليءَ تحت استعمال ڪيو. وچ ايشيا جي جنگي تجربن سندس فوجي تنظيم ۽ حڪمت عمليءَ تي اثر وڌو.

=== پاڻي پت جي پهرين جنگ (1526ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}}

21 اپريل 1526ع تي بابر جي فوج ۽ ابراهيم لوڌي جي فوج وچ ۾ [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ فيصلائتي جنگ لڳي.

بابر پنهنجي فوجي صف بنديءَ ۾ توپخاني، بندوق بردار دستن، رڪاوٽن ۽ گھوڙيسوار حملي جي حڪمت عملين کي استعمال ڪيو. سندس فوج ۾ عثماني جنگي طريقن کان واقف توپچي پڻ شامل هئا.

ابراهيم لوڌي جي فوج ۾ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گھوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي شامل هئا. بابر جي فوج لوڌي فوج کي شڪست ڏني ۽ ابراهيم لوڌي جنگ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جنگ ۾ بارودي هٿيارن ۽ فوجي تنظيم اهم ڪردار ادا ڪيو. بهرحال، اها دعويٰ ته ابراهيم لوڌي جي فوج بابر کان لازمي طور ڏهه ڀيرا وڏي هئي، يا سندس شڪست جو اڪيلو سبب توپن جي آواز کان هاٿين جو ڀڄڻ هو، احتياط سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ فوجي تعداد ۽ جنگ جي تفصيلن بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر [[دهلي]] ۽ [[آگرو|آگري]] تي قبضو ڪيو. آگرو نئين مغل حڪومت جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== خانوا، چنديري ۽ گهاگهرا جون جنگيون ===

{{Main|خانوا جي جنگ}}

پاڻي پت جي فتح باوجود بابر جي حڪومت کي اتر هندستان جي ٻين طاقتور حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

1527ع ۾ [[ميواڙ]] جي حڪمران [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ ۾ راجپوت اتحاد ۽ بابر جي فوج وچ ۾ [[خانوا جي جنگ]] لڳي. راڻا سانگا اتر هندستان جي اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻن مان هڪ هو.

خانوا جي جنگ ۾ بابر جي فوج راجپوت اتحاد کي شڪست ڏني. ان فتح سان مغل اقتدار کي وڌيڪ استحڪام مليو.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hooja
 |first=Rima
 |title=A History of Rajasthan
 |publisher=Rupa
 |year=2006
 |isbn=9788129115010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1528ع ۾ بابر [[چنديري]] جي مهم هلائي ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ذريعي افغان مخالف قوتن کي شڪست ڏني.

انهن جنگين سان اتر هندستان ۾ مغل اقتدار جي فوجي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ مدد ملي، پر مقامي سردارن ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== بابر جي وفات ۽ جانشيني ===

بابر 26 ڊسمبر 1530ع تي آگري ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.

بابر کي شروعات ۾ آگري ۾ دفنايو ويو هو. بعد ۾ سندس مڙهه ڪابل منتقل ڪيو ويو، جتي [[باغ بابر]] ۾ سندس مقبرو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

بابر جي حڪومت هندستان ۾ رڳو چار سال هلي، پر هن هڪ اهڙي شاهي گهراڻي جو بنياد رکيو جنهن جي سياسي ۽ ثقافتي ورثي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Humayun detail.jpg|thumb|right|200px|[[همايون]] جو تصويري خاڪو، جيڪو سترهين صديءَ جي مغل مصوريءَ سان تعلق رکي ٿو.]]

=== همايون جي ابتدائي حڪومت (1530ع–1540ع) ===

[[نصيرالدين محمد همايون]] 1530ع ۾ پنهنجي والد بابر جي وفات کان پوءِ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

همايون جي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ مغل سلطنت جا انتظامي ۽ فوجي بنياد اڃا مڪمل طور مضبوط نه ٿيا هئا. سندس ڀائرن، خاص طور [[ڪامران مرزا]]، جي سياسي مفادن ۽ مختلف علائقن ۾ افغان قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو '''فريد خان''' هو.

فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت، انتظامي صلاحيت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

{{Main|شير شاهه سوري|چوسا جي جنگ|قنوج جي جنگ}}

1539ع ۾ [[چوسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.

1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي. انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي دهلي ۽ آگري جو اقتدار ڇڏڻو پيو.

شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪري [[سوري سلطنت]] جو بنياد وڌو. اهڙيءَ طرح 1540ع کان 1555ع تائين مغل حڪومت جي تسلسل ۾ سياسي وقفو پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا انتظامي ۽ مالياتي سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.

هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.

زميني محصول جي وصولي، رستن جي حفاظت ۽ فوجي نگرانيءَ کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف انتظامي قدم کنيا ويا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرانڊ ٽرنڪ روڊ ===

{{Main|گرانڊ ٽرنڪ روڊ}}

شير شاهه سوري پنهنجي دور ۾ قديم واپاري ۽ فوجي رستن جي مرمت، توسيع ۽ انتظام تي ڌيان ڏنو.

انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ '''[[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]]''' پڻ شامل هو، جنهن کي سنڌي ۽ اردوءَ ۾ '''جرنيلي سڙڪ''' به چيو ويندو آهي.

هيءُ رستو ڏکڻ ايشيا جي قديم مواصلاتي رستن جي هڪ ڊگهي تاريخ سان لاڳاپيل هو. [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ پڻ اتر هندستان ۾ ڊگها شاهي ۽ واپاري رستا موجود هئا. تنهنڪري گرانڊ ٽرنڪ روڊ کي مڪمل طور شير شاهه سوري جي نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.

شير شاهه جي دور ۾ رستن جي مرمت، سرائن جي تعمير، مسافرن ۽ واپاري قافلن لاءِ سهولتن ۽ ٽپال جي انتظام کي اهميت ڏني وئي. بعد ۾ مغل ۽ برطانوي دورن ۾ انهن رستن کي وڌيڪ ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مشهور اردو صحافي ۽ ليکڪ [[رضا علي عابدي]] پنهنجي سفرنامي '''جرنيلي سڙڪ''' ۾ هن تاريخي رستي سان لاڳاپيل مختلف شهرن، آبادين ۽ تاريخي ماڳن جو ذڪر ڪيو آهي.

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.
همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.
1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.
15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.
همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.
فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== شير شاهه جي وفات ۽ سوري گهراڻي جا اختلاف ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.

سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] تخت نشين ٿيو ۽ 1554ع تائين حڪومت ڪئي.

اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا. مختلف افغان سردارن ۽ شاهي دعويدارن وچ ۾ اقتدار لاءِ تڪرار وڌيا.

انهن اختلافن سبب اتر هندستان ۾ سوري حڪومت جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي (1555ع) ===

همايون سوري گهراڻي جي سياسي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو.

سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني. انهيءَ فتح کان پوءِ همايون دهليءَ ۾ مغل اقتدار بحال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

همايون جي واپسيءَ کي مغل سلطنت جي تاريخ ۾ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان 1540ع کان جاري سوري اقتدار جو وقفو ختم ٿيو.

=== همايون جي وفات (1556ع) ===

همايون پنهنجي ٻيهر حاصل ڪيل سلطنت تي گهڻو عرصو حڪومت نه ڪري سگهيو.

1556ع ۾ هو دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر]] تخت نشين ٿيو. اڪبر جي ننڍي عمر سبب حڪومت جي شروعاتي دور ۾ [[بيرم خان]] سندس سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ بڻيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== بابر کان اڪبر تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جي قيام ۽ بحاليءَ جا اهم واقعا (1483ع–1556ع)'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1483ع
| [[بابر]] جي پيدائش
| تيموري گهراڻي جي مستقبل جي بانيءَ جو جنم
|-
| 1504ع
| بابر جو ڪابل تي قبضو
| ڪابل بابر جي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻيو
|-
| 1526ع
| [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| ابراهيم لوڌي جي شڪست ۽ مغل سلطنت جو بنياد
|-
| 1527ع
| [[خانوا جي جنگ]]
| راڻا سانگا جي اتحاد خلاف بابر جي فتح
|-
| 1528ع
| چنديري جي مهم
| وچ هندستان ۾ مغل فوجي اثر جي واڌ
|-
| 1529ع
| گهاگهرا جي جنگ
| افغان مخالف قوتن خلاف بابر جي ڪاميابي
|-
| 1530ع
| بابر جي وفات
| همايون جي تخت نشيني
|-
| 1539ع
| [[چوسا جي جنگ]]
| شير شاهه سوري جي همايون خلاف فتح
|-
| 1540ع
| [[قنوج جي جنگ]]
| همايون جي شڪست ۽ سوري گهراڻي جو اقتدار
|-
| 1542ع
| [[عمرڪوٽ]] ۾ اڪبر جي پيدائش
| سنڌ ۽ مغل شاهي تاريخ جو اهم گڏيل واقعو
|-
| 1545ع
| شير شاهه سوري جي وفات
| اسلام شاهه سوري جي جانشيني
|-
| 1554ع
| اسلام شاهه سوري جي وفات
| سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا تڪرار
|-
| 1555ع
| همايون جي واپسي
| دهليءَ ۾ مغل اقتدار جي بحالي
|-
| 1556ع
| همايون جي وفات
| اڪبر جي تخت نشيني
|}

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر اعظم}}

[[فائل:Akbar hunting in an enclosure.jpg|thumb|کاٻو|250px|[[اڪبر اعظم]] جي دور جي مغل مصوري، جنهن ۾ شاهي شڪار جو منظر ڏيکاريل آهي.]]

'''جلال الدين محمد اڪبر''' (حڪومت: 1556ع–1605ع) مغل سلطنت جي اهم ۽ اثرائتن حڪمرانن مان هڪ هو. هو [[همايون]] ۽ [[حميده بانو بيگم]] جو پٽ هو، جنهن جي پيدائش 15 آڪٽوبر 1542ع تي [[سنڌ]] جي تاريخي شهر [[عمرڪوٽ]] ۾ ٿي. همايون ان وقت [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ جلاوطنيءَ واري زندگي گذاري رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Ballhatchet
 |first=Kenneth A.
 |title=Akbar
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |url=https://www.britannica.com/biography/Akbar
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1556ع ۾ همايون جي وفات کان پوءِ اڪبر ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو. سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست، فوجي اڳواڻ ۽ انتظامي صلاحڪار طور اهم ڪردار ادا ڪيو. بيرم خان جي مدد سان مغل حڪومت پنهنجي مخالف قوتن خلاف فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون ۽ اتر هندستان ۾ اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي ٻي جنگ (1556ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي ٻي جنگ}}

همايون جي وفات کان پوءِ اتر هندستان ۾ مغل اقتدار ٻيهر خطري ۾ پئجي ويو. سوري دور جي سياسي اختلافن مان فائدو وٺندي [[هيمو]]، جيڪو افغان حڪمران [[عادل شاهه سوري]] جي انتظام ۾ اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو، دهليءَ تي قبضو ڪيو.
5 نومبر 1556ع تي [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ هيمو جي فوج ۽ اڪبر جي فوج وچ ۾ جنگ لڳي. مغل فوج جي قيادت ۾ بيرم خان اهم ڪردار ادا ڪيو.
جنگ دوران هيمو زخمي ٿيو ۽ سندس فوج جي صفن ۾ انتشار پيدا ٿيو. نتيجي ۾ مغل فوج ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ فتح سان اڪبر جي حڪومت لاءِ دهلي ۽ اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪرڻ جا موقعا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
پاڻي پت جي ٻي جنگ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ فيصلائتو واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان همايون جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران کي منهن ڏيڻ ۾ مدد ملي.

=== بيرم خان جي سرپرستي ۽ اڪبر جو ذاتي اقتدار ===

بيرم خان اڪبر جي شروعاتي حڪومت ۾ وڏي سياسي ۽ فوجي اثر جو مالڪ هو. هن مغل اقتدار جي بحاليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر وقت گذرڻ سان شاهي درٻار ۾ سندس اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيا.
1560ع ۾ اڪبر بيرم خان جي سرپرستي ختم ڪري حڪومت جا معاملا پنهنجي هٿ ۾ وٺڻ شروع ڪيا. بيرم خان کي حج تي وڃڻ جي اجازت ڏني وئي، پر سفر دوران 1561ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
بيرم خان جي سرپرستيءَ جي خاتمي کان پوءِ اڪبر شاهي درٻار، فوج ۽ صوبائي انتظام تي پنهنجو سڌو اختيار وڌايو.

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر پنهنجي ڊگهي حڪومت دوران جنگ، سفارتڪاري، سياسي ٺاهه ۽ مقامي حڪمرانن سان اتحاد وسيلي مغل سلطنت جي حدن کي وڏي پيماني تي وڌايو.

سندس دور ۾ [[مالوا]]، [[گجرات]]، [[بنگال]]، [[ڪشمير]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ دکن جي ڪجهه علائقن تي مغل اقتدار قائم ٿيو يا وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

مغل سلطنت جي توسيع هڪ ئي فوجي مهم جو نتيجو نه هئي، پر ڪيترن ڏهاڪن تائين هلندڙ جنگين، انتظامي قدمن ۽ سياسي لاڳاپن جو نتيجو هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5c9d7;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''اڪبر جي دور ۾ اهم فوجي مهمون ۽ علائقائي توسيع'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | اهم واقعو
|-
| 1561ع
| [[مالوا]]
| مغل فوج جي مهم ۽ مالوا تي اقتدار قائم ڪرڻ
|-
| 1562ع کان پوءِ
| [[راجپوتانا]]
| ڪجهه راجپوت حڪمرانن سان سياسي ۽ شاهي اتحاد
|-
| 1568ع
| [[چتوڙڳڙهه]]
| چتوڙ جي قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1569ع
| [[رنٿمبور قلعو]]
| اهم راجپوت قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1572ع–1573ع
| [[گجرات]]
| گجرات جي فتح ۽ مغل انتظام جي توسيع
|-
| 1574ع–1576ع
| [[بهار]] ۽ [[بنگال]]
| افغان مخالف قوتن خلاف فوجي مهمون
|-
| 1585ع–1586ع
| [[ڪشمير]]
| ڪشمير ۾ مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1591ع–1592ع
| [[سنڌ]]
| [[مرزا جاني بيگ]] سان جنگيون ۽ ڏکڻ سنڌ جي مغل اقتدار هيٺ اچڻ
|-
| 1595ع
| [[قنڌار]]
| قنڌار جو مغل اقتدار ۾ اچڻ
|-
| 1595ع–1601ع
| [[دکن]]
| احمدنگر، برار ۽ ٻين دکني علائقن ۾ فوجي مهمون
|}

=== راجپوت رياستن سان لاڳاپا ===

{{Main|مغل-راجپوت لاڳاپا}}

اڪبر جي سياسي حڪمت عمليءَ ۾ [[راجپوت]] حڪمرانن سان لاڳاپا خاص اهميت رکندا هئا. [[راجپوتانا]]، جيڪو گهڻو ڪري موجوده [[راجسٿان]] سان لاڳاپيل آهي، ڪيترين ننڍين ۽ وڏين رياستن تي مشتمل هو.
اڪبر انهن رياستن سان مختلف طريقن سان لاڳاپا قائم ڪيا. ڪجهه حڪمرانن سان شاهي شاديون، سياسي معاهدا ۽ فوجي اتحاد ڪيا ويا، جڏهن ته ٻين خلاف فوجي مهمون هلايون ويون.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;
[[آمير]] جي ڪڇواها راجپوت خاندان سان مغلن جا لاڳاپا خاص طور اهم هئا. انهيءَ خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۽ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي پهتا.
اڪبر جي زالن مان هڪ، جيڪا بعد جي تاريخي روايتن ۾ [[مريم الزماني]] جي نالي سان مشهور آهي، آمير جي راجپوت حڪمران خاندان سان تعلق رکندي هئي. سندس پٽ شهزادو سليم پوءِ [[جهانگير]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مغل-راجپوت اتحاد سبب راجپوت اميرن کي مغل انتظام ۽ فوج ۾ اهم مقام مليو. ان سان گڏ مغل درٻار جي ثقافت، مصوري، لباس ۽ فن تعمير ۾ مختلف مقامي روايتن جو اثر وڌيو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;&gt;{{cite book
 |last=Eaton
 |first=Richard M.
 |title=India in the Persianate Age: 1000–1765
 |publisher=University of California Press
 |year=2019
 |isbn=9780520325128
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به سموريون راجپوت رياستون مغل اقتدار جون حامي نه بڻيون. [[ميواڙ]] جي حڪمران [[مهارانا پرتاپ]] اڪبر جي سياسي بالادستي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.
1576ع ۾ [[هلدي گهاٽي جي جنگ]] مغل فوج ۽ مهارانا پرتاپ جي فوج وچ ۾ لڳي. مغل فوج جي قيادت [[راجا مان سنگهه]] ڪئي. جنگ ۾ مغل فوج ميدان تي غالب رهي، پر مهارانا پرتاپ جي مزاحمت ختم نه ٿي ۽ ميواڙ ۾ جدوجهد جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;

=== جاٽ ۽ ٻين مقامي گروهن سان لاڳاپا ===

مغل سلطنت جي استحڪام ۾ مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، واپاري برادرين ۽ فوجي گروهن سان لاڳاپن جو پڻ اهم ڪردار هو.
[[پنجاب]] ۽ اتر هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ [[جاٽ]] زميندار ۽ قبيلائي گروهه مغل انتظام سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکندا هئا. ڪجهه مقامي سردارن کي جاگيرون ۽ انتظامي ذميواريون مليون، جڏهن ته ٻين گروهن سان محصول، زمين ۽ سياسي اختيارن بابت تڪرار پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
ڪجهه نوآبادياتي دور جي قبيلائي لکتن ۾ ''اڪبري جاٽ''، ''جهانگيري جاٽ'' ۽ ٻين نالن سان مقامي سماجي درجن جو ذڪر ملي ٿو. اهڙن نالن کي سموري جاٽ برادريءَ جي هڪجهڙي تاريخي حيثيت جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاص علائقائي ۽ سماجي روايتن سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Ibbetson1990&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ibbetson
 |first=Denzil
 |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province
 |publisher=Asian Educational Services
 |year=1990
 |isbn=9788120605053
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انتظامي نظام جي تنظيم ===

اڪبر مغل سلطنت جي مرڪزي ۽ صوبائي انتظام کي وڌيڪ منظم ڪيو. سندس دور ۾ فوجي خدمت، درٻاري عهدا، محصول جي وصولي ۽ صوبائي حڪمرانيءَ لاءِ نسبتاً منظم ضابطا اختيار ڪيا ويا.
[[ابوالفضل علامي]] جي تصنيف ''[[آئينِ اڪبري]]'' اڪبر جي انتظامي نظام بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل انتظام ۾ شهنشاهه مرڪزي اقتدار جو سرچشمو هو. صوبن ۾ شاهي نمائندا، فوجي عملدار، محصول گڏ ڪندڙ ۽ عدالتي اختيار رکندڙ اهلڪار مقرر ڪيا ويندا هئا.

=== منصبداري نظام ===

{{Main|منصبداري نظام}}

اڪبر جي دور ۾ '''منصبداري نظام''' کي وڌيڪ منظم صورت ڏني وئي. ''منصب'' مان مراد سرڪاري درجو يا عهدو هو.
منصبدارن کي سندن درجي مطابق فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون وينديون هيون. منصب جو درجو عهديدار جي درٻاري حيثيت، پگهار ۽ فوجي ذميوارين سان لاڳاپيل هوندو هو.
مغل منصبداري نظام ۾ بعد ۾ '''ذات''' ۽ '''سوار''' جا درجا نمايان ٿيا. ''ذات'' عهديدار جي ذاتي درجي ۽ حيثيت کي ظاهر ڪندو هو، جڏهن ته ''سوار'' گھوڙيسوار فوج سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ وظيفن جي حساب ۾ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
منصبداري نظام جو مقصد مختلف نسلي، مذهبي ۽ علائقائي پسمنظر رکندڙ اميرن کي شاهي خدمت جي هڪ گڏيل انتظامي ڍانچي ۾ شامل ڪرڻ هو.

=== صوبائي انتظام ===

مغل سلطنت کي وڏن انتظامي صوبن ۾ ورهايو ويو، جن کي '''صوبا''' سڏيو ويندو هو.
هر صوبي ۾ شاهي انتظام لاءِ مختلف عملدار مقرر ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ '''صوبيدار'''، '''ديوان'''، '''بخشي'''، '''قاضي''' ۽ ٻيا اهلڪار شامل هئا.
صوبيدار عام طور سياسي ۽ فوجي انتظام سان لاڳاپيل هوندو هو، جڏهن ته ديوان مالياتي انتظام ۽ محصول جي نگراني ڪندو هو.
صوبن جي اندر '''سرڪار''' ۽ '''پرڳڻو''' جهڙا ننڍا انتظامي يونٽ موجود هئا. مختلف دورن ۾ انهن يونٽن جون حدون ۽ انتظامي حيثيت بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== مالياتي ۽ زميني محصول جا سڌارا ===

اڪبر جي دور ۾ زمين جي پيداوار ۽ محصول جي تعين کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ سڌارا ڪيا ويا.
انهن سڌارن سان [[راجا ٽوڊر مل]] جو نالو خاص طور ڳنڍيل آهي. زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار، اگهن ۽ گذريل سالن جي حسابن کي محصول جي تعين ۾ اهميت ڏني وئي.
'''دهسالا''' نظام تحت ڪيترن علائقن ۾ پيداوار ۽ اگهن جي ڏهن سالن جي حسابن مان اوسط ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
بهرحال، اهو نظام سموري سلطنت ۾ هڪجهڙي صورت ۾ لاڳو نه هو. مختلف علائقن ۾ محصول جي وصوليءَ جا طريقا زميني حالتن، فصلن ۽ مقامي روايتن مطابق بدلجندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== واپار ۽ معاشي سرگرميون ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جي سياسي استحڪام ۽ وڏين منڊين جي گڏجڻ سبب واپار ۽ شهري معاشي سرگرمين کي هٿي ملي.
[[آگرو]]، [[لاهور]]، [[دهلي]]، [[احمد آباد]] ۽ [[فتح پور سيڪري]] جهڙا شهر اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هئا.
سلطنت جي مختلف علائقن مان ڪپهه، ڪپڙو، اناج، مصالحا، ڌاتوءَ جون شيون ۽ ٻيو سامان واپار ذريعي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچندو هو.
سمنڊ رستي واپار ۾ [[گجرات]] ۽ [[بنگال]] جي بندرگاهن جو خاص ڪردار هو. مغل دور ۾ ڏکڻ ايشيا جا واپاري نيٽ ورڪ [[هندي سمنڊ]] جي ٻين علائقن سان پڻ ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== مذهبي پاليسي ۽ رواداري ===

اڪبر جي دور جي مذهبي پاليسي مغل تاريخ جو اهم موضوع آهي.
هن مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا. 1563ع ۾ هندو زيارتين تي لاڳو زيارت محصول ۽ 1564ع ۾ غير مسلم رعيت تي لاڳو [[جزيه]] ختم ڪرڻ سندس اهم قدمن مان هئا.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
اڪبر جي درٻار ۾ مسلمان، هندو، جين، عيسائي ۽ زرتشتي مذهبي عالمن ۽ مفڪرن سان بحث مباحثا ٿيندا هئا.
[[فتح پور سيڪري]] ۾ قائم ڪيل '''عبادت خانو''' اهڙن بحثن جو اهم مرڪز هو.
اڪبر جي مذهبي سوچ ۾ مختلف عقيدن کي سمجهڻ ۽ حڪمرانيءَ ۾ مذهبي فرقن کان مٿانهين سياسي وفاداري پيدا ڪرڻ جون ڪوششون نمايان هيون.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صلح ڪل ===

اڪبر جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل '''صلح ڪل''' جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي گروهن سان وسيع سياسي هم آهنگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.
هن تصور تحت حڪمران لاءِ رعايا سان انصاف، امن ۽ مختلف عقيدن سان لاڳاپيل ماڻهن کي انتظام ۾ شامل ڪرڻ کي اهميت ڏني وئي.
مغل درٻار ۾ ڪيترن هندو ۽ راجپوت اميرن کي اعليٰ فوجي ۽ انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو ويو.
تنهن هوندي به اڪبر جي پاليسيءَ کي جديد معنائن ۾ مڪمل سيڪيولر رياست جي قيام جي برابر سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جو سياسي ۽ مذهبي ماحول جديد قومي رياستن کان مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== دين الاهي يا توحيد الاهي ===

{{Main|دين الاهي}}

اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي تجربن سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.
1582ع جي لڳ ڀڳ اڪبر جي درٻار ۾ هڪ محدود روحاني ۽ اخلاقي سلسلي جو تصور اڀريو، جنهن ۾ شهنشاهه سان ذاتي وفاداري ۽ مخصوص اخلاقي اصولن کي اهميت ڏني وئي.
هن سلسلي ۾ شامل ماڻهن جو تعداد محدود هو. اهو عام رعيت لاءِ لازمي مذهب نه بڻيو ۽ نه ئي ان کي سموري مغل سلطنت جو سرڪاري مذهب قرار ڏئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== ادب، مصوري ۽ علم جي سرپرستي ===

اڪبر جي دور ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي، مصوري ۽ علمي ترجمن کي وڏي سرپرستي ملي.
[[ابوالفضل علامي]] اڪبر جي درٻار جو اهم عالم ۽ مؤرخ هو. سندس تصنيفون '''[[اڪبرنامو]]''' ۽ '''[[آئينِ اڪبري]]''' مغل سلطنت جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي تاريخ جا اهم ماخذ آهن.
اڪبر جي دور ۾ سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي ڪجهه اهم ڪتابن جا فارسي ترجما پڻ ڪرايا ويا.
انهن ترجمن مان '''رزم نامو'''، يعني [[مهاڀارت]] جو فارسي ترجمو، خاص اهميت رکي ٿو.
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني روايتن جو ميلاپ وڌيڪ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 27 آڪٽوبر 1605ع تي وفات ڪئي. کيس آگري جي ڀرپاسي [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ شهزادو سليم '''نورالدين محمد جهانگير''' جي لقب سان تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;


== جهانگير جو دور (1605ع–1627ع) ==

{{Main|جهانگير}}

[[نورالدين محمد جهانگير]] (30 آگسٽ 1569ع – 28 آڪٽوبر 1627ع) مغل سلطنت جو چوٿون شهنشاهه هو، جنهن 1605ع کان 1627ع تائين حڪومت ڪئي. سندس پيدائشي نالو '''سليم''' هو. هو [[اڪبر اعظم]] ۽ سندس راجپوت زال [[مريم الزماني]] جو پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Mohammada&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohammada
 |first=Malika
 |title=The Foundations of the Composite Culture in India
 |publisher=Aakar Books
 |year=2007
 |isbn=9788189833183
 |page=300
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilbert2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Gilbert
 |first=Marc Jason
 |title=South Asia in World History
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2017
 |isbn=9780199760343
 |page=79
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جهانگير جو دور مغل سلطنت جي سياسي تسلسل، درٻاري ثقافت، مصوري، سفارتي لاڳاپن ۽ شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد جي لحاظ کان اهم هو. سندس حڪومت گهڻي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل انتظامي نظام تي ٻڌل رهي، جيتوڻيڪ شاهي خاندان جي اندروني اختلافن ۽ درٻاري اميرن جي وڌندڙ اثر سبب نوان سياسي مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ===

شهزادي سليم جي پيدائش 1569ع ۾ [[فتح پور سيڪري]] جي ڀرپاسي ٿي. سندس نالو مشهور [[چشتي سلسلو|چشتي]] صوفي بزرگ [[شيخ سليم چشتي]] جي نسبت سان رکيو ويو.
مغل روايتن موجب اڪبر پنهنجي اولاد جي خواهش سان صوفي بزرگن کان دعائون گهرندو هو. شيخ سليم چشتي سان اڪبر جا لاڳاپا انهيءَ پسمنظر ۾ خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;
شهزادي سليم کي شاهي خاندان جي روايت مطابق تعليم ۽ فوجي تربيت ڏني وئي. سندس تربيت ۾ فارسي ادب، تاريخ، انتظامي معاملن ۽ فوجي مهارتن کي اهميت حاصل هئي.
شهزادي جي حيثيت ۾ سليم کي مختلف انتظامي ۽ فوجي ذميواريون مليون، پر سندس پيءُ اڪبر سان سياسي اختلاف پڻ پيدا ٿيا.

=== اڪبر ۽ شهزادي سليم جا اختلاف ===

اڪبر جي حڪومت جي پوئين دور ۾ شهزادي سليم ۽ شاهي درٻار جي ڪجهه طاقتور اميرن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
سليم پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ الڳ درٻاري حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهيءَ صورتحال سبب اڪبر جي جانشينيءَ جو سوال پيچيده ٿي ويو.
مغل تاريخي روايتن ۾ [[ابوالفضل علامي]] جي قتل کي پڻ شهزادي سليم سان ڳنڍيو ويو آهي. 1602ع ۾ ابوالفضل کي [[بير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن قتل ڪيو. ڪيترن تاريخي ماخذن موجب انهيءَ ڪارروائيءَ ۾ سليم جو ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
انهيءَ واقعي اڪبر ۽ سليم جي لاڳاپن کي وڌيڪ متاثر ڪيو.

=== تخت نشيني (1605ع) ===

27 آڪٽوبر 1605ع تي اڪبر جي وفات کان پوءِ شهزادو سليم مغل تخت تي ويٺو.
هن '''نورالدين محمد جهانگير''' جو شاهي لقب اختيار ڪيو. ''جهانگير'' جي معنيٰ دنيا کي فتح ڪندڙ آهي.
جهانگير تخت تي ويهڻ کان پوءِ پنهنجي حڪومت جي جائز حيثيت مضبوط ڪرڻ، درٻاري اميرن جي وفاداري حاصل ڪرڻ ۽ سلطنت جي انتظامي تسلسل کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== جهانگير جو انتظامي نظام ===

جهانگير جي دور ۾ مغل سلطنت جو انتظام وڏي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل بنيادن تي هلندو رهيو.
[[منصبداري نظام]]، صوبائي انتظام، زميني محصول جي وصولي ۽ شاهي درٻار جي عهديدارن جو نظام برقرار رهيو.
جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ انصاف، حڪمراني، شاهي فرمانن ۽ درٻاري معاملن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.
سندس حڪومت سان منسوب مشهور '''زنجيرِ عدل''' يا انصاف جي زنجير جو ذڪر پڻ ملي ٿو. روايت موجب شاهي محل جي ڀرسان اهڙي زنجير لڳائي وئي هئي، جنهن وسيلي رعيت شهنشاهه تائين پنهنجي شڪايت پهچائي سگهي ٿي.
انهيءَ انتظام جي عملي استعمال ۽ اثر بابت معاصر بيانن کي احتياط سان پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== خسرو مرزا جي بغاوت (1606ع) ===

{{Main|خسرو مرزا}}

1606ع ۾ جهانگير جي پٽ [[خسرو مرزا]] پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي.
خسرو شاهي خاندان اندر جانشينيءَ جي هڪ اهم دعويدار طور اڀريو هو. اڪبر جي آخري سالن دوران ڪجهه درٻاري اميرن سندس حمايت ڪئي هئي.
جهانگير جي تخت نشينيءَ کان پوءِ خسرو پنجاب ڏانهن روانو ٿيو ۽ پنهنجي حامين کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بهرحال، مغل فوج سندس بغاوت کي شڪست ڏني ۽ خسرو کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;
بغاوت جي ناڪاميءَ کان پوءِ خسرو ۽ سندس ڪيترن حامين کي سخت سزائون ڏنيون ويون.
خسرو کي انڌو ڪرڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن، پر سزا جي نوعيت، ان جي مڪمل ٿيڻ ۽ پوءِ ٿيل علاج بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن.
خسرو جي بغاوت جهانگير جي حڪومت جي شروعاتي دور جو هڪ اهم سياسي بحران هو.

=== گرو ارجن ديو ۽ مغل-سک لاڳاپا ===

{{Main|گرو ارجن ديو}}

[[گرو ارجن ديو]] سک مذهب جو پنجون گرو هو. جهانگير جي دور ۾ سندس موت مغل سلطنت ۽ سک برادريءَ جي لاڳاپن جو هڪ اهم واقعو بڻيو.
1606ع ۾ خسرو مرزا جي بغاوت کان پوءِ گرو ارجن ديو تي باغي شهزادي جي مدد ڪرڻ جو الزام لڳايو ويو.
جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ گرو ارجن بابت مذهبي ۽ سياسي خدشن جو ذڪر ڪيو آهي.
گرو ارجن کي گرفتار ڪيو ويو ۽ 1606ع ۾ لاهور ۾ سندس موت ٿيو. سک روايت ۾ هن واقعي کي شهادت طور ياد ڪيو ويندو آهي.
واقعي جي تفصيلن، مذهبي ۽ سياسي سببن ۽ سزا جي نوعيت بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BBCSikhs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Origins of Sikhism
 |website=BBC Religions
 |date=30 September 2009
 |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/history/history_1.shtml
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
گرو ارجن جي موت کان پوءِ سک برادريءَ جي سياسي ۽ فوجي تنظيم ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.
سندس جانشين [[گرو هرگوبند]] جي دور ۾ سک برادريءَ جي دفاعي ۽ عسڪري سرگرمين کي وڌيڪ اهميت ملي.

=== مذهبي پاليسي ===

جهانگير جي مذهبي پاليسيءَ ۾ اڪبر جي دور جي ڪيترن انتظامي روايتن جو تسلسل نظر اچي ٿو، پر سندس ذاتي مذهبي اظهار ۽ ڪجهه سياسي فيصلن ۾ فرق پڻ موجود هو.
جهانگير اسلامي عالمن، صوفين ۽ مذهبي ادارن سان لاڳاپا برقرار رکيا.
هن مذهبي عالمن ۽ روحاني شخصيتن کي '''مددِ معاش''' جي صورت ۾ زمين يا زميني آمدنيءَ جون عطائون ڏنيون.
''مددِ معاش'' مان مراد اهڙي عطا هئي، جيڪا عام طور مذهبي، علمي يا خيراتي مقصدن سان لاڳاپيل شخصيتن کي ڏني ويندي هئي.
مؤرخ [[منيس ڊي فاروقي]] موجب جهانگير جي دور ۾ اهڙين عطائن کي خاص اهميت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Faruqui
 |first=Munis D.
 |title=The Princes of the Mughal Empire, 1504–1719
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2012
 |isbn=9781107022171
 |pages=268–269
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جهانگير جي حڪومت کي صرف مذهبي رواداري يا صرف مذهبي سختيءَ جي هڪ ئي وصف سان بيان ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس مختلف فيصلا سياسي حالتن، مقامي تڪرارن ۽ درٻاري ضرورتن سان پڻ لاڳاپيل هئا.

=== نورجهان سان شادي ===

{{Main|نورجهان}}

[[نورجهان]] مغل تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين شاهي عورتن مان هڪ هئي.
سندس اصل نالو '''مهرالنساء''' هو. هوءَ فارسي پسمنظر رکندڙ خاندان سان تعلق رکندي هئي.
1611ع ۾ جهانگير مهرالنساء سان شادي ڪئي. شاديءَ کان پوءِ هوءَ شاهي درٻار ۾ وڌندڙ سياسي ۽ ثقافتي اثر جي مالڪ بڻجي وئي.
هن کي پهرين '''نور محل''' ۽ پوءِ '''نورجهان''' جا لقب مليا.
نورجهان جي خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۾ اهم عهدن تي پهتا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;/&gt;

=== نورجهان جو سياسي ڪردار ===

نورجهان رڳو شهنشاهه جي زال نه هئي، پر مغل درٻار جي سياسي فيصلن تي پڻ سندس نمايان اثر هو.
جهانگير جي حڪومت جي پوئين دور ۾ نورجهان، سندس پيءُ [[اعتماد الدوله]]، سندس ڀاءُ [[آصف خان]] ۽ ٻين درٻاري اميرن وچ ۾ سياسي اتحاد ۽ مقابلا پيدا ٿيا.
نورجهان جي نالي سان سڪا جاري ٿيڻ ۽ شاهي فرمانن ۾ سندس نالي ۽ مهر جي استعمال جا مثال سندس غير معمولي سياسي حيثيت ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Ruby
 |title=Domesticity and Power in the Early Mughal World
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2005
 |isbn=9780521850223
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه تاريخي بيانن ۾ جهانگير جي بيمارين ۽ ذاتي عادتن سبب حڪومت جي معاملن ۾ نورجهان جي وڌندڙ مداخلت جو ذڪر ملي ٿو.
بهرحال، نورجهان جي سياسي اثر کي جهانگير جي مڪمل بي اختياريءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي.
شهنشاهه، شاهي خاندان ۽ درٻاري اميرن وچ ۾ اقتدار جا لاڳاپا وقت سان بدلجندا رهيا.

=== جهانگير جون ذاتي عادتون ===

جهانگير جي يادگيرين ۽ بعد جي تاريخي لکتن ۾ سندس شراب نوشي ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت بيان موجود آهن.
ڪجهه مؤرخن سندس ذاتي عادتن کي حڪومت جي پوئين دور جي سياسي حالتن سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;Berndl2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Berndl
 |first=Klaus
 |title=National Geographic Visual History of the World
 |publisher=National Geographic Society
 |year=2005
 |isbn=9780792236955
 |pages=318–320
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بهرحال، جهانگير جي سموري حڪومت کي ذاتي عادتن جي بنياد تي ناڪام قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.
سندس دور ۾ مغل انتظامي نظام برقرار رهيو، درٻاري مصوريءَ کي ترقي ملي ۽ ڪيترن علائقن ۾ سياسي اقتدار جاري رهيو.

=== جهانگير ۽ شهزادو خرم ===

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جو پٽ [[شهزادو خرم]]، جيڪو پوءِ [[شاهجهان]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو، سندس دور جو اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو.
خرم کي مختلف فوجي مهمن ۾ ذميواريون ڏنيون ويون.
دکن ۽ راجپوت رياستن سان لاڳاپيل معاملن ۾ سندس ڪردار اهم رهيو.
وقت گذرڻ سان شاهي جانشينيءَ جي سوال تي خرم ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور گروهن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
1622ع ۾ خرم جهانگير خلاف بغاوت ڪئي. اها بغاوت ڪيترن سالن تائين مختلف صورتن ۾ جاري رهي.
آخرڪار خرم کي شاهي اقتدار سان ٺاهه ڪرڻو پيو، پر جانشينيءَ جو سوال جهانگير جي وفات تائين اهم سياسي مسئلو رهيو.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;/&gt;

=== قنڌار ۽ صفوي سلطنت ===

{{Main|مغل-صفوي لاڳاپا}}

[[قنڌار]] مغل سلطنت ۽ [[صفوي سلطنت]] وچ ۾ هڪ اهم سرحدي ۽ واپاري مرڪز هو.
هي شهر وچ ايشيا، ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکندو هو.
جهانگير جي دور ۾ قنڌار تي مغل ۽ صفوي دعوائن سبب سياسي ڇڪتاڻ جاري رهي.
1622ع ۾ صفوي شهنشاهه [[شاهه عباس اول]] جي فوجن قنڌار تي قبضو ڪيو.

قنڌار جو وڃائجي وڃڻ مغل سلطنت لاءِ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي نقصان هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ميواڙ سان سياسي ٺاهه ===

اڪبر جي دور ۾ [[ميواڙ]] جي راجپوت حڪمرانن مغل اقتدار خلاف ڊگهي مزاحمت ڪئي هئي.
جهانگير جي دور ۾ پڻ ميواڙ سان فوجي ۽ سياسي معاملا جاري رهيا.
1615ع ۾ [[راڻا امر سنگهه اول]] ۽ مغل درٻار وچ ۾ سياسي ٺاهه ٿيو.
ان ٺاهه سان ميواڙ ۽ مغل سلطنت جي لاڳاپن ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.
ميواڙ جي حڪمران خاندان پنهنجي علائقائي حيثيت برقرار رکندي مغل بالادستيءَ سان لاڳاپيل ڪجهه سياسي شرط قبول ڪيا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ مغل مصوري ===

جهانگير کي مصوري ۽ قدرتي دنيا جي مطالعي ۾ خاص دلچسپي هئي.
سندس دور ۾ مغل مصوريءَ ۾ انساني چهرن، پکين، جانورن، گلن ۽ قدرتي منظرن جي تصويرڪشيءَ کي وڌيڪ اهميت ملي.
مغل مصورن ۾ [[استاد منصور]]، [[ابوالحسن]] ۽ [[بشنداس]] جهڙا نالا خاص اهميت رکن ٿا.
جهانگير جي سرپرستيءَ ۾ تصويرن جي تفصيلي مشاهدي، رنگن جي نفاست ۽ حقيقت نگاريءَ کي ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، هندستاني ۽ يورپي فني روايتن جا اثر پڻ نظر اچن ٿا.

=== جهانگيرنامو ===

{{Main|تزڪ جهانگيري}}

'''[[تزڪ جهانگيري]]''' يا '''جهانگيرنامو''' جهانگير سان منسوب شاهي يادگيرين جو اهم مجموعو آهي.
هن ڪتاب ۾ شهنشاهه پنهنجي حڪومت، درٻاري معاملن، فوجي مهمن، مذهبي شخصيتن، قدرتي دنيا ۽ ذاتي تجربن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.
جهانگيرنامو مغل سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.
بهرحال، ٻين شاهي يادگيرين وانگر هن ڪتاب ۾ به شهنشاهه جي پنهنجي نقطه نظر کي اهميت حاصل آهي، تنهنڪري ان جي بيانن جو ٻين معاصر ماخذن سان تقابلي مطالعو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يورپي سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا ===

جهانگير جي دور ۾ مغل درٻار جا يورپي واپارين ۽ سفيرن سان لاڳاپا وڌيا.
[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا نمائندا هندستان ۾ واپاري سهولتون حاصل ڪرڻ لاءِ مغل درٻار سان رابطا قائم ڪندا هئا.
انگريز سفير [[ٿامس رو]] 1615ع ۾ جهانگير جي درٻار ۾ پهتو ۽ 1619ع تائين هندستان ۾ رهيو.
رو جي سفارتي مهم جو مقصد ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ واپاري موقعا ۽ شاهي سرپرستي حاصل ڪرڻ هو.
سندس سفرناما ۽ سفارتي لکڻيون مغل درٻار بابت يورپي نقطه نظر جا اهم تاريخي ماخذ آهن.&lt;ref name=&quot;Roe1926&quot;&gt;{{cite book
 |author=Roe, Thomas
 |editor-last=Foster
 |editor-first=William
 |title=The Embassy of Sir Thomas Roe to India, 1615–1619
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1926
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انارڪليءَ جي روايت ===

{{Main|انارڪلي}}

[[انارڪلي]] جو مشهور قصو شهزادي سليم جي ابتدائي زندگيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي.
عوامي ۽ ادبي روايت موجب انارڪلي هڪ حسين عورت هئي، جنهن سان شهزادي سليم کي محبت ٿي وئي.
روايت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي ته اڪبر انهيءَ لاڳاپي تي ناراض ٿيو ۽ انارڪليءَ کي سخت سزا ڏني وئي.
ڪجهه مشهور روايتن ۾ انارڪليءَ کي زنده ڀت ۾ چونڊائڻ جو قصو پڻ شامل آهي.
بهرحال، انهيءَ واقعي جي تفصيلن جي معتبر معاصر مغل تاريخي ماخذن مان قطعي تصديق نٿي ٿئي.
انارڪليءَ جو قصو ادب، ناٽڪ، فلم ۽ عوامي ثقافت ۾ تمام گهڻو مشهور ٿيو، پر ان کي ثابت ٿيل تاريخي واقعي بدران مشهور روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي.
[[لاهور]] ۾ انارڪليءَ سان منسوب مقبرو پڻ موجود آهي، جنهن جي تاريخي سڃاڻپ بابت مختلف رايا آهن.

=== جهانگير جي وفات ===

جهانگير 28 آڪٽوبر 1627ع تي ڪشمير کان واپسيءَ دوران وفات ڪئي.
سندس وفات کان پوءِ شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.
نورجهان جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جڏهن ته [[آصف خان]] ۽ ٻين اميرن شهزادي خرم جي حمايت ڪئي.
آخرڪار شهزادو خرم ڪامياب ٿيو ۽ 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
جهانگير جو مڙهه لاهور آندو ويو ۽ [[شاهدره]] ۾ دفنايو ويو.
سندس مقبرو مغل دور جي اهم تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن مان آهي.

=== جهانگير جي دور جو تاريخي جائزو ===

جهانگير جي حڪومت مغل سلطنت جي سياسي تسلسل ۽ ثقافتي ترقيءَ جو اهم دور هئي.
هن اڪبر جي انتظامي نظام کي وڏي حد تائين برقرار رکيو، جڏهن ته شاهي خاندان جي اندروني اختلافن، خسرو جي بغاوت، شهزادي خرم جي مخالفت ۽ قنڌار جي نقصان جهڙا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.
نورجهان جي سياسي اثر، شاهي مصوريءَ جي ترقي، يورپي سفارتي لاڳاپن ۽ مذهبي برادرين سان مختلف نوعيت جي معاملن سبب جهانگير جو دور مغل تاريخ ۾ الڳ اهميت رکي ٿو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac3d4;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''جهانگير جي دور جا اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1605ع
| جهانگير جي تخت نشيني
| اڪبر کان پوءِ مغل اقتدار جو تسلسل
|-
| 1606ع
| خسرو مرزا جي بغاوت
| شاهي جانشينيءَ جو بحران
|-
| 1606ع
| گرو ارجن ديو جي موت
| مغل-سک لاڳاپن ۾ اهم موڙ
|-
| 1611ع
| نورجهان سان شادي
| شاهي درٻار ۾ نورجهان جي سياسي اثر جي شروعات
|-
| 1615ع
| ميواڙ سان سياسي ٺاهه
| مغل-راجپوت لاڳاپن ۾ نئون مرحلو
|-
| 1615ع–1619ع
| ٿامس رو جي سفارتي مهم
| انگريز واپارين ۽ مغل درٻار جا لاڳاپا
|-
| 1622ع
| قنڌار جو صفوي قبضي ۾ وڃڻ
| مغل-صفوي سرحدي سياست ۾ اهم تبديلي
|-
| 1622ع–1625ع
| شهزادي خرم جي بغاوت
| شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد
|-
| 1627ع
| جهانگير جي وفات
| شاهجهان جي تخت نشينيءَ لاءِ رستو هموار ٿيڻ
|}


== شاهجهان جو دور (1628ع–1658ع) ==

{{Main|شاهجهان}}

'''شهاب الدين محمد شاهجهان''' (5 جنوري 1592ع – 22 جنوري 1666ع) مغل سلطنت جو پنجون شهنشاهه هو، جنهن 1628ع کان 1658ع تائين حڪومت ڪئي. سندس پيدائشي نالو '''خرم''' هو. هو شهنشاهه [[جهانگير]] ۽ سندس راجپوت زال [[جگت گوسائين]] جو پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Mohammada2&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohammada
 |first=Malika
 |title=The Foundations of the Composite Culture in India
 |publisher=Aakar Books
 |year=2007
 |isbn=9788189833183
 |page=300
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
شاهجهان جو دور مغل سلطنت جي سياسي طاقت، شاهي درٻار جي شان ۽ شوڪت، فن تعمير، مصوري ۽ شهري منصوبابنديءَ جي لحاظ کان اهم شمار ڪيو ويندو آهي. سندس دور ۾ [[تاج محل]]، [[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]]، [[جامع مسجد، دهلي]]، [[شاليمار باغ، لاهور]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] جهڙيون اهم عمارتون تعمير ٿيون.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
شاهجهان جي حڪومت دوران مغل سلطنت دکن ۾ پنهنجي سياسي اثر کي وڌايو، پر سندس حڪومت جي آخري سالن ۾ پٽن وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ سبب شاهي خاندان شديد بحران جو شڪار ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ابتدائي زندگي ۽ سياسي تربيت ===

شهزادو خرم 1592ع ۾ [[لاهور]] ۾ پيدا ٿيو. هو شاهي خاندان جي ماحول ۾ وڏو ٿيو ۽ کيس فارسي ادب، تاريخ، انتظامي معاملن ۽ فوجي تربيت ڏني وئي.
خرم جي پرورش ۾ اڪبر جي درٻار جو پڻ اثر رهيو. نوجوانيءَ ۾ کيس مختلف فوجي مهمن ۽ انتظامي معاملن ۾ حصو وٺڻ جا موقعا مليا.
جهانگير جي دور ۾ خرم مغل فوج جي اهم اڳواڻن مان هڪ بڻيو. هن راجپوت رياستن ۽ دکن سان لاڳاپيل مهمن ۾ حصو ورتو.
سندس فوجي ڪاميابين ۽ درٻاري حيثيت سبب جهانگير کيس '''شاهجهان''' جو لقب ڏنو، جنهن جي معنيٰ ''دنيا جو بادشاهه'' آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ممتاز محل سان شادي ===

{{Main|ممتاز محل}}

1612ع ۾ شهزادي خرم جي شادي [[ارجمند بانو بيگم]] سان ٿي، جيڪا پوءِ '''ممتاز محل''' جي لقب سان مشهور ٿي.
ممتاز محل [[آصف خان]] جي ڌيءَ ۽ [[نورجهان]] جي ڀائٽي هئي. انهيءَ شاديءَ سان شهزادي خرم جا مغل درٻار جي هڪ اثرائتي خاندان سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا.
ممتاز محل شاهجهان جي گهريلو ۽ درٻاري زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکندي هئي.
1631ع ۾ ممتاز محل [[برهانپور]] ۾ ٻار ڄڻڻ دوران وفات ڪئي. سندس ياد ۾ شاهجهان آگري ۾ تاج محل جي تعمير شروع ڪرائي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جهانگير جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو بحران ===

1627ع ۾ جهانگير جي وفات کان پوءِ مغل شاهي خاندان ۾ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ٿي.
[[نورجهان]] پنهنجي ناٺي [[شهريار مرزا]] جي حمايت ڪئي، جڏهن ته سندس ڀاءُ [[آصف خان]] شهزادي خرم جي حمايت ڪئي.
شهريار لاهور ۾ اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر آصف خان جي حمايت يافته قوتن کيس شڪست ڏني.
انهيءَ عبوري دور ۾ [[داور بخش]] کي پڻ عارضي طور تخت تي ويهاريو ويو.
آخرڪار شهزادو خرم غالب آيو ۽ 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل تخت تي ويٺو.
جانشينيءَ جي جدوجهد دوران شهريار ۽ شاهي خاندان جي ٻين امڪاني دعويدارن کي قتل ڪيو ويو، جنهن سان شاهجهان پنهنجي اقتدار لاءِ اهم خانداني خطرا ختم ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهجهان جي حڪومت جو انتظامي نظام ===

شاهجهان پنهنجي حڪومت ۾ اڪبر ۽ جهانگير جي دور ۾ قائم ٿيل انتظامي ادارن کي برقرار رکيو.
مغل سلطنت ۾ صوبائي انتظام، زميني محصول، منصبداري نظام ۽ جاگيرن جي ورهاست حڪمرانيءَ جا اهم حصا رهيا.
شاهي درٻار ۾ اميرن، فوجي عملدارن ۽ صوبائي گورنرن جي حيثيت منصبداري درجن ۽ شاهي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل هئي.
شاهجهان جي دور ۾ شاهي تقريبن، درٻاري آداب ۽ بادشاهت جي ظاهري شان کي خاص اهميت ڏني وئي.
مؤرخ جان ايف رچرڊس موجب مغل سلطنت جي سياسي طاقت جو بنياد فوجي وسيلن، محصولي انتظام ۽ علائقائي اشرافيه سان قائم ڪيل لاڳاپن تي هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== مغل درٻار ۽ شاهي شان ===

شاهجهان جي حڪومت دوران مغل درٻار جي رسمي تقريبن، لباس، زيورن، قيمتي سامان ۽شاهي عمارتن ۾ خاص واڌارو ٿيو.

سندس دور سان مشهور '''تختِ طائوس''' يا مور جي تخت جي تياري پڻ لاڳاپيل آهي.
تختِ طائوس مغل شاهي اقتدار، دولت ۽ درٻاري عظمت جي علامت بڻيو.
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي ڪاهه دوران اهو تخت ۽ ٻيون قيمتي شيون ايران کڻي وڃڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ سلطنت جي توسيع ==

=== دکن ۾ فوجي مهمون ===

{{Main|دکن جي تاريخ}}

شاهجهان جي دور ۾ [[دکن]] مغل سلطنت جي وجي ۽ سياسي پاليسيءَ جو اهم مرڪز رهيو.

دکن ۾ [[احمدنگر سلطنت|نظام شاهي سلطنت]]، [[بيجاپور سلطنت|عادل شاهي سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت|قطب شاهي سلطنت]] اهم سياسي قوتون هيون.
مغل حڪمران اڪبر ۽ جهانگير جي دور کان دکن ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا هئا.
شاهجهان جي حڪومت ۾ نظام شاهي سلطنت جي باقي رهيل اقتدار کي ختم ڪيو ويو.
1636ع ۾ بيجاپور ۽ گولڪنڊا سان سياسي ٺاهه ڪيا ويا، جن تحت انهن رياستن مغل بالادستيءَ جا ڪجهه شرط قبول ڪيا ۽ خراج ڏيڻ تي اتفاق ڪيو.&lt;ref name=&quot;Singhal1983&quot;&gt;{{cite book
 |last=Singhal
 |first=Damodar P.
 |title=A History of the Indian People
 |publisher=Methuen
 |year=1983
 |isbn=9780413487308
 |page=193
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
انهن معاهدن سان دکن ۾ مغل اثر وڌيو، پر بيجاپور ۽ گولڪنڊا انهيءَ وقت مڪمل طور مغل سلطنت ۾ ضم نه ٿيا.
انهن ٻنهي رياستن جو مڪمل الحاق بعد ۾ اورنگزيب جي دور ۾ ٿيو.

=== قنڌار لاءِ مغل-صفوي مقابلو ===

{{Main|مغل-صفوي لاڳاپا}}

[[قنڌار]] مغل سلطنت ۽ [[صفوي سلطنت]] وچ ۾ هڪ اهم سرحدي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو.
1622ع ۾ جهانگير جي دور ۾ قنڌار صفوي قبضي ۾ هليو ويو هو.
1638ع ۾ قنڌار جي صفوي گورنر [[علي مردان خان]] مغلن سان لاڳاپا قائم ڪيا ۽ شهر مغل اقتدار ۾ اچي ويو.
1649ع ۾ [[شاهه عباس ٻيو]] جي دور ۾ صفوي فوجن قنڌار ٻيهر حاصل ڪيو.
شاهجهان قنڌار واپس وٺڻ لاءِ ڪيترائي فوجي حملا ڪرايا، پر اهي ڪامياب نه ٿيا.
قنڌار جي ناڪام مهمن مغل سلطنت جي فوجي وسيلن تي وڏو خرچ وڌو ۽ مغل-صفوي لاڳاپن ۾ ڇڪتاڻ برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ مغل فن تعمير ==

{{Main|مغليه طرز تعمير}}

شاهجهان جي دور کي مغل فن تعمير جي اهم ترين مرحلن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.
هن دور ۾ اڇي سنگ مرمر، ڳاڙهي پٿر، قيمتي پٿرن جي جڙاءَ، خطاطي، محرابن، گنبذن ۽ متوازن باغن جي منصوبابنديءَ کي وڏي اهميت ملي.
مغل فن تعمير ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني روايتن جو ميلاپ اڳ کان موجود هو، پر شاهجهان جي دور ۾ انهن روايتن کي وڌيڪ نفيس ۽ منظم صورت ملي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== تاج محل ===

{{Main|تاج محل}}

[[فائل:Taj Mahal in March 2004.jpg|thumb|250px|[[تاج محل]]، آگرو؛ شاهجهان جي دور جي مغل فن تعمير جو مشهور شاهڪار.]]

[[تاج محل]] هندستان جي شهر [[آگرو]] ۾ [[جمنا درياهه]] جي ڪناري تي واقع آهي.
شاهجهان هي مقبرو پنهنجي زال [[ممتاز محل]] جي ياد ۾ تعمير ڪرايو.
ممتاز محل 1631ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ مقبري جي تعمير شروع ٿي.
تاج محل جي مکيه مقبري جي تعمير 1640ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي حد تائين مڪمل ٿي، جڏهن ته مجموعي تعميراتي ڪم بعد وارن سالن تائين جاري رهيو.
تاج محل جي تعمير ۾ اڇي سنگ مرمر، قيمتي پٿرن جي جڙاءَ، قرآني خطاطي، باغن ۽ پاڻيءَ جي منصوبابنديءَ کي خاص اهميت ڏني وئي.
هي عمارت مغل دور جي فن تعمير، شاهي يادگاري ثقافت ۽ تعميراتي مهارت جي اهم مثالن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== دهليءَ جو لال قلعو ===

{{Main|لال قلعو، دهلي}}

[[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]] شاهجهان جي دور جي اهم شاهي عمارتن مان آهي.
شاهجهان پنهنجي نئين گاديءَ واري شهر '''شاهجهان آباد''' جي تعمير جو حڪم ڏنو.
لال قلعي جي تعمير 1639ع ۾ شروع ٿي ۽ 1648ع ۾ مڪمل ٿي.
هي قلعو مغل شهنشاهن جي رهائش، شاهي درٻار ۽ انتظامي مرڪز طور استعمال ٿيندو رهيو.
قلعي اندر '''ديوانِ عام'''، '''ديوانِ خاص''' ۽ ٻيون شاهي عمارتون مغل درٻاري فن تعمير جا اهم مثال آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== جامع مسجد دهلي ===

{{Main|جامع مسجد، دهلي}}

[[جامع مسجد، دهلي]] شاهجهان آباد جي اهم مذهبي عمارتن مان آهي.
ان جي تعمير 1650ع ۾ شروع ٿي ۽ 1656ع ۾ مڪمل ٿي.
مسجد ۾ ڳاڙهي پٿر ۽ اڇي سنگ مرمر جو استعمال ڪيو ويو.
ان جا بلند مينار، وسيع صحن ۽ گنبذ مغل دور جي مسجدن جي فن تعمير جون نمايان خصوصيتون آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== شاليمار باغ، لاهور ===

{{Main|شاليمار باغ، لاهور}}

[[شاليمار باغ، لاهور]] شاهجهان جي دور ۾ 1641ع–1642ع ڌاري تعمير ڪرايو ويو.
هي باغ مغل باغبانيءَ جي روايت جو اهم مثال آهي.
ان جي منصوبابنديءَ ۾ پاڻيءَ جي وهڪري، چشمن، ڇتن، رستن ۽ وڻن جي ترتيب کي خاص اهميت حاصل آهي.
شاليمار باغ مغل حڪمرانن جي قدرتي منظرن، باغبانيءَ ۽ شاهي تفريح سان دلچسپيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ سنڌ ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حيثيت ===

شاهجهان جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي انتظامي نظام جو حصو رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هئا.
سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن، مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن ۽ شهرن جي بااثر خاندانن وچ ۾ لاڳاپا مختلف صورتن ۾ قائم رهيا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زميني محصول، سنڌو درياهه جي آمدرفت، واپاري رستا ۽ سامونڊي واپار شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽي جي شاهجهان مسجد ===

{{Main|شاهجهان مسجد، ٺٽو}}

[[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] سنڌ جي تاريخي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] ۾ واقع مغل دور جي هڪ اهم مسجد آهي.
مسجد جي تعمير شاهجهان جي حڪم سان سترهين صديءَ جي وچ ڌاري ٿي.
عام طور مسجد جي تعمير جو عرصو 1644ع کان 1647ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه تعميراتي ۽ آرائشي ڪم ان کان پوءِ به جاري رهيا.
مسجد پنهنجي سرن جي تعمير، نيري ۽ فيروزي ڪاشيءَ، محرابن، گنبذن ۽ هندسي آرائش سبب مشهور آهي.
شاهجهان مسجد جي تعميراتي انداز ۾ سنڌ جي مقامي تعميراتي روايتن سان گڏ فارسي ۽ وچ ايشيائي اثر پڻ نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
هي مسجد سنڌ ۾ مغل دور جي مذهبي، ثقافتي ۽ تعميراتي ورثي جو اهم اهڃاڻ آهي.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي مغل دور بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي.
ان جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] هو، جنهن سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حالتن بابت تفصيلي بيان ڏنو.
ڪتاب جي تصنيف 1044هه، يعني 1634ع–1635ع ڌاري مڪمل ٿي.
هي ڪتاب خاص طور سنڌ ۾ مغل عملدارن جي انتظامي طريقن، مقامي قبيلن، زميندارن، فوجي مسئلن ۽ علائقائي مزاحمت بابت معلومات فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' کي پڙهندي اهو به ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي ته مصنف پاڻ مغل انتظامي ماحول سان لاڳاپيل هو، تنهنڪري سندس بيانن ۾ حڪومتي نقطه نظر جو اثر موجود ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌ ۾ واپار ۽ شهري زندگي ===

شاهجهان جي دور ۾ ٺٽو سنڌ جو هڪ اهم واپاري ۽ دستڪاري مرڪز رهيو.
سنڌو درياهه ۽ ان جي شاخن وسيلي سامان جي آمدرفت سنڌ جي اقتصادي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي هئي.
سنڌ جي واپاري سرگرمين جا لاڳاپا هندستان جي ٻين علائقن، سامونڊي بندرگاهن ۽ ٻاهرين منڊين سان هئا.
مغل دور جي سنڌي شهري زندگيءَ ۾ مقامي دستڪاري، ڪپڙي جي صنعت، واپار ۽ مذهبي ادارن کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

== دارا شڪوه ۽ مذهبي فڪر ==

{{Main|دارا شڪوه}}

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ مغل تخت جو هڪ اهم دعويدار هو.
دارا کي اسلامي تصوف، فلسفي ۽ هندستان جي مذهبي روايتن جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي هئي.
هن مسلمان صوفين ۽ هندو عالمن سان علمي رابطا قائم ڪيا.
دارا شڪوه جي اهم تصنيفن مان '''مجمع البحرين''' آهي، جنهن ۾ هن اسلامي تصوف ۽ هندستاني فلسفي جي ڪجهه خيالن ۾ مشابهتون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن جي سرپرستيءَ ۾ [[اپنشد|اپنشدن]] جو فارسي ترجمو پڻ تيار ٿيو، جيڪو '''سرِ اڪبر''' جي نالي سان مشهور آهي.

دارا شڪوه جو فڪر مغل درٻار جي علمي ۽ مذهبي تنوع جو اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;MeriBacharach&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Meri
 |first1=Josef W.
 |last2=Bacharach
 |first2=Jere L.
 |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia
 |publisher=Routledge
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دارا شڪوه ۽ صوفي سرمد ===

{{Main|سرمد ڪاشاني}}

[[سرمد ڪاشاني]] سترهين صديءَ جو هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو.
سندس زندگيءَ سان [[ٺٽو]]، [[لاهور]] ۽ [[دهلي]] جا لاڳاپا بيان ڪيا ويندا آهن.
تاريخي روايتن موجب سرمد هندستان ۾ اچڻ کان پوءِ سنڌ ۾ پڻ رهيو.
سرمد جا دارا شڪوه سان علمي ۽ روحاني لاڳاپا هئا.
بعد ۾ اورنگزيب جي حڪومت دوران سرمد کي مذهبي الزامن هيٺ موت جي سزا ڏني وئي.
سرمد جي اصليت، مذهبي تبديليءَ، ذاتي زندگيءَ ۽ سندس موت جي سببن بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن.
انهن روايتن کي الڳ الڳ تاريخي ثبوتن جي روشنيءَ ۾ پرکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;&gt;{{cite book
 |last=Schimmel
 |first=Annemarie
 |title=Mystical Dimensions of Islam
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=1975
 |isbn=9780807812716
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شاهجهان جي پٽن وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ ==

{{Main|مغل جانشينيءَ جي جنگ (1657ع–1661ع)}}

=== شاهجهان جي بيماري ===

1657ع ۾ شاهجهان سخت بيمار ٿي پيو.
سندس بيماريءَ سبب شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جو سوال شدت اختيار ڪري ويو.
شاهجهان جا چار پٽ تخت جا اهم دعويدار هئا:

* [[دارا شڪوه]] — وڏو پٽ، جنهن کي شاهجهان جي خاص حمايت حاصل هئي.
* [[شاهه شجاع]] — بنگال جو صوبائي حڪمران.
* [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] — دکن ۾ فوجي ۽ انتظامي تجربو رکندڙ شهزادو.
* [[مراد بخش]] — گجرات سان لاڳاپيل شهزادو.

انهن شهزادن پنهنجي پنهنجي سياسي ۽ فوجي حامين کي گڏ ڪري تخت حاصل ڪرڻ لاءِ جدوجهد شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== دارا شڪوه جي سياسي حيثيت ===

دارا شڪوه شاهجهان جو پسنديده پٽ ۽ جانشينيءَ جو اهم اميدوار هو.
هو شاهي درٻار ۾ پنهنجي پيءُ جي ويجهو رهندو هو ۽ انتظامي معاملن ۾ اثر رکندو هو.
بهرحال، سندس ڀائرن وٽ مختلف صوبن ۾ فوجي ۽ سياسي وسيلا موجود هئا.
انهيءَ صورتحال سبب دارا شڪوه جي درٻاري حيثيت کيس جانشينيءَ جي جنگ ۾ يقيني ڪاميابي نه ڏياري سگهي.

=== اورنگزيب ۽ مراد بخش جو اتحاد ===

اورنگزيب ۽ مراد بخش شروعات ۾ دارا شڪوه جي خلاف اتحاد قائم ڪيو.
انهن گڏيل فوجي ڪاررواين وسيلي مغل تخت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
15 اپريل 1658ع تي [[ڌرمت جي جنگ]] ۾ اورنگزيب ۽ مراد جي فوجن دارا جي حامي شاهي فوج کي شڪست ڏني.
ان کان پوءِ ٻنهي شهزادن آگري ڏانهن پيشقدمي ڪئي.

=== ساموڳڙهه جي جنگ (1658ع) ===

{{Main|ساموڳڙهه جي جنگ}}

29 مئي 1658ع تي [[ساموڳڙهه جي جنگ]] ۾ دارا شڪوه جي فوج جو مقابلو اورنگزيب ۽ مراد بخش جي گڏيل فوج سان ٿيو.
هن جنگ ۾ دارا شڪوه کي شڪست آئي.
ساموڳڙهه جي جنگ مغل جانشينيءَ جي جدوجهد جو هڪ فيصلائتو واقعو ثابت ٿي.
دارا شڪوه کي پنهنجي حامين سان گڏ آگري ۽ دهليءَ کان پري وڃڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهجهان جي نظربندي ===

ساموڳڙهه جي فتح کان پوءِ اورنگزيب آگري تي پنهنجو سياسي ڪنٽرول قائم ڪيو.
1658ع ۾ شاهجهان کي [[آگري جو قلعو|آگري جي قلعي]] ۾ نظربند ڪيو ويو.
جيتوڻيڪ شاهجهان پنهنجي بيماريءَ مان صحتياب ٿي ويو هو، پر اورنگزيب کيس ٻيهر اقتدار سنڀالڻ جي اجازت نه ڏني.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
شاهجهان پنهنجي زندگيءَ جا باقي سال نظربنديءَ ۾ گذاريا.
سندس ڌيءَ [[جهان آرا بيگم]] هن عرصي دوران سندس سارسنڀال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

=== دارا شڪوه جو انجام ===

ساموڳڙهه جي شڪست کان پوءِ دارا شڪوه پنهنجي سياسي ۽ فوجي حمايت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بهرحال، اورنگزيب جي فوجن کيس وڌيڪ شڪستون ڏنيون.
1659ع ۾ دارا شڪوه گرفتار ٿيو.
اورنگزيب جي حڪم سان دارا شڪوه کي موت جي سزا ڏني وئي.
دارا شڪوه جي قتل بابت ڪيترائي تاريخي ۽ عوامي بيان موجود آهن.
انهن مان ڪجهه روايتن ۾ سندس سر شاهجهان ڏانهن موڪلڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر اهڙن واقعن جي مخصوص تفصيلن کي ماخذن جي تنقيدي مقابلي کان سواءِ قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Truschke
 |first=Audrey
 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King
 |publisher=Stanford University Press
 |year=2017
 |isbn=9781503602595
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مراد بخش ۽ شاهه شجاع ===

اورنگزيب تخت حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي اڳوڻي اتحادي مراد بخش کي پڻ اقتدار کان الڳ ڪيو.
مراد کي گرفتار ڪيو ويو ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو.
شاهه شجاع پڻ اورنگزيب خلاف جنگ ڪئي، پر شڪست کان پوءِ اوڀر طرف هليو ويو.
انهن واقعن کان پوءِ اورنگزيب مغل تخت تي پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهجهان جي وفات ===

شاهجهان 22 جنوري 1666ع تي آگري جي قلعي ۾ وفات ڪئي.
هن پنهنجي حڪومت جا آخري لڳ ڀڳ اٺ سال نظربنديءَ ۾ گذاريا.
سندس مڙهه [[تاج محل]] ۾ ممتاز محل جي ڀرسان دفنايو ويو.
شاهجهان جي وفات سان مغل تاريخ جو هڪ اهم تعميراتي ۽ درٻاري دور پڄاڻيءَ تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور جو تاريخي جائزو ==

شاهجهان جي حڪومت مغل سلطنت جي سياسي، فوجي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم مقام رکي ٿي.
هن دور ۾ مغل سلطنت جو انتظامي نظام برقرار رهيو، دکن ۾ سياسي اثر وڌيو ۽ شاهي فن تعمير کي غير معمولي ترقي ملي.
ساڳئي وقت قنڌار جي ناڪام فوجي مهمن، دکن جي جنگين ۽ شاهي درٻار جي وڏن خرچن سبب سلطنت تي مالي دٻاءُ پڻ موجود رهيو.
شاهجهان جي حڪومت جي آخري سالن ۾ جانشينيءَ جي جنگ مغل شاهي خاندان جي سياسي ڍانچي جي ڪمزورين کي ظاهر ڪيو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b2c6d5;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:12px;font-size:112%;&quot; | '''شاهجهان جي دور جا اهم تاريخي واقعا'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1628ع
| شاهجهان جي تخت نشيني
| مغل سلطنت جي پنجين شهنشاهه جي حڪومت جي شروعات
|-
| 1631ع
| ممتاز محل جي وفات
| تاج محل جي تعمير جو پسمنظر
|-
| 1632ع
| تاج محل جي تعمير جي شروعات
| مغل فن تعمير جي اهم شاهڪار جي اڏاوت
|-
| 1636ع
| دکن ۾ سياسي ٺاهه
| بيجاپور ۽ گولڪنڊا تي مغل اثر ۾ واڌ
|-
| 1638ع
| قنڌار مغل قبضي ۾ آيو
| مغل-صفوي سرحدي سياست ۾ تبديلي
|-
| 1639ع
| دهليءَ جي لال قلعي جي تعمير شروع
| نئين شاهي گاديءَ جي ترقي
|-
| 1641ع–1642ع
| لاهور جي شاليمار باغ جي تعمير
| مغل باغبانيءَ جو اهم مثال
|-
| 1644ع–1647ع
| ٺٽي جي شاهجهان مسجد جي تعمير
| سنڌ ۾ مغل فن تعمير جو اهم ورثو
|-
| 1648ع
| شاهجهان آباد ۾ شاهي درٻار جي منتقلي
| دهليءَ جي سياسي اهميت ۾ واڌ
|-
| 1649ع
| قنڌار صفوي قبضي ۾ ويو
| مغل سلطنت لاءِ فوجي ۽ سياسي نقصان
|-
| 1657ع
| شاهجهان جي بيماري
| جانشينيءَ جي جنگ جي شروعات
|-
| 1658ع
| ساموڳڙهه جي جنگ
| اورنگزيب جي اقتدار لاءِ فيصلائتي فتح
|-
| 1658ع
| شاهجهان جي نظربندي
| شاهي اقتدار اورنگزيب ڏانهن منتقل ٿيڻ
|-
| 1659ع
| دارا شڪوه جو قتل
| جانشينيءَ جي اهم دعويدار جو خاتمو
|-
| 1666ع
| شاهجهان جي وفات
| تاج محل ۾ تدفين
|}


== اورنگزيب عالمگير جو دور (1658ع–1707ع) ==

{{Main|اورنگزيب عالمگير}}

'''محيي الدين محمد اورنگزيب عالمگير''' (3 نومبر 1618ع – 3 مارچ 1707ع) مغل سلطنت جو ڇهون شهنشاهه هو، جنهن 1658ع کان 1707ع تائين حڪومت ڪئي. سندس حڪومت لڳ ڀڳ 49 سالن تائين جاري رهي ۽ هو مغل تاريخ جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪندڙ شهنشاهن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

اورنگزيب جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. هن [[دکن]] ۾ [[بيجاپور سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت]] کي مغل اقتدار ۾ شامل ڪيو، پر [[مراٺا|مراٺن]] سان ڊگهيون جنگيون، صوبائي انتظامي مسئلا، جاگيرن جي ورهاست بابت تڪرار ۽ وڌندڙ فوجي خرچ سلطنت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني. سندس دور ۾ ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' مرتب ڪيو ويو ۽ 1679ع ۾ غير مسلمان رعيت تي [[جزيه]] ٻيهر لاڳو ڪيو ويو. ساڳئي وقت سندس انتظام ۾ مختلف مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ عملدار به شامل هئا. انهيءَ ڪري سندس مذهبي ۽ سياسي پاليسين بابت جديد تاريخ نويسيءَ ۾ مختلف تشريحون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== ابتدائي زندگي ۽ سياسي تربيت ===

اورنگزيب 1618ع ۾ [[ڏاهود]] ۾ پيدا ٿيو. هو شهنشاهه [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو پٽ هو.
شهزادي اورنگزيب کي فارسي ۽ عربي تعليم، اسلامي قانون، شاهي انتظام ۽ فوجي معاملن جي تربيت ملي. هن نوجوانيءَ کان مغل سلطنت جي مختلف صوبن ۾ انتظامي ۽ فوجي ذميواريون سنڀاليون.
هو دکن، گجرات ۽ ٻين علائقن ۾ صوبائي حڪمران ۽ فوجي اڳواڻ طور ڪم ڪري چڪو هو. انهيءَ تجربي کيس مغل درٻار جي سياسي مقابلي ۾ هڪ اهم اميدوار بڻايو.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;&gt;{{cite book
 |last=Sarkar
 |first=Jadunath
 |title=History of Aurangzib
 |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== تخت حاصل ڪرڻ ۽ شاهجهان جي نظربندي ===

1657ع ۾ شاهجهان جي بيماريءَ کان پوءِ سندس پٽن [[دارا شڪوه]]، [[شاهه شجاع]]، [[مراد بخش]] ۽ اورنگزيب وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي.
اورنگزيب شروعات ۾ مراد بخش سان اتحاد ڪيو. 1658ع ۾ [[ڌرمت جي جنگ]] ۽ [[ساموڳڙهه جي جنگ]] ۾ سندن فوجن دارا شڪوه جي حامين کي شڪست ڏني.
ان کان پوءِ اورنگزيب آگري تي قبضو ڪري پنهنجي پيءُ شاهجهان کي [[آگري جو قلعو|آگري جي قلعي]] ۾ نظربند ڪيو. شاهجهان 1666ع تائين نظربنديءَ ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
اورنگزيب جون تخت نشينيءَ جون تقريبون 1658ع ۽ 1659ع ۾ ٿيون. هن '''عالمگير''' جو لقب اختيار ڪيو، جنهن جي معنيٰ ''دنيا کي فتح ڪندڙ'' آهي.

=== مراد بخش ۽ شاهه شجاع جو انجام ===

اورنگزيب پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ٻين ڀائرن جي سياسي ۽ فوجي قوت ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
[[مراد بخش]]، جيڪو شروعات ۾ اورنگزيب جو اتحادي هو، گرفتار ڪيو ويو. بعد ۾ 1661ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.
[[شاهه شجاع]] پڻ مغل تخت جو دعويدار هو. 1659ع ۾ [[کاجوا جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ هو اوڀر طرف هليو ويو ۽ آخرڪار اراڪان پهتو.
شاهه شجاع جي آخري انجام بابت تاريخي بيان مختلف آهن، پر هو ٻيهر مغل تخت حاصل نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== دارا شڪوه ۽ اورنگزيب ==

{{Main|دارا شڪوه}}

=== دارا شڪوه جو علمي ۽ مذهبي فڪر ===

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ مغل تخت جو اهم دعويدار هو. هن اسلامي تصوف، هندستاني فلسفي ۽ مختلف مذهبي روايتن جي مطالعي ۾ دلچسپي ورتي.
سندس مشهور تصنيف ''مجمع البحرين'' ۾ اسلامي تصوف ۽ هندو فلسفي جي ڪجهه فڪري مشابهتن جو جائزو ورتو ويو.
دارا شڪوه جي سرپرستيءَ ۾ [[اپنشد|اپنشدن]] جو فارسي ترجمو ''سرِ اڪبر'' پڻ تيار ٿيو.
دارا شڪوه جو علمي ڪم مغل دور ۾ فارسي، اسلامي ۽ هندستاني فڪري روايتن جي رابطي جو اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;MeriBacharach&quot;/&gt;

=== دارا شڪوه جي گرفتاري ۽ قتل ===

1658ع ۾ ساموڳڙهه جي شڪست کان پوءِ دارا شڪوه پنهنجي حامين سان گڏ اتر اولهه هندستان ڏانهن هليو ويو.
هن پنهنجي سياسي ۽ فوجي قوت ٻيهر منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اورنگزيب جي فوجن کيس وڌيڪ شڪستون ڏنيون.
1659ع ۾ دارا شڪوه گرفتار ٿيو ۽ دهلي آندو ويو.
اورنگزيب جي حڪومت ۾ دارا شڪوه تي مذهبي ۽ سياسي الزام لڳايا ويا ۽ کيس موت جي سزا ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
دارا شڪوه جي قتل سان لاڳاپيل مختلف تاريخي روايتن ۾ سندس سر شاهجهان ڏانهن موڪلڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. انهن بيانن جي مخصوص تفصيلن ۽ واقعن جي ترتيب بابت ماخذن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.
دارا شڪوه جي شڪست ۽ قتل مغل شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي سخت ۽ پرتشدد روايتن جو هڪ اهم مثال آهي.

=== سليمان شڪوه ===

[[سليمان شڪوه]] دارا شڪوه جو وڏو پٽ هو.
جانشينيءَ جي جنگ دوران هن پنهنجي پيءُ جي حمايت ڪئي، پر دارا جي شڪست کان پوءِ سندس سياسي حيثيت ڪمزور ٿي وئي.
سليمان شڪوه گرفتار ٿيو ۽ کيس [[گواليار قلعو|گواليار جي قلعي]] ۾ قيد ڪيو ويو.
1662ع ۾ قيد دوران سندس وفات ٿي. ڪجهه تاريخي روايتن ۾ کيس زهر ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر سندس موت جي حالتن بابت مختلف بيانن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

== صوفي سرمد ۽ اورنگزيب ==

{{Main|سرمد ڪاشاني}}

=== سرمد جي زندگي ۽ سنڌ سان لاڳاپو ===

'''سرمد ڪاشاني''' سترهين صديءَ جو هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو، جنهن جو تعلق فارسي ٻوليءَ جي ادبي ۽ صوفي روايتن سان هو.
سرمد جي اصل نسل، ڄمڻ واري هنڌ ۽ ابتدائي مذهبي پسمنظر بابت مختلف روايتون موجود آهن. ڪجهه بيانن ۾ کيس آرمينيائي يا يهودي پسمنظر سان منسوب ڪيو ويو آهي.
هندستان ۾ اچڻ کان پوءِ سرمد جو تعلق [[ٺٽو|ٺٽي]] سان رهيو، جتي سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي صوفي ۽ عوامي قصا مشهور ٿيا.
انهن روايتن ۾ '''ابي چند''' نالي هڪ نوجوان سان سندس ويجهڙائيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر انهن قصن جا سڀ تفصيل هڪجهڙي تاريخي تصديق نٿا رکن.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

=== ٺٽي کان دهلي تائين ===

سرمد سنڌ مان ٻين شهرن ڏانهن سفر ڪيو ۽ آخرڪار [[دهلي]] پهتو.
دهليءَ ۾ سندس صوفيانه خيالن، فارسي شاعري ۽ غير روايتي مذهبي اظهار سبب کيس شهرت حاصل ٿي.
سرمد جا شهزادي دارا شڪوه سان لاڳاپا هئا. دارا شڪوه اسلامي تصوف ۽ ٻين مذهبي فڪري روايتن ۾ دلچسپي رکندو هو.
سرمد جي شاعريءَ ۾ وحدت، عشق، روحاني آزادي ۽ مذهبي تجربي جهڙا موضوع ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

=== سرمد جو قتل ===

اورنگزيب جي دور ۾ سرمد تي مذهبي عقيدن ۽ اظهار سان لاڳاپيل الزام لڳايا ويا.
هن کي دهليءَ ۾ موت جي سزا ڏني وئي. سندس قتل عام طور 1661ع ڌاري ڄاڻايو ويندو آهي، جيتوڻيڪ مختلف ماخذن ۾ تاريخ بابت اختلاف ملن ٿا.
سرمد جي موت کي ڪجهه مؤرخ مذهبي اختلافن جي پسمنظر ۾ ڏسن ٿا، جڏهن ته دارا شڪوه سان سندس لاڳاپن سبب سياسي عنصرن کي پڻ اهميت ڏني ويندي آهي.
سرمد جو نالو سنڌ، فارسي ۽ هندستاني صوفي ادب ۾ هڪ اهم روحاني ۽ ادبي شخصيت طور محفوظ رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

== اورنگزيب جون مذهبي پاليسيون ==

=== اسلامي قانون ۽ شاهي حڪومت ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني.
هن اسلامي عالمن ۽ فقيهن جي سرپرستي ڪئي ۽ شاهي انتظام ۾ مذهبي قانوني اصولن جي استعمال کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.
سندس مذهبي پاليسين جو اثر محصولن، درٻاري رسمن، عبادتگاهن ۽ مذهبي ادارن سان لاڳاپيل فيصلن ۾ ظاهر ٿيو.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== فتاويٰ عالمگيري ===

{{Main|فتاويٰ عالمگيري}}

'''''فتاويٰ عالمگيري'''''، جنهن کي ''الفتاوى الهندية'' پڻ چيو ويندو آهي، حنفي اسلامي فقهه جو هڪ وڏو مجموعو آهي.
هي مجموعو اورنگزيب جي سرپرستيءَ ۾ عالمن جي هڪ جماعت مرتب ڪيو.
ان ۾ عبادتن، واپار، ملڪيت، خانداني معاملن، معاهدن، عدالتي معاملن ۽ ٻين قانوني موضوعن بابت حنفي فقهي رايا گڏ ڪيا ويا.

''فتاويٰ عالمگيري'' ڏکڻ ايشيا ۾ اسلامي قانوني تاريخ جو اهم ماخذ آهي.
بهرحال، هن مجموعي جي تدوين جو مطلب اهو نه هو ته مغل سلطنت جا سڀ انتظامي ۽ عدالتي معاملا صرف هڪ ئي قانوني ڪتاب تحت هلندا هئا. مقامي رواج، شاهي فرمان، انتظامي ضابطا ۽ مختلف برادرين جا قانوني طريقا پڻ اهم رهيا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== جزيي جي ٻيهر لاڳو ٿيڻ ===

1679ع ۾ اورنگزيب غير مسلمان رعيت تي '''[[جزيه]]''' ٻيهر لاڳو ڪيو.
اڪبر جي دور ۾ جزيي کي ختم ڪيو ويو هو.
جزيي جي بحالي اورنگزيب جي مذهبي پاليسين جو هڪ اهم ۽ تڪراري فيصلو هو.
هن محصول بابت مغل دور جي دستاويزن ۽ جديد تحقيق ۾ مذهبي، مالي ۽ سياسي تشريحون موجود آهن.
جزيي جي مخالفت مختلف علائقن ۽ سماجي گروهن مان سامهون آئي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== عبادتگاهن بابت پاليسيون ===

اورنگزيب جي دور ۾ ڪجهه هندو مندرن جي ڊاهڻ يا انهن جي سرپرستي ختم ڪرڻ جا حڪم جاري ٿيا.
انهن واقعن ۾ [[ڪاشي وشوناٿ مندر]] ۽ [[ڪيشو ديو مندر]] سان لاڳاپيل ڪارروايون تاريخي بحث جو حصو آهن.
ٻئي طرف مغل دستاويزن ۾ ڪجهه هندو مذهبي ادارن، عالمن ۽ عبادتگاهن کي ڏنل عطائن ۽ تحفظ جا مثال پڻ ملن ٿا.
مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته انهن فيصلن کي ڪهڙي حد تائين مذهبي عقيدي، سياسي بغاوتن، مقامي حالتن يا شاهي اقتدار جي علامتي اظهار سان ڳنڍڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== هندو ۽ ٻين غير مسلم عملدارن جو ڪردار ===

اورنگزيب جي حڪومت ۾ هندو، راجپوت ۽ ٻين غير مسلم برادرين سان تعلق رکندڙ ڪيترائي عملدار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي مقرر رهيا.
ڪجهه جديد محققن موجب سندس دور ۾ مغل منصبدارن ۾ هندو عملدارن جو تعداد ۽ حصو اڳين دورن جي ڀيٽ ۾ وڌيو.
انهيءَ حقيقت کي سندس مذهبي محصولن يا ڪجهه عبادتگاهن خلاف قدمن جي نفي طور نه، پر مغل حڪمرانيءَ جي پيچيده سياسي ۽ انتظامي ڍانچي جي هڪ حصي طور ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

== سکن سان لاڳاپا ==

=== گرو تيغ بهادر ===

{{Main|گرو تيغ بهادر}}

[[گرو تيغ بهادر]] سکن جو نائون گرو هو.
1675ع ۾ کيس مغل اختيارين گرفتار ڪيو ۽ دهليءَ ۾ موت جي سزا ڏني وئي.
سک مذهبي روايتن موجب گرو تيغ بهادر مذهبي آزاديءَ ۽ پنهنجي عقيدي جي تحفظ لاءِ جان قربان ڪئي.
سندس گرفتاري ۽ قتل جي سببن بابت سک روايتن ۽ ڪجهه فارسي تاريخي بيانن ۾ مختلف وضاحتون ملن ٿيون.
هي واقعو مغل حڪومت ۽ سک برادريءَ جي لاڳاپن ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿيو.&lt;ref name=&quot;SGPCGuruTegh&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sri Guru Tegh Bahadur Ji
 |url=https://new.sgpc.net/ten-guru-sahibs/guru-tegh-bahadur-sahib/
 |publisher=Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GuruTeghSources&quot;&gt;{{cite web
 |last=Singh
 |first=Inderjeet
 |title=Understanding Martyrdom of Guru Tegh Bahadar Using 17th &amp; 18th Century Sources
 |url=https://www.sikhmissionarysociety.org/sms/smsarticles/advisorypanel/inderjeet-singh/understanding-the-martyrdom-of-guru-tegh-bahadar-using-17th-and-18th-century-sources/
 |publisher=Sikh Missionary Society
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرو گوبند سنگهه ۽ خالصو ===

{{Main|گرو گوبند سنگهه}}

گرو تيغ بهادر کان پوءِ سندس پٽ [[گرو گوبند سنگهه]] سکن جو ڏهون گرو ٿيو.
1699ع ۾ گرو گوبند سنگهه '''[[خالصو]]''' جي تنظيم قائم ڪئي.
خالصي جي قيام سان سک برادريءَ جي مذهبي ۽ اجتماعي تنظيم ۾ اهم تبديلي آئي.
اورنگزيب جي دور جي آخري سالن ۾ مغل فوجن ۽ سک قوتن وچ ۾ مختلف علائقن ۾ تڪرار ۽ جنگيون ٿيون.
انهن واقعن بعد ۾ پنجاب جي سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;OxfordSikh2014&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Singh
 |editor-first1=Pashaura
 |editor-last2=Fenech
 |editor-first2=Louis E.
 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2014
 |isbn=9780199699308
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== راجپوتن ۽ جاٽن سان لاڳاپا ==

=== راجپوت رياستن سان اختلاف ===

اڪبر جي دور ۾ ڪيترن راجپوت حڪمرانن کي شاهي شادين، منصبداري عهدن ۽ سياسي ٺاهن ذريعي مغل سلطنت سان ڳنڍيو ويو هو.
اورنگزيب جي دور ۾ انهن مان ڪجهه لاڳاپا برقرار رهيا، جڏهن ته ٻين علائقن ۾ تڪرار پيدا ٿيا.
1678ع ۾ [[جسوند سنگهه]] جي وفات کان پوءِ [[مارواڙ]] جي جانشينيءَ بابت مغل درٻار ۽ راٺوڙ سردارن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
انهن اختلافن مان راجپوت مزاحمت ۽ ڊگهي فوجي جدوجهد پيدا ٿي.
[[ميواڙ]] پڻ ڪجهه عرصي لاءِ مغل-راجپوت تڪرارن ۾ شامل رهيو.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== جاٽن جي مزاحمت ===

[[آگرو]] ۽ [[مٿرا]] جي ڀرپاسي ۾ جاٽ زميندارن ۽ مقامي گروهن جي مزاحمت مغل حڪومت لاءِ مسئلو بڻجي وئي.
انهن تڪرارن ۾ محصولي دٻاءُ، مقامي اختيار ۽ سياسي خودمختياريءَ جا سوال شامل هئا.
جاٽن جي مختلف اڳواڻن مغل اختيارين خلاف بغاوتون ڪيون.
انهن تحريڪن ارڙهين صديءَ ۾ علائقائي جاٽ سياسي قوتن جي اڀار لاءِ پڻ پسمنظر فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب ۽ دکن جون جنگيون ==

{{Main|مغل-مراٺا جنگيون}}

=== دکن جي سياسي اهميت ===

دکن مغل سلطنت لاءِ فوجي، معاشي ۽ سياسي لحاظ کان اهم علائقو هو.
هن علائقي ۾ [[بيجاپور سلطنت]]، [[گولڪنڊا سلطنت]] ۽ مراٺا سياسي قوتون موجود هيون.
اورنگزيب جي حڪومت دوران دکن کي مڪمل طور مغل اقتدار ۾ آڻڻ لاءِ ڊگهيون فوجي مهمون هلايون ويون.
انهن مهمن مغل سلطنت جي ايراضي وڌائي، پر فوج، رسد ۽ خزاني تي وڏو دٻاءُ وڌو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== بيجاپور جي فتح (1686ع) ===

{{Main|بيجاپور سلطنت}}

[[بيجاپور سلطنت]] تي عادل شاهي گهراڻي جي حڪومت هئي.
1686ع ۾ اورنگزيب جي فوجن بيجاپور جو گهيرو ڪيو.
ڊگهي محاصري کان پوءِ بيجاپور مغلن جي قبضي ۾ اچي ويو ۽ عادل شاهي گهراڻي جي خودمختيار حڪومت ختم ٿي.
انهيءَ فتح سان دکن ۾ مغل اقتدار کي وڏي علائقائي ڪاميابي حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== گولڪنڊا جي فتح (1687ع) ===

{{Main|گولڪنڊا سلطنت}}

[[گولڪنڊا سلطنت]] تي قطب شاهي گهراڻي جي حڪومت هئي.
1687ع ۾ اورنگزيب جي فوجن [[گولڪنڊا قلعو|گولڪنڊا جي قلعي]] جو گهيرو ڪيو.
قلعي جي فتح کان پوءِ قطب شاهي حڪومت ختم ٿي ۽ گولڪنڊا مغل سلطنت ۾ شامل ٿي ويو.
بيجاپور ۽ گولڪنڊا جي فتحن سان مغل سلطنت جي جاگرافيائي حدن ۾ وڏي واڌ ٿي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== مراٺن سان جنگيون ===

{{Main|مغل-مراٺا جنگيون}}

[[مراٺا]] دکن جي هڪ اهم سياسي ۽ فوجي قوت هئا.
[[ڇترپتي شواجي مهاراج|شواجي]] جي اڳواڻيءَ ۾ مراٺا طاقت سترهين صديءَ جي وچ ڌاري وڌڻ لڳي.
اورنگزيب جي حڪومت دوران مغلن ۽ مراٺن وچ ۾ مختلف مرحلن تي جنگيون ٿيون.
شواجي جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[سنڀاجي]] مراٺا اقتدار سنڀاليو.
1689ع ۾ سنڀاجي مغل فوجن جي هٿان گرفتار ٿيو ۽ اورنگزيب جي حڪم سان قتل ڪيو ويو.
بهرحال، سنڀاجي جي موت سان مراٺا مزاحمت ختم نه ٿي.
مراٺا اڳواڻن قلعي بندين، تيز فوجي حرڪتن، رسد تي حملن ۽ مقامي جغرافيائي حالتن مان فائدو وٺي مغل فوجن خلاف جدوجهد جاري رکي.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== دکن جي جنگين جا معاشي اثر ===

دکن جون ڊگهيون جنگيون مغل سلطنت جي خزاني تي وڏو بار بڻيون.
فوجن جي سارسنڀال، رسد، قلعي بندين ۽ نون فتح ڪيل علائقن جي انتظام لاءِ وسيع وسيلا گهربل هئا.
جنگين سبب ڪجهه علائقن ۾ زراعت، واپار ۽ مقامي آبادي متاثر ٿي.
مغل سلطنت جي فوجي توسيع سان گڏ منصبدارن ۽ جاگيردارن لاءِ مناسب آمدنيءَ وارن علائقن جي ورهاست جا مسئلا پڻ وڌيا.
مؤرخن انهن مسئلن کي ارڙهين صديءَ جي مغل سياسي بحران جي اهم سببن مان شمار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

== اورنگزيب جي دور ۾ مغل انتظام ==

=== منصبداري ۽ جاگيرداري نظام ===

{{Main|منصبداري نظام}}

اورنگزيب جي دور ۾ [[منصبداري نظام]] مغل فوجي ۽ انتظامي تنظيم جو اهم حصو رهيو.
منصبدارن کي سندن درجي، ذميوارين ۽ شاهي خدمت جي بنياد تي عهدن ۽ آمدنيءَ جا حق ڏنا ويندا هئا.
ڪيترن منصبدارن کي نقد پگهار بدران مخصوص علائقن جي محصول مان آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ جاگيرون ڏنيون وينديون هيون.
دکن ۾ مغل سلطنت جي توسيع سان منصبدارن جو تعداد ۽ سندن مالي ضرورتون وڌيون.
انهيءَ صورتحال ۾ مناسب آمدنيءَ وارين جاگيرن جي کوٽ ۽ جاگيرن جي ورهاست بابت تڪرار پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== زميني محصول ۽ زرعي معيشت ===

مغل سلطنت جي آمدنيءَ جو وڏو حصو زميني محصول مان حاصل ٿيندو هو.
زمين جي پيداوار، آبپاشيءَ جي سهولتن، فصلن ۽ مقامي حالتن موجب محصول وصول ڪرڻ جا مختلف طريقا استعمال ٿيندا هئا.
اورنگزيب جي دور ۾ مسلسل فوجي مهمن سبب محصولي آمدنيءَ جي اهميت وڌيڪ وڌي.
ڪجهه علائقن ۾ محصولي مطالبن ۽ مقامي مزاحمت سبب مغل انتظام کي ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب جي آخري دور جا مسئلا ==

=== ڊگهي فوجي مهمن جو اثر ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت جي آخري ڏهاڪن جو وڏو حصو دکن ۾ گذاريو.
مراٺن خلاف فوجي مهمون جاري رهيون، پر مغل فوجن لاءِ فتح ڪيل علائقن تي مستقل ۽ اثرائتو ڪنٽرول برقرار رکڻ ڏکيو ثابت ٿيو.
قلعن تي قبضن ۽ فوجي ڪاميابين باوجود مراٺا مزاحمت مختلف صورتن ۾ جاري رهي.
انهن جنگين مغل فوج جي افرادي قوت، رسد ۽ مالي وسيلن تي وڏو دٻاءُ وڌو.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== صوبائي خودمختياريءَ جا رجحان ===

مرڪزي حڪومت جي ڊگهي فوجي مصروفيت سبب مختلف صوبن ۾ مقامي سياسي قوتن جي اهميت وڌڻ لڳي.
مغل انتظامي نظام اڃا وسيع هو، پر صوبائي حڪمرانن، منصبدارن ۽ مقامي زميندارن سان لاڳاپا وڌيڪ پيچيده ٿيندا ويا.
اهي مسئلا اورنگزيب جي وفات کان پوءِ وڌيڪ نمايان ٿيا ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ڪيترين علائقائي رياستن جي اڀار لاءِ پسمنظر فراهم ڪيائون.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جو مسئلو ===

اورنگزيب جي پٽن ۾ [[محمد معظم]]، جيڪو پوءِ [[بهادر شاهه پهريون]] جي لقب سان مشهور ٿيو، هڪ اهم شهزادو هو.
محمد معظم مختلف دورن ۾ شاهي انتظامي ذميواريون سنڀاليون.
اورنگزيب جي حڪومت دوران کيس سياسي شڪ شبهن سبب ڪجهه عرصي لاءِ قيد ۽ نگرانيءَ کي پڻ منهن ڏيڻو پيو.
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ تخت لاءِ جنگ شروع ٿي، جنهن ۾ محمد معظم ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب جي وفات (1707ع) ==

اورنگزيب 3 مارچ 1707ع تي دکن ۾ [[احمدنگر]] جي ڀرپاسي وفات ڪئي.
هو ڪنهن جنگ جي ميدان ۾ قتل نه ٿيو، پر وڏي عمر ۾ بيماريءَ کان پوءِ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
سندس مڙهه [[خلدآباد]] ۾ صوفي بزرگ [[زين الدين شيرازي]] جي درگاهه جي ويجهو دفنايو ويو.
اورنگزيب جو مقبرو مغل شهنشاهن جي ٻين ڪيترن وڏن مقبرن جي ڀيٽ ۾ سادو آهي.
سندس وفات کان پوءِ مغل شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي ۽ [[بهادر شاهه پهريون]] تخت حاصل ڪيو.

== اورنگزيب جي دور جو تاريخي جائزو ==

اورنگزيب جي حڪومت مغل سلطنت جي تاريخ ۾ سياسي ۽ فوجي توسيع جو هڪ اهم مرحلو هو.
هن دکن جي ٻن وڏين سلطنتن، بيجاپور ۽ گولڪنڊا، کي مغل اقتدار ۾ شامل ڪيو.
ساڳئي وقت سندس حڪومت ۾ مذهبي پاليسين، جزيي جي بحالي، ڪجهه عبادتگاهن خلاف ڪاررواين، سکن ۽ راجپوتن سان تڪرارن ۽ مراٺن خلاف ڊگهي جنگين سبب اهم سياسي ۽ سماجي اختلاف پيدا ٿيا.

مؤرخ [[جدو ناٿ سرڪار]] اورنگزيب جي مذهبي ۽ فوجي پاليسين کي مغل سلطنت جي ڪمزوريءَ سان ڳنڍي ٿو، جڏهن ته [[آڊري ٽرشڪي]] جهڙا جديد محقق سندس دور جي سياسي ۽ مذهبي حالتن جي وڌيڪ پيچيده تشريح پيش ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
[[جان ايف رچرڊس]] جي مغل سلطنت بابت تحقيق مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته مغل زوال کي سمجهڻ لاءِ فوجي توسيع، جاگيرداري نظام، محصولي مسئلن ۽ صوبائي سياست کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت هڪدم ختم نه ٿي، پر ارڙهين صديءَ ۾ ان جي مرڪزي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجندي وئي.

== اورنگزيب جي دور جا اهم واقعا ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #adc6d6;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''اورنگزيب عالمگير جي حڪومت: اهم واقعن جي وقتوار ترتيب'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1658ع
| [[ساموڳڙهه جي جنگ]]
| دارا شڪوه جي شڪست ۽ اورنگزيب جي اقتدار جو رستو هموار ٿيڻ
|-
| 1658ع
| شاهجهان جي نظربندي
| شاهي اقتدار جي منتقلي
|-
| 1659ع
| دارا شڪوه جو قتل
| جانشينيءَ جي اهم دعويدار جو خاتمو
|-
| 1661ع
| مراد بخش جو قتل
| شاهي خاندان جي سياسي مقابلي جو هڪ مرحلو ختم ٿيڻ
|-
| 1660ع واري ڏهاڪي
| صوفي سرمد جو قتل
| مذهبي ۽ سياسي تاريخ جو تڪراري واقعو
|-
| 1675ع
| [[گرو تيغ بهادر]] جي موت جي سزا
| مغل-سک لاڳاپن ۾ اهم موڙ
|-
| 1678ع–1679ع
| مارواڙ جي جانشينيءَ جو بحران
| راجپوتن سان تڪرار ۾ واڌ
|-
| 1679ع
| جزيي جي ٻيهر لاڳو ٿيڻ
| مذهبي ۽ محصولي پاليسيءَ ۾ اهم تبديلي
|-
| 1686ع
| [[بيجاپور سلطنت]] جي فتح
| عادل شاهي حڪومت جو خاتمو
|-
| 1687ع
| [[گولڪنڊا سلطنت]] جي فتح
| قطب شاهي حڪومت جو خاتمو
|-
| 1689ع
| [[سنڀاجي]] جي گرفتاري ۽ قتل
| مغل-مراٺا جنگين جو اهم واقعو
|-
| 1699ع
| [[خالصو]] جو قيام
| سک برادريءَ جي مذهبي ۽ اجتماعي تنظيم ۾ تبديلي
|-
| 1707ع
| اورنگزيب جي وفات
| مغل جانشينيءَ جي نئين جنگ ۽ سياسي بحران جي شروعات
|}

== اورنگزيب جي دور بابت اهم ماخذ ==

* {{cite book |last=Richards |first=John F. |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=9780521566032}}
* {{cite book |last=Truschke |first=Audrey |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |publisher=Stanford University Press |year=2017 |isbn=9781503602595}}
* {{cite book |last=Sarkar |first=Jadunath |title=History of Aurangzib |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons}}
* {{cite book |last=Asher |first=Catherine B. |last2=Talbot |first2=Cynthia |title=India Before Europe |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=9780521809047}}
* {{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975 |isbn=9780807812716}}
* {{cite book |author=Yusuf Mirak |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani |language=fa}}
* {{cite book |title=Sindh in the Mughal Empire (1591–1740) |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf |language=en}}


== مغل سلطنت جو زوال (1707ع–1857ع) ==

{{Main|مغل سلطنت جو زوال}}

1707ع ۾ [[اورنگزيب عالمگير]] جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. جيتوڻيڪ سلطنت اڃا وسيع علائقن تي دعويٰ رکندي هئي، پر مرڪزي حڪومت کي جانشينيءَ جي جنگين، صوبائي حڪمرانن جي وڌندڙ خودمختياري، مالي مسئلن ۽ علائقائي فوجي قوتن جي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

مغل سلطنت جو زوال هڪدم نه آيو، پر ڪيترن ڏهاڪن تي پکڙيل سياسي، فوجي ۽ معاشي تبديلين جو نتيجو هو.

ارڙهين صديءَ ۾ [[بنگال]]، [[حيدرآباد دکن]] ۽ [[اوده]] جهڙن علائقن جا حڪمران عملي طور وڌيڪ خودمختيار ٿيا. ساڳئي وقت [[مراٺا]]، [[سک]]، [[جاٽ]] ۽ ٻين علائقائي قوتن مغل حڪومت جي سياسي ۽ فوجي بالادستيءَ کي چئلينج ڪيو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ دور ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] هڪ واپاري اداري مان علائقائي ۽ فوجي طاقت ۾ تبديل ٿي. ڪمپنيءَ جي وڌندڙ اقتدار سبب مغل شهنشاهن جي سياسي حيثيت آهستي آهستي علامتي بڻجندي وئي.

=== مغل زوال جا بنيادي سبب ===

مؤرخن مغل سلطنت جي زوال لاءِ ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن. انهن ۾ شاهي جانشينيءَ جي غير مستحڪم روايت، منصبداري ۽ جاگيرداري نظام جا مسئلا، ڊگهيون فوجي مهمون، محصولي اختلاف، علائقائي قوتن جو اڀار ۽ ٻاهرين حملا شامل آهن.

اورنگزيب جي دور ۾ دکن جون ڊگهيون جنگيون مغل فوجي ۽ مالي وسيلن تي وڏو بار بڻيون.

ان کان پوءِ شاهي خاندان جي اندر اقتدار لاءِ ٿيندڙ جنگين مرڪزي حڪومت جي تسلسل کي متاثر ڪيو.

مغل منصبدارن ۽ جاگيردارن وچ ۾ آمدنيءَ وارن علائقن جي ورهاست بابت مسئلا پڻ وڌيا.

مختلف صوبن ۾ مقامي سياسي ۽ فوجي قوتن پنهنجي خودمختياري وڌائڻ شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

بهرحال، مغل زوال کي ڪنهن هڪ شهنشاهه جي پاليسيءَ يا ڪنهن هڪ جنگ جو نتيجو سمجهڻ مناسب نه آهي.

== بهادر شاهه پهريون (1707ع–1712ع) ==

{{Main|بهادر شاهه پهريون}}

اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ مغل تخت حاصل ڪرڻ لاءِ جنگ شروع ٿي.

[[محمد معظم]]، جيڪو اورنگزيب جو پٽ هو، پنهنجي ڀائرن کي شڪست ڏئي 1707ع ۾ '''بهادر شاهه پهريون''' جي لقب سان تخت تي ويٺو.

هن کي '''شاهه عالم پهريون''' پڻ چيو ويندو آهي.

=== جانشينيءَ جي جنگ ===

1707ع ۾ بهادر شاهه پنهنجي ڀاءُ [[اعظم شاهه]] کي [[جاجؤ جي جنگ]] ۾ شڪست ڏني.

ان کان پوءِ هن ٻئي ڀاءُ [[ڪام بخش]] خلاف پڻ فوجي ڪارروائي ڪئي.

1709ع ۾ ڪام بخش جي شڪست کان پوءِ بهادر شاهه جو اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== راجپوتن ۽ سکن سان لاڳاپا ===

بهادر شاهه راجپوت رياستن سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مختلف علائقن ۾ سياسي اختلاف برقرار رهيا.

سندس دور ۾ [[بندا سنگهه بهادر]] جي اڳواڻيءَ ۾ سک فوجي سرگرميون پنجاب ۾ وڌيون.

مغل حڪومت سکن جي وڌندڙ سياسي ۽ فوجي قوت کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف مهمون هلايون.

بهادر شاهه جي حڪومت مختصر هئي ۽ هو 1712ع ۾ وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Metcalf
 |first1=Barbara D.
 |last2=Metcalf
 |first2=Thomas R.
 |title=A Concise History of Modern India
 |edition=2
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521682251
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== جهان دار شاهه (1712ع–1713ع) ==

{{Main|جهان دار شاهه}}

بهادر شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي.

[[جهان دار شاهه]] 1712ع ۾ مغل تخت تي ويٺو.

سندس حڪومت ۾ طاقتور امير [[ذوالفقار خان]] جو وڏو سياسي اثر هو.

جهان دار شاهه جي حڪومت گهڻو عرصو جاري نه رهي.

1713ع ۾ [[فرخ سير]] جي فوجن کيس شڪست ڏني ۽ سندس حڪومت ختم ٿي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== فرخ سير (1713ع–1719ع) ==

{{Main|فرخ سير}}

[[فرخ سير]] 1713ع ۾ مغل تخت تي ويٺو.

سندس اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ [[سيد ڀائر]]، يعني [[سيد عبدالله خان]] ۽ [[سيد حسين علي خان]]، اهم ڪردار ادا ڪيو.

اهي ٻئي ڀائر مغل درٻار جي انتهائي اثرائتن اميرن مان هئا.

=== سيد ڀائرن جو سياسي اثر ===

فرخ سير جي دور ۾ سيد ڀائرن شاهي انتظام، فوجي مقررين ۽ سياسي فيصلن تي وڏو اثر قائم ڪيو.

وقت گذرڻ سان شهنشاهه ۽ سيد ڀائرن وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا.

1719ع ۾ سيد ڀائرن فرخ سير کي تخت تان هٽايو.

فرخ سير کي انڌو ڪرڻ کان پوءِ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي واپاري رعايتون ===

1717ع ۾ فرخ سير [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي واپاري رعايتن بابت هڪ اهم فرمان جاري ڪيو.

ان فرمان سان ڪمپنيءَ کي بنگال ۽ ڪجهه ٻين علائقن ۾ واپار سان لاڳاپيل سهولتون مليون.

بعد ۾ ڪمپنيءَ ۽ بنگال جي نوابن وچ ۾ انهن رعايتن جي استعمال ۽ حدن بابت اختلاف پيدا ٿيا.

اهي اختلاف ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بنگال جي سياسي صورتحال ۾ اهم بڻيا.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

== 1719ع جو سياسي بحران ==

1719ع مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ انتهائي غير مستحڪم سال هو.

فرخ سير جي خاتمي کان پوءِ سيد ڀائرن مختصر عرصي اندر مختلف شهزادن کي تخت تي ويهاريو.

انهن ۾ [[رفيع الدرجات]] ۽ [[شاهجهان ٻيون]] شامل هئا.

ٻئي شهنشاهه مختصر حڪومتن کان پوءِ وفات ڪري ويا.

آخرڪار [[محمد شاهه]] 1719ع ۾ مغل تخت تي ويٺو.

انهيءَ سال جي تيز سياسي تبديلين مغل شهنشاهت جي مرڪزي اختيار جي ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== محمد شاهه (1719ع–1748ع) ==

{{Main|محمد شاهه}}

[[محمد شاهه]] 1719ع کان 1748ع تائين مغل سلطنت جو شهنشاهه رهيو.

سندس حڪومت مغل سلطنت جي سياسي زوال ۽ درٻاري ثقافت جي ترقيءَ جو گڏيل دور هئي.

محمد شاهه جي درٻار ۾ موسيقي، مصوري، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين کي سرپرستي ملي.

بهرحال، سندس حڪومت دوران مغل سلطنت جي مختلف صوبن ۾ مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== سيد ڀائرن جو خاتمو ===

محمد شاهه جي شروعاتي حڪومت ۾ سيد ڀائرن جو سياسي اثر جاري رهيو.

1720ع ۾ سيد حسين علي خان قتل ٿيو.

ان کان پوءِ سيد عبدالله خان جي طاقت ختم ڪئي وئي.

سيد ڀائرن جي زوال سان محمد شاهه کي شاهي اختيار وڌائڻ جو موقعو مليو، پر صوبائي خودمختياريءَ جو رجحان جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== نظام الملڪ ۽ حيدرآباد دکن ===

{{Main|نظام الملڪ آصف جاه اول}}

[[نظام الملڪ آصف جاه اول]] مغل درٻار جو اهم امير ۽ دکن جو صوبائي حڪمران هو.

1724ع ۾ هن دکن ۾ پنهنجي عملي خودمختياري مضبوط ڪئي.

انهيءَ عمل سان [[حيدرآباد رياست]] جي آصف جاهي حڪمران گهراڻي جو بنياد پيو.

نظام الملڪ رسمي طور مغل شهنشاهه جي بالادستيءَ کي قبول ڪندو رهيو، پر دکن ۾ سندس انتظام عملي طور خودمختيار هو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== بنگال ۾ صوبائي خودمختياري ===

{{Main|بنگال جا نواب}}

ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مرشد قلي خان]] بنگال جي مالياتي ۽ صوبائي انتظام ۾ اهم قوت بڻيو.

بنگال جي نوابن مغل شهنشاهه جي رسمي بالادستي برقرار رکندي پنهنجي علائقائي حڪومت کي وڌيڪ خودمختيار بڻايو.

بنگال جي زرخيز زمين، ڪپڙي جي صنعت ۽ سامونڊي واپار سبب هي صوبو وڏي معاشي اهميت رکندو هو.

بعد ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ ۽ بنگال جي نوابن وچ ۾ سياسي ۽ واپاري تڪرار وڌيا.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

=== اوده جي خودمختياري ===

{{Main|اوده جا نواب}}

[[سعادت علي خان اول]] ارڙهين صديءَ ۾ اوده جو اهم صوبائي حڪمران هو.

1722ع کان پوءِ اوده ۾ نوابي اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.

اوده جا حڪمران مغل سلطنت سان رسمي لاڳاپا برقرار رکندي عملي طور پنهنجي علائقائي حڪومت هلائڻ لڳا.

اهڙيءَ طرح حيدرآباد، بنگال ۽ اوده جهڙيون رياستون مغل سلطنت جي مرڪزي اقتدار جي ڪمزوريءَ مان اڀريون.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== نادر شاهه جي هندستان تي ڪاهه (1739ع) ==

{{Main|نادر شاهه جي هندستان تي ڪاهه}}

[[نادر شاهه]] ايران جو طاقتور حڪمران هو، جنهن 1739ع ۾ مغل سلطنت تي حملو ڪيو.

هن جي فوجن [[ڪرنال جي جنگ]] ۾ محمد شاهه جي مغل فوج کي شڪست ڏني.

جنگ کان پوءِ نادر شاهه دهليءَ ۾ داخل ٿيو.

=== ڪرنال جي جنگ ===

24 فيبروري 1739ع تي ڪرنال جي ڀرپاسي مغل ۽ ايراني فوجن وچ ۾ جنگ لڳي.

مغل فوج عددي لحاظ کان وڏي هجڻ باوجود مؤثر گڏيل قيادت ۽ فوجي تنظيم جي مسئلن کي منهن ڏئي رهي هئي.

نادر شاهه جي فوج ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ محمد شاهه کي سندس شرطن تي ٺاهه ڪرڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Axworthy2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Axworthy
 |first=Michael
 |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant
 |publisher=I.B. Tauris
 |year=2006
 |isbn=9781850437062
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دهليءَ جي ڦرلٽ ===

نادر شاهه جي دهليءَ ۾ موجودگيءَ دوران تشدد ۽ قتل عام جا واقعا ٿيا.

شهر مان وڏي مقدار ۾ دولت، قيمتي زيور ۽ شاهي خزاني جو سامان ايران کڻي وڃڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن.

مشهور '''تختِ طائوس''' ۽ [[ڪوه نور]] هيرو پڻ انهيءَ ڪاهه سان لاڳاپيل تاريخي روايتن ۾ ذڪر ٿين ٿا.

1739ع جي ڪاهه مغل سلطنت جي مالي ۽ سياسي حيثيت کي سخت نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Axworthy2006&quot;/&gt;

=== نادر شاهه جي ڪاهه جا نتيجا ===

نادر شاهه جي فتح کان پوءِ مغل سلطنت جي فوجي ڪمزوري ٻين علائقائي قوتن آڏو وڌيڪ ظاهر ٿي.

دهليءَ جي شاهي خزاني کي وڏو نقصان پهتو.

اتر اولهه وارن علائقن تي مغل اقتدار وڌيڪ ڪمزور ٿيو.

هي واقعو مغل سلطنت جي زوال جي تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== احمد شاهه ابدالي ۽ افغان حملا ==

{{Main|احمد شاهه دراني}}

[[احمد شاهه دراني]]، جيڪو احمد شاهه ابدالي جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[دراني سلطنت]] جو باني هو.

1747ع ۾ نادر شاهه جي وفات کان پوءِ هن افغانستان ۾ پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

احمد شاهه دراني هندستان جي اتر اولهه وارن علائقن ۾ ڪيترائي فوجي حملا ڪيا.

انهن حملن پنجاب، دهليءَ ۽ ٻين علائقن جي سياسي صورتحال تي وڏو اثر ڇڏيو.

=== پنجاب ۽ دهليءَ ۾ افغان اثر ===

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري مغل سلطنت جي مرڪزي ڪمزوريءَ سبب پنجاب ۽ اتر هندستان ۾ افغان، مراٺا، سک ۽ مقامي سياسي قوتن وچ ۾ مقابلو وڌيو.

احمد شاهه دراني مختلف مهمن ذريعي پنجاب ۽ دهليءَ جي سياسي معاملن ۾ مداخلت ڪئي.

انهن حملن مغل سلطنت جي اتر اولهه سرحدن تي شاهي اقتدار کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== مراٺن جو عروج ==

{{Main|مراٺا سلطنت}}

[[مراٺا سلطنت]] سترهين صديءَ ۾ [[ڇترپتي شواجي مهاراج|شواجي]] جي دور کان هڪ اهم سياسي قوت طور اڀري.

اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مراٺن اتر ۽ وچ هندستان ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي سرگرمين کي وڌيڪ وڌايو.

ارڙهين صديءَ ۾ [[پيشوا]] مراٺا حڪومت جي اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻ بڻيا.

مراٺن مختلف علائقن ۾ محصولي حق ۽ سياسي اثر حاصل ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون هلايون.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== دهليءَ ۾ مراٺن جو اثر ===

1737ع ۾ پيشوا [[باجي رائو اول]] جي فوجن دهليءَ جي ڀرپاسي تائين پيشقدمي ڪئي.

بعد ۾ مراٺن پنجاب ۽ اتر هندستان جي سياسي معاملن ۾ وڌيڪ اثر قائم ڪيو.

1758ع ۾ مراٺا فوجون پنجاب مان اڳتي وڌي [[پشاور]] تائين پهتيون، پر اهو قبضو مستقل نه رهيو.

مغل شهنشاهه جي سياسي حيثيت وقت سان مختلف علائقائي قوتن جي حمايت ۽ فوجي طاقت تي دارومدار رکڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي ٽين جنگ (1761ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي ٽين جنگ}}

14 جنوري 1761ع تي [[پاڻي پت جي ٽين جنگ]] احمد شاهه دراني جي فوج ۽ مراٺن جي گڏيل فوج وچ ۾ لڳي.

هن جنگ ۾ مراٺن کي وڏي شڪست آئي.

جنگ ۾ ٻنهي ڌرين کي وڏي جاني نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.

پاڻي پت جي ٽين جنگ اتر هندستان جي سياسي طاقت جي توازن تي وڏو اثر ڇڏيو، پر ان سان مراٺا سياسي قوت مڪمل طور ختم نه ٿي.

بعد وارن ڏهاڪن ۾ مراٺن اتر هندستان ۾ پنهنجو اثر ٻيهر وڌايو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== شاهه عالم ٻيون ۽ مراٺا تحفظ ===

{{Main|شاهه عالم ٻيون}}

[[شاهه عالم ٻيون]] 1759ع کان 1806ع تائين مغل شهنشاهه رهيو.

سندس حڪومت دوران مغل شاهي اقتدار گهڻو ڪري علامتي بڻجي چڪو هو.

1764ع ۾ [[بڪسر جي جنگ]] ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻئي، اوده جي نواب ۽ بنگال جي اڳوڻي نواب جي گڏيل قوتن کي شڪست ڏني.

1771ع ۾ مراٺن دهليءَ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ 1772ع ۾ شاهه عالم ٻيون سندن مدد سان دهلي موٽي آيو.

1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[مهادجي سنڌيا]] مغل درٻار جي فوجي ۽ سياسي معاملن ۾ وڏي اثر واري شخصيت بڻيو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== بنگال ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو عروج ==

{{Main|بنگال ۾ برطانوي راڄ}}

=== پلاسيءَ جي جنگ (1757ع) ===

{{Main|پلاسيءَ جي جنگ}}

23 جون 1757ع تي [[پلاسيءَ جي جنگ]] ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج [[سراج الدوله]] جي فوج کي شڪست ڏني.

ڪمپنيءَ جي فوج جي اڳواڻي [[رابرٽ ڪلائيو]] ڪئي.

بنگال جي ڪجهه درٻاري اميرن، خاص طور [[مير جعفر]]، ڪمپنيءَ سان ڳجها سياسي معاهدا ڪيا هئا.

پلاسيءَ جي جنگ بنگال ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سياسي اقتدار جي شروعات جو اهم واقعو هو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

=== بڪسر جي جنگ (1764ع) ===

{{Main|بڪسر جي جنگ}}

1764ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج [[بڪسر]] ۾ گڏيل هندستاني فوج کي شڪست ڏني.

هن گڏيل فوج ۾ مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻيون، اوده جي نواب [[شجاع الدوله]] ۽ بنگال جي اڳوڻي نواب [[مير قاسم]] جون قوتون شامل هيون.

بڪسر جي جنگ ڪمپنيءَ جي سياسي ۽ فوجي حيثيت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

=== بنگال جي ديواني (1765ع) ===

1765ع ۾ [[اله آباد جو معاهدو|اله آباد جي معاهدن]] کان پوءِ مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻئي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي بنگال، بهار ۽ اوڙيسا جي ديوانيءَ جا حق ڏنا.

ديوانيءَ مان مراد زميني محصول ۽ لاڳاپيل مالياتي انتظام جا حق هئا.

انهن حقن سان ڪمپنيءَ کي وڏي مقدار ۾ محصولي آمدني حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو.

1793ع ۾ لاڳو ڪيل '''مستقل بندوبست''' هڪ الڳ زميني محصولي نظام هو؛ ان کي 1765ع ۾ ڪمپنيءَ کي مليل ديوانيءَ جي حقن سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

== سنڌ ۾ مغل اقتدار جو زوال ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور|ڪلهوڙا گهراڻو}}

=== سنڌ جي سياسي صورتحال ===

ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال تي مغل سلطنت جي مرڪزي ڪمزوريءَ جو اثر پيو.
سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن ۽ مذهبي خاندانن جي سياسي حيثيت وڌڻ لڳي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] تاريخي انتظامي ۽ واپاري مرڪز رهيا، پر انهن علائقن ۾ مغل حڪومت جي عملي طاقت وقت سان تبديل ٿيندي وئي.
انهيءَ دور ۾ [[ڪلهوڙا گهراڻو]] سنڌ جي هڪ اهم سياسي قوت طور اڀريو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== ميان يار محمد ڪلهوڙو ===

{{Main|ميان يار محمد ڪلهوڙو}}

[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار کي مضبوط ڪرڻ وارن اهم حڪمرانن مان هو.
هن اتر ۽ وچ سنڌ ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائي.
ڪلهوڙا خاندان جي اقتدار جو بنياد مقامي مذهبي اثر، قبيلائي حمايت ۽ علائقائي سياسي اتحاد هئا.
ميان يار محمد جي دور ۾ ڪلهوڙن مغل شهنشاهت سان رسمي لاڳاپا رکندي پنهنجي عملي خودمختياري وڌائي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== ميان نور محمد ڪلهوڙو ===

{{Main|ميان نور محمد ڪلهوڙو}}

[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] ڪلهوڙا گهراڻي جو اهم حڪمران هو.
سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ ڪلهوڙن جي سياسي طاقت وڌيڪ مضبوط ٿي.
ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جي سياست تي ايران ۽ افغانستان جي طاقتور حڪمرانن جو پڻ اثر پيو.
1739ع ۾ نادر شاهه جي هندستان تي ڪاهه کان پوءِ سنڌ جي سياسي حيثيت ۾ تبديليون آيون.
بعد ۾ دراني سلطنت جي قيام سان سنڌ جي حڪمرانن جا افغانستان سان سياسي ۽ خراجي لاڳاپا قائم ٿيا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

=== سنڌ ۾ مغل اقتدار جو خاتمو ===

سنڌ ۾ مغل اقتدار جو خاتمو ڪنهن هڪ ڏينهن يا هڪ جنگ سان نه ٿيو.
اهو عمل مقامي ڪلهوڙا اقتدار جي وڌڻ، مغل شهنشاهت جي مرڪزي ڪمزوريءَ ۽ ايران ۽ افغانستان جي علائقائي اثرن سبب مختلف مرحلن ۾ مڪمل ٿيو.
ارڙهين صديءَ جي وچ تائين سنڌ تي مغل شهنشاهن جو سڌو انتظامي ڪنٽرول وڏي حد تائين ختم ٿي چڪو هو.
بعد ۾ [[ٽالپر گهراڻو]] ڪلهوڙن کان اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.
1843ع ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سنڌ تي قبضو ڪيو، جيڪو مغل سلطنت جي خاتمي کان اڳ سنڌ جي الڳ سياسي تاريخ جو واقعو هو.&lt;ref name=&quot;SindhMughalStudy&quot;/&gt;

== دهليءَ تي برطانوي قبضو (1803ع) ==

{{Main|دهليءَ جي جنگ (1803ع)}}

1803ع ۾ ٻي انگريز-مراٺا جنگ دوران ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوجن دهليءَ تي قبضو ڪيو.

[[دهليءَ جي جنگ (1803ع)]] ۾ ڪمپنيءَ جي فوج مراٺا حمايت يافته قوتن کي شڪست ڏني.

ان کان پوءِ مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻيون ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سياسي ۽ فوجي تحفظ هيٺ اچي ويو.

شهنشاهه جي حيثيت برقرار رهي، پر سندس حقيقي سياسي اختيار انتهائي محدود ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== اڪبر شاهه ٻيون (1806ع–1837ع) ==

{{Main|اڪبر شاهه ٻيون}}

[[اڪبر شاهه ٻيون]] 1806ع ۾ پنهنجي پيءُ شاهه عالم ٻئي جي وفات کان پوءِ مغل تخت تي ويٺو.

سندس دور ۾ مغل سلطنت جو اقتدار گهڻو ڪري دهليءَ جي شاهي خاندان جي علامتي حيثيت تائين محدود هو.

برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني دهليءَ جي سياسي ۽ انتظامي معاملن تي اثرائتو ڪنٽرول رکندي هئي.

اڪبر شاهه ٻئي جي حڪومت دوران شاهي خاندان جي آمدني، لقبن ۽ رسمي حيثيت بابت ڪمپنيءَ سان اختلاف پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

== بهادر شاهه ظفر (1837ع–1857ع) ==

{{Main|بهادر شاهه ظفر}}

'''ابو ظفر سراج الدين محمد بهادر شاهه ظفر''' مغل سلطنت جو آخري شهنشاهه هو.

هو 1837ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 1857ع تائين مغل شهنشاهه جي لقب سان مشهور رهيو.

بهادر شاهه ظفر فارسي ۽ اردو شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ پاڻ پڻ شاعر هو.

سندس تخلص '''ظفر''' هو.

سندس دور ۾ مغل درٻار سياسي طاقت جي ڀيٽ ۾ ادبي ۽ ثقافتي اهميت جو مرڪز بڻيل هئي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دهليءَ جي ادبي ثقافت ===

بهادر شاهه ظفر جي دور ۾ دهليءَ ۾ اردو ۽ فارسي شاعريءَ جون محفلون ٿينديون هيون.

[[مرزا غالب]] ۽ [[شيخ ابراهيم ذوق]] جهڙا شاعر انهيءَ دور جي ادبي تاريخ ۾ اهم مقام رکن ٿا.

شاهي درٻار جي سياسي ڪمزوريءَ باوجود دهليءَ جي ادبي ۽ ثقافتي زندگي جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

== 1857ع جي بغاوت ۽ مغل سلطنت جو خاتمو ==

{{Main|1857ع جي هندستاني بغاوت}}

1857ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج جي ڪجهه هندستاني سپاهين بغاوت شروع ڪئي.

هي بغاوت جلد اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترن علائقن تائين پکڙجي وئي.

بغاوت ۾ فوجي، سياسي، معاشي، مذهبي ۽ سماجي سبب شامل هئا.

ڪمپنيءَ جي پاليسين، رياستن جي الحاق، فوجي ناراضگي ۽ مقامي حڪمرانن جي بي اختياريءَ بغاوت لاءِ اهم پسمنظر فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== دهليءَ ۾ بغاوت ===

مئي 1857ع ۾ ميرٺ کان بغاوت ڪندڙ سپاهي دهلي پهتا.

انهن بهادر شاهه ظفر کي بغاوت جي علامتي اڳواڻ طور قبول ڪيو.

بهادر شاهه ظفر جي عمر ان وقت وڏي هئي ۽ سندس سياسي ۽ فوجي اختيار محدود هئا.

بغاوت ڪندڙن لاءِ مغل شهنشاهه جو نالو تاريخي جائز حيثيت ۽ سياسي اتحاد جي علامت بڻيو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

=== دهليءَ جو ٻيهر برطانوي قبضو ===

سيپٽمبر 1857ع ۾ برطانوي فوجن ڊگهي گهيري کان پوءِ دهليءَ تي ٻيهر قبضو ڪيو.

شهر ۾ سخت جنگيون، قتل عام، گرفتاريون ۽ وڏي پيماني تي تباهي ٿي.

بهادر شاهه ظفر گرفتار ٿيو.

سندس پٽن ۽ شاهي خاندان جي ڪيترن فردن کي قتل ڪيو ويو يا گرفتار ڪيو ويو.

دهليءَ جي شاهي درٻار جي سياسي ۽ ثقافتي دنيا کي شديد نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

=== بهادر شاهه ظفر جي جلاوطني ===

بهادر شاهه ظفر تي بغاوت سان لاڳاپيل الزامن هيٺ فوجي عدالت ۾ مقدمو هلايو ويو.

1858ع ۾ کيس جلاوطن ڪري [[رنگون]]، موجوده [[يانگون]]، موڪليو ويو.

بهادر شاهه ظفر 7 نومبر 1862ع تي رنگون ۾ وفات ڪئي.

سندس وفات سان مغل شاهي خاندان جي آخري شهنشاهه جي زندگيءَ جو خاتمو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

=== 1858ع ۾ مغل شهنشاهت جو رسمي خاتمو ===

1857ع جي بغاوت کي دٻائڻ کان پوءِ برطانوي حڪومت هندستان جي انتظام ۾ وڏيون تبديليون آنديون.

1858ع جي '''گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ''' تحت ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪومتي اختيارن کي برطانوي تاج ڏانهن منتقل ڪيو ويو.

انهيءَ سان هندستان ۾ ڪمپني راڄ جو خاتمو ۽ سڌي برطانوي شاهي حڪومت جو آغاز ٿيو.

مغل شهنشاهت جو ادارو پڻ ختم ڪيو ويو.

تنهنڪري 1857ع کي مغل اقتدار جي عملي خاتمي ۽ 1858ع کي ان جي رسمي سياسي خاتمي سان لاڳاپيل سال طور بيان ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جي زوال جو تاريخي جائزو ==

مغل سلطنت جو زوال ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ هڪ ڊگهو ۽ پيچيده عمل هو.

اورنگزيب جي وفات کان پوءِ شاهي جانشينيءَ جي جنگين، صوبائي خودمختياريءَ، مراٺن ۽ ٻين علائقائي قوتن جي اڀار، نادر شاهه ۽ احمد شاهه دراني جي حملن ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سياسي ۽ فوجي توسيع مرڪزي مغل اقتدار کي ڪمزور ڪيو.

ارڙهين صديءَ ۾ مغل شهنشاهه جو لقب ڪيترن علائقن ۾ سياسي جائز حيثيت جي علامت رهيو، جيتوڻيڪ عملي حڪومت مقامي حڪمرانن ۽ فوجي قوتن جي هٿ ۾ هئي.

1857ع جي بغاوت ۽ 1858ع جي سياسي تبديلين سان مغل شهنشاهت جو رسمي خاتمو ٿيو.

== مغل سلطنت جي زوال جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c3d5;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:white;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جي زوال جا اهم واقعا (1707ع–1858ع)'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1707ع
| اورنگزيب جي وفات
| مغل جانشينيءَ جي نئين جنگ
|-
| 1712ع
| بهادر شاهه پهرئين جي وفات
| شاهي خاندان ۾ نئون سياسي بحران
|-
| 1713ع
| فرخ سير جي تخت نشيني
| سيد ڀائرن جي سياسي اثر ۾ واڌ
|-
| 1717ع
| ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي واپاري فرمان
| ڪمپنيءَ جي واپاري حيثيت ۾ واڌ
|-
| 1719ع
| ڪيترن شهنشاهن جي مختصر حڪومت
| مرڪزي شاهي اختيار جي ڪمزوري
|-
| 1724ع
| حيدرآباد دکن جي خودمختياري
| آصف جاهي سياسي اقتدار جو قيام
|-
| 1739ع
| نادر شاهه جي دهليءَ تي ڪاهه
| مغل خزاني ۽ فوجي وقار کي وڏو نقصان
|-
| 1747ع
| احمد شاهه دراني جي حڪومت جو قيام
| افغان سياسي طاقت جو اڀار
|-
| 1757ع
| پلاسيءَ جي جنگ
| بنگال ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو عروج
|-
| 1758ع
| مراٺن جي پشاور تائين پيشقدمي
| اتر اولهه هندستان ۾ مراٺن جو عارضي اثر
|-
| 1761ع
| پاڻي پت جي ٽين جنگ
| اتر هندستان جي طاقت جي توازن ۾ تبديلي
|-
| 1764ع
| بڪسر جي جنگ
| ڪمپنيءَ جي فوجي اقتدار ۾ واڌ
|-
| 1765ع
| بنگال، بهار ۽ اوڙيسا جي ديواني
| ڪمپنيءَ کي مالياتي انتظام جا حق
|-
| 1772ع
| شاهه عالم ٻئي جي دهلي واپسي
| مغل درٻار تي مراٺن جو وڌندڙ اثر
|-
| 1803ع
| دهليءَ تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو قبضو
| مغل شهنشاهه ڪمپنيءَ جي تحفظ هيٺ
|-
| 1837ع
| بهادر شاهه ظفر جي تخت نشيني
| آخري مغل شهنشاهه جي حڪومت
|-
| 1857ع
| هندستاني بغاوت
| مغل شهنشاهت جي عملي خاتمي جو مرحلو
|-
| 1858ع
| بهادر شاهه ظفر جي جلاوطني ۽ ڪمپني راڄ جو خاتمو
| مغل شهنشاهت جو رسمي خاتمو
|-
| 1862ع
| بهادر شاهه ظفر جي وفات
| آخري مغل شهنشاهه جي زندگيءَ جو خاتمو
|}


== مغل سلطنت جو انتظامي نظام ==

{{Main|مغل سلطنت جو انتظام}}

[[مغل سلطنت]] ۾ شهنشاهه مرڪزي سياسي ۽ فوجي اختيار جو بنيادي سرچشمو هو. شاهي حڪومت مختلف وزارتن، صوبائي عملدارن، منصبدارن، جاگيردارن ۽ مقامي زميندارن جي مدد سان هلندي هئي. سلطنت جو انتظام وقت سان تبديل ٿيندو رهيو، پر [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ قائم ڪيل ڪيترائي ادارا پوءِ ايندڙ شهنشاهن جي دور ۾ پڻ برقرار رهيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;
مغل حڪومت کي جديد معنيٰ ۾ مڪمل طور مرڪزي رياست سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف علائقن ۾ مقامي سردارن، زميندارن ۽ سياسي خاندانن جي حيثيت پڻ اهم هئي.

=== شهنشاهه جا اختيار ===

مغل شهنشاهه سلطنت جو اعليٰ سياسي حڪمران، فوج جو سربراهه ۽ شاهي مقررين جو بنيادي اختيار رکندڙ هو.
شهنشاهه جي نالي سان سڪا جاري ٿيندا هئا ۽ سرڪاري خطبن ۾ سندس نالو پڙهيو ويندو هو.
شاهي فرمانن، جن کي ''فرمان'' چيو ويندو هو، ذريعي مختلف انتظامي، مالي ۽ سياسي حڪم جاري ڪيا ويندا هئا.
مغل شهنشاهن پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ تيموري نسب، فوجي ڪاميابين، شاهي رسمن ۽ مذهبي يا اخلاقي جائز حيثيت جي مختلف تصورن کي استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== مرڪزي حڪومت جا اهم عهدا ===

مغل درٻار ۾ ڪيترائي اهم انتظامي عهدا موجود هئا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b8cbd8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل سلطنت جا اهم مرڪزي عهدا'''
! style=&quot;background:#deedf5;&quot; | عهدو
! style=&quot;background:#deedf5;&quot; | بنيادي ذميواري
|-
| '''وڪيل'''
| شاهي انتظام ۽ درٻاري معاملن ۾ اعليٰ صلاحڪاري يا نمائندگي؛ عهدي جي عملي اهميت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي
|-
| '''ديوان'''
| مالياتي انتظام، محصولي حساب ڪتاب ۽ سرڪاري آمدنيءَ جي نگراني
|-
| '''مير بخشي'''
| فوجي عملدارن، منصبدارن ۽ فوجي مقررين سان لاڳاپيل معاملن جي نگراني
|-
| '''صدر الصدور'''
| مذهبي ۽ خيراتي عطائن ۽ ڪجهه مذهبي انتظامي معاملن جي نگراني
|-
| '''قاضي القضاة'''
| شاهي عدالتي نظام ۾ اعليٰ قاضيءَ جي حيثيت
|-
| '''خان سامان'''
| شاهي گهراڻي، سامان ۽ ڪارخانن جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون
|}

انهن عهدن جا اختيار هر شهنشاهه جي دور ۾ هڪجهڙا نه هئا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== صوبائي انتظام ===

{{Main|مغل سلطنت جا صوبا}}

اڪبر جي دور ۾ سلطنت کي انتظامي صوبن، يعني '''صوبن''' ۾ ورهايو ويو.

هر صوبي ۾ مختلف انتظامي، فوجي ۽ مالياتي عملدار مقرر ٿيندا هئا.

صوبائي انتظام ۾ عام طور هيٺيان عهدا اهم هئا:

* '''صوبيدار''' يا ناظم — صوبائي حڪومت ۽ فوجي انتظام جو سربراهه.
* '''ديوان''' — صوبائي ماليات ۽ محصول جي نگراني ڪندڙ.
* '''بخشي''' — فوجي مقررين ۽ لاڳاپيل معاملن جو عملدار.
* '''فوجدار''' — مخصوص علائقي ۾ فوجي انتظام ۽ امن امان سان لاڳاپيل ذميواريون.
* '''قاضي''' — عدالتي ۽ شرعي معاملن سان لاڳاپيل عملدار.
* '''ڪوٽوال''' — شهر جي انتظام، امن امان ۽ ڪجهه شهري معاملن جو ذميوار.

صوبن کان هيٺ '''سرڪار''' ۽ '''پرڳڻو''' جهڙا انتظامي درجا موجود هئا. انهن درجن جي عملي صورت ۽ حدون وقت ۽ علائقي موجب تبديل ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== سرڪار ۽ پرڳڻو ===

مغل سلطنت جي انتظامي ورهاست ۾ '''سرڪار''' هڪ اهم علائقائي درجو هو.
سرڪار جي هيٺان ڪيترائي پرڳڻا هوندا هئا.
پرڳڻن ۾ زميني محصول، زرعي پيداوار، مقامي انتظام ۽ رڪارڊ سان لاڳاپيل ڪم ٿيندا هئا.
مقامي عملدارن ۾ عامل، قانونگو، پٽواري ۽ ٻين عهديدارن جون ذميواريون شامل هيون.
انهن ادارن جي عملي نوعيت مختلف علائقن ۾ مقامي روايتن ۽ حالتن سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== منصبداري نظام ==

{{Main|منصبداري نظام}}

'''منصبداري نظام''' مغل سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي جوڙجڪ جو اهم حصو هو.
''منصب'' فارسي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ عهدو يا درجو آهي.
اڪبر جي دور ۾ هن نظام کي وڌيڪ منظم ڪيو ويو.
منصبدارن کي سندن رتبي ۽ شاهي خدمت جي بنياد تي درجا ڏنا ويندا هئا.

=== ذات ۽ سوار ===

منصبداري نظام ۾ '''ذات''' ۽ '''سوار''' جا درجا اهم هئا.
'''ذات''' منصبدار جي ذاتي رتبي ۽ پگهار جي حيثيت ظاهر ڪندو هو.
'''سوار''' گهوڙي سوار فوج سان لاڳاپيل ذميواريءَ جو درجو هو.
عملي طور فوجين جو تعداد ۽ منصبدارن جون ذميواريون مختلف حالتن موجب بدلجي سگهنديون هيون.
منصبداري نظام شاهي درٻار کي فوجي ۽ انتظامي اشرافيه سان ڳنڍڻ جو هڪ اهم وسيلو هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== جاگيرداري نظام ===

{{Main|جاگيرداري نظام}}

مغل سلطنت ۾ ڪيترن منصبدارن کي نقد پگهار بدران مخصوص علائقن مان محصولي آمدني حاصل ڪرڻ جا حق ڏنا ويندا هئا.
اهڙن محصولي حقن کي عام طور '''جاگير''' چيو ويندو هو.
جاگيردار لازمي طور زمين جو ذاتي مالڪ نه هوندو هو، پر کيس مقرر ٿيل علائقي مان آمدني حاصل ڪرڻ جو حق هوندو هو.
جاگيرن جي ورهاست ۽ تبديلي شاهي حڪومت جي مالي ۽ سياسي نظام جو اهم حصو هئي.
ارڙهين صديءَ ۾ منصبدارن جي وڌندڙ تعداد ۽ مناسب آمدنيءَ وارين جاگيرن جي کوٽ کي مغل انتظامي بحران جي اهم سببن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو فوجي نظام ==

{{Main|مغل فوج}}

مغل فوج ۾ گهوڙي سوار، پيادا سپاهي، توپخانو، قلعي بندين سان لاڳاپيل فوجي دستا ۽ مختلف مقامي اتحادي قوتون شامل هيون.
[[بابر]] جي دور ۾ توپخاني ۽ بارودي هٿيارن جنگي حڪمت عمليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1526ع جي [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ بابر جي فوج توپخاني ۽ دفاعي ترتيب مان فائدو ورتو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== گهوڙي سوار فوج ===

گهوڙي سوار مغل فوج جو اهم حصو هئا.
گهوڙن جي تربيت، فوجي سامان، هٿيارن ۽ فوجين جي سڃاڻپ لاءِ مختلف انتظامي طريقا استعمال ٿيندا هئا.
اڪبر جي دور ۾ گهوڙن تي داغ لڳائڻ ۽ فوجين جي سڃاڻپ جا رڪارڊ رکڻ جي نظام کي وڌيڪ اهميت ڏني وئي.

=== توپخانو ===

مغل فوج ۾ توپن ۽ بارودي هٿيارن جو استعمال فوجي مهمن ۽ قلعن جي گهيرن ۾ اهم هو.
توپخاني جي استعمال ۾ ترڪي، وچ ايشيائي، فارسي ۽ هندستاني فوجي تجربن جا اثر شامل هئا.
وقت سان توپخاني جي تنظيم ۽ هٿيارن ۾ تبديليون آيون.

=== بحري طاقت ===

مغل سلطنت جي بنيادي فوجي طاقت زميني فوج هئي.
بهرحال، بنگال ۽ ڪجهه سامونڊي علائقن ۾ درياهي ۽ بحري جنگي ٻيڙيون پڻ استعمال ٿينديون هيون.
بنگال ۾ درياهن ۽ آبي رستن سبب بحري فوجي سرگرمين کي خاص اهميت حاصل هئي.
مغل سلطنت کي يورپي سامونڊي طاقتن جي مقابلي ۾ هڪجهڙي مرڪزي سامونڊي فوجي طاقت حاصل نه هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جي معيشت ==

{{Main|مغل هندستان جي معيشت}}

مغل سلطنت جي معيشت جو بنيادي دارومدار زراعت، زميني محصول، دستڪاري، اندروني واپار ۽ ٻاهرين واپار تي هو.
سلطنت جي مختلف علائقن ۾ زرعي پيداوار، ڪپڙي جي صنعت، ڌاتوءَ جي ڪم، قيمتي پٿرن، دستڪاري ۽ شهري واپار کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== زراعت ===

مغل هندستان ۾ آباديءَ جو وڏو حصو زرعي معيشت سان لاڳاپيل هو.
ڪڻڪ، چانور، جوار، ٻاجهري، ڪمند، ڪپهه ۽ ٻيا فصل مختلف علائقن ۾ پوکيا ويندا هئا.
آبپاشيءَ لاءِ درياهن، واهن، کوهن ۽ برساتي پاڻيءَ تي ڀاڙيو ويندو هو.
زرعي پيداوار علائقائي آبهوا، زمين جي نوعيت ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ موجب مختلف هئي.

=== زميني محصول ===

زميني محصول مغل حڪومت جي آمدنيءَ جو اهم سرچشمو هو.
اڪبر جي دور ۾ [[راجا ٽوڊر مل]] سان لاڳاپيل مالياتي سڌارن تحت زمين جي ماپ، پيداوار جي حساب ۽ محصول جي تشخيص کي وڌيڪ منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
'''دهساله''' نظام ۾ فصلن جي پيداوار ۽ قيمتن جي ڪيترن سالن جي حساب کي محصولي تشخيص لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.
بهرحال، مغل سلطنت جي سڀني علائقن ۾ هڪجهڙو محصولي طريقو رائج نه هو.
مقامي حالتن مطابق نقد محصول، فصل جي حصيداري ۽ ٻين طريقن جو استعمال پڻ ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== واپار ۽ صنعت ===

مغل دور ۾ [[گجرات]]، [[بنگال]]، [[لاهور]]، [[آگرو]]، [[دهلي]]، [[ٺٽو]] ۽ ٻيا شهر واپار ۽ دستڪاريءَ جا اهم مرڪز هئا.
ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪپهه، ريشم ۽ ٻين ڪپڙن جي پيداوار کي وڏي اهميت حاصل هئي.
هندستان مان ڪپڙو، نير، مصالحا ۽ ٻيون شيون ٻاهرين منڊين ڏانهن موڪليون وينديون هيون.
ٻاهرين واپار ۾ فارسي نار، ڳاڙهو سمنڊ، وچ ايشيا ۽ هندي وڏي سمنڊ جا رستا اهم هئا.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== مغل سڪا ===

{{Main|مغل سڪا}}

مغل سلطنت ۾ سون، چاندي ۽ ٽامي جا سڪا جاري ڪيا ويندا هئا.
سون جي سڪي کي عام طور '''مهر'''، چانديءَ جي سڪي کي '''روپيو''' ۽ ٽامي جي سڪي کي '''دام''' چيو ويندو هو.
مغل سڪن تي شهنشاهه جو نالو، لقب ۽ ضرب خاني سان لاڳاپيل معلومات لکيل هوندي هئي.
سڪا سياسي جائز حيثيت ۽ شاهي اقتدار جي علامت پڻ هئا.
شهنشاهن جي دورن موجب سڪن جي خطاطي، عبارت ۽ ڊيزائن ۾ فرق موجود هو.

== مغل سلطنت ۾ سماج ==

مغل سلطنت ۾ مختلف قومن، ٻولين، مذهبي برادرين ۽ سماجي طبقن جا ماڻهو رهندا هئا.
سماجي زندگيءَ ۾ زرعي آبادين، شهرن، واپارين، دستڪارن، مذهبي ادارن، مقامي سردارن ۽ شاهي اشرافيه جو اهم ڪردار هو.
مغل سماج کي صرف شاهي درٻار جي تاريخ تائين محدود ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سلطنت جي معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن ۽ مقامي ادارن سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== شهري زندگي ===

دهلي، آگرو، لاهور، فتح پور سيڪري، احمد آباد، ٺٽو ۽ ٻين شهرن ۾ واپار، دستڪاري، علمي سرگرميون ۽ شاهي يا صوبائي ادارا موجود هئا.
شهري آباديءَ ۾ واپاري، ڪاريگر، مذهبي عالم، فوجي عملدار، مزدور ۽ مختلف پيشاور گروهه شامل هئا.

=== عورتن جي حيثيت ===

مغل دور ۾ عورتن جي سماجي حيثيت خاندان، طبقي، علائقي ۽ اقتصادي حالتن موجب مختلف هئي.
شاهي خاندان جي ڪجهه عورتن سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي معاملن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.
[[گلبدن بيگم]]، [[مريم الزماني]]، [[نورجهان]]، [[جهان آرا بيگم]] ۽ [[زيب النساءِ]] مغل تاريخ جي اهم عورتن مان آهن.
گلبدن بيگم ''همايون نامه'' لکيو، جڏهن ته نورجهان شاهي درٻار جي سياسي معاملن ۾ غير معمولي اثر حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;/&gt;

== مغل سلطنت ۾ مذهب ==

مغل سلطنت ۾ مسلمان، هندو، سک، جين، عيسائي ۽ ٻين مذهبي روايتن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رهندا هئا.
مغل شهنشاهن جون مذهبي پاليسيون هڪجهڙيون نه هيون.
بابر، همايون، اڪبر، جهانگير، شاهجهان ۽ اورنگزيب جي دورن ۾ مذهبي ادارن، محصولن ۽ سياسي لاڳاپن بابت مختلف فيصلا ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== اڪبر جي مذهبي پاليسي ===

{{Main|صلح ڪل|دين الهي}}

اڪبر مذهبي ۽ سياسي رواداريءَ جي هڪ تصور '''صلح ڪل''' کي اهميت ڏني.
هن مختلف مذهبي عالمن سان بحث مباحثا ڪرايا ۽ 1564ع ۾ جزيي کي ختم ڪيو.
اڪبر سان لاڳاپيل '''دين الهي''' محدود درٻاري روحاني ۽ اخلاقي وابستگيءَ جو هڪ تجربو هو.
ان کي مغل سلطنت جو عام رياستي مذهب يا وڏي پيماني تي ڦهليل منظم مذهب سمجهڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== صوفي سلسلا ===

مغل دور ۾ [[چشتي سلسلو]]، [[قادري سلسلو]]، [[نقشبندي سلسلو]] ۽ ٻين صوفي روايتن جو اهم اثر رهيو.
شاهي خاندان ۽ صوفي بزرگن وچ ۾ لاڳاپا مختلف نوعيت جا هئا.
[[شيخ سليم چشتي]]، [[ميان مير]] ۽ [[ملا شاهه بدخشي]] جهڙيون شخصيتون مغل دور جي مذهبي ۽ روحاني تاريخ ۾ اهم مقام رکن ٿيون.
صوفي ادارا تعليم، سماجي رابطن ۽ مذهبي ثقافت جا اهم مرڪز هئا.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

== ٻوليون ۽ ادب ==

مغل سلطنت ۾ [[فارسي ٻولي]] شاهي درٻار، انتظامي دستاويزن ۽ تاريخ نويسيءَ جي اهم ٻولي هئي.
ساڳئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ۾ سنڌي، پنجابي، بنگالي، گجراتي، راجسٿاني، دکني ۽ ٻيون ٻوليون استعمال ٿينديون هيون.
مغل دور ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي، شاعري ۽ ترجمي جي سرگرمين کي سرپرستي حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== فارسي تاريخ نويسي ===

مغل دور ۾ ڪيترائي اهم تاريخي ڪتاب لکيا ويا.

انهن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکن ٿا:

* ''[[بابرنامه]]'' — بابر جون يادگيريون.
* ''[[همايون نامه]]'' — گلبدن بيگم جي تصنيف.
* ''[[اڪبرنامه]]'' — ابوالفضل علامي جي تصنيف.
* ''[[آئين اڪبري]]'' — مغل انتظام ۽ سماج بابت اهم ماخذ.
* ''[[تزڪ جهانگيري]]'' — جهانگير جون يادگيريون.
* ''[[بادشاهه نامه]]'' — شاهجهان جي حڪومت بابت درٻاري تاريخي تصنيفن جو عنوان.
* ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' — يوسف ميرڪ جي سنڌ بابت تاريخي تصنيف.
* ''[[معاصر عالمگيري]]'' — اورنگزيب جي دور بابت تاريخي ماخذ.

انهن ڪتابن ۾ شاهي نقطه نظر، درٻاري روايتن ۽ مصنفن جي سياسي حيثيت جو اثر موجود ٿي سگهي ٿو؛ تنهنڪري انهن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.

=== ترجمي جون سرگرميون ===

اڪبر جي دور ۾ سنسڪرت ۽ ٻين ٻولين جي ڪجهه اهم ڪتابن جا فارسي ترجما ڪرايا ويا.
''[[رزم نامه]]''، جيڪو ''[[مهاڀارت]]'' جو فارسي ترجمو هو، انهيءَ دور جي اهم علمي منصوبن مان هو.
بعد ۾ دارا شڪوه جي سرپرستيءَ ۾ اپنشدن جو فارسي ترجمو ''سرِ اڪبر'' تيار ٿيو.
اهي ترجما مغل دور جي علمي ۽ مذهبي رابطن کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

== مغل مصوري ==

{{Main|مغل مصوري}}

مغل مصوري فارسي، وچ ايشيائي، هندستاني ۽ ڪجهه يورپي فني اثرن جي ميلاپ سان ترقي ڪئي.
همايون جي دور ۾ فارسي مصورن جي سرپرستيءَ کي اهميت ملي.
اڪبر جي دور ۾ شاهي مصوريءَ جا وڏا منصوبا تيار ٿيا.
جهانگير جي دور ۾ قدرتي منظرن، پکين، جانورن ۽ انساني چهرن جي حقيقت نگاريءَ کي خاص اهميت ملي.
شاهجهان جي دور ۾ شاهي تصويرن ۽ درٻاري منظرن ۾ نفاست ۽ رسمي شان وڌيڪ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== مشهور مغل مصور ===

مغل مصوريءَ سان لاڳاپيل اهم نالن ۾ هي مصور شامل آهن:

* [[مير سيد علي]]
* [[عبدالصمد]]
* [[دسونت]]
* [[بساون]]
* [[استاد منصور]]
* [[ابوالحسن]]
* [[بشنداس]]

انهن مصورن ۽ سندن همعصرن مغل دور جي تصويري روايت کي ترقي ڏني.

== مغل فن تعمير ==

{{Main|مغليه طرز تعمير}}

مغل فن تعمير ڏکڻ ايشيا جي تعميراتي تاريخ جو اهم حصو آهي.
ان ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني تعميراتي روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو.
مغل عمارتن ۾ گنبذ، محراب، مينار، باغ، پاڻيءَ جا حوض، خطاطي ۽ هندسي آرائش اهم خصوصيتون آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== اهم تعميراتي يادگارون ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b3c8d7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل دور جون اهم تعميراتي يادگارون'''
! style=&quot;background:#deedf5;&quot; | يادگار
! style=&quot;background:#deedf5;&quot; | هنڌ
! style=&quot;background:#deedf5;&quot; | لاڳاپيل دور
|-
| [[همايون جو مقبرو]]
| دهلي
| اڪبر جي دور ۾ تعمير
|-
| [[فتح پور سيڪري]]
| اتر پرديش
| اڪبر
|-
| [[اڪبر جو مقبرو]]
| سڪندرا، آگرو
| اڪبر ۽ جهانگير جو دور
|-
| [[جهانگير جو مقبرو]]
| لاهور
| شاهجهان جو دور
|-
| [[تاج محل]]
| آگرو
| شاهجهان
|-
| [[لال قلعو، دهلي]]
| دهلي
| شاهجهان
|-
| [[جامع مسجد، دهلي]]
| دهلي
| شاهجهان
|-
| [[شاليمار باغ، لاهور]]
| لاهور
| شاهجهان
|-
| [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]]
| ٺٽو، سنڌ
| شاهجهان
|-
| [[بادشاهي مسجد، لاهور]]
| لاهور
| اورنگزيب
|-
| [[بيبي ڪا مقبرو]]
| اورنگ آباد
| اورنگزيب جو دور
|}

== مغل شهنشاهن جي فهرست ==

{{Main|مغل شهنشاهن جي فهرست}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #adc6d6;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جا شهنشاهه (1526ع–1857ع)'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | شهنشاهه
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | حڪومت جو عرصو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | اهم تاريخي خصوصيت
|-
| [[بابر]]
| 1526ع–1530ع
| مغل سلطنت جو بنياد
|-
| [[همايون]]
| 1530ع–1540ع
| شير شاهه سوري کان شڪست
|-
| [[شير شاهه سوري]] ۽ سوري حڪمران
| 1540ع–1555ع
| مغل اقتدار ۾ وقفو؛ سوري گهراڻي جي حڪومت
|-
| [[همايون]]
| 1555ع–1556ع
| دهليءَ ۾ مغل اقتدار جي بحالي
|-
| [[اڪبر اعظم]]
| 1556ع–1605ع
| سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي سڌارا
|-
| [[جهانگير]]
| 1605ع–1627ع
| درٻاري ثقافت ۽ مصوريءَ جي ترقي
|-
| [[شاهجهان]]
| 1628ع–1658ع
| تاج محل ۽ شاهي فن تعمير
|-
| [[اورنگزيب عالمگير]]
| 1658ع–1707ع
| دکن ۾ توسيع ۽ ڊگهيون فوجي مهمون
|-
| [[بهادر شاهه پهريون]]
| 1707ع–1712ع
| جانشينيءَ کان پوءِ سياسي استحڪام جي ڪوشش
|-
| [[جهان دار شاهه]]
| 1712ع–1713ع
| مختصر حڪومت
|-
| [[فرخ سير]]
| 1713ع–1719ع
| سيد ڀائرن جو اثر
|-
| [[رفيع الدرجات]]
| 1719ع
| مختصر حڪومت
|-
| [[شاهجهان ٻيون]]
| 1719ع
| مختصر حڪومت
|-
| [[محمد شاهه]]
| 1719ع–1748ع
| نادر شاهه جي ڪاهه
|-
| [[احمد شاهه بهادر]]
| 1748ع–1754ع
| مرڪزي اقتدار جي ڪمزوري
|-
| [[عالمگير ٻيون]]
| 1754ع–1759ع
| درٻاري سياسي مقابلا
|-
| [[شاهجهان ٽيون]]
| 1759ع–1760ع
| تڪراري ۽ مختصر تخت نشيني
|-
| [[شاهه عالم ٻيون]]
| 1759ع–1806ع
| بڪسر جي جنگ ۽ ڪمپنيءَ جو وڌندڙ اثر
|-
| [[اڪبر شاهه ٻيون]]
| 1806ع–1837ع
| علامتي شاهي اقتدار
|-
| [[بهادر شاهه ظفر]]
| 1837ع–1857ع
| آخري مغل شهنشاهه
|}


== مغل سلطنت جو تاريخي ورثو ==

مغل سلطنت ڏکڻ ايشيا جي سياسي، ثقافتي، معاشي ۽ تعميراتي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.
سلطنت جي دور ۾ فارسي تاريخ نويسي، شاهي مصوري، باغباني، فن تعمير ۽ انتظامي ادارن کي ترقي ملي.
مغل دور جا ڪيترائي انتظامي ۽ مالياتي طريقا بعد وارن علائقائي حڪمرانن ۽ برطانوي نوآبادياتي انتظام تي پڻ اثرانداز ٿيا.
دهلي، آگرو، لاهور، فتح پور سيڪري، ٺٽو ۽ ٻين شهرن ۾ موجود مغل دور جون يادگارون اڄ به ڏکڻ ايشيا جي تاريخي ورثي جو اهم حصو آهن.

=== سياسي ورثو ===

مغل سلطنت مختلف علائقائي سياسي قوتن کي هڪ وسيع شاهي نظام سان ڳنڍيو.
انهيءَ نظام ۾ شاهي اقتدار، صوبائي انتظام، مقامي سردارن ۽ منصبدارن وچ ۾ لاڳاپا اهم هئا.
ارڙهين صديءَ ۾ مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ به ڪيترن علائقائي حڪمرانن مغل لقبن، فرمانن ۽ سياسي رسمن کي جائز حيثيت جي علامت طور استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ثقافتي ورثو ===

مغل دور ۾ فارسي، هندستاني ۽ وچ ايشيائي ثقافتي روايتن جي ميلاپ سان نيون فني ۽ ادبي صورتون پيدا ٿيون.
مصوري، خطاطي، باغباني، موسيقي ۽ تعميراتي فن ۾ مغل دور جا اثر اڄ به موجود آهن.
مغل سلطنت جي تاريخ کي رڳو شاهي جنگين ۽ سياسي واقعن تائين محدود ڪرڻ بدران ان جي سماجي، معاشي ۽ ثقافتي تبديلين جي پسمنظر ۾ پڻ ڏسڻ ضروري آهي.

=== سنڌ ۾ تاريخي ورثو ===

سنڌ ۾ مغل دور جي انتظامي تاريخ، فارسي تاريخ نويسي، ٺٽي جي شاهجهان مسجد، مڪليءَ جي تعميراتي روايت ۽ واپاري سرگرمين جا نشان اڄ به تاريخي مطالعي لاءِ اهم آهن.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جهڙا ماخذ سنڌ جي سترهين صديءَ جي سياسي ۽ سماجي تاريخ بابت خاص اهميت رکن ٿا.
سنڌ جي مغل دور جو مطالعو مقامي تاريخ کي ڏکڻ ايشيا جي وسيع سياسي ۽ معاشي تاريخ سان ڳنڍڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.

== پڻ ڏسو ==

* [[هندستان جي تاريخ]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[تيموري سلطنت]]
* [[دهلي سلطنت]]
* [[سوري سلطنت]]
* [[مغل شهنشاهن جي فهرست]]
* [[مغل سلطنت جا صوبا]]
* [[منصبداري نظام]]
* [[مغليه طرز تعمير]]
* [[مغل مصوري]]
* [[سنڌ ۾ مغل دور]]
* [[ڪلهوڙا گهراڻو]]
* [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://www.britannica.com/place/Mughal-dynasty مغل گهراڻو — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]
* [https://www.metmuseum.org/toah/hd/mugh/hd_mugh.htm مغل فن — ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]
* [https://whc.unesco.org/en/list/252/ تاج محل — يونيسڪو عالمي ورثو]
* [https://whc.unesco.org/en/list/232/ لاهور جو قلعو ۽ شاليمار باغ — يونيسڪو]
* [https://whc.unesco.org/en/list/143/ ٺٽي جون تاريخي يادگارون — يونيسڪو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_Empire مغل سلطنت جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:مغل گهراڻو]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:1526ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:1858ع ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:اسلامي سلطنتون]]
[[زمرو:تاريخي سلطنتون]]</text>
      <sha1>1a5a8jjf6c69ib1eeadrm5469i8q39g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424443</id>
      <parentid>424440</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:01:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="187120" sha1="qijpyfd3wvywx38ee44pof7vul0lqyt" xml:space="preserve">
{{Short description|1526ع کان 1857ع تائين ڏکڻ ايشيا ۾ قائم رهندڙ تيموري اصل جي سلطنت}}

{{Infobox former country
| conventional_long_name = مغل سلطنت
| common_name = مغل سلطنت
| native_name = {{lang|fa|شاهنشاهی گورکانی}}
| status = سلطنت
| era = [[اوائلي جديد دور]]
| image_map = Joppen1907India1700a.jpg
| image_map_caption = لڳ ڀڳ 1700ع ۾ مغل سلطنت جي پکيڙ ڏيکاريندڙ تاريخي نقشو
| year_start = 1526
| year_end = 1857
| event_start = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| date_start = 21 اپريل 1526ع
| event1 = [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار
| date_event1 = 1540ع–1555ع
| event2 = [[همايون]] جي واپسي
| date_event2 = 1555ع
| event3 = [[پاڻي پت جي ٻي جنگ]]
| date_event3 = 5 نومبر 1556ع
| event4 = [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] جي وفات
| date_event4 = 1707ع
| event5 = [[نادر شاهه جو هندستان تي حملو]]
| date_event5 = 1739ع
| event_end = [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]
| date_end = 1857ع
| event_post = مغل بادشاهت جو رسمي خاتمو ۽ [[بهادر شاهه ظفر]] جي جلاوطني
| date_post = 1858ع
| p1 = دهلي سلطنت
| p2 = هندستان جون علائقائي رياستون
| s1 = سوري گهراڻو
| s2 = برطانوي راڄ
| government_type = موروثي [[بادشاهت]]
| title_leader = [[مغل شهنشاهه|شهنشاهه]]
| leader1 = [[ظهيرالدين محمد بابر]]
| year_leader1 = 1526ع–1530ع
| leader2 = [[بهادر شاهه ظفر]]
| year_leader2 = 1837ع–1857ع
| capital = [[آگرو]]، [[دهلي]]، [[فتح پور سيڪري]] ۽ [[لاهور]] مختلف دورن ۾
| official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] (درباري ۽ انتظامي)
| common_languages = [[چغتائي ٻولي|چغتائي ترڪي]]، [[هندستاني ٻولي|هندستاني]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religion = [[اسلام]] (حڪمران گهراڻو)؛ گهڻ مذهبي آبادي
| currency = [[رپيو]]، دام ۽ ٻيا سڪا
| today = [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جا ڪجهه حصا
}}

'''مغل سلطنت''' (انگريزي: ''Mughal Empire'')، جنهن کي '''مغليه سلطنت'''، '''تيموري سلطنت''' ۽ '''گورڪاني سلطنت''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڏکڻ ايشيا]] جي هڪ وڏي اوائلي جديد سلطنت هئي، جنهن جو بنياد [[ظهيرالدين محمد بابر]] 21 اپريل 1526ع تي [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لوڌي]] کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وڌو. هيءَ سلطنت تيموري سياسي روايتن سان لاڳاپيل هئي ۽ پنهنجي عروج واري دور ۾ موجوده [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلاديش]] ۽ [[افغانستان]] جي ڪجهه علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=John F.
 |title=The Mughal Empire
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1993
 |isbn=9780521566032
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;&gt;{{cite book
 |last=Stein
 |first=Burton
 |title=A History of India
 |publisher=Wiley-Blackwell
 |year=2010
 |isbn=9781405195096
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Babur detail.jpg|thumb|left|200px|[[ظهيرالدين محمد بابر]] جو سترهين صديءَ ۾ تيار ڪيل تصويري خاڪو. بابر مغل سلطنت جو باني هو.]]

مغل سلطنت جو تاريخي عرصو عام طور 1526ع کان 1857ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي. تنهن هوندي به 1540ع کان 1555ع تائين اتر هندستان جي اهم علائقن تي [[سوري گهراڻو|سوري گهراڻي]] جو اقتدار قائم رهيو. 1555ع ۾ [[همايون]] دهليءَ ۾ مغل حڪومت بحال ڪئي. سندس جانشين [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ سلطنت جي انتظامي، فوجي ۽ سياسي بنيادن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=2
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2005
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سلطنت لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين ڏکڻ ايشيا جي وڏين سياسي طاقتن مان هڪ رهي. سترهين صديءَ ۾ سندس علائقائي اثر اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ماٿريءَ کان اوڀر ۾ [[بنگال]] ۽ [[آسام]] جي ڀرپاسي تائين، اتر ۾ [[ڪشمير]] ۽ افغانستان جي ڪجهه علائقن کان ڏکڻ ۾ [[دکن]] تائين پکڙيل هو. سلطنت جي حدن ۽ سڌي انتظامي اختيار جي نوعيت مختلف دورن ۽ علائقن ۾ بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;Stein2010-12&quot;/&gt;

[[اورنگزيب عالمگير]] جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. تنهن هوندي به ڊگهيون جنگيون، فوجي خرچ، صوبائي سياسي اختلاف ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا. 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سلطنت جي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

ارڙهين صديءَ ۾ [[مراٺا سلطنت|مراٺن]]، [[سک]] قوتن، خودمختيار صوبائي حڪمرانن ۽ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي عروج مغل شهنشاهن جي حقيقي اقتدار کي محدود ڪيو. 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي حملي پڻ سلطنت کي وڏو سياسي ۽ مالي نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1857ع جي هندستاني بغاوت کان پوءِ برطانوي اختيارين آخري مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه ظفر]] کي گرفتار ڪيو. 1858ع ۾ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1858|هندستان جي حڪومت بابت قانون]] وسيلي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمراني ختم ٿي ۽ برطانوي تاج جي سڌي حڪومت شروع ٿي. بهادر شاهه ظفر کي [[رنگون]] جلاوطن ڪيو ويو، جتي 1862ع ۾ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مغل سلطنت جا نالا ==

=== تيموري سلطنت ===

بابر ۽ سندس جانشينن جو تعلق [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان هو. انهيءَ سبب مغل شاهي خاندان پنهنجي سياسي مشروعيت لاءِ [[امير تيمور]] جي نسب ۽ حڪمرانيءَ جي روايتن کي اهميت ڏيندو هو. همعصر ۽ بعد وارن فارسي ماخذن ۾ هن گهراڻي ۽ ان جي حڪومت لاءِ تيموري نسبت استعمال ٿيندي رهي.&lt;ref name=&quot;Avari2013&quot;&gt;{{cite book
 |last=Avari
 |first=Burjor
 |title=Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent
 |publisher=Routledge
 |year=2013
 |isbn=9780415580618
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل شاهي خاندان جي تاريخي سڃاڻپ ۾ وچ ايشيائي ترڪ-منگول روايتون، فارسي درٻاري ثقافت ۽ هندستاني سياسي ۽ سماجي ماحول گڏجي اثرانداز ٿيا. ان ڪري سلطنت کي رڳو هڪ نسلي يا ثقافتي سڃاڻپ تائين محدود ڪرڻ تاريخي لحاظ کان مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;&gt;{{cite book
 |last=Canfield
 |first=Robert L.
 |title=Turko-Persia in Historical Perspective
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2002
 |isbn=9780521522915
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گورڪاني سلطنت ===

مغل حڪمران گهراڻي لاءِ '''گورڪاني''' يا '''گورڪانيان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. ''گورڪان''، منگولي لفظ ''ڪورگان'' (''kürägän'') جي فارسي صورت آهي، جنهن جي معنيٰ '''داماد''' آهي. اهو لقب تيمور جي چنگيزي خاندان سان شاديءَ واري نسبت سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Thackston2&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |editor-last=Thackston
 |editor-first=Wheeler M.
 |title=The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor
 |publisher=Modern Library
 |location=New York
 |year=2002
 |isbn=9780375761379
 |page=xlvi
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

گورڪاني نسبت مغل شاهي خاندان جي سياسي سڃاڻپ جو اهم حصو هئي. ان نسبت سان تيموري ۽ چنگيزي حڪمرانيءَ جي روايتن سان لاڳاپو ظاهر ڪيو ويندو هو.

=== مغل يا مغول ===

'''مغل''' لفظ [[منگول]] جي عربي ۽ فارسي صورتن مان نڪتل آهي. يورپي لکتن ۾ مغل حڪمرانن لاءِ ''Mogul'' ۽ ''Mughal'' جهڙا لفظ استعمال ٿيا، جيڪي پوءِ تاريخ نويسيءَ ۾ عام ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Hodgson&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hodgson
 |first=Marshall G. S.
 |title=The Venture of Islam
 |volume=3
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2009
 |isbn=9780226346885
 |page=62
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جيتوڻيڪ مغل حڪمران گهراڻي جو نسبي تعلق چنگيزي روايتن سان پڻ هو، پر ان جي درٻاري، ادبي ۽ انتظامي ثقافت تي فارسي ۽ تيموري اثر تمام گهرا هئا.

=== هندستان ۽ سلطنتِ هندستان ===

مغل دور جي سياسي ۽ انتظامي لکتن ۾ '''هندستان''' جو نالو پڻ استعمال ٿيندو هو. [[آئينِ اڪبري]] ۽ ٻين فارسي ماخذن ۾ هندستان کي جاگرافيائي، سياسي ۽ انتظامي مفهوم ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Vanina2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Vanina
 |first=Eugenia
 |title=Medieval Indian Mindscapes: Space, Time, Society, Man
 |publisher=Primus Books
 |year=2012
 |isbn=9789380607191
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مغل سياسي اصطلاحن ۾ ''سلطنتِ هندستان''، ''مملڪت'' ۽ ''قلمرو'' جهڙا لفظ پڻ ملن ٿا. خاص طور ارڙهين صديءَ جي سياسي لکتن ۾ ''سلطنتِ هندستان'' جو تصور مرڪزي شهنشاهي اقتدار ۽ مختلف صوبائي حڪومتن جي لاڳاپن کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.

=== نالن جو تقابلي جائزو ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #a9bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل سلطنت جا تاريخي ۽ رائج نالا'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | ٻولي يا پسمنظر
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي مفهوم
|-
| '''مغل سلطنت'''
| جديد سنڌي ۽ انگريزي تاريخ نويسي
| ڏکڻ ايشيا ۾ تيموري اصل جي حڪمران گهراڻي جي سلطنت
|-
| '''مغليه سلطنت'''
| اردو ۽ سنڌي استعمال
| مغل سلطنت جو متبادل رائج نالو
|-
| '''تيموري سلطنت'''
| شاهي خانداني نسبت
| امير تيمور جي نسل ۽ سياسي ورثي سان لاڳاپو
|-
| '''گورڪاني سلطنت'''
| فارسي ۽ تيموري روايت
| گورڪاني شاهي گهراڻي جي نسبت
|-
| '''سلطنتِ هندستان'''
| فارسي سياسي ۽ انتظامي اصطلاح
| هندستان ۾ شهنشاهي حڪمراني ۽ ان جو قلمرو
|-
| '''Mughal Empire'''
| انگريزي
| جديد عالمي تاريخ نويسيءَ ۾ عام نالو
|}

== مغل سلطنت جو قيام ==

{{Main|ظهيرالدين محمد بابر}}

=== بابر جو خانداني ۽ سياسي پسمنظر ===

[[ظهيرالدين محمد بابر]] وچ ايشيا جي [[تيموري گهراڻو|تيموري گهراڻي]] سان تعلق رکندڙ حڪمران هو. سندس والد [[عمر شيخ مرزا ٻيو]] [[فرغانه]] جو حڪمران هو ۽ سندس ماءُ [[قتلُغ نگار خانم]] جو تعلق چغتائي خانن جي خاندان سان هو. پيءُ جي پاسي کان بابر جو تعلق ترڪ بڻيل [[برلاس]] قبيلي سان هو، جڏهن ته ماءُ جي پاسي کان سندس نسب چنگيزي خاندان سان ڳنڍيل هو.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dale
 |first=Stephen F.
 |title=Babur: Timurid Prince and Mughal Emperor, 1483–1530
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Canfield&quot;/&gt;

بابر پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ فرغانه ۽ [[سمرقند]] لاءِ ڪيترين جنگين ۾ حصو ورتو. هن سمرقند تي مختلف وقتن تي قبضو ڪيو، پر [[محمد شيباني خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ازبڪ قوتن جي عروج سبب وچ ايشيا ۾ مستقل اقتدار قائم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو.

وچ ايشيا ۾ سياسي ۽ فوجي ناڪامين کان پوءِ بابر ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ 1504ع ۾ [[ڪابل]] تي قبضو ڪري اتي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

ڪابل سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. هن اتان افغانستان جي ٻين علائقن، پنجاب ۽ اتر هندستان ڏانهن مهمون منظم ڪيون.

=== هندستان ڏانهن پيشقدمي ===

[[سلطنت دهلي]] جي آخري لوڌي حڪمران [[ابراهيم لوڌي]] جي دور ۾ افغان اميرن ۽ صوبائي سردارن وچ ۾ سياسي اختلاف وڌيا. پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ [[عالم خان لوڌي]] بابر سان رابطا قائم ڪيا ۽ ابراهيم لوڌي خلاف سندس مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

انهن رابطن بابر لاءِ هندستان ۾ مداخلت جا موقعا پيدا ڪيا. تنهن هوندي به بابر جي هندستاني مهمن کي رڳو دولت خان جي دعوت جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس پنهنجي تيموري سياسي دعوائن، پنجاب بابت اڳوڻن ارادن ۽ علائقائي توسيع جي خواهش پڻ اهم هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

بابر پنهنجي فوج ۾ گھوڙيسوار دستن، بارودي هٿيارن ۽ ميداني توپخاني کي گڏيل حڪمت عمليءَ تحت استعمال ڪيو. وچ ايشيا جي جنگي تجربن سندس فوجي تنظيم ۽ حڪمت عمليءَ تي اثر وڌو.

=== پاڻي پت جي پهرين جنگ (1526ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي پهرين جنگ}}

21 اپريل 1526ع تي بابر جي فوج ۽ ابراهيم لوڌي جي فوج وچ ۾ [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ فيصلائتي جنگ لڳي.

بابر پنهنجي فوجي صف بنديءَ ۾ توپخاني، بندوق بردار دستن، رڪاوٽن ۽ گھوڙيسوار حملي جي حڪمت عملين کي استعمال ڪيو. سندس فوج ۾ عثماني جنگي طريقن کان واقف توپچي پڻ شامل هئا.

ابراهيم لوڌي جي فوج ۾ وڏي تعداد ۾ پيادل سپاهي، گھوڙيسوار ۽ جنگي هاٿي شامل هئا. بابر جي فوج لوڌي فوج کي شڪست ڏني ۽ ابراهيم لوڌي جنگ ۾ مارجي ويو.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;&gt;{{cite book
 |author=Babur
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جنگ ۾ بارودي هٿيارن ۽ فوجي تنظيم اهم ڪردار ادا ڪيو. بهرحال، اها دعويٰ ته ابراهيم لوڌي جي فوج بابر کان لازمي طور ڏهه ڀيرا وڏي هئي، يا سندس شڪست جو اڪيلو سبب توپن جي آواز کان هاٿين جو ڀڄڻ هو، احتياط سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ فوجي تعداد ۽ جنگ جي تفصيلن بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.

پاڻي پت جي فتح کان پوءِ بابر [[دهلي]] ۽ [[آگرو|آگري]] تي قبضو ڪيو. آگرو نئين مغل حڪومت جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== خانوا، چنديري ۽ گهاگهرا جون جنگيون ===

{{Main|خانوا جي جنگ}}

پاڻي پت جي فتح باوجود بابر جي حڪومت کي اتر هندستان جي ٻين طاقتور حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

1527ع ۾ [[ميواڙ]] جي حڪمران [[راڻا سانگا]] جي اڳواڻيءَ ۾ راجپوت اتحاد ۽ بابر جي فوج وچ ۾ [[خانوا جي جنگ]] لڳي. راڻا سانگا اتر هندستان جي اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻن مان هڪ هو.

خانوا جي جنگ ۾ بابر جي فوج راجپوت اتحاد کي شڪست ڏني. ان فتح سان مغل اقتدار کي وڌيڪ استحڪام مليو.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hooja
 |first=Rima
 |title=A History of Rajasthan
 |publisher=Rupa
 |year=2006
 |isbn=9788129115010
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1528ع ۾ بابر [[چنديري]] جي مهم هلائي ۽ 1529ع ۾ [[گهاگهرا جي جنگ]] ذريعي افغان مخالف قوتن کي شڪست ڏني.

انهن جنگين سان اتر هندستان ۾ مغل اقتدار جي فوجي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ ۾ مدد ملي، پر مقامي سردارن ۽ علائقائي قوتن جي مزاحمت مڪمل طور ختم نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Dale2018&quot;/&gt;

=== بابر جي وفات ۽ جانشيني ===

بابر 26 ڊسمبر 1530ع تي آگري ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[همايون]] تخت نشين ٿيو.

بابر کي شروعات ۾ آگري ۾ دفنايو ويو هو. بعد ۾ سندس مڙهه ڪابل منتقل ڪيو ويو، جتي [[باغ بابر]] ۾ سندس مقبرو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Beveridge1922&quot;/&gt;

بابر جي حڪومت هندستان ۾ رڳو چار سال هلي، پر هن هڪ اهڙي شاهي گهراڻي جو بنياد رکيو جنهن جي سياسي ۽ ثقافتي ورثي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.

== همايون ۽ سوري گهراڻي جو دور ==

[[فائل:Humayun and Babur (Late Shah Jahan Album) Humayun detail.jpg|thumb|right|200px|[[همايون]] جو تصويري خاڪو، جيڪو سترهين صديءَ جي مغل مصوريءَ سان تعلق رکي ٿو.]]

=== همايون جي ابتدائي حڪومت (1530ع–1540ع) ===

[[نصيرالدين محمد همايون]] 1530ع ۾ پنهنجي والد بابر جي وفات کان پوءِ مغل تخت سنڀاليو. کيس پنهنجي ڀائرن، افغان سردارن ۽ مختلف علائقائي حڪمرانن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو.

همايون جي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ مغل سلطنت جا انتظامي ۽ فوجي بنياد اڃا مڪمل طور مضبوط نه ٿيا هئا. سندس ڀائرن، خاص طور [[ڪامران مرزا]]، جي سياسي مفادن ۽ مختلف علائقن ۾ افغان قوتن جي مزاحمت مرڪزي حڪومت لاءِ مسئلا پيدا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

انهن مخالف قوتن مان هڪ اهم اڳواڻ [[شير شاهه سوري]] هو، جنهن جو اصل نالو '''فريد خان''' هو.

فريد خان بهار جي افغان سياسي ۽ فوجي ماحول ۾ اڀريو ۽ پنهنجي قابليت، انتظامي صلاحيت ۽ فوجي طاقت جي بنياد تي اقتدار حاصل ڪيائين. کيس بابر جي فوج جو باقاعده جنرل يا بابر طرفان مقرر ڪيل بهار جو گورنر قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;AbbasSarani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abbas Khan Sarwani
 |title=Tarikh-i Sher Shahi
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== شير شاهه سوري جي فتح ===

{{Main|شير شاهه سوري|چوسا جي جنگ|قنوج جي جنگ}}

1539ع ۾ [[چوسا جي جنگ]] ۾ شير شاهه سوري همايون کي شڪست ڏني.

1540ع ۾ [[قنوج جي جنگ]]، جنهن کي بلگرام جي جنگ پڻ چيو ويندو آهي، ۾ همايون ٻيهر شڪست کاڌي. انهيءَ شڪست کان پوءِ همايون کي دهلي ۽ آگري جو اقتدار ڇڏڻو پيو.

شير شاهه سوري اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪري [[سوري سلطنت]] جو بنياد وڌو. اهڙيءَ طرح 1540ع کان 1555ع تائين مغل حڪومت جي تسلسل ۾ سياسي وقفو پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== شير شاهه سوري جا انتظامي ۽ مالياتي سڌارا ===

شير شاهه سوري 1540ع کان 1545ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ مالياتي انتظام، زمين جي ماپ، فوجي تنظيم، رستن، سرائن ۽ ٽپال جي نظام ۾ اهم سڌارا ڪيا ويا.

هن چانديءَ جي معياري روپئي کي فروغ ڏنو، جنهن جو ڏکڻ ايشيا جي سڪن جي تاريخ ۾ اهم مقام آهي.

زميني محصول جي وصولي، رستن جي حفاظت ۽ فوجي نگرانيءَ کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ مختلف انتظامي قدم کنيا ويا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Asher
 |first1=Catherine B.
 |last2=Talbot
 |first2=Cynthia
 |title=India Before Europe
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521809047
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرانڊ ٽرنڪ روڊ ===

{{Main|گرانڊ ٽرنڪ روڊ}}

شير شاهه سوري پنهنجي دور ۾ قديم واپاري ۽ فوجي رستن جي مرمت، توسيع ۽ انتظام تي ڌيان ڏنو.

انهن رستن مان پوءِ مشهور ٿيندڙ '''[[گرانڊ ٽرنڪ روڊ]]''' پڻ شامل هو، جنهن کي سنڌي ۽ اردوءَ ۾ '''جرنيلي سڙڪ''' به چيو ويندو آهي.

هيءُ رستو ڏکڻ ايشيا جي قديم مواصلاتي رستن جي هڪ ڊگهي تاريخ سان لاڳاپيل هو. [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ پڻ اتر هندستان ۾ ڊگها شاهي ۽ واپاري رستا موجود هئا. تنهنڪري گرانڊ ٽرنڪ روڊ کي مڪمل طور شير شاهه سوري جي نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست نه آهي.

شير شاهه جي دور ۾ رستن جي مرمت، سرائن جي تعمير، مسافرن ۽ واپاري قافلن لاءِ سهولتن ۽ ٽپال جي انتظام کي اهميت ڏني وئي. بعد ۾ مغل ۽ برطانوي دورن ۾ انهن رستن کي وڌيڪ ترقي ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مشهور اردو صحافي ۽ ليکڪ [[رضا علي عابدي]] پنهنجي سفرنامي '''جرنيلي سڙڪ''' ۾ هن تاريخي رستي سان لاڳاپيل مختلف شهرن، آبادين ۽ تاريخي ماڳن جو ذڪر ڪيو آهي.

=== همايون جي جلاوطني ۽ سنڌ ===

شير شاهه کان شڪست کائڻ کان پوءِ همايون مختلف علائقن ۾ پناهه ڳوليندو رهيو. سندس جلاوطنيءَ جو هڪ اهم مرحلو [[سنڌ]] سان لاڳاپيل آهي.
همايون پنهنجي خاندان ۽ ساٿين سان سنڌ ۾ پهتو، جتي کيس سياسي ۽ مالي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو.
1542ع ۾ همايون [[عمرڪوٽ]] پهتو، جتي مقامي راجپوت حڪمران [[راڻا پرساد]] کيس پناهه ڏني.
15 آڪٽوبر 1542ع تي عمرڪوٽ ۾ همايون جي زال [[حميده بانو بيگم]] کي پٽ ڄائو، جيڪو پوءِ '''[[اڪبر اعظم]]''' جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;&gt;{{cite book
 |author=Gulbadan Begum
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The History of Humāyūn (Humāyūn-nāma)
 |publisher=Royal Asiatic Society
 |location=London
 |year=1902
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Emperor Humayun.JPG|thumb|left|190px|همايون جي هڪ بعد واري تصوير، جنهن ۾ مغل شهنشاهه کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

عمرڪوٽ ۾ اڪبر جي پيدائش سنڌ جي تاريخ ۽ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ اهم گڏيل واقعو آهي.
همايون پوءِ ايران جي [[صفوي سلطنت]] ڏانهن ويو، جتي [[شاهه طهماسب اول]] جي درٻار مان سياسي ۽ فوجي مدد حاصل ڪيائين.
فارس ۾ سندس جلاوطنيءَ سبب صفوي ۽ مغل درٻارن جا لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا. ان دور جي تجربن جو مغل درٻار جي فارسي ثقافت، مصوري ۽ سياسي روايتن تي پڻ اثر پيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== شير شاهه جي وفات ۽ سوري گهراڻي جا اختلاف ===

شير شاهه سوري 1545ع ۾ [[ڪالنجر]] جي گهيري دوران بارودي حادثي سبب وفات ڪئي.

سندس پٽ [[اسلام شاهه سوري]] تخت نشين ٿيو ۽ 1554ع تائين حڪومت ڪئي.

اسلام شاهه جي وفات کان پوءِ سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا اختلاف پيدا ٿيا. مختلف افغان سردارن ۽ شاهي دعويدارن وچ ۾ اقتدار لاءِ تڪرار وڌيا.

انهن اختلافن سبب اتر هندستان ۾ سوري حڪومت جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿي.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

=== مغل اقتدار جي بحالي (1555ع) ===

همايون سوري گهراڻي جي سياسي ڪمزوريءَ مان فائدو وٺي 1555ع ۾ هندستان ڏانهن موٽيو.

سندس فوج [[سرھند جي جنگ]] ۾ [[سڪندر شاهه سوري]] جي قوتن کي شڪست ڏني. انهيءَ فتح کان پوءِ همايون دهليءَ ۾ مغل اقتدار بحال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

همايون جي واپسيءَ کي مغل سلطنت جي تاريخ ۾ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان 1540ع کان جاري سوري اقتدار جو وقفو ختم ٿيو.

=== همايون جي وفات (1556ع) ===

همايون پنهنجي ٻيهر حاصل ڪيل سلطنت تي گهڻو عرصو حڪومت نه ڪري سگهيو.

1556ع ۾ هو دهليءَ ۾ پنهنجي ڪتب خاني جي ڏاڪڻين تان ڪري پيو ۽ زخمن سبب وفات ڪيائين.

سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[اڪبر]] تخت نشين ٿيو. اڪبر جي ننڍي عمر سبب حڪومت جي شروعاتي دور ۾ [[بيرم خان]] سندس سرپرست ۽ اهم فوجي اڳواڻ بڻيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== بابر کان اڪبر تائين اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd2;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244e70;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جي قيام ۽ بحاليءَ جا اهم واقعا (1483ع–1556ع)'''
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1483ع
| [[بابر]] جي پيدائش
| تيموري گهراڻي جي مستقبل جي بانيءَ جو جنم
|-
| 1504ع
| بابر جو ڪابل تي قبضو
| ڪابل بابر جي سياسي ۽ فوجي طاقت جو مرڪز بڻيو
|-
| 1526ع
| [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
| ابراهيم لوڌي جي شڪست ۽ مغل سلطنت جو بنياد
|-
| 1527ع
| [[خانوا جي جنگ]]
| راڻا سانگا جي اتحاد خلاف بابر جي فتح
|-
| 1528ع
| چنديري جي مهم
| وچ هندستان ۾ مغل فوجي اثر جي واڌ
|-
| 1529ع
| گهاگهرا جي جنگ
| افغان مخالف قوتن خلاف بابر جي ڪاميابي
|-
| 1530ع
| بابر جي وفات
| همايون جي تخت نشيني
|-
| 1539ع
| [[چوسا جي جنگ]]
| شير شاهه سوري جي همايون خلاف فتح
|-
| 1540ع
| [[قنوج جي جنگ]]
| همايون جي شڪست ۽ سوري گهراڻي جو اقتدار
|-
| 1542ع
| [[عمرڪوٽ]] ۾ اڪبر جي پيدائش
| سنڌ ۽ مغل شاهي تاريخ جو اهم گڏيل واقعو
|-
| 1545ع
| شير شاهه سوري جي وفات
| اسلام شاهه سوري جي جانشيني
|-
| 1554ع
| اسلام شاهه سوري جي وفات
| سوري گهراڻي ۾ جانشينيءَ جا تڪرار
|-
| 1555ع
| همايون جي واپسي
| دهليءَ ۾ مغل اقتدار جي بحالي
|-
| 1556ع
| همايون جي وفات
| اڪبر جي تخت نشيني
|}

== اڪبر اعظم جو دور (1556ع–1605ع) ==

{{Main|اڪبر اعظم}}

[[فائل:Akbar hunting in an enclosure.jpg|thumb|کاٻو|250px|[[اڪبر اعظم]] جي دور جي مغل مصوري، جنهن ۾ شاهي شڪار جو منظر ڏيکاريل آهي.]]

'''جلال الدين محمد اڪبر''' (حڪومت: 1556ع–1605ع) مغل سلطنت جي اهم ۽ اثرائتن حڪمرانن مان هڪ هو. هو [[همايون]] ۽ [[حميده بانو بيگم]] جو پٽ هو، جنهن جي پيدائش 15 آڪٽوبر 1542ع تي [[سنڌ]] جي تاريخي شهر [[عمرڪوٽ]] ۾ ٿي. همايون ان وقت [[شير شاهه سوري]] کان شڪست کائڻ کان پوءِ جلاوطنيءَ واري زندگي گذاري رهيو هو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Ballhatchet
 |first=Kenneth A.
 |title=Akbar
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |url=https://www.britannica.com/biography/Akbar
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
1556ع ۾ همايون جي وفات کان پوءِ اڪبر ننڍي عمر ۾ مغل تخت تي ويٺو. سندس شروعاتي حڪومت ۾ [[بيرم خان]] سرپرست، فوجي اڳواڻ ۽ انتظامي صلاحڪار طور اهم ڪردار ادا ڪيو. بيرم خان جي مدد سان مغل حڪومت پنهنجي مخالف قوتن خلاف فوجي ڪاميابيون حاصل ڪيون ۽ اتر هندستان ۾ اقتدار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي ٻي جنگ (1556ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي ٻي جنگ}}

همايون جي وفات کان پوءِ اتر هندستان ۾ مغل اقتدار ٻيهر خطري ۾ پئجي ويو. سوري دور جي سياسي اختلافن مان فائدو وٺندي [[هيمو]]، جيڪو افغان حڪمران [[عادل شاهه سوري]] جي انتظام ۾ اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو، دهليءَ تي قبضو ڪيو.
5 نومبر 1556ع تي [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ هيمو جي فوج ۽ اڪبر جي فوج وچ ۾ جنگ لڳي. مغل فوج جي قيادت ۾ بيرم خان اهم ڪردار ادا ڪيو.
جنگ دوران هيمو زخمي ٿيو ۽ سندس فوج جي صفن ۾ انتشار پيدا ٿيو. نتيجي ۾ مغل فوج ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ فتح سان اڪبر جي حڪومت لاءِ دهلي ۽ اتر هندستان ۾ پنهنجي اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪرڻ جا موقعا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
پاڻي پت جي ٻي جنگ مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ فيصلائتو واقعو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان همايون جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي بحران کي منهن ڏيڻ ۾ مدد ملي.

=== بيرم خان جي سرپرستي ۽ اڪبر جو ذاتي اقتدار ===

بيرم خان اڪبر جي شروعاتي حڪومت ۾ وڏي سياسي ۽ فوجي اثر جو مالڪ هو. هن مغل اقتدار جي بحاليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، پر وقت گذرڻ سان شاهي درٻار ۾ سندس اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيا.
1560ع ۾ اڪبر بيرم خان جي سرپرستي ختم ڪري حڪومت جا معاملا پنهنجي هٿ ۾ وٺڻ شروع ڪيا. بيرم خان کي حج تي وڃڻ جي اجازت ڏني وئي، پر سفر دوران 1561ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
بيرم خان جي سرپرستيءَ جي خاتمي کان پوءِ اڪبر شاهي درٻار، فوج ۽ صوبائي انتظام تي پنهنجو سڌو اختيار وڌايو.

=== سلطنت جي توسيع ===

اڪبر پنهنجي ڊگهي حڪومت دوران جنگ، سفارتڪاري، سياسي ٺاهه ۽ مقامي حڪمرانن سان اتحاد وسيلي مغل سلطنت جي حدن کي وڏي پيماني تي وڌايو.

سندس دور ۾ [[مالوا]]، [[گجرات]]، [[بنگال]]، [[ڪشمير]]، [[سنڌ]]، [[قنڌار]] ۽ دکن جي ڪجهه علائقن تي مغل اقتدار قائم ٿيو يا وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;

مغل سلطنت جي توسيع هڪ ئي فوجي مهم جو نتيجو نه هئي، پر ڪيترن ڏهاڪن تائين هلندڙ جنگين، انتظامي قدمن ۽ سياسي لاڳاپن جو نتيجو هئي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b5c9d7;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''اڪبر جي دور ۾ اهم فوجي مهمون ۽ علائقائي توسيع'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | اهم واقعو
|-
| 1561ع
| [[مالوا]]
| مغل فوج جي مهم ۽ مالوا تي اقتدار قائم ڪرڻ
|-
| 1562ع کان پوءِ
| [[راجپوتانا]]
| ڪجهه راجپوت حڪمرانن سان سياسي ۽ شاهي اتحاد
|-
| 1568ع
| [[چتوڙڳڙهه]]
| چتوڙ جي قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1569ع
| [[رنٿمبور قلعو]]
| اهم راجپوت قلعي تي مغل قبضو
|-
| 1572ع–1573ع
| [[گجرات]]
| گجرات جي فتح ۽ مغل انتظام جي توسيع
|-
| 1574ع–1576ع
| [[بهار]] ۽ [[بنگال]]
| افغان مخالف قوتن خلاف فوجي مهمون
|-
| 1585ع–1586ع
| [[ڪشمير]]
| ڪشمير ۾ مغل اقتدار جو قيام
|-
| 1591ع–1592ع
| [[سنڌ]]
| [[مرزا جاني بيگ]] سان جنگيون ۽ ڏکڻ سنڌ جي مغل اقتدار هيٺ اچڻ
|-
| 1595ع
| [[قنڌار]]
| قنڌار جو مغل اقتدار ۾ اچڻ
|-
| 1595ع–1601ع
| [[دکن]]
| احمدنگر، برار ۽ ٻين دکني علائقن ۾ فوجي مهمون
|}

=== راجپوت رياستن سان لاڳاپا ===

{{Main|مغل-راجپوت لاڳاپا}}

اڪبر جي سياسي حڪمت عمليءَ ۾ [[راجپوت]] حڪمرانن سان لاڳاپا خاص اهميت رکندا هئا. [[راجپوتانا]]، جيڪو گهڻو ڪري موجوده [[راجسٿان]] سان لاڳاپيل آهي، ڪيترين ننڍين ۽ وڏين رياستن تي مشتمل هو.
اڪبر انهن رياستن سان مختلف طريقن سان لاڳاپا قائم ڪيا. ڪجهه حڪمرانن سان شاهي شاديون، سياسي معاهدا ۽ فوجي اتحاد ڪيا ويا، جڏهن ته ٻين خلاف فوجي مهمون هلايون ويون.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;
[[آمير]] جي ڪڇواها راجپوت خاندان سان مغلن جا لاڳاپا خاص طور اهم هئا. انهيءَ خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۽ فوج ۾ اعليٰ عهدن تي پهتا.
اڪبر جي زالن مان هڪ، جيڪا بعد جي تاريخي روايتن ۾ [[مريم الزماني]] جي نالي سان مشهور آهي، آمير جي راجپوت حڪمران خاندان سان تعلق رکندي هئي. سندس پٽ شهزادو سليم پوءِ [[جهانگير]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

مغل-راجپوت اتحاد سبب راجپوت اميرن کي مغل انتظام ۽ فوج ۾ اهم مقام مليو. ان سان گڏ مغل درٻار جي ثقافت، مصوري، لباس ۽ فن تعمير ۾ مختلف مقامي روايتن جو اثر وڌيو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;&gt;{{cite book
 |last=Eaton
 |first=Richard M.
 |title=India in the Persianate Age: 1000–1765
 |publisher=University of California Press
 |year=2019
 |isbn=9780520325128
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
تنهن هوندي به سموريون راجپوت رياستون مغل اقتدار جون حامي نه بڻيون. [[ميواڙ]] جي حڪمران [[مهارانا پرتاپ]] اڪبر جي سياسي بالادستي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.
1576ع ۾ [[هلدي گهاٽي جي جنگ]] مغل فوج ۽ مهارانا پرتاپ جي فوج وچ ۾ لڳي. مغل فوج جي قيادت [[راجا مان سنگهه]] ڪئي. جنگ ۾ مغل فوج ميدان تي غالب رهي، پر مهارانا پرتاپ جي مزاحمت ختم نه ٿي ۽ ميواڙ ۾ جدوجهد جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;

=== جاٽ ۽ ٻين مقامي گروهن سان لاڳاپا ===

مغل سلطنت جي استحڪام ۾ مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن، واپاري برادرين ۽ فوجي گروهن سان لاڳاپن جو پڻ اهم ڪردار هو.
[[پنجاب]] ۽ اتر هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ [[جاٽ]] زميندار ۽ قبيلائي گروهه مغل انتظام سان مختلف نوعيت جا لاڳاپا رکندا هئا. ڪجهه مقامي سردارن کي جاگيرون ۽ انتظامي ذميواريون مليون، جڏهن ته ٻين گروهن سان محصول، زمين ۽ سياسي اختيارن بابت تڪرار پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
ڪجهه نوآبادياتي دور جي قبيلائي لکتن ۾ ''اڪبري جاٽ''، ''جهانگيري جاٽ'' ۽ ٻين نالن سان مقامي سماجي درجن جو ذڪر ملي ٿو. اهڙن نالن کي سموري جاٽ برادريءَ جي هڪجهڙي تاريخي حيثيت جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي خاص علائقائي ۽ سماجي روايتن سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Ibbetson1990&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ibbetson
 |first=Denzil
 |title=Glossary of the Tribes and Castes of the Punjab and North-West Frontier Province
 |publisher=Asian Educational Services
 |year=1990
 |isbn=9788120605053
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انتظامي نظام جي تنظيم ===

اڪبر مغل سلطنت جي مرڪزي ۽ صوبائي انتظام کي وڌيڪ منظم ڪيو. سندس دور ۾ فوجي خدمت، درٻاري عهدا، محصول جي وصولي ۽ صوبائي حڪمرانيءَ لاءِ نسبتاً منظم ضابطا اختيار ڪيا ويا.
[[ابوالفضل علامي]] جي تصنيف ''[[آئينِ اڪبري]]'' اڪبر جي انتظامي نظام بابت هڪ اهم معاصر ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abu'l-Fazl
 |title=Ain-i-Akbari
 |translator-last=Blochmann
 |translator-first=H.
 |publisher=Asiatic Society of Bengal
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مغل انتظام ۾ شهنشاهه مرڪزي اقتدار جو سرچشمو هو. صوبن ۾ شاهي نمائندا، فوجي عملدار، محصول گڏ ڪندڙ ۽ عدالتي اختيار رکندڙ اهلڪار مقرر ڪيا ويندا هئا.

=== منصبداري نظام ===

{{Main|منصبداري نظام}}

اڪبر جي دور ۾ '''منصبداري نظام''' کي وڌيڪ منظم صورت ڏني وئي. ''منصب'' مان مراد سرڪاري درجو يا عهدو هو.
منصبدارن کي سندن درجي مطابق فوجي ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون وينديون هيون. منصب جو درجو عهديدار جي درٻاري حيثيت، پگهار ۽ فوجي ذميوارين سان لاڳاپيل هوندو هو.
مغل منصبداري نظام ۾ بعد ۾ '''ذات''' ۽ '''سوار''' جا درجا نمايان ٿيا. ''ذات'' عهديدار جي ذاتي درجي ۽ حيثيت کي ظاهر ڪندو هو، جڏهن ته ''سوار'' گھوڙيسوار فوج سان لاڳاپيل ذميوارين ۽ وظيفن جي حساب ۾ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
منصبداري نظام جو مقصد مختلف نسلي، مذهبي ۽ علائقائي پسمنظر رکندڙ اميرن کي شاهي خدمت جي هڪ گڏيل انتظامي ڍانچي ۾ شامل ڪرڻ هو.

=== صوبائي انتظام ===

مغل سلطنت کي وڏن انتظامي صوبن ۾ ورهايو ويو، جن کي '''صوبا''' سڏيو ويندو هو.
هر صوبي ۾ شاهي انتظام لاءِ مختلف عملدار مقرر ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ '''صوبيدار'''، '''ديوان'''، '''بخشي'''، '''قاضي''' ۽ ٻيا اهلڪار شامل هئا.
صوبيدار عام طور سياسي ۽ فوجي انتظام سان لاڳاپيل هوندو هو، جڏهن ته ديوان مالياتي انتظام ۽ محصول جي نگراني ڪندو هو.
صوبن جي اندر '''سرڪار''' ۽ '''پرڳڻو''' جهڙا ننڍا انتظامي يونٽ موجود هئا. مختلف دورن ۾ انهن يونٽن جون حدون ۽ انتظامي حيثيت بدلجندي رهي.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== مالياتي ۽ زميني محصول جا سڌارا ===

اڪبر جي دور ۾ زمين جي پيداوار ۽ محصول جي تعين کي وڌيڪ منظم ڪرڻ لاءِ سڌارا ڪيا ويا.
انهن سڌارن سان [[راجا ٽوڊر مل]] جو نالو خاص طور ڳنڍيل آهي. زمين جي ماپ، فصلن جي پيداوار، اگهن ۽ گذريل سالن جي حسابن کي محصول جي تعين ۾ اهميت ڏني وئي.
'''دهسالا''' نظام تحت ڪيترن علائقن ۾ پيداوار ۽ اگهن جي ڏهن سالن جي حسابن مان اوسط ڪڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
بهرحال، اهو نظام سموري سلطنت ۾ هڪجهڙي صورت ۾ لاڳو نه هو. مختلف علائقن ۾ محصول جي وصوليءَ جا طريقا زميني حالتن، فصلن ۽ مقامي روايتن مطابق بدلجندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== واپار ۽ معاشي سرگرميون ===

اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت جي سياسي استحڪام ۽ وڏين منڊين جي گڏجڻ سبب واپار ۽ شهري معاشي سرگرمين کي هٿي ملي.
[[آگرو]]، [[لاهور]]، [[دهلي]]، [[احمد آباد]] ۽ [[فتح پور سيڪري]] جهڙا شهر اهم سياسي، واپاري ۽ ثقافتي مرڪز هئا.
سلطنت جي مختلف علائقن مان ڪپهه، ڪپڙو، اناج، مصالحا، ڌاتوءَ جون شيون ۽ ٻيو سامان واپار ذريعي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچندو هو.
سمنڊ رستي واپار ۾ [[گجرات]] ۽ [[بنگال]] جي بندرگاهن جو خاص ڪردار هو. مغل دور ۾ ڏکڻ ايشيا جا واپاري نيٽ ورڪ [[هندي سمنڊ]] جي ٻين علائقن سان پڻ ڳنڍيل هئا.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== مذهبي پاليسي ۽ رواداري ===

اڪبر جي دور جي مذهبي پاليسي مغل تاريخ جو اهم موضوع آهي.
هن مختلف مذهبي برادرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ ڪجهه مذهبي محصول ختم ڪيا. 1563ع ۾ هندو زيارتين تي لاڳو زيارت محصول ۽ 1564ع ۾ غير مسلم رعيت تي لاڳو [[جزيه]] ختم ڪرڻ سندس اهم قدمن مان هئا.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;
اڪبر جي درٻار ۾ مسلمان، هندو، جين، عيسائي ۽ زرتشتي مذهبي عالمن ۽ مفڪرن سان بحث مباحثا ٿيندا هئا.
[[فتح پور سيڪري]] ۾ قائم ڪيل '''عبادت خانو''' اهڙن بحثن جو اهم مرڪز هو.
اڪبر جي مذهبي سوچ ۾ مختلف عقيدن کي سمجهڻ ۽ حڪمرانيءَ ۾ مذهبي فرقن کان مٿانهين سياسي وفاداري پيدا ڪرڻ جون ڪوششون نمايان هيون.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== صلح ڪل ===

اڪبر جي حڪمرانيءَ سان لاڳاپيل '''صلح ڪل''' جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي گروهن سان وسيع سياسي هم آهنگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.
هن تصور تحت حڪمران لاءِ رعايا سان انصاف، امن ۽ مختلف عقيدن سان لاڳاپيل ماڻهن کي انتظام ۾ شامل ڪرڻ کي اهميت ڏني وئي.
مغل درٻار ۾ ڪيترن هندو ۽ راجپوت اميرن کي اعليٰ فوجي ۽ انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو ويو.
تنهن هوندي به اڪبر جي پاليسيءَ کي جديد معنائن ۾ مڪمل سيڪيولر رياست جي قيام جي برابر سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جو سياسي ۽ مذهبي ماحول جديد قومي رياستن کان مختلف هو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== دين الاهي يا توحيد الاهي ===

{{Main|دين الاهي}}

اڪبر جي مذهبي ۽ اخلاقي تجربن سان لاڳاپيل '''دين الاهي''' يا '''توحيد الاهي''' جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.
1582ع جي لڳ ڀڳ اڪبر جي درٻار ۾ هڪ محدود روحاني ۽ اخلاقي سلسلي جو تصور اڀريو، جنهن ۾ شهنشاهه سان ذاتي وفاداري ۽ مخصوص اخلاقي اصولن کي اهميت ڏني وئي.
هن سلسلي ۾ شامل ماڻهن جو تعداد محدود هو. اهو عام رعيت لاءِ لازمي مذهب نه بڻيو ۽ نه ئي ان کي سموري مغل سلطنت جو سرڪاري مذهب قرار ڏئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== ادب، مصوري ۽ علم جي سرپرستي ===

اڪبر جي دور ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي، مصوري ۽ علمي ترجمن کي وڏي سرپرستي ملي.
[[ابوالفضل علامي]] اڪبر جي درٻار جو اهم عالم ۽ مؤرخ هو. سندس تصنيفون '''[[اڪبرنامو]]''' ۽ '''[[آئينِ اڪبري]]''' مغل سلطنت جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي تاريخ جا اهم ماخذ آهن.
اڪبر جي دور ۾ سنسڪرت ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي ڪجهه اهم ڪتابن جا فارسي ترجما پڻ ڪرايا ويا.
انهن ترجمن مان '''رزم نامو'''، يعني [[مهاڀارت]] جو فارسي ترجمو، خاص اهميت رکي ٿو.
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني فني روايتن جو ميلاپ وڌيڪ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اڪبر جي وفات ===

اڪبر 27 آڪٽوبر 1605ع تي وفات ڪئي. کيس آگري جي ڀرپاسي [[سڪندرا، آگرو|سڪندرا]] ۾ دفنايو ويو.
سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ شهزادو سليم '''نورالدين محمد جهانگير''' جي لقب سان تخت نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;AkbarBritannica&quot;/&gt;


== جهانگير جو دور (1605ع–1627ع) ==

{{Main|جهانگير}}

[[نورالدين محمد جهانگير]] (30 آگسٽ 1569ع – 28 آڪٽوبر 1627ع) مغل سلطنت جو چوٿون شهنشاهه هو، جنهن 1605ع کان 1627ع تائين حڪومت ڪئي. سندس پيدائشي نالو '''سليم''' هو. هو [[اڪبر اعظم]] ۽ سندس راجپوت زال [[مريم الزماني]] جو پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Mohammada&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohammada
 |first=Malika
 |title=The Foundations of the Composite Culture in India
 |publisher=Aakar Books
 |year=2007
 |isbn=9788189833183
 |page=300
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gilbert2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Gilbert
 |first=Marc Jason
 |title=South Asia in World History
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2017
 |isbn=9780199760343
 |page=79
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جهانگير جو دور مغل سلطنت جي سياسي تسلسل، درٻاري ثقافت، مصوري، سفارتي لاڳاپن ۽ شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد جي لحاظ کان اهم هو. سندس حڪومت گهڻي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل انتظامي نظام تي ٻڌل رهي، جيتوڻيڪ شاهي خاندان جي اندروني اختلافن ۽ درٻاري اميرن جي وڌندڙ اثر سبب نوان سياسي مسئلا پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== پيدائش ۽ ابتدائي زندگي ===

شهزادي سليم جي پيدائش 1569ع ۾ [[فتح پور سيڪري]] جي ڀرپاسي ٿي. سندس نالو مشهور [[چشتي سلسلو|چشتي]] صوفي بزرگ [[شيخ سليم چشتي]] جي نسبت سان رکيو ويو.
مغل روايتن موجب اڪبر پنهنجي اولاد جي خواهش سان صوفي بزرگن کان دعائون گهرندو هو. شيخ سليم چشتي سان اڪبر جا لاڳاپا انهيءَ پسمنظر ۾ خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;
شهزادي سليم کي شاهي خاندان جي روايت مطابق تعليم ۽ فوجي تربيت ڏني وئي. سندس تربيت ۾ فارسي ادب، تاريخ، انتظامي معاملن ۽ فوجي مهارتن کي اهميت حاصل هئي.
شهزادي جي حيثيت ۾ سليم کي مختلف انتظامي ۽ فوجي ذميواريون مليون، پر سندس پيءُ اڪبر سان سياسي اختلاف پڻ پيدا ٿيا.

=== اڪبر ۽ شهزادي سليم جا اختلاف ===

اڪبر جي حڪومت جي پوئين دور ۾ شهزادي سليم ۽ شاهي درٻار جي ڪجهه طاقتور اميرن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
سليم پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ الڳ درٻاري حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. انهيءَ صورتحال سبب اڪبر جي جانشينيءَ جو سوال پيچيده ٿي ويو.
مغل تاريخي روايتن ۾ [[ابوالفضل علامي]] جي قتل کي پڻ شهزادي سليم سان ڳنڍيو ويو آهي. 1602ع ۾ ابوالفضل کي [[بير سنگهه ديو بنديلا]] جي ماڻهن قتل ڪيو. ڪيترن تاريخي ماخذن موجب انهيءَ ڪارروائيءَ ۾ سليم جو ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
انهيءَ واقعي اڪبر ۽ سليم جي لاڳاپن کي وڌيڪ متاثر ڪيو.

=== تخت نشيني (1605ع) ===

27 آڪٽوبر 1605ع تي اڪبر جي وفات کان پوءِ شهزادو سليم مغل تخت تي ويٺو.
هن '''نورالدين محمد جهانگير''' جو شاهي لقب اختيار ڪيو. ''جهانگير'' جي معنيٰ دنيا کي فتح ڪندڙ آهي.
جهانگير تخت تي ويهڻ کان پوءِ پنهنجي حڪومت جي جائز حيثيت مضبوط ڪرڻ، درٻاري اميرن جي وفاداري حاصل ڪرڻ ۽ سلطنت جي انتظامي تسلسل کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== جهانگير جو انتظامي نظام ===

جهانگير جي دور ۾ مغل سلطنت جو انتظام وڏي حد تائين اڪبر جي قائم ڪيل بنيادن تي هلندو رهيو.
[[منصبداري نظام]]، صوبائي انتظام، زميني محصول جي وصولي ۽ شاهي درٻار جي عهديدارن جو نظام برقرار رهيو.
جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ انصاف، حڪمراني، شاهي فرمانن ۽ درٻاري معاملن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.
سندس حڪومت سان منسوب مشهور '''زنجيرِ عدل''' يا انصاف جي زنجير جو ذڪر پڻ ملي ٿو. روايت موجب شاهي محل جي ڀرسان اهڙي زنجير لڳائي وئي هئي، جنهن وسيلي رعيت شهنشاهه تائين پنهنجي شڪايت پهچائي سگهي ٿي.
انهيءَ انتظام جي عملي استعمال ۽ اثر بابت معاصر بيانن کي احتياط سان پڙهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;

=== خسرو مرزا جي بغاوت (1606ع) ===

{{Main|خسرو مرزا}}

1606ع ۾ جهانگير جي پٽ [[خسرو مرزا]] پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت ڪئي.
خسرو شاهي خاندان اندر جانشينيءَ جي هڪ اهم دعويدار طور اڀريو هو. اڪبر جي آخري سالن دوران ڪجهه درٻاري اميرن سندس حمايت ڪئي هئي.
جهانگير جي تخت نشينيءَ کان پوءِ خسرو پنجاب ڏانهن روانو ٿيو ۽ پنهنجي حامين کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بهرحال، مغل فوج سندس بغاوت کي شڪست ڏني ۽ خسرو کي گرفتار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;/&gt;
بغاوت جي ناڪاميءَ کان پوءِ خسرو ۽ سندس ڪيترن حامين کي سخت سزائون ڏنيون ويون.
خسرو کي انڌو ڪرڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن، پر سزا جي نوعيت، ان جي مڪمل ٿيڻ ۽ پوءِ ٿيل علاج بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن.
خسرو جي بغاوت جهانگير جي حڪومت جي شروعاتي دور جو هڪ اهم سياسي بحران هو.

=== گرو ارجن ديو ۽ مغل-سک لاڳاپا ===

{{Main|گرو ارجن ديو}}

[[گرو ارجن ديو]] سک مذهب جو پنجون گرو هو. جهانگير جي دور ۾ سندس موت مغل سلطنت ۽ سک برادريءَ جي لاڳاپن جو هڪ اهم واقعو بڻيو.
1606ع ۾ خسرو مرزا جي بغاوت کان پوءِ گرو ارجن ديو تي باغي شهزادي جي مدد ڪرڻ جو الزام لڳايو ويو.
جهانگير پنهنجي يادگيرين ۾ گرو ارجن بابت مذهبي ۽ سياسي خدشن جو ذڪر ڪيو آهي.
گرو ارجن کي گرفتار ڪيو ويو ۽ 1606ع ۾ لاهور ۾ سندس موت ٿيو. سک روايت ۾ هن واقعي کي شهادت طور ياد ڪيو ويندو آهي.
واقعي جي تفصيلن، مذهبي ۽ سياسي سببن ۽ سزا جي نوعيت بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهن.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BBCSikhs&quot;&gt;{{cite web
 |title=Origins of Sikhism
 |website=BBC Religions
 |date=30 September 2009
 |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/history/history_1.shtml
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
گرو ارجن جي موت کان پوءِ سک برادريءَ جي سياسي ۽ فوجي تنظيم ۾ تبديليون اچڻ لڳيون.
سندس جانشين [[گرو هرگوبند]] جي دور ۾ سک برادريءَ جي دفاعي ۽ عسڪري سرگرمين کي وڌيڪ اهميت ملي.

=== مذهبي پاليسي ===

جهانگير جي مذهبي پاليسيءَ ۾ اڪبر جي دور جي ڪيترن انتظامي روايتن جو تسلسل نظر اچي ٿو، پر سندس ذاتي مذهبي اظهار ۽ ڪجهه سياسي فيصلن ۾ فرق پڻ موجود هو.
جهانگير اسلامي عالمن، صوفين ۽ مذهبي ادارن سان لاڳاپا برقرار رکيا.
هن مذهبي عالمن ۽ روحاني شخصيتن کي '''مددِ معاش''' جي صورت ۾ زمين يا زميني آمدنيءَ جون عطائون ڏنيون.
''مددِ معاش'' مان مراد اهڙي عطا هئي، جيڪا عام طور مذهبي، علمي يا خيراتي مقصدن سان لاڳاپيل شخصيتن کي ڏني ويندي هئي.
مؤرخ [[منيس ڊي فاروقي]] موجب جهانگير جي دور ۾ اهڙين عطائن کي خاص اهميت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;&gt;{{cite book
 |last=Faruqui
 |first=Munis D.
 |title=The Princes of the Mughal Empire, 1504–1719
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2012
 |isbn=9781107022171
 |pages=268–269
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
جهانگير جي حڪومت کي صرف مذهبي رواداري يا صرف مذهبي سختيءَ جي هڪ ئي وصف سان بيان ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس مختلف فيصلا سياسي حالتن، مقامي تڪرارن ۽ درٻاري ضرورتن سان پڻ لاڳاپيل هئا.

=== نورجهان سان شادي ===

{{Main|نورجهان}}

[[نورجهان]] مغل تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ اثرائتين شاهي عورتن مان هڪ هئي.
سندس اصل نالو '''مهرالنساء''' هو. هوءَ فارسي پسمنظر رکندڙ خاندان سان تعلق رکندي هئي.
1611ع ۾ جهانگير مهرالنساء سان شادي ڪئي. شاديءَ کان پوءِ هوءَ شاهي درٻار ۾ وڌندڙ سياسي ۽ ثقافتي اثر جي مالڪ بڻجي وئي.
هن کي پهرين '''نور محل''' ۽ پوءِ '''نورجهان''' جا لقب مليا.
نورجهان جي خاندان جا ڪيترائي فرد مغل درٻار ۾ اهم عهدن تي پهتا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;/&gt;

=== نورجهان جو سياسي ڪردار ===

نورجهان رڳو شهنشاهه جي زال نه هئي، پر مغل درٻار جي سياسي فيصلن تي پڻ سندس نمايان اثر هو.
جهانگير جي حڪومت جي پوئين دور ۾ نورجهان، سندس پيءُ [[اعتماد الدوله]]، سندس ڀاءُ [[آصف خان]] ۽ ٻين درٻاري اميرن وچ ۾ سياسي اتحاد ۽ مقابلا پيدا ٿيا.
نورجهان جي نالي سان سڪا جاري ٿيڻ ۽ شاهي فرمانن ۾ سندس نالي ۽ مهر جي استعمال جا مثال سندس غير معمولي سياسي حيثيت ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Ruby
 |title=Domesticity and Power in the Early Mughal World
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2005
 |isbn=9780521850223
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه تاريخي بيانن ۾ جهانگير جي بيمارين ۽ ذاتي عادتن سبب حڪومت جي معاملن ۾ نورجهان جي وڌندڙ مداخلت جو ذڪر ملي ٿو.
بهرحال، نورجهان جي سياسي اثر کي جهانگير جي مڪمل بي اختياريءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي.
شهنشاهه، شاهي خاندان ۽ درٻاري اميرن وچ ۾ اقتدار جا لاڳاپا وقت سان بدلجندا رهيا.

=== جهانگير جون ذاتي عادتون ===

جهانگير جي يادگيرين ۽ بعد جي تاريخي لکتن ۾ سندس شراب نوشي ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت بيان موجود آهن.
ڪجهه مؤرخن سندس ذاتي عادتن کي حڪومت جي پوئين دور جي سياسي حالتن سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;Berndl2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Berndl
 |first=Klaus
 |title=National Geographic Visual History of the World
 |publisher=National Geographic Society
 |year=2005
 |isbn=9780792236955
 |pages=318–320
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
بهرحال، جهانگير جي سموري حڪومت کي ذاتي عادتن جي بنياد تي ناڪام قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.
سندس دور ۾ مغل انتظامي نظام برقرار رهيو، درٻاري مصوريءَ کي ترقي ملي ۽ ڪيترن علائقن ۾ سياسي اقتدار جاري رهيو.

=== جهانگير ۽ شهزادو خرم ===

{{Main|شاهجهان}}

جهانگير جو پٽ [[شهزادو خرم]]، جيڪو پوءِ [[شاهجهان]] جي لقب سان شهنشاهه بڻيو، سندس دور جو اهم فوجي ۽ سياسي اڳواڻ هو.
خرم کي مختلف فوجي مهمن ۾ ذميواريون ڏنيون ويون.
دکن ۽ راجپوت رياستن سان لاڳاپيل معاملن ۾ سندس ڪردار اهم رهيو.
وقت گذرڻ سان شاهي جانشينيءَ جي سوال تي خرم ۽ درٻار جي ڪجهه طاقتور گروهن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
1622ع ۾ خرم جهانگير خلاف بغاوت ڪئي. اها بغاوت ڪيترن سالن تائين مختلف صورتن ۾ جاري رهي.
آخرڪار خرم کي شاهي اقتدار سان ٺاهه ڪرڻو پيو، پر جانشينيءَ جو سوال جهانگير جي وفات تائين اهم سياسي مسئلو رهيو.&lt;ref name=&quot;Faruqui2012&quot;/&gt;

=== قنڌار ۽ صفوي سلطنت ===

{{Main|مغل-صفوي لاڳاپا}}

[[قنڌار]] مغل سلطنت ۽ [[صفوي سلطنت]] وچ ۾ هڪ اهم سرحدي ۽ واپاري مرڪز هو.
هي شهر وچ ايشيا، ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري ۽ فوجي رستن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکندو هو.
جهانگير جي دور ۾ قنڌار تي مغل ۽ صفوي دعوائن سبب سياسي ڇڪتاڻ جاري رهي.
1622ع ۾ صفوي شهنشاهه [[شاهه عباس اول]] جي فوجن قنڌار تي قبضو ڪيو.

قنڌار جو وڃائجي وڃڻ مغل سلطنت لاءِ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي نقصان هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ميواڙ سان سياسي ٺاهه ===

اڪبر جي دور ۾ [[ميواڙ]] جي راجپوت حڪمرانن مغل اقتدار خلاف ڊگهي مزاحمت ڪئي هئي.
جهانگير جي دور ۾ پڻ ميواڙ سان فوجي ۽ سياسي معاملا جاري رهيا.
1615ع ۾ [[راڻا امر سنگهه اول]] ۽ مغل درٻار وچ ۾ سياسي ٺاهه ٿيو.
ان ٺاهه سان ميواڙ ۽ مغل سلطنت جي لاڳاپن ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو.
ميواڙ جي حڪمران خاندان پنهنجي علائقائي حيثيت برقرار رکندي مغل بالادستيءَ سان لاڳاپيل ڪجهه سياسي شرط قبول ڪيا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== جهانگير جي دور ۾ مغل مصوري ===

جهانگير کي مصوري ۽ قدرتي دنيا جي مطالعي ۾ خاص دلچسپي هئي.
سندس دور ۾ مغل مصوريءَ ۾ انساني چهرن، پکين، جانورن، گلن ۽ قدرتي منظرن جي تصويرڪشيءَ کي وڌيڪ اهميت ملي.
مغل مصورن ۾ [[استاد منصور]]، [[ابوالحسن]] ۽ [[بشنداس]] جهڙا نالا خاص اهميت رکن ٿا.
جهانگير جي سرپرستيءَ ۾ تصويرن جي تفصيلي مشاهدي، رنگن جي نفاست ۽ حقيقت نگاريءَ کي ترقي ملي.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;
مغل مصوريءَ ۾ فارسي، هندستاني ۽ يورپي فني روايتن جا اثر پڻ نظر اچن ٿا.

=== جهانگيرنامو ===

{{Main|تزڪ جهانگيري}}

'''[[تزڪ جهانگيري]]''' يا '''جهانگيرنامو''' جهانگير سان منسوب شاهي يادگيرين جو اهم مجموعو آهي.
هن ڪتاب ۾ شهنشاهه پنهنجي حڪومت، درٻاري معاملن، فوجي مهمن، مذهبي شخصيتن، قدرتي دنيا ۽ ذاتي تجربن بابت تفصيل بيان ڪيا آهن.
جهانگيرنامو مغل سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي.
بهرحال، ٻين شاهي يادگيرين وانگر هن ڪتاب ۾ به شهنشاهه جي پنهنجي نقطه نظر کي اهميت حاصل آهي، تنهنڪري ان جي بيانن جو ٻين معاصر ماخذن سان تقابلي مطالعو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jahangirnama1999&quot;&gt;{{cite book
 |author=Jahangir
 |translator-last=Thackston
 |translator-first=Wheeler M.
 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1999
 |isbn=9780195127188
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== يورپي سفارتي ۽ واپاري لاڳاپا ===

جهانگير جي دور ۾ مغل درٻار جا يورپي واپارين ۽ سفيرن سان لاڳاپا وڌيا.
[[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا نمائندا هندستان ۾ واپاري سهولتون حاصل ڪرڻ لاءِ مغل درٻار سان رابطا قائم ڪندا هئا.
انگريز سفير [[ٿامس رو]] 1615ع ۾ جهانگير جي درٻار ۾ پهتو ۽ 1619ع تائين هندستان ۾ رهيو.
رو جي سفارتي مهم جو مقصد ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ لاءِ واپاري موقعا ۽ شاهي سرپرستي حاصل ڪرڻ هو.
سندس سفرناما ۽ سفارتي لکڻيون مغل درٻار بابت يورپي نقطه نظر جا اهم تاريخي ماخذ آهن.&lt;ref name=&quot;Roe1926&quot;&gt;{{cite book
 |author=Roe, Thomas
 |editor-last=Foster
 |editor-first=William
 |title=The Embassy of Sir Thomas Roe to India, 1615–1619
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1926
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== انارڪليءَ جي روايت ===

{{Main|انارڪلي}}

[[انارڪلي]] جو مشهور قصو شهزادي سليم جي ابتدائي زندگيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي.
عوامي ۽ ادبي روايت موجب انارڪلي هڪ حسين عورت هئي، جنهن سان شهزادي سليم کي محبت ٿي وئي.
روايت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي ته اڪبر انهيءَ لاڳاپي تي ناراض ٿيو ۽ انارڪليءَ کي سخت سزا ڏني وئي.
ڪجهه مشهور روايتن ۾ انارڪليءَ کي زنده ڀت ۾ چونڊائڻ جو قصو پڻ شامل آهي.
بهرحال، انهيءَ واقعي جي تفصيلن جي معتبر معاصر مغل تاريخي ماخذن مان قطعي تصديق نٿي ٿئي.
انارڪليءَ جو قصو ادب، ناٽڪ، فلم ۽ عوامي ثقافت ۾ تمام گهڻو مشهور ٿيو، پر ان کي ثابت ٿيل تاريخي واقعي بدران مشهور روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي.
[[لاهور]] ۾ انارڪليءَ سان منسوب مقبرو پڻ موجود آهي، جنهن جي تاريخي سڃاڻپ بابت مختلف رايا آهن.

=== جهانگير جي وفات ===

جهانگير 28 آڪٽوبر 1627ع تي ڪشمير کان واپسيءَ دوران وفات ڪئي.
سندس وفات کان پوءِ شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي جدوجهد شروع ٿي.
نورجهان جي حمايت سان [[شهريار مرزا]] اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جڏهن ته [[آصف خان]] ۽ ٻين اميرن شهزادي خرم جي حمايت ڪئي.
آخرڪار شهزادو خرم ڪامياب ٿيو ۽ 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل شهنشاهه بڻيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
جهانگير جو مڙهه لاهور آندو ويو ۽ [[شاهدره]] ۾ دفنايو ويو.
سندس مقبرو مغل دور جي اهم تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن مان آهي.

=== جهانگير جي دور جو تاريخي جائزو ===

جهانگير جي حڪومت مغل سلطنت جي سياسي تسلسل ۽ ثقافتي ترقيءَ جو اهم دور هئي.
هن اڪبر جي انتظامي نظام کي وڏي حد تائين برقرار رکيو، جڏهن ته شاهي خاندان جي اندروني اختلافن، خسرو جي بغاوت، شهزادي خرم جي مخالفت ۽ قنڌار جي نقصان جهڙا مسئلا پڻ پيدا ٿيا.
نورجهان جي سياسي اثر، شاهي مصوريءَ جي ترقي، يورپي سفارتي لاڳاپن ۽ مذهبي برادرين سان مختلف نوعيت جي معاملن سبب جهانگير جو دور مغل تاريخ ۾ الڳ اهميت رکي ٿو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac3d4;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''جهانگير جي دور جا اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1605ع
| جهانگير جي تخت نشيني
| اڪبر کان پوءِ مغل اقتدار جو تسلسل
|-
| 1606ع
| خسرو مرزا جي بغاوت
| شاهي جانشينيءَ جو بحران
|-
| 1606ع
| گرو ارجن ديو جي موت
| مغل-سک لاڳاپن ۾ اهم موڙ
|-
| 1611ع
| نورجهان سان شادي
| شاهي درٻار ۾ نورجهان جي سياسي اثر جي شروعات
|-
| 1615ع
| ميواڙ سان سياسي ٺاهه
| مغل-راجپوت لاڳاپن ۾ نئون مرحلو
|-
| 1615ع–1619ع
| ٿامس رو جي سفارتي مهم
| انگريز واپارين ۽ مغل درٻار جا لاڳاپا
|-
| 1622ع
| قنڌار جو صفوي قبضي ۾ وڃڻ
| مغل-صفوي سرحدي سياست ۾ اهم تبديلي
|-
| 1622ع–1625ع
| شهزادي خرم جي بغاوت
| شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد
|-
| 1627ع
| جهانگير جي وفات
| شاهجهان جي تخت نشينيءَ لاءِ رستو هموار ٿيڻ
|}


== شاهجهان جو دور (1628ع–1658ع) ==

{{Main|شاهجهان}}

'''شهاب الدين محمد شاهجهان''' (5 جنوري 1592ع – 22 جنوري 1666ع) مغل سلطنت جو پنجون شهنشاهه هو، جنهن 1628ع کان 1658ع تائين حڪومت ڪئي. سندس پيدائشي نالو '''خرم''' هو. هو شهنشاهه [[جهانگير]] ۽ سندس راجپوت زال [[جگت گوسائين]] جو پٽ هو.&lt;ref name=&quot;Mohammada2&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mohammada
 |first=Malika
 |title=The Foundations of the Composite Culture in India
 |publisher=Aakar Books
 |year=2007
 |isbn=9788189833183
 |page=300
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
شاهجهان جو دور مغل سلطنت جي سياسي طاقت، شاهي درٻار جي شان ۽ شوڪت، فن تعمير، مصوري ۽ شهري منصوبابنديءَ جي لحاظ کان اهم شمار ڪيو ويندو آهي. سندس دور ۾ [[تاج محل]]، [[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]]، [[جامع مسجد، دهلي]]، [[شاليمار باغ، لاهور]] ۽ [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]] جهڙيون اهم عمارتون تعمير ٿيون.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
شاهجهان جي حڪومت دوران مغل سلطنت دکن ۾ پنهنجي سياسي اثر کي وڌايو، پر سندس حڪومت جي آخري سالن ۾ پٽن وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ سبب شاهي خاندان شديد بحران جو شڪار ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ابتدائي زندگي ۽ سياسي تربيت ===

شهزادو خرم 1592ع ۾ [[لاهور]] ۾ پيدا ٿيو. هو شاهي خاندان جي ماحول ۾ وڏو ٿيو ۽ کيس فارسي ادب، تاريخ، انتظامي معاملن ۽ فوجي تربيت ڏني وئي.
خرم جي پرورش ۾ اڪبر جي درٻار جو پڻ اثر رهيو. نوجوانيءَ ۾ کيس مختلف فوجي مهمن ۽ انتظامي معاملن ۾ حصو وٺڻ جا موقعا مليا.
جهانگير جي دور ۾ خرم مغل فوج جي اهم اڳواڻن مان هڪ بڻيو. هن راجپوت رياستن ۽ دکن سان لاڳاپيل مهمن ۾ حصو ورتو.
سندس فوجي ڪاميابين ۽ درٻاري حيثيت سبب جهانگير کيس '''شاهجهان''' جو لقب ڏنو، جنهن جي معنيٰ ''دنيا جو بادشاهه'' آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ممتاز محل سان شادي ===

{{Main|ممتاز محل}}

1612ع ۾ شهزادي خرم جي شادي [[ارجمند بانو بيگم]] سان ٿي، جيڪا پوءِ '''ممتاز محل''' جي لقب سان مشهور ٿي.
ممتاز محل [[آصف خان]] جي ڌيءَ ۽ [[نورجهان]] جي ڀائٽي هئي. انهيءَ شاديءَ سان شهزادي خرم جا مغل درٻار جي هڪ اثرائتي خاندان سان لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا.
ممتاز محل شاهجهان جي گهريلو ۽ درٻاري زندگيءَ ۾ اهم حيثيت رکندي هئي.
1631ع ۾ ممتاز محل [[برهانپور]] ۾ ٻار ڄڻڻ دوران وفات ڪئي. سندس ياد ۾ شاهجهان آگري ۾ تاج محل جي تعمير شروع ڪرائي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asher
 |first=Catherine B.
 |title=Architecture of Mughal India
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1992
 |isbn=9780521267281
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جهانگير جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو بحران ===

1627ع ۾ جهانگير جي وفات کان پوءِ مغل شاهي خاندان ۾ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ سياسي جدوجهد شروع ٿي.
[[نورجهان]] پنهنجي ناٺي [[شهريار مرزا]] جي حمايت ڪئي، جڏهن ته سندس ڀاءُ [[آصف خان]] شهزادي خرم جي حمايت ڪئي.
شهريار لاهور ۾ اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر آصف خان جي حمايت يافته قوتن کيس شڪست ڏني.
انهيءَ عبوري دور ۾ [[داور بخش]] کي پڻ عارضي طور تخت تي ويهاريو ويو.
آخرڪار شهزادو خرم غالب آيو ۽ 1628ع ۾ '''شاهجهان''' جي لقب سان مغل تخت تي ويٺو.
جانشينيءَ جي جدوجهد دوران شهريار ۽ شاهي خاندان جي ٻين امڪاني دعويدارن کي قتل ڪيو ويو، جنهن سان شاهجهان پنهنجي اقتدار لاءِ اهم خانداني خطرا ختم ڪيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهجهان جي حڪومت جو انتظامي نظام ===

شاهجهان پنهنجي حڪومت ۾ اڪبر ۽ جهانگير جي دور ۾ قائم ٿيل انتظامي ادارن کي برقرار رکيو.
مغل سلطنت ۾ صوبائي انتظام، زميني محصول، منصبداري نظام ۽ جاگيرن جي ورهاست حڪمرانيءَ جا اهم حصا رهيا.
شاهي درٻار ۾ اميرن، فوجي عملدارن ۽ صوبائي گورنرن جي حيثيت منصبداري درجن ۽ شاهي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل هئي.
شاهجهان جي دور ۾ شاهي تقريبن، درٻاري آداب ۽ بادشاهت جي ظاهري شان کي خاص اهميت ڏني وئي.
مؤرخ جان ايف رچرڊس موجب مغل سلطنت جي سياسي طاقت جو بنياد فوجي وسيلن، محصولي انتظام ۽ علائقائي اشرافيه سان قائم ڪيل لاڳاپن تي هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== مغل درٻار ۽ شاهي شان ===

شاهجهان جي حڪومت دوران مغل درٻار جي رسمي تقريبن، لباس، زيورن، قيمتي سامان ۽شاهي عمارتن ۾ خاص واڌارو ٿيو.

سندس دور سان مشهور '''تختِ طائوس''' يا مور جي تخت جي تياري پڻ لاڳاپيل آهي.
تختِ طائوس مغل شاهي اقتدار، دولت ۽ درٻاري عظمت جي علامت بڻيو.
1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي دهليءَ تي ڪاهه دوران اهو تخت ۽ ٻيون قيمتي شيون ايران کڻي وڃڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ سلطنت جي توسيع ==

=== دکن ۾ فوجي مهمون ===

{{Main|دکن جي تاريخ}}

شاهجهان جي دور ۾ [[دکن]] مغل سلطنت جي وجي ۽ سياسي پاليسيءَ جو اهم مرڪز رهيو.

دکن ۾ [[احمدنگر سلطنت|نظام شاهي سلطنت]]، [[بيجاپور سلطنت|عادل شاهي سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت|قطب شاهي سلطنت]] اهم سياسي قوتون هيون.
مغل حڪمران اڪبر ۽ جهانگير جي دور کان دکن ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا رهيا هئا.
شاهجهان جي حڪومت ۾ نظام شاهي سلطنت جي باقي رهيل اقتدار کي ختم ڪيو ويو.
1636ع ۾ بيجاپور ۽ گولڪنڊا سان سياسي ٺاهه ڪيا ويا، جن تحت انهن رياستن مغل بالادستيءَ جا ڪجهه شرط قبول ڪيا ۽ خراج ڏيڻ تي اتفاق ڪيو.&lt;ref name=&quot;Singhal1983&quot;&gt;{{cite book
 |last=Singhal
 |first=Damodar P.
 |title=A History of the Indian People
 |publisher=Methuen
 |year=1983
 |isbn=9780413487308
 |page=193
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
انهن معاهدن سان دکن ۾ مغل اثر وڌيو، پر بيجاپور ۽ گولڪنڊا انهيءَ وقت مڪمل طور مغل سلطنت ۾ ضم نه ٿيا.
انهن ٻنهي رياستن جو مڪمل الحاق بعد ۾ اورنگزيب جي دور ۾ ٿيو.

=== قنڌار لاءِ مغل-صفوي مقابلو ===

{{Main|مغل-صفوي لاڳاپا}}

[[قنڌار]] مغل سلطنت ۽ [[صفوي سلطنت]] وچ ۾ هڪ اهم سرحدي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو.
1622ع ۾ جهانگير جي دور ۾ قنڌار صفوي قبضي ۾ هليو ويو هو.
1638ع ۾ قنڌار جي صفوي گورنر [[علي مردان خان]] مغلن سان لاڳاپا قائم ڪيا ۽ شهر مغل اقتدار ۾ اچي ويو.
1649ع ۾ [[شاهه عباس ٻيو]] جي دور ۾ صفوي فوجن قنڌار ٻيهر حاصل ڪيو.
شاهجهان قنڌار واپس وٺڻ لاءِ ڪيترائي فوجي حملا ڪرايا، پر اهي ڪامياب نه ٿيا.
قنڌار جي ناڪام مهمن مغل سلطنت جي فوجي وسيلن تي وڏو خرچ وڌو ۽ مغل-صفوي لاڳاپن ۾ ڇڪتاڻ برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ مغل فن تعمير ==

{{Main|مغليه طرز تعمير}}

شاهجهان جي دور کي مغل فن تعمير جي اهم ترين مرحلن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.
هن دور ۾ اڇي سنگ مرمر، ڳاڙهي پٿر، قيمتي پٿرن جي جڙاءَ، خطاطي، محرابن، گنبذن ۽ متوازن باغن جي منصوبابنديءَ کي وڏي اهميت ملي.
مغل فن تعمير ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني روايتن جو ميلاپ اڳ کان موجود هو، پر شاهجهان جي دور ۾ انهن روايتن کي وڌيڪ نفيس ۽ منظم صورت ملي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== تاج محل ===

{{Main|تاج محل}}

[[فائل:Taj Mahal in March 2004.jpg|thumb|250px|[[تاج محل]]، آگرو؛ شاهجهان جي دور جي مغل فن تعمير جو مشهور شاهڪار.]]

[[تاج محل]] هندستان جي شهر [[آگرو]] ۾ [[جمنا درياهه]] جي ڪناري تي واقع آهي.
شاهجهان هي مقبرو پنهنجي زال [[ممتاز محل]] جي ياد ۾ تعمير ڪرايو.
ممتاز محل 1631ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ مقبري جي تعمير شروع ٿي.
تاج محل جي مکيه مقبري جي تعمير 1640ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي حد تائين مڪمل ٿي، جڏهن ته مجموعي تعميراتي ڪم بعد وارن سالن تائين جاري رهيو.
تاج محل جي تعمير ۾ اڇي سنگ مرمر، قيمتي پٿرن جي جڙاءَ، قرآني خطاطي، باغن ۽ پاڻيءَ جي منصوبابنديءَ کي خاص اهميت ڏني وئي.
هي عمارت مغل دور جي فن تعمير، شاهي يادگاري ثقافت ۽ تعميراتي مهارت جي اهم مثالن مان آهي.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== دهليءَ جو لال قلعو ===

{{Main|لال قلعو، دهلي}}

[[لال قلعو، دهلي|دهليءَ جو لال قلعو]] شاهجهان جي دور جي اهم شاهي عمارتن مان آهي.
شاهجهان پنهنجي نئين گاديءَ واري شهر '''شاهجهان آباد''' جي تعمير جو حڪم ڏنو.
لال قلعي جي تعمير 1639ع ۾ شروع ٿي ۽ 1648ع ۾ مڪمل ٿي.
هي قلعو مغل شهنشاهن جي رهائش، شاهي درٻار ۽ انتظامي مرڪز طور استعمال ٿيندو رهيو.
قلعي اندر '''ديوانِ عام'''، '''ديوانِ خاص''' ۽ ٻيون شاهي عمارتون مغل درٻاري فن تعمير جا اهم مثال آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== جامع مسجد دهلي ===

{{Main|جامع مسجد، دهلي}}

[[جامع مسجد، دهلي]] شاهجهان آباد جي اهم مذهبي عمارتن مان آهي.
ان جي تعمير 1650ع ۾ شروع ٿي ۽ 1656ع ۾ مڪمل ٿي.
مسجد ۾ ڳاڙهي پٿر ۽ اڇي سنگ مرمر جو استعمال ڪيو ويو.
ان جا بلند مينار، وسيع صحن ۽ گنبذ مغل دور جي مسجدن جي فن تعمير جون نمايان خصوصيتون آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== شاليمار باغ، لاهور ===

{{Main|شاليمار باغ، لاهور}}

[[شاليمار باغ، لاهور]] شاهجهان جي دور ۾ 1641ع–1642ع ڌاري تعمير ڪرايو ويو.
هي باغ مغل باغبانيءَ جي روايت جو اهم مثال آهي.
ان جي منصوبابنديءَ ۾ پاڻيءَ جي وهڪري، چشمن، ڇتن، رستن ۽ وڻن جي ترتيب کي خاص اهميت حاصل آهي.
شاليمار باغ مغل حڪمرانن جي قدرتي منظرن، باغبانيءَ ۽ شاهي تفريح سان دلچسپيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور ۾ سنڌ ==

{{Main|سنڌ ۾ مغل دور}}

=== سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حيثيت ===

شاهجهان جي حڪومت دوران سنڌ مغل سلطنت جي انتظامي نظام جو حصو رهي.
[[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ [[ٺٽو]] سنڌ جا اهم انتظامي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هئا.
سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مغل عملدارن، مقامي زميندارن، قبيلائي اڳواڻن ۽ شهرن جي بااثر خاندانن وچ ۾ لاڳاپا مختلف صورتن ۾ قائم رهيا.
مغل حڪومت لاءِ سنڌ جي اهميت ۾ زميني محصول، سنڌو درياهه جي آمدرفت، واپاري رستا ۽ سامونڊي واپار شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

=== ٺٽي جي شاهجهان مسجد ===

{{Main|شاهجهان مسجد، ٺٽو}}

[[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] سنڌ جي تاريخي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] ۾ واقع مغل دور جي هڪ اهم مسجد آهي.
مسجد جي تعمير شاهجهان جي حڪم سان سترهين صديءَ جي وچ ڌاري ٿي.
عام طور مسجد جي تعمير جو عرصو 1644ع کان 1647ع تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه تعميراتي ۽ آرائشي ڪم ان کان پوءِ به جاري رهيا.
مسجد پنهنجي سرن جي تعمير، نيري ۽ فيروزي ڪاشيءَ، محرابن، گنبذن ۽ هندسي آرائش سبب مشهور آهي.
شاهجهان مسجد جي تعميراتي انداز ۾ سنڌ جي مقامي تعميراتي روايتن سان گڏ فارسي ۽ وچ ايشيائي اثر پڻ نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;
هي مسجد سنڌ ۾ مغل دور جي مذهبي، ثقافتي ۽ تعميراتي ورثي جو اهم اهڃاڻ آهي.

=== تاريخ مظهر شاهجهاني ===

{{Main|تاريخ مظهر شاهجهاني}}

''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي مغل دور بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ماخذ آهي.
ان جو مصنف [[يوسف ميرڪ]] هو، جنهن سنڌ جي انتظامي ۽ سياسي حالتن بابت تفصيلي بيان ڏنو.
ڪتاب جي تصنيف 1044هه، يعني 1634ع–1635ع ڌاري مڪمل ٿي.
هي ڪتاب خاص طور سنڌ ۾ مغل عملدارن جي انتظامي طريقن، مقامي قبيلن، زميندارن، فوجي مسئلن ۽ علائقائي مزاحمت بابت معلومات فراهم ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;MazharShahjahani&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yusuf Mirak
 |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' کي پڙهندي اهو به ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي ته مصنف پاڻ مغل انتظامي ماحول سان لاڳاپيل هو، تنهنڪري سندس بيانن ۾ حڪومتي نقطه نظر جو اثر موجود ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌ ۾ واپار ۽ شهري زندگي ===

شاهجهان جي دور ۾ ٺٽو سنڌ جو هڪ اهم واپاري ۽ دستڪاري مرڪز رهيو.
سنڌو درياهه ۽ ان جي شاخن وسيلي سامان جي آمدرفت سنڌ جي اقتصادي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندي هئي.
سنڌ جي واپاري سرگرمين جا لاڳاپا هندستان جي ٻين علائقن، سامونڊي بندرگاهن ۽ ٻاهرين منڊين سان هئا.
مغل دور جي سنڌي شهري زندگيءَ ۾ مقامي دستڪاري، ڪپڙي جي صنعت، واپار ۽ مذهبي ادارن کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhMughalsResearch&quot;/&gt;

== دارا شڪوه ۽ مذهبي فڪر ==

{{Main|دارا شڪوه}}

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ مغل تخت جو هڪ اهم دعويدار هو.
دارا کي اسلامي تصوف، فلسفي ۽ هندستان جي مذهبي روايتن جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي هئي.
هن مسلمان صوفين ۽ هندو عالمن سان علمي رابطا قائم ڪيا.
دارا شڪوه جي اهم تصنيفن مان '''مجمع البحرين''' آهي، جنهن ۾ هن اسلامي تصوف ۽ هندستاني فلسفي جي ڪجهه خيالن ۾ مشابهتون ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي.
هن جي سرپرستيءَ ۾ [[اپنشد|اپنشدن]] جو فارسي ترجمو پڻ تيار ٿيو، جيڪو '''سرِ اڪبر''' جي نالي سان مشهور آهي.

دارا شڪوه جو فڪر مغل درٻار جي علمي ۽ مذهبي تنوع جو اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;MeriBacharach&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Meri
 |first1=Josef W.
 |last2=Bacharach
 |first2=Jere L.
 |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia
 |publisher=Routledge
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دارا شڪوه ۽ صوفي سرمد ===

{{Main|سرمد ڪاشاني}}

[[سرمد ڪاشاني]] سترهين صديءَ جو هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو.
سندس زندگيءَ سان [[ٺٽو]]، [[لاهور]] ۽ [[دهلي]] جا لاڳاپا بيان ڪيا ويندا آهن.
تاريخي روايتن موجب سرمد هندستان ۾ اچڻ کان پوءِ سنڌ ۾ پڻ رهيو.
سرمد جا دارا شڪوه سان علمي ۽ روحاني لاڳاپا هئا.
بعد ۾ اورنگزيب جي حڪومت دوران سرمد کي مذهبي الزامن هيٺ موت جي سزا ڏني وئي.
سرمد جي اصليت، مذهبي تبديليءَ، ذاتي زندگيءَ ۽ سندس موت جي سببن بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن.
انهن روايتن کي الڳ الڳ تاريخي ثبوتن جي روشنيءَ ۾ پرکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;&gt;{{cite book
 |last=Schimmel
 |first=Annemarie
 |title=Mystical Dimensions of Islam
 |publisher=University of North Carolina Press
 |year=1975
 |isbn=9780807812716
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شاهجهان جي پٽن وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ ==

{{Main|مغل جانشينيءَ جي جنگ (1657ع–1661ع)}}

=== شاهجهان جي بيماري ===

1657ع ۾ شاهجهان سخت بيمار ٿي پيو.
سندس بيماريءَ سبب شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جو سوال شدت اختيار ڪري ويو.
شاهجهان جا چار پٽ تخت جا اهم دعويدار هئا:

* [[دارا شڪوه]] — وڏو پٽ، جنهن کي شاهجهان جي خاص حمايت حاصل هئي.
* [[شاهه شجاع]] — بنگال جو صوبائي حڪمران.
* [[اورنگزيب عالمگير|اورنگزيب]] — دکن ۾ فوجي ۽ انتظامي تجربو رکندڙ شهزادو.
* [[مراد بخش]] — گجرات سان لاڳاپيل شهزادو.

انهن شهزادن پنهنجي پنهنجي سياسي ۽ فوجي حامين کي گڏ ڪري تخت حاصل ڪرڻ لاءِ جدوجهد شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== دارا شڪوه جي سياسي حيثيت ===

دارا شڪوه شاهجهان جو پسنديده پٽ ۽ جانشينيءَ جو اهم اميدوار هو.
هو شاهي درٻار ۾ پنهنجي پيءُ جي ويجهو رهندو هو ۽ انتظامي معاملن ۾ اثر رکندو هو.
بهرحال، سندس ڀائرن وٽ مختلف صوبن ۾ فوجي ۽ سياسي وسيلا موجود هئا.
انهيءَ صورتحال سبب دارا شڪوه جي درٻاري حيثيت کيس جانشينيءَ جي جنگ ۾ يقيني ڪاميابي نه ڏياري سگهي.

=== اورنگزيب ۽ مراد بخش جو اتحاد ===

اورنگزيب ۽ مراد بخش شروعات ۾ دارا شڪوه جي خلاف اتحاد قائم ڪيو.
انهن گڏيل فوجي ڪاررواين وسيلي مغل تخت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
15 اپريل 1658ع تي [[ڌرمت جي جنگ]] ۾ اورنگزيب ۽ مراد جي فوجن دارا جي حامي شاهي فوج کي شڪست ڏني.
ان کان پوءِ ٻنهي شهزادن آگري ڏانهن پيشقدمي ڪئي.

=== ساموڳڙهه جي جنگ (1658ع) ===

{{Main|ساموڳڙهه جي جنگ}}

29 مئي 1658ع تي [[ساموڳڙهه جي جنگ]] ۾ دارا شڪوه جي فوج جو مقابلو اورنگزيب ۽ مراد بخش جي گڏيل فوج سان ٿيو.
هن جنگ ۾ دارا شڪوه کي شڪست آئي.
ساموڳڙهه جي جنگ مغل جانشينيءَ جي جدوجهد جو هڪ فيصلائتو واقعو ثابت ٿي.
دارا شڪوه کي پنهنجي حامين سان گڏ آگري ۽ دهليءَ کان پري وڃڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهجهان جي نظربندي ===

ساموڳڙهه جي فتح کان پوءِ اورنگزيب آگري تي پنهنجو سياسي ڪنٽرول قائم ڪيو.
1658ع ۾ شاهجهان کي [[آگري جو قلعو|آگري جي قلعي]] ۾ نظربند ڪيو ويو.
جيتوڻيڪ شاهجهان پنهنجي بيماريءَ مان صحتياب ٿي ويو هو، پر اورنگزيب کيس ٻيهر اقتدار سنڀالڻ جي اجازت نه ڏني.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
شاهجهان پنهنجي زندگيءَ جا باقي سال نظربنديءَ ۾ گذاريا.
سندس ڌيءَ [[جهان آرا بيگم]] هن عرصي دوران سندس سارسنڀال ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

=== دارا شڪوه جو انجام ===

ساموڳڙهه جي شڪست کان پوءِ دارا شڪوه پنهنجي سياسي ۽ فوجي حمايت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
بهرحال، اورنگزيب جي فوجن کيس وڌيڪ شڪستون ڏنيون.
1659ع ۾ دارا شڪوه گرفتار ٿيو.
اورنگزيب جي حڪم سان دارا شڪوه کي موت جي سزا ڏني وئي.
دارا شڪوه جي قتل بابت ڪيترائي تاريخي ۽ عوامي بيان موجود آهن.
انهن مان ڪجهه روايتن ۾ سندس سر شاهجهان ڏانهن موڪلڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر اهڙن واقعن جي مخصوص تفصيلن کي ماخذن جي تنقيدي مقابلي کان سواءِ قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;&gt;{{cite book
 |last=Truschke
 |first=Audrey
 |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King
 |publisher=Stanford University Press
 |year=2017
 |isbn=9781503602595
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== مراد بخش ۽ شاهه شجاع ===

اورنگزيب تخت حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي اڳوڻي اتحادي مراد بخش کي پڻ اقتدار کان الڳ ڪيو.
مراد کي گرفتار ڪيو ويو ۽ بعد ۾ قتل ڪيو ويو.
شاهه شجاع پڻ اورنگزيب خلاف جنگ ڪئي، پر شڪست کان پوءِ اوڀر طرف هليو ويو.
انهن واقعن کان پوءِ اورنگزيب مغل تخت تي پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهجهان جي وفات ===

شاهجهان 22 جنوري 1666ع تي آگري جي قلعي ۾ وفات ڪئي.
هن پنهنجي حڪومت جا آخري لڳ ڀڳ اٺ سال نظربنديءَ ۾ گذاريا.
سندس مڙهه [[تاج محل]] ۾ ممتاز محل جي ڀرسان دفنايو ويو.
شاهجهان جي وفات سان مغل تاريخ جو هڪ اهم تعميراتي ۽ درٻاري دور پڄاڻيءَ تي پهتو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

== شاهجهان جي دور جو تاريخي جائزو ==

شاهجهان جي حڪومت مغل سلطنت جي سياسي، فوجي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم مقام رکي ٿي.
هن دور ۾ مغل سلطنت جو انتظامي نظام برقرار رهيو، دکن ۾ سياسي اثر وڌيو ۽ شاهي فن تعمير کي غير معمولي ترقي ملي.
ساڳئي وقت قنڌار جي ناڪام فوجي مهمن، دکن جي جنگين ۽ شاهي درٻار جي وڏن خرچن سبب سلطنت تي مالي دٻاءُ پڻ موجود رهيو.
شاهجهان جي حڪومت جي آخري سالن ۾ جانشينيءَ جي جنگ مغل شاهي خاندان جي سياسي ڍانچي جي ڪمزورين کي ظاهر ڪيو.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b2c6d5;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:12px;font-size:112%;&quot; | '''شاهجهان جي دور جا اهم تاريخي واقعا'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1628ع
| شاهجهان جي تخت نشيني
| مغل سلطنت جي پنجين شهنشاهه جي حڪومت جي شروعات
|-
| 1631ع
| ممتاز محل جي وفات
| تاج محل جي تعمير جو پسمنظر
|-
| 1632ع
| تاج محل جي تعمير جي شروعات
| مغل فن تعمير جي اهم شاهڪار جي اڏاوت
|-
| 1636ع
| دکن ۾ سياسي ٺاهه
| بيجاپور ۽ گولڪنڊا تي مغل اثر ۾ واڌ
|-
| 1638ع
| قنڌار مغل قبضي ۾ آيو
| مغل-صفوي سرحدي سياست ۾ تبديلي
|-
| 1639ع
| دهليءَ جي لال قلعي جي تعمير شروع
| نئين شاهي گاديءَ جي ترقي
|-
| 1641ع–1642ع
| لاهور جي شاليمار باغ جي تعمير
| مغل باغبانيءَ جو اهم مثال
|-
| 1644ع–1647ع
| ٺٽي جي شاهجهان مسجد جي تعمير
| سنڌ ۾ مغل فن تعمير جو اهم ورثو
|-
| 1648ع
| شاهجهان آباد ۾ شاهي درٻار جي منتقلي
| دهليءَ جي سياسي اهميت ۾ واڌ
|-
| 1649ع
| قنڌار صفوي قبضي ۾ ويو
| مغل سلطنت لاءِ فوجي ۽ سياسي نقصان
|-
| 1657ع
| شاهجهان جي بيماري
| جانشينيءَ جي جنگ جي شروعات
|-
| 1658ع
| ساموڳڙهه جي جنگ
| اورنگزيب جي اقتدار لاءِ فيصلائتي فتح
|-
| 1658ع
| شاهجهان جي نظربندي
| شاهي اقتدار اورنگزيب ڏانهن منتقل ٿيڻ
|-
| 1659ع
| دارا شڪوه جو قتل
| جانشينيءَ جي اهم دعويدار جو خاتمو
|-
| 1666ع
| شاهجهان جي وفات
| تاج محل ۾ تدفين
|}


== اورنگزيب عالمگير جو دور (1658ع–1707ع) ==

{{Main|اورنگزيب عالمگير}}

'''محيي الدين محمد اورنگزيب عالمگير''' (3 نومبر 1618ع – 3 مارچ 1707ع) مغل سلطنت جو ڇهون شهنشاهه هو، جنهن 1658ع کان 1707ع تائين حڪومت ڪئي. سندس حڪومت لڳ ڀڳ 49 سالن تائين جاري رهي ۽ هو مغل تاريخ جي سڀ کان ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪندڙ شهنشاهن مان هڪ هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

اورنگزيب جي دور ۾ مغل سلطنت پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي پکيڙ تائين پهتي. هن [[دکن]] ۾ [[بيجاپور سلطنت]] ۽ [[گولڪنڊا سلطنت]] کي مغل اقتدار ۾ شامل ڪيو، پر [[مراٺا|مراٺن]] سان ڊگهيون جنگيون، صوبائي انتظامي مسئلا، جاگيرن جي ورهاست بابت تڪرار ۽ وڌندڙ فوجي خرچ سلطنت لاءِ وڏا مسئلا بڻيا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني. سندس دور ۾ ''[[فتاويٰ عالمگيري]]'' مرتب ڪيو ويو ۽ 1679ع ۾ غير مسلمان رعيت تي [[جزيه]] ٻيهر لاڳو ڪيو ويو. ساڳئي وقت سندس انتظام ۾ مختلف مذهبي برادرين سان تعلق رکندڙ عملدار به شامل هئا. انهيءَ ڪري سندس مذهبي ۽ سياسي پاليسين بابت جديد تاريخ نويسيءَ ۾ مختلف تشريحون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== ابتدائي زندگي ۽ سياسي تربيت ===

اورنگزيب 1618ع ۾ [[ڏاهود]] ۾ پيدا ٿيو. هو شهنشاهه [[شاهجهان]] ۽ [[ممتاز محل]] جو پٽ هو.
شهزادي اورنگزيب کي فارسي ۽ عربي تعليم، اسلامي قانون، شاهي انتظام ۽ فوجي معاملن جي تربيت ملي. هن نوجوانيءَ کان مغل سلطنت جي مختلف صوبن ۾ انتظامي ۽ فوجي ذميواريون سنڀاليون.
هو دکن، گجرات ۽ ٻين علائقن ۾ صوبائي حڪمران ۽ فوجي اڳواڻ طور ڪم ڪري چڪو هو. انهيءَ تجربي کيس مغل درٻار جي سياسي مقابلي ۾ هڪ اهم اميدوار بڻايو.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;&gt;{{cite book
 |last=Sarkar
 |first=Jadunath
 |title=History of Aurangzib
 |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== تخت حاصل ڪرڻ ۽ شاهجهان جي نظربندي ===

1657ع ۾ شاهجهان جي بيماريءَ کان پوءِ سندس پٽن [[دارا شڪوه]]، [[شاهه شجاع]]، [[مراد بخش]] ۽ اورنگزيب وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي.
اورنگزيب شروعات ۾ مراد بخش سان اتحاد ڪيو. 1658ع ۾ [[ڌرمت جي جنگ]] ۽ [[ساموڳڙهه جي جنگ]] ۾ سندن فوجن دارا شڪوه جي حامين کي شڪست ڏني.
ان کان پوءِ اورنگزيب آگري تي قبضو ڪري پنهنجي پيءُ شاهجهان کي [[آگري جو قلعو|آگري جي قلعي]] ۾ نظربند ڪيو. شاهجهان 1666ع تائين نظربنديءَ ۾ رهيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
اورنگزيب جون تخت نشينيءَ جون تقريبون 1658ع ۽ 1659ع ۾ ٿيون. هن '''عالمگير''' جو لقب اختيار ڪيو، جنهن جي معنيٰ ''دنيا کي فتح ڪندڙ'' آهي.

=== مراد بخش ۽ شاهه شجاع جو انجام ===

اورنگزيب پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ٻين ڀائرن جي سياسي ۽ فوجي قوت ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
[[مراد بخش]]، جيڪو شروعات ۾ اورنگزيب جو اتحادي هو، گرفتار ڪيو ويو. بعد ۾ 1661ع ۾ کيس قتل ڪيو ويو.
[[شاهه شجاع]] پڻ مغل تخت جو دعويدار هو. 1659ع ۾ [[کاجوا جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ هو اوڀر طرف هليو ويو ۽ آخرڪار اراڪان پهتو.
شاهه شجاع جي آخري انجام بابت تاريخي بيان مختلف آهن، پر هو ٻيهر مغل تخت حاصل نه ڪري سگهيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== دارا شڪوه ۽ اورنگزيب ==

{{Main|دارا شڪوه}}

=== دارا شڪوه جو علمي ۽ مذهبي فڪر ===

[[دارا شڪوه]] شاهجهان جو وڏو پٽ ۽ مغل تخت جو اهم دعويدار هو. هن اسلامي تصوف، هندستاني فلسفي ۽ مختلف مذهبي روايتن جي مطالعي ۾ دلچسپي ورتي.
سندس مشهور تصنيف ''مجمع البحرين'' ۾ اسلامي تصوف ۽ هندو فلسفي جي ڪجهه فڪري مشابهتن جو جائزو ورتو ويو.
دارا شڪوه جي سرپرستيءَ ۾ [[اپنشد|اپنشدن]] جو فارسي ترجمو ''سرِ اڪبر'' پڻ تيار ٿيو.
دارا شڪوه جو علمي ڪم مغل دور ۾ فارسي، اسلامي ۽ هندستاني فڪري روايتن جي رابطي جو اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;MeriBacharach&quot;/&gt;

=== دارا شڪوه جي گرفتاري ۽ قتل ===

1658ع ۾ ساموڳڙهه جي شڪست کان پوءِ دارا شڪوه پنهنجي حامين سان گڏ اتر اولهه هندستان ڏانهن هليو ويو.
هن پنهنجي سياسي ۽ فوجي قوت ٻيهر منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر اورنگزيب جي فوجن کيس وڌيڪ شڪستون ڏنيون.
1659ع ۾ دارا شڪوه گرفتار ٿيو ۽ دهلي آندو ويو.
اورنگزيب جي حڪومت ۾ دارا شڪوه تي مذهبي ۽ سياسي الزام لڳايا ويا ۽ کيس موت جي سزا ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
دارا شڪوه جي قتل سان لاڳاپيل مختلف تاريخي روايتن ۾ سندس سر شاهجهان ڏانهن موڪلڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. انهن بيانن جي مخصوص تفصيلن ۽ واقعن جي ترتيب بابت ماخذن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.
دارا شڪوه جي شڪست ۽ قتل مغل شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي سخت ۽ پرتشدد روايتن جو هڪ اهم مثال آهي.

=== سليمان شڪوه ===

[[سليمان شڪوه]] دارا شڪوه جو وڏو پٽ هو.
جانشينيءَ جي جنگ دوران هن پنهنجي پيءُ جي حمايت ڪئي، پر دارا جي شڪست کان پوءِ سندس سياسي حيثيت ڪمزور ٿي وئي.
سليمان شڪوه گرفتار ٿيو ۽ کيس [[گواليار قلعو|گواليار جي قلعي]] ۾ قيد ڪيو ويو.
1662ع ۾ قيد دوران سندس وفات ٿي. ڪجهه تاريخي روايتن ۾ کيس زهر ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر سندس موت جي حالتن بابت مختلف بيانن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

== صوفي سرمد ۽ اورنگزيب ==

{{Main|سرمد ڪاشاني}}

=== سرمد جي زندگي ۽ سنڌ سان لاڳاپو ===

'''سرمد ڪاشاني''' سترهين صديءَ جو هڪ صوفي شاعر ۽ مذهبي مفڪر هو، جنهن جو تعلق فارسي ٻوليءَ جي ادبي ۽ صوفي روايتن سان هو.
سرمد جي اصل نسل، ڄمڻ واري هنڌ ۽ ابتدائي مذهبي پسمنظر بابت مختلف روايتون موجود آهن. ڪجهه بيانن ۾ کيس آرمينيائي يا يهودي پسمنظر سان منسوب ڪيو ويو آهي.
هندستان ۾ اچڻ کان پوءِ سرمد جو تعلق [[ٺٽو|ٺٽي]] سان رهيو، جتي سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي صوفي ۽ عوامي قصا مشهور ٿيا.
انهن روايتن ۾ '''ابي چند''' نالي هڪ نوجوان سان سندس ويجهڙائيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر انهن قصن جا سڀ تفصيل هڪجهڙي تاريخي تصديق نٿا رکن.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

=== ٺٽي کان دهلي تائين ===

سرمد سنڌ مان ٻين شهرن ڏانهن سفر ڪيو ۽ آخرڪار [[دهلي]] پهتو.
دهليءَ ۾ سندس صوفيانه خيالن، فارسي شاعري ۽ غير روايتي مذهبي اظهار سبب کيس شهرت حاصل ٿي.
سرمد جا شهزادي دارا شڪوه سان لاڳاپا هئا. دارا شڪوه اسلامي تصوف ۽ ٻين مذهبي فڪري روايتن ۾ دلچسپي رکندو هو.
سرمد جي شاعريءَ ۾ وحدت، عشق، روحاني آزادي ۽ مذهبي تجربي جهڙا موضوع ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

=== سرمد جو قتل ===

اورنگزيب جي دور ۾ سرمد تي مذهبي عقيدن ۽ اظهار سان لاڳاپيل الزام لڳايا ويا.
هن کي دهليءَ ۾ موت جي سزا ڏني وئي. سندس قتل عام طور 1661ع ڌاري ڄاڻايو ويندو آهي، جيتوڻيڪ مختلف ماخذن ۾ تاريخ بابت اختلاف ملن ٿا.
سرمد جي موت کي ڪجهه مؤرخ مذهبي اختلافن جي پسمنظر ۾ ڏسن ٿا، جڏهن ته دارا شڪوه سان سندس لاڳاپن سبب سياسي عنصرن کي پڻ اهميت ڏني ويندي آهي.
سرمد جو نالو سنڌ، فارسي ۽ هندستاني صوفي ادب ۾ هڪ اهم روحاني ۽ ادبي شخصيت طور محفوظ رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

== اورنگزيب جون مذهبي پاليسيون ==

=== اسلامي قانون ۽ شاهي حڪومت ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت ۾ سني اسلامي قانوني روايتن کي خاص اهميت ڏني.
هن اسلامي عالمن ۽ فقيهن جي سرپرستي ڪئي ۽ شاهي انتظام ۾ مذهبي قانوني اصولن جي استعمال کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.
سندس مذهبي پاليسين جو اثر محصولن، درٻاري رسمن، عبادتگاهن ۽ مذهبي ادارن سان لاڳاپيل فيصلن ۾ ظاهر ٿيو.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== فتاويٰ عالمگيري ===

{{Main|فتاويٰ عالمگيري}}

'''''فتاويٰ عالمگيري'''''، جنهن کي ''الفتاوى الهندية'' پڻ چيو ويندو آهي، حنفي اسلامي فقهه جو هڪ وڏو مجموعو آهي.
هي مجموعو اورنگزيب جي سرپرستيءَ ۾ عالمن جي هڪ جماعت مرتب ڪيو.
ان ۾ عبادتن، واپار، ملڪيت، خانداني معاملن، معاهدن، عدالتي معاملن ۽ ٻين قانوني موضوعن بابت حنفي فقهي رايا گڏ ڪيا ويا.

''فتاويٰ عالمگيري'' ڏکڻ ايشيا ۾ اسلامي قانوني تاريخ جو اهم ماخذ آهي.
بهرحال، هن مجموعي جي تدوين جو مطلب اهو نه هو ته مغل سلطنت جا سڀ انتظامي ۽ عدالتي معاملا صرف هڪ ئي قانوني ڪتاب تحت هلندا هئا. مقامي رواج، شاهي فرمان، انتظامي ضابطا ۽ مختلف برادرين جا قانوني طريقا پڻ اهم رهيا.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== جزيي جي ٻيهر لاڳو ٿيڻ ===

1679ع ۾ اورنگزيب غير مسلمان رعيت تي '''[[جزيه]]''' ٻيهر لاڳو ڪيو.
اڪبر جي دور ۾ جزيي کي ختم ڪيو ويو هو.
جزيي جي بحالي اورنگزيب جي مذهبي پاليسين جو هڪ اهم ۽ تڪراري فيصلو هو.
هن محصول بابت مغل دور جي دستاويزن ۽ جديد تحقيق ۾ مذهبي، مالي ۽ سياسي تشريحون موجود آهن.
جزيي جي مخالفت مختلف علائقن ۽ سماجي گروهن مان سامهون آئي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== عبادتگاهن بابت پاليسيون ===

اورنگزيب جي دور ۾ ڪجهه هندو مندرن جي ڊاهڻ يا انهن جي سرپرستي ختم ڪرڻ جا حڪم جاري ٿيا.
انهن واقعن ۾ [[ڪاشي وشوناٿ مندر]] ۽ [[ڪيشو ديو مندر]] سان لاڳاپيل ڪارروايون تاريخي بحث جو حصو آهن.
ٻئي طرف مغل دستاويزن ۾ ڪجهه هندو مذهبي ادارن، عالمن ۽ عبادتگاهن کي ڏنل عطائن ۽ تحفظ جا مثال پڻ ملن ٿا.
مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته انهن فيصلن کي ڪهڙي حد تائين مذهبي عقيدي، سياسي بغاوتن، مقامي حالتن يا شاهي اقتدار جي علامتي اظهار سان ڳنڍڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

=== هندو ۽ ٻين غير مسلم عملدارن جو ڪردار ===

اورنگزيب جي حڪومت ۾ هندو، راجپوت ۽ ٻين غير مسلم برادرين سان تعلق رکندڙ ڪيترائي عملدار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي مقرر رهيا.
ڪجهه جديد محققن موجب سندس دور ۾ مغل منصبدارن ۾ هندو عملدارن جو تعداد ۽ حصو اڳين دورن جي ڀيٽ ۾ وڌيو.
انهيءَ حقيقت کي سندس مذهبي محصولن يا ڪجهه عبادتگاهن خلاف قدمن جي نفي طور نه، پر مغل حڪمرانيءَ جي پيچيده سياسي ۽ انتظامي ڍانچي جي هڪ حصي طور ڏسڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;

== سکن سان لاڳاپا ==

=== گرو تيغ بهادر ===

{{Main|گرو تيغ بهادر}}

[[گرو تيغ بهادر]] سکن جو نائون گرو هو.
1675ع ۾ کيس مغل اختيارين گرفتار ڪيو ۽ دهليءَ ۾ موت جي سزا ڏني وئي.
سک مذهبي روايتن موجب گرو تيغ بهادر مذهبي آزاديءَ ۽ پنهنجي عقيدي جي تحفظ لاءِ جان قربان ڪئي.
سندس گرفتاري ۽ قتل جي سببن بابت سک روايتن ۽ ڪجهه فارسي تاريخي بيانن ۾ مختلف وضاحتون ملن ٿيون.
هي واقعو مغل حڪومت ۽ سک برادريءَ جي لاڳاپن ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿيو.&lt;ref name=&quot;SGPCGuruTegh&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sri Guru Tegh Bahadur Ji
 |url=https://new.sgpc.net/ten-guru-sahibs/guru-tegh-bahadur-sahib/
 |publisher=Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GuruTeghSources&quot;&gt;{{cite web
 |last=Singh
 |first=Inderjeet
 |title=Understanding Martyrdom of Guru Tegh Bahadar Using 17th &amp; 18th Century Sources
 |url=https://www.sikhmissionarysociety.org/sms/smsarticles/advisorypanel/inderjeet-singh/understanding-the-martyrdom-of-guru-tegh-bahadar-using-17th-and-18th-century-sources/
 |publisher=Sikh Missionary Society
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== گرو گوبند سنگهه ۽ خالصو ===

{{Main|گرو گوبند سنگهه}}

گرو تيغ بهادر کان پوءِ سندس پٽ [[گرو گوبند سنگهه]] سکن جو ڏهون گرو ٿيو.
1699ع ۾ گرو گوبند سنگهه '''[[خالصو]]''' جي تنظيم قائم ڪئي.
خالصي جي قيام سان سک برادريءَ جي مذهبي ۽ اجتماعي تنظيم ۾ اهم تبديلي آئي.
اورنگزيب جي دور جي آخري سالن ۾ مغل فوجن ۽ سک قوتن وچ ۾ مختلف علائقن ۾ تڪرار ۽ جنگيون ٿيون.
انهن واقعن بعد ۾ پنجاب جي سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;OxfordSikh2014&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Singh
 |editor-first1=Pashaura
 |editor-last2=Fenech
 |editor-first2=Louis E.
 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2014
 |isbn=9780199699308
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== راجپوتن ۽ جاٽن سان لاڳاپا ==

=== راجپوت رياستن سان اختلاف ===

اڪبر جي دور ۾ ڪيترن راجپوت حڪمرانن کي شاهي شادين، منصبداري عهدن ۽ سياسي ٺاهن ذريعي مغل سلطنت سان ڳنڍيو ويو هو.
اورنگزيب جي دور ۾ انهن مان ڪجهه لاڳاپا برقرار رهيا، جڏهن ته ٻين علائقن ۾ تڪرار پيدا ٿيا.
1678ع ۾ [[جسوند سنگهه]] جي وفات کان پوءِ [[مارواڙ]] جي جانشينيءَ بابت مغل درٻار ۽ راٺوڙ سردارن وچ ۾ اختلاف وڌيا.
انهن اختلافن مان راجپوت مزاحمت ۽ ڊگهي فوجي جدوجهد پيدا ٿي.
[[ميواڙ]] پڻ ڪجهه عرصي لاءِ مغل-راجپوت تڪرارن ۾ شامل رهيو.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== جاٽن جي مزاحمت ===

[[آگرو]] ۽ [[مٿرا]] جي ڀرپاسي ۾ جاٽ زميندارن ۽ مقامي گروهن جي مزاحمت مغل حڪومت لاءِ مسئلو بڻجي وئي.
انهن تڪرارن ۾ محصولي دٻاءُ، مقامي اختيار ۽ سياسي خودمختياريءَ جا سوال شامل هئا.
جاٽن جي مختلف اڳواڻن مغل اختيارين خلاف بغاوتون ڪيون.
انهن تحريڪن ارڙهين صديءَ ۾ علائقائي جاٽ سياسي قوتن جي اڀار لاءِ پڻ پسمنظر فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب ۽ دکن جون جنگيون ==

{{Main|مغل-مراٺا جنگيون}}

=== دکن جي سياسي اهميت ===

دکن مغل سلطنت لاءِ فوجي، معاشي ۽ سياسي لحاظ کان اهم علائقو هو.
هن علائقي ۾ [[بيجاپور سلطنت]]، [[گولڪنڊا سلطنت]] ۽ مراٺا سياسي قوتون موجود هيون.
اورنگزيب جي حڪومت دوران دکن کي مڪمل طور مغل اقتدار ۾ آڻڻ لاءِ ڊگهيون فوجي مهمون هلايون ويون.
انهن مهمن مغل سلطنت جي ايراضي وڌائي، پر فوج، رسد ۽ خزاني تي وڏو دٻاءُ وڌو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== بيجاپور جي فتح (1686ع) ===

{{Main|بيجاپور سلطنت}}

[[بيجاپور سلطنت]] تي عادل شاهي گهراڻي جي حڪومت هئي.
1686ع ۾ اورنگزيب جي فوجن بيجاپور جو گهيرو ڪيو.
ڊگهي محاصري کان پوءِ بيجاپور مغلن جي قبضي ۾ اچي ويو ۽ عادل شاهي گهراڻي جي خودمختيار حڪومت ختم ٿي.
انهيءَ فتح سان دکن ۾ مغل اقتدار کي وڏي علائقائي ڪاميابي حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== گولڪنڊا جي فتح (1687ع) ===

{{Main|گولڪنڊا سلطنت}}

[[گولڪنڊا سلطنت]] تي قطب شاهي گهراڻي جي حڪومت هئي.
1687ع ۾ اورنگزيب جي فوجن [[گولڪنڊا قلعو|گولڪنڊا جي قلعي]] جو گهيرو ڪيو.
قلعي جي فتح کان پوءِ قطب شاهي حڪومت ختم ٿي ۽ گولڪنڊا مغل سلطنت ۾ شامل ٿي ويو.
بيجاپور ۽ گولڪنڊا جي فتحن سان مغل سلطنت جي جاگرافيائي حدن ۾ وڏي واڌ ٿي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== مراٺن سان جنگيون ===

{{Main|مغل-مراٺا جنگيون}}

[[مراٺا]] دکن جي هڪ اهم سياسي ۽ فوجي قوت هئا.
[[ڇترپتي شواجي مهاراج|شواجي]] جي اڳواڻيءَ ۾ مراٺا طاقت سترهين صديءَ جي وچ ڌاري وڌڻ لڳي.
اورنگزيب جي حڪومت دوران مغلن ۽ مراٺن وچ ۾ مختلف مرحلن تي جنگيون ٿيون.
شواجي جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[سنڀاجي]] مراٺا اقتدار سنڀاليو.
1689ع ۾ سنڀاجي مغل فوجن جي هٿان گرفتار ٿيو ۽ اورنگزيب جي حڪم سان قتل ڪيو ويو.
بهرحال، سنڀاجي جي موت سان مراٺا مزاحمت ختم نه ٿي.
مراٺا اڳواڻن قلعي بندين، تيز فوجي حرڪتن، رسد تي حملن ۽ مقامي جغرافيائي حالتن مان فائدو وٺي مغل فوجن خلاف جدوجهد جاري رکي.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== دکن جي جنگين جا معاشي اثر ===

دکن جون ڊگهيون جنگيون مغل سلطنت جي خزاني تي وڏو بار بڻيون.
فوجن جي سارسنڀال، رسد، قلعي بندين ۽ نون فتح ڪيل علائقن جي انتظام لاءِ وسيع وسيلا گهربل هئا.
جنگين سبب ڪجهه علائقن ۾ زراعت، واپار ۽ مقامي آبادي متاثر ٿي.
مغل سلطنت جي فوجي توسيع سان گڏ منصبدارن ۽ جاگيردارن لاءِ مناسب آمدنيءَ وارن علائقن جي ورهاست جا مسئلا پڻ وڌيا.
مؤرخن انهن مسئلن کي ارڙهين صديءَ جي مغل سياسي بحران جي اهم سببن مان شمار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

== اورنگزيب جي دور ۾ مغل انتظام ==

=== منصبداري ۽ جاگيرداري نظام ===

{{Main|منصبداري نظام}}

اورنگزيب جي دور ۾ [[منصبداري نظام]] مغل فوجي ۽ انتظامي تنظيم جو اهم حصو رهيو.
منصبدارن کي سندن درجي، ذميوارين ۽ شاهي خدمت جي بنياد تي عهدن ۽ آمدنيءَ جا حق ڏنا ويندا هئا.
ڪيترن منصبدارن کي نقد پگهار بدران مخصوص علائقن جي محصول مان آمدني حاصل ڪرڻ لاءِ جاگيرون ڏنيون وينديون هيون.
دکن ۾ مغل سلطنت جي توسيع سان منصبدارن جو تعداد ۽ سندن مالي ضرورتون وڌيون.
انهيءَ صورتحال ۾ مناسب آمدنيءَ وارين جاگيرن جي کوٽ ۽ جاگيرن جي ورهاست بابت تڪرار پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== زميني محصول ۽ زرعي معيشت ===

مغل سلطنت جي آمدنيءَ جو وڏو حصو زميني محصول مان حاصل ٿيندو هو.
زمين جي پيداوار، آبپاشيءَ جي سهولتن، فصلن ۽ مقامي حالتن موجب محصول وصول ڪرڻ جا مختلف طريقا استعمال ٿيندا هئا.
اورنگزيب جي دور ۾ مسلسل فوجي مهمن سبب محصولي آمدنيءَ جي اهميت وڌيڪ وڌي.
ڪجهه علائقن ۾ محصولي مطالبن ۽ مقامي مزاحمت سبب مغل انتظام کي ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب جي آخري دور جا مسئلا ==

=== ڊگهي فوجي مهمن جو اثر ===

اورنگزيب پنهنجي حڪومت جي آخري ڏهاڪن جو وڏو حصو دکن ۾ گذاريو.
مراٺن خلاف فوجي مهمون جاري رهيون، پر مغل فوجن لاءِ فتح ڪيل علائقن تي مستقل ۽ اثرائتو ڪنٽرول برقرار رکڻ ڏکيو ثابت ٿيو.
قلعن تي قبضن ۽ فوجي ڪاميابين باوجود مراٺا مزاحمت مختلف صورتن ۾ جاري رهي.
انهن جنگين مغل فوج جي افرادي قوت، رسد ۽ مالي وسيلن تي وڏو دٻاءُ وڌو.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;

=== صوبائي خودمختياريءَ جا رجحان ===

مرڪزي حڪومت جي ڊگهي فوجي مصروفيت سبب مختلف صوبن ۾ مقامي سياسي قوتن جي اهميت وڌڻ لڳي.
مغل انتظامي نظام اڃا وسيع هو، پر صوبائي حڪمرانن، منصبدارن ۽ مقامي زميندارن سان لاڳاپا وڌيڪ پيچيده ٿيندا ويا.
اهي مسئلا اورنگزيب جي وفات کان پوءِ وڌيڪ نمايان ٿيا ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ڪيترين علائقائي رياستن جي اڀار لاءِ پسمنظر فراهم ڪيائون.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جو مسئلو ===

اورنگزيب جي پٽن ۾ [[محمد معظم]]، جيڪو پوءِ [[بهادر شاهه پهريون]] جي لقب سان مشهور ٿيو، هڪ اهم شهزادو هو.
محمد معظم مختلف دورن ۾ شاهي انتظامي ذميواريون سنڀاليون.
اورنگزيب جي حڪومت دوران کيس سياسي شڪ شبهن سبب ڪجهه عرصي لاءِ قيد ۽ نگرانيءَ کي پڻ منهن ڏيڻو پيو.
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ تخت لاءِ جنگ شروع ٿي، جنهن ۾ محمد معظم ڪامياب ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== اورنگزيب جي وفات (1707ع) ==

اورنگزيب 3 مارچ 1707ع تي دکن ۾ [[احمدنگر]] جي ڀرپاسي وفات ڪئي.
هو ڪنهن جنگ جي ميدان ۾ قتل نه ٿيو، پر وڏي عمر ۾ بيماريءَ کان پوءِ سندس وفات ٿي.&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
سندس مڙهه [[خلدآباد]] ۾ صوفي بزرگ [[زين الدين شيرازي]] جي درگاهه جي ويجهو دفنايو ويو.
اورنگزيب جو مقبرو مغل شهنشاهن جي ٻين ڪيترن وڏن مقبرن جي ڀيٽ ۾ سادو آهي.
سندس وفات کان پوءِ مغل شاهي خاندان ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي ۽ [[بهادر شاهه پهريون]] تخت حاصل ڪيو.

== اورنگزيب جي دور جو تاريخي جائزو ==

اورنگزيب جي حڪومت مغل سلطنت جي تاريخ ۾ سياسي ۽ فوجي توسيع جو هڪ اهم مرحلو هو.
هن دکن جي ٻن وڏين سلطنتن، بيجاپور ۽ گولڪنڊا، کي مغل اقتدار ۾ شامل ڪيو.
ساڳئي وقت سندس حڪومت ۾ مذهبي پاليسين، جزيي جي بحالي، ڪجهه عبادتگاهن خلاف ڪاررواين، سکن ۽ راجپوتن سان تڪرارن ۽ مراٺن خلاف ڊگهي جنگين سبب اهم سياسي ۽ سماجي اختلاف پيدا ٿيا.

مؤرخ [[جدو ناٿ سرڪار]] اورنگزيب جي مذهبي ۽ فوجي پاليسين کي مغل سلطنت جي ڪمزوريءَ سان ڳنڍي ٿو، جڏهن ته [[آڊري ٽرشڪي]] جهڙا جديد محقق سندس دور جي سياسي ۽ مذهبي حالتن جي وڌيڪ پيچيده تشريح پيش ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SarkarAurangzib&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Truschke2017&quot;/&gt;
[[جان ايف رچرڊس]] جي مغل سلطنت بابت تحقيق مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته مغل زوال کي سمجهڻ لاءِ فوجي توسيع، جاگيرداري نظام، محصولي مسئلن ۽ صوبائي سياست کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;
اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت هڪدم ختم نه ٿي، پر ارڙهين صديءَ ۾ ان جي مرڪزي سياسي طاقت آهستي آهستي گهٽجندي وئي.

== اورنگزيب جي دور جا اهم واقعا ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #adc6d6;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''اورنگزيب عالمگير جي حڪومت: اهم واقعن جي وقتوار ترتيب'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c55;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c55;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173c55;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1658ع
| [[ساموڳڙهه جي جنگ]]
| دارا شڪوه جي شڪست ۽ اورنگزيب جي اقتدار جو رستو هموار ٿيڻ
|-
| 1658ع
| شاهجهان جي نظربندي
| شاهي اقتدار جي منتقلي
|-
| 1659ع
| دارا شڪوه جو قتل
| جانشينيءَ جي اهم دعويدار جو خاتمو
|-
| 1661ع
| مراد بخش جو قتل
| شاهي خاندان جي سياسي مقابلي جو هڪ مرحلو ختم ٿيڻ
|-
| 1660ع واري ڏهاڪي
| صوفي سرمد جو قتل
| مذهبي ۽ سياسي تاريخ جو تڪراري واقعو
|-
| 1675ع
| [[گرو تيغ بهادر]] جي موت جي سزا
| مغل-سک لاڳاپن ۾ اهم موڙ
|-
| 1678ع–1679ع
| مارواڙ جي جانشينيءَ جو بحران
| راجپوتن سان تڪرار ۾ واڌ
|-
| 1679ع
| جزيي جي ٻيهر لاڳو ٿيڻ
| مذهبي ۽ محصولي پاليسيءَ ۾ اهم تبديلي
|-
| 1686ع
| [[بيجاپور سلطنت]] جي فتح
| عادل شاهي حڪومت جو خاتمو
|-
| 1687ع
| [[گولڪنڊا سلطنت]] جي فتح
| قطب شاهي حڪومت جو خاتمو
|-
| 1689ع
| [[سنڀاجي]] جي گرفتاري ۽ قتل
| مغل-مراٺا جنگين جو اهم واقعو
|-
| 1699ع
| [[خالصو]] جو قيام
| سک برادريءَ جي مذهبي ۽ اجتماعي تنظيم ۾ تبديلي
|-
| 1707ع
| اورنگزيب جي وفات
| مغل جانشينيءَ جي نئين جنگ ۽ سياسي بحران جي شروعات
|}

== اورنگزيب جي دور بابت اهم ماخذ ==

* {{cite book |last=Richards |first=John F. |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1993 |isbn=9780521566032}}
* {{cite book |last=Truschke |first=Audrey |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |publisher=Stanford University Press |year=2017 |isbn=9781503602595}}
* {{cite book |last=Sarkar |first=Jadunath |title=History of Aurangzib |publisher=M. C. Sarkar &amp; Sons}}
* {{cite book |last=Asher |first=Catherine B. |last2=Talbot |first2=Cynthia |title=India Before Europe |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |isbn=9780521809047}}
* {{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |title=Mystical Dimensions of Islam |publisher=University of North Carolina Press |year=1975 |isbn=9780807812716}}
* {{cite book |author=Yusuf Mirak |title=Tarikh-i Mazhar-i Shahjahani |language=fa}}
* {{cite book |title=Sindh in the Mughal Empire (1591–1740) |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf |language=en}}


== مغل سلطنت جو زوال (1707ع–1857ع) ==

{{Main|مغل سلطنت جو زوال}}

1707ع ۾ [[اورنگزيب عالمگير]] جي وفات کان پوءِ مغل سلطنت جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. جيتوڻيڪ سلطنت اڃا وسيع علائقن تي دعويٰ رکندي هئي، پر مرڪزي حڪومت کي جانشينيءَ جي جنگين، صوبائي حڪمرانن جي وڌندڙ خودمختياري، مالي مسئلن ۽ علائقائي فوجي قوتن جي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

مغل سلطنت جو زوال هڪدم نه آيو، پر ڪيترن ڏهاڪن تي پکڙيل سياسي، فوجي ۽ معاشي تبديلين جو نتيجو هو.

ارڙهين صديءَ ۾ [[بنگال]]، [[حيدرآباد دکن]] ۽ [[اوده]] جهڙن علائقن جا حڪمران عملي طور وڌيڪ خودمختيار ٿيا. ساڳئي وقت [[مراٺا]]، [[سک]]، [[جاٽ]] ۽ ٻين علائقائي قوتن مغل حڪومت جي سياسي ۽ فوجي بالادستيءَ کي چئلينج ڪيو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;&gt;{{cite book
 |last=Marshall
 |first=P. J.
 |title=The Making and Unmaking of Empires: Britain, India, and America c.1750–1783
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2005
 |isbn=9780199278954
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ دور ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] هڪ واپاري اداري مان علائقائي ۽ فوجي طاقت ۾ تبديل ٿي. ڪمپنيءَ جي وڌندڙ اقتدار سبب مغل شهنشاهن جي سياسي حيثيت آهستي آهستي علامتي بڻجندي وئي.

=== مغل زوال جا بنيادي سبب ===

مؤرخن مغل سلطنت جي زوال لاءِ ڪيترائي سبب بيان ڪيا آهن. انهن ۾ شاهي جانشينيءَ جي غير مستحڪم روايت، منصبداري ۽ جاگيرداري نظام جا مسئلا، ڊگهيون فوجي مهمون، محصولي اختلاف، علائقائي قوتن جو اڀار ۽ ٻاهرين حملا شامل آهن.

اورنگزيب جي دور ۾ دکن جون ڊگهيون جنگيون مغل فوجي ۽ مالي وسيلن تي وڏو بار بڻيون.

ان کان پوءِ شاهي خاندان جي اندر اقتدار لاءِ ٿيندڙ جنگين مرڪزي حڪومت جي تسلسل کي متاثر ڪيو.

مغل منصبدارن ۽ جاگيردارن وچ ۾ آمدنيءَ وارن علائقن جي ورهاست بابت مسئلا پڻ وڌيا.

مختلف صوبن ۾ مقامي سياسي ۽ فوجي قوتن پنهنجي خودمختياري وڌائڻ شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

بهرحال، مغل زوال کي ڪنهن هڪ شهنشاهه جي پاليسيءَ يا ڪنهن هڪ جنگ جو نتيجو سمجهڻ مناسب نه آهي.

== بهادر شاهه پهريون (1707ع–1712ع) ==

{{Main|بهادر شاهه پهريون}}

اورنگزيب جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ مغل تخت حاصل ڪرڻ لاءِ جنگ شروع ٿي.

[[محمد معظم]]، جيڪو اورنگزيب جو پٽ هو، پنهنجي ڀائرن کي شڪست ڏئي 1707ع ۾ '''بهادر شاهه پهريون''' جي لقب سان تخت تي ويٺو.

هن کي '''شاهه عالم پهريون''' پڻ چيو ويندو آهي.

=== جانشينيءَ جي جنگ ===

1707ع ۾ بهادر شاهه پنهنجي ڀاءُ [[اعظم شاهه]] کي [[جاجؤ جي جنگ]] ۾ شڪست ڏني.

ان کان پوءِ هن ٻئي ڀاءُ [[ڪام بخش]] خلاف پڻ فوجي ڪارروائي ڪئي.

1709ع ۾ ڪام بخش جي شڪست کان پوءِ بهادر شاهه جو اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== راجپوتن ۽ سکن سان لاڳاپا ===

بهادر شاهه راجپوت رياستن سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر مختلف علائقن ۾ سياسي اختلاف برقرار رهيا.

سندس دور ۾ [[بندا سنگهه بهادر]] جي اڳواڻيءَ ۾ سک فوجي سرگرميون پنجاب ۾ وڌيون.

مغل حڪومت سکن جي وڌندڙ سياسي ۽ فوجي قوت کي منهن ڏيڻ لاءِ مختلف مهمون هلايون.

بهادر شاهه جي حڪومت مختصر هئي ۽ هو 1712ع ۾ وفات ڪري ويو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Metcalf
 |first1=Barbara D.
 |last2=Metcalf
 |first2=Thomas R.
 |title=A Concise History of Modern India
 |edition=2
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2006
 |isbn=9780521682251
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== جهان دار شاهه (1712ع–1713ع) ==

{{Main|جهان دار شاهه}}

بهادر شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽن وچ ۾ جانشينيءَ جي جنگ شروع ٿي.

[[جهان دار شاهه]] 1712ع ۾ مغل تخت تي ويٺو.

سندس حڪومت ۾ طاقتور امير [[ذوالفقار خان]] جو وڏو سياسي اثر هو.

جهان دار شاهه جي حڪومت گهڻو عرصو جاري نه رهي.

1713ع ۾ [[فرخ سير]] جي فوجن کيس شڪست ڏني ۽ سندس حڪومت ختم ٿي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== فرخ سير (1713ع–1719ع) ==

{{Main|فرخ سير}}

[[فرخ سير]] 1713ع ۾ مغل تخت تي ويٺو.

سندس اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ [[سيد ڀائر]]، يعني [[سيد عبدالله خان]] ۽ [[سيد حسين علي خان]]، اهم ڪردار ادا ڪيو.

اهي ٻئي ڀائر مغل درٻار جي انتهائي اثرائتن اميرن مان هئا.

=== سيد ڀائرن جو سياسي اثر ===

فرخ سير جي دور ۾ سيد ڀائرن شاهي انتظام، فوجي مقررين ۽ سياسي فيصلن تي وڏو اثر قائم ڪيو.

وقت گذرڻ سان شهنشاهه ۽ سيد ڀائرن وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا.

1719ع ۾ سيد ڀائرن فرخ سير کي تخت تان هٽايو.

فرخ سير کي انڌو ڪرڻ کان پوءِ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي واپاري رعايتون ===

1717ع ۾ فرخ سير [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي واپاري رعايتن بابت هڪ اهم فرمان جاري ڪيو.

ان فرمان سان ڪمپنيءَ کي بنگال ۽ ڪجهه ٻين علائقن ۾ واپار سان لاڳاپيل سهولتون مليون.

بعد ۾ ڪمپنيءَ ۽ بنگال جي نوابن وچ ۾ انهن رعايتن جي استعمال ۽ حدن بابت اختلاف پيدا ٿيا.

اهي اختلاف ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري بنگال جي سياسي صورتحال ۾ اهم بڻيا.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

== 1719ع جو سياسي بحران ==

1719ع مغل سلطنت جي تاريخ جو هڪ انتهائي غير مستحڪم سال هو.

فرخ سير جي خاتمي کان پوءِ سيد ڀائرن مختصر عرصي اندر مختلف شهزادن کي تخت تي ويهاريو.

انهن ۾ [[رفيع الدرجات]] ۽ [[شاهجهان ٻيون]] شامل هئا.

ٻئي شهنشاهه مختصر حڪومتن کان پوءِ وفات ڪري ويا.

آخرڪار [[محمد شاهه]] 1719ع ۾ مغل تخت تي ويٺو.

انهيءَ سال جي تيز سياسي تبديلين مغل شهنشاهت جي مرڪزي اختيار جي ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== محمد شاهه (1719ع–1748ع) ==

{{Main|محمد شاهه}}

[[محمد شاهه]] 1719ع کان 1748ع تائين مغل سلطنت جو شهنشاهه رهيو.

سندس حڪومت مغل سلطنت جي سياسي زوال ۽ درٻاري ثقافت جي ترقيءَ جو گڏيل دور هئي.

محمد شاهه جي درٻار ۾ موسيقي، مصوري، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين کي سرپرستي ملي.

بهرحال، سندس حڪومت دوران مغل سلطنت جي مختلف صوبن ۾ مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== سيد ڀائرن جو خاتمو ===

محمد شاهه جي شروعاتي حڪومت ۾ سيد ڀائرن جو سياسي اثر جاري رهيو.

1720ع ۾ سيد حسين علي خان قتل ٿيو.

ان کان پوءِ سيد عبدالله خان جي طاقت ختم ڪئي وئي.

سيد ڀائرن جي زوال سان محمد شاهه کي شاهي اختيار وڌائڻ جو موقعو مليو، پر صوبائي خودمختياريءَ جو رجحان جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== نظام الملڪ ۽ حيدرآباد دکن ===

{{Main|نظام الملڪ آصف جاه اول}}

[[نظام الملڪ آصف جاه اول]] مغل درٻار جو اهم امير ۽ دکن جو صوبائي حڪمران هو.

1724ع ۾ هن دکن ۾ پنهنجي عملي خودمختياري مضبوط ڪئي.

انهيءَ عمل سان [[حيدرآباد رياست]] جي آصف جاهي حڪمران گهراڻي جو بنياد پيو.

نظام الملڪ رسمي طور مغل شهنشاهه جي بالادستيءَ کي قبول ڪندو رهيو، پر دکن ۾ سندس انتظام عملي طور خودمختيار هو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== بنگال ۾ صوبائي خودمختياري ===

{{Main|بنگال جا نواب}}

ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ [[مرشد قلي خان]] بنگال جي مالياتي ۽ صوبائي انتظام ۾ اهم قوت بڻيو.

بنگال جي نوابن مغل شهنشاهه جي رسمي بالادستي برقرار رکندي پنهنجي علائقائي حڪومت کي وڌيڪ خودمختيار بڻايو.

بنگال جي زرخيز زمين، ڪپڙي جي صنعت ۽ سامونڊي واپار سبب هي صوبو وڏي معاشي اهميت رکندو هو.

بعد ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ ۽ بنگال جي نوابن وچ ۾ سياسي ۽ واپاري تڪرار وڌيا.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

=== اوده جي خودمختياري ===

{{Main|اوده جا نواب}}

[[سعادت علي خان اول]] ارڙهين صديءَ ۾ اوده جو اهم صوبائي حڪمران هو.

1722ع کان پوءِ اوده ۾ نوابي اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو.

اوده جا حڪمران مغل سلطنت سان رسمي لاڳاپا برقرار رکندي عملي طور پنهنجي علائقائي حڪومت هلائڻ لڳا.

اهڙيءَ طرح حيدرآباد، بنگال ۽ اوده جهڙيون رياستون مغل سلطنت جي مرڪزي اقتدار جي ڪمزوريءَ مان اڀريون.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== نادر شاهه جي هندستان تي ڪاهه (1739ع) ==

{{Main|نادر شاهه جي هندستان تي ڪاهه}}

[[نادر شاهه]] ايران جو طاقتور حڪمران هو، جنهن 1739ع ۾ مغل سلطنت تي حملو ڪيو.

هن جي فوجن [[ڪرنال جي جنگ]] ۾ محمد شاهه جي مغل فوج کي شڪست ڏني.

جنگ کان پوءِ نادر شاهه دهليءَ ۾ داخل ٿيو.

=== ڪرنال جي جنگ ===

24 فيبروري 1739ع تي ڪرنال جي ڀرپاسي مغل ۽ ايراني فوجن وچ ۾ جنگ لڳي.

مغل فوج عددي لحاظ کان وڏي هجڻ باوجود مؤثر گڏيل قيادت ۽ فوجي تنظيم جي مسئلن کي منهن ڏئي رهي هئي.

نادر شاهه جي فوج ڪاميابي حاصل ڪئي ۽ محمد شاهه کي سندس شرطن تي ٺاهه ڪرڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Axworthy2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Axworthy
 |first=Michael
 |title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant
 |publisher=I.B. Tauris
 |year=2006
 |isbn=9781850437062
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دهليءَ جي ڦرلٽ ===

نادر شاهه جي دهليءَ ۾ موجودگيءَ دوران تشدد ۽ قتل عام جا واقعا ٿيا.

شهر مان وڏي مقدار ۾ دولت، قيمتي زيور ۽ شاهي خزاني جو سامان ايران کڻي وڃڻ بابت تاريخي بيان موجود آهن.

مشهور '''تختِ طائوس''' ۽ [[ڪوه نور]] هيرو پڻ انهيءَ ڪاهه سان لاڳاپيل تاريخي روايتن ۾ ذڪر ٿين ٿا.

1739ع جي ڪاهه مغل سلطنت جي مالي ۽ سياسي حيثيت کي سخت نقصان پهچايو.&lt;ref name=&quot;Axworthy2006&quot;/&gt;

=== نادر شاهه جي ڪاهه جا نتيجا ===

نادر شاهه جي فتح کان پوءِ مغل سلطنت جي فوجي ڪمزوري ٻين علائقائي قوتن آڏو وڌيڪ ظاهر ٿي.

دهليءَ جي شاهي خزاني کي وڏو نقصان پهتو.

اتر اولهه وارن علائقن تي مغل اقتدار وڌيڪ ڪمزور ٿيو.

هي واقعو مغل سلطنت جي زوال جي تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== احمد شاهه ابدالي ۽ افغان حملا ==

{{Main|احمد شاهه دراني}}

[[احمد شاهه دراني]]، جيڪو احمد شاهه ابدالي جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[دراني سلطنت]] جو باني هو.

1747ع ۾ نادر شاهه جي وفات کان پوءِ هن افغانستان ۾ پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

احمد شاهه دراني هندستان جي اتر اولهه وارن علائقن ۾ ڪيترائي فوجي حملا ڪيا.

انهن حملن پنجاب، دهليءَ ۽ ٻين علائقن جي سياسي صورتحال تي وڏو اثر ڇڏيو.

=== پنجاب ۽ دهليءَ ۾ افغان اثر ===

ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري مغل سلطنت جي مرڪزي ڪمزوريءَ سبب پنجاب ۽ اتر هندستان ۾ افغان، مراٺا، سک ۽ مقامي سياسي قوتن وچ ۾ مقابلو وڌيو.

احمد شاهه دراني مختلف مهمن ذريعي پنجاب ۽ دهليءَ جي سياسي معاملن ۾ مداخلت ڪئي.

انهن حملن مغل سلطنت جي اتر اولهه سرحدن تي شاهي اقتدار کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== مراٺن جو عروج ==

{{Main|مراٺا سلطنت}}

[[مراٺا سلطنت]] سترهين صديءَ ۾ [[ڇترپتي شواجي مهاراج|شواجي]] جي دور کان هڪ اهم سياسي قوت طور اڀري.

اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مراٺن اتر ۽ وچ هندستان ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي سرگرمين کي وڌيڪ وڌايو.

ارڙهين صديءَ ۾ [[پيشوا]] مراٺا حڪومت جي اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻ بڻيا.

مراٺن مختلف علائقن ۾ محصولي حق ۽ سياسي اثر حاصل ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون هلايون.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== دهليءَ ۾ مراٺن جو اثر ===

1737ع ۾ پيشوا [[باجي رائو اول]] جي فوجن دهليءَ جي ڀرپاسي تائين پيشقدمي ڪئي.

بعد ۾ مراٺن پنجاب ۽ اتر هندستان جي سياسي معاملن ۾ وڌيڪ اثر قائم ڪيو.

1758ع ۾ مراٺا فوجون پنجاب مان اڳتي وڌي [[پشاور]] تائين پهتيون، پر اهو قبضو مستقل نه رهيو.

مغل شهنشاهه جي سياسي حيثيت وقت سان مختلف علائقائي قوتن جي حمايت ۽ فوجي طاقت تي دارومدار رکڻ لڳي.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== پاڻي پت جي ٽين جنگ (1761ع) ===

{{Main|پاڻي پت جي ٽين جنگ}}

14 جنوري 1761ع تي [[پاڻي پت جي ٽين جنگ]] احمد شاهه دراني جي فوج ۽ مراٺن جي گڏيل فوج وچ ۾ لڳي.

هن جنگ ۾ مراٺن کي وڏي شڪست آئي.

جنگ ۾ ٻنهي ڌرين کي وڏي جاني نقصان کي منهن ڏيڻو پيو.

پاڻي پت جي ٽين جنگ اتر هندستان جي سياسي طاقت جي توازن تي وڏو اثر ڇڏيو، پر ان سان مراٺا سياسي قوت مڪمل طور ختم نه ٿي.

بعد وارن ڏهاڪن ۾ مراٺن اتر هندستان ۾ پنهنجو اثر ٻيهر وڌايو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== شاهه عالم ٻيون ۽ مراٺا تحفظ ===

{{Main|شاهه عالم ٻيون}}

[[شاهه عالم ٻيون]] 1759ع کان 1806ع تائين مغل شهنشاهه رهيو.

سندس حڪومت دوران مغل شاهي اقتدار گهڻو ڪري علامتي بڻجي چڪو هو.

1764ع ۾ [[بڪسر جي جنگ]] ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻئي، اوده جي نواب ۽ بنگال جي اڳوڻي نواب جي گڏيل قوتن کي شڪست ڏني.

1771ع ۾ مراٺن دهليءَ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ 1772ع ۾ شاهه عالم ٻيون سندن مدد سان دهلي موٽي آيو.

1780ع واري ڏهاڪي ۾ [[مهادجي سنڌيا]] مغل درٻار جي فوجي ۽ سياسي معاملن ۾ وڏي اثر واري شخصيت بڻيو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== بنگال ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو عروج ==

{{Main|بنگال ۾ برطانوي راڄ}}

=== پلاسيءَ جي جنگ (1757ع) ===

{{Main|پلاسيءَ جي جنگ}}

23 جون 1757ع تي [[پلاسيءَ جي جنگ]] ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج [[سراج الدوله]] جي فوج کي شڪست ڏني.

ڪمپنيءَ جي فوج جي اڳواڻي [[رابرٽ ڪلائيو]] ڪئي.

بنگال جي ڪجهه درٻاري اميرن، خاص طور [[مير جعفر]]، ڪمپنيءَ سان ڳجها سياسي معاهدا ڪيا هئا.

پلاسيءَ جي جنگ بنگال ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سياسي اقتدار جي شروعات جو اهم واقعو هو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

=== بڪسر جي جنگ (1764ع) ===

{{Main|بڪسر جي جنگ}}

1764ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج [[بڪسر]] ۾ گڏيل هندستاني فوج کي شڪست ڏني.

هن گڏيل فوج ۾ مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻيون، اوده جي نواب [[شجاع الدوله]] ۽ بنگال جي اڳوڻي نواب [[مير قاسم]] جون قوتون شامل هيون.

بڪسر جي جنگ ڪمپنيءَ جي سياسي ۽ فوجي حيثيت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

=== بنگال جي ديواني (1765ع) ===

1765ع ۾ [[اله آباد جو معاهدو|اله آباد جي معاهدن]] کان پوءِ مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻئي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي بنگال، بهار ۽ اوڙيسا جي ديوانيءَ جا حق ڏنا.

ديوانيءَ مان مراد زميني محصول ۽ لاڳاپيل مالياتي انتظام جا حق هئا.

انهن حقن سان ڪمپنيءَ کي وڏي مقدار ۾ محصولي آمدني حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو.

1793ع ۾ لاڳو ڪيل '''مستقل بندوبست''' هڪ الڳ زميني محصولي نظام هو؛ ان کي 1765ع ۾ ڪمپنيءَ کي مليل ديوانيءَ جي حقن سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Marshall2005&quot;/&gt;

== دهليءَ تي برطانوي قبضو (1803ع) ==

{{Main|دهليءَ جي جنگ (1803ع)}}

1803ع ۾ ٻي انگريز-مراٺا جنگ دوران ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوجن دهليءَ تي قبضو ڪيو.

[[دهليءَ جي جنگ (1803ع)]] ۾ ڪمپنيءَ جي فوج مراٺا حمايت يافته قوتن کي شڪست ڏني.

ان کان پوءِ مغل شهنشاهه شاهه عالم ٻيون ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سياسي ۽ فوجي تحفظ هيٺ اچي ويو.

شهنشاهه جي حيثيت برقرار رهي، پر سندس حقيقي سياسي اختيار انتهائي محدود ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== اڪبر شاهه ٻيون (1806ع–1837ع) ==

{{Main|اڪبر شاهه ٻيون}}

[[اڪبر شاهه ٻيون]] 1806ع ۾ پنهنجي پيءُ شاهه عالم ٻئي جي وفات کان پوءِ مغل تخت تي ويٺو.

سندس دور ۾ مغل سلطنت جو اقتدار گهڻو ڪري دهليءَ جي شاهي خاندان جي علامتي حيثيت تائين محدود هو.

برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني دهليءَ جي سياسي ۽ انتظامي معاملن تي اثرائتو ڪنٽرول رکندي هئي.

اڪبر شاهه ٻئي جي حڪومت دوران شاهي خاندان جي آمدني، لقبن ۽ رسمي حيثيت بابت ڪمپنيءَ سان اختلاف پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

== بهادر شاهه ظفر (1837ع–1857ع) ==

{{Main|بهادر شاهه ظفر}}

'''ابو ظفر سراج الدين محمد بهادر شاهه ظفر''' مغل سلطنت جو آخري شهنشاهه هو.

هو 1837ع ۾ تخت تي ويٺو ۽ 1857ع تائين مغل شهنشاهه جي لقب سان مشهور رهيو.

بهادر شاهه ظفر فارسي ۽ اردو شاعريءَ سان دلچسپي رکندو هو ۽ پاڻ پڻ شاعر هو.

سندس تخلص '''ظفر''' هو.

سندس دور ۾ مغل درٻار سياسي طاقت جي ڀيٽ ۾ ادبي ۽ ثقافتي اهميت جو مرڪز بڻيل هئي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dalrymple
 |first=William
 |title=The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi, 1857
 |publisher=Bloomsbury
 |year=2006
 |isbn=9780747587262
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== دهليءَ جي ادبي ثقافت ===

بهادر شاهه ظفر جي دور ۾ دهليءَ ۾ اردو ۽ فارسي شاعريءَ جون محفلون ٿينديون هيون.

[[مرزا غالب]] ۽ [[شيخ ابراهيم ذوق]] جهڙا شاعر انهيءَ دور جي ادبي تاريخ ۾ اهم مقام رکن ٿا.

شاهي درٻار جي سياسي ڪمزوريءَ باوجود دهليءَ جي ادبي ۽ ثقافتي زندگي جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

== 1857ع جي بغاوت ۽ مغل سلطنت جو خاتمو ==

{{Main|1857ع جي هندستاني بغاوت}}

1857ع ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج جي ڪجهه هندستاني سپاهين بغاوت شروع ڪئي.

هي بغاوت جلد اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترن علائقن تائين پکڙجي وئي.

بغاوت ۾ فوجي، سياسي، معاشي، مذهبي ۽ سماجي سبب شامل هئا.

ڪمپنيءَ جي پاليسين، رياستن جي الحاق، فوجي ناراضگي ۽ مقامي حڪمرانن جي بي اختياريءَ بغاوت لاءِ اهم پسمنظر فراهم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

=== دهليءَ ۾ بغاوت ===

مئي 1857ع ۾ ميرٺ کان بغاوت ڪندڙ سپاهي دهلي پهتا.

انهن بهادر شاهه ظفر کي بغاوت جي علامتي اڳواڻ طور قبول ڪيو.

بهادر شاهه ظفر جي عمر ان وقت وڏي هئي ۽ سندس سياسي ۽ فوجي اختيار محدود هئا.

بغاوت ڪندڙن لاءِ مغل شهنشاهه جو نالو تاريخي جائز حيثيت ۽ سياسي اتحاد جي علامت بڻيو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

=== دهليءَ جو ٻيهر برطانوي قبضو ===

سيپٽمبر 1857ع ۾ برطانوي فوجن ڊگهي گهيري کان پوءِ دهليءَ تي ٻيهر قبضو ڪيو.

شهر ۾ سخت جنگيون، قتل عام، گرفتاريون ۽ وڏي پيماني تي تباهي ٿي.

بهادر شاهه ظفر گرفتار ٿيو.

سندس پٽن ۽ شاهي خاندان جي ڪيترن فردن کي قتل ڪيو ويو يا گرفتار ڪيو ويو.

دهليءَ جي شاهي درٻار جي سياسي ۽ ثقافتي دنيا کي شديد نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

=== بهادر شاهه ظفر جي جلاوطني ===

بهادر شاهه ظفر تي بغاوت سان لاڳاپيل الزامن هيٺ فوجي عدالت ۾ مقدمو هلايو ويو.

1858ع ۾ کيس جلاوطن ڪري [[رنگون]]، موجوده [[يانگون]]، موڪليو ويو.

بهادر شاهه ظفر 7 نومبر 1862ع تي رنگون ۾ وفات ڪئي.

سندس وفات سان مغل شاهي خاندان جي آخري شهنشاهه جي زندگيءَ جو خاتمو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Dalrymple2006&quot;/&gt;

=== 1858ع ۾ مغل شهنشاهت جو رسمي خاتمو ===

1857ع جي بغاوت کي دٻائڻ کان پوءِ برطانوي حڪومت هندستان جي انتظام ۾ وڏيون تبديليون آنديون.

1858ع جي '''گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ''' تحت ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪومتي اختيارن کي برطانوي تاج ڏانهن منتقل ڪيو ويو.

انهيءَ سان هندستان ۾ ڪمپني راڄ جو خاتمو ۽ سڌي برطانوي شاهي حڪومت جو آغاز ٿيو.

مغل شهنشاهت جو ادارو پڻ ختم ڪيو ويو.

تنهنڪري 1857ع کي مغل اقتدار جي عملي خاتمي ۽ 1858ع کي ان جي رسمي سياسي خاتمي سان لاڳاپيل سال طور بيان ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Metcalf2006&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جي زوال جو تاريخي جائزو ==

مغل سلطنت جو زوال ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ هڪ ڊگهو ۽ پيچيده عمل هو.

اورنگزيب جي وفات کان پوءِ شاهي جانشينيءَ جي جنگين، صوبائي خودمختياريءَ، مراٺن ۽ ٻين علائقائي قوتن جي اڀار، نادر شاهه ۽ احمد شاهه دراني جي حملن ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سياسي ۽ فوجي توسيع مرڪزي مغل اقتدار کي ڪمزور ڪيو.

ارڙهين صديءَ ۾ مغل شهنشاهه جو لقب ڪيترن علائقن ۾ سياسي جائز حيثيت جي علامت رهيو، جيتوڻيڪ عملي حڪومت مقامي حڪمرانن ۽ فوجي قوتن جي هٿ ۾ هئي.

1857ع جي بغاوت ۽ 1858ع جي سياسي تبديلين سان مغل شهنشاهت جو رسمي خاتمو ٿيو.

== مغل سلطنت جي زوال جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a9c3d5;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:white;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جي زوال جا اهم واقعا (1707ع–1858ع)'''
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b54;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b54;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b54;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1707ع
| اورنگزيب جي وفات
| مغل جانشينيءَ جي نئين جنگ
|-
| 1712ع
| بهادر شاهه پهرئين جي وفات
| شاهي خاندان ۾ نئون سياسي بحران
|-
| 1713ع
| فرخ سير جي تخت نشيني
| سيد ڀائرن جي سياسي اثر ۾ واڌ
|-
| 1717ع
| ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ کي واپاري فرمان
| ڪمپنيءَ جي واپاري حيثيت ۾ واڌ
|-
| 1719ع
| ڪيترن شهنشاهن جي مختصر حڪومت
| مرڪزي شاهي اختيار جي ڪمزوري
|-
| 1724ع
| حيدرآباد دکن جي خودمختياري
| آصف جاهي سياسي اقتدار جو قيام
|-
| 1739ع
| نادر شاهه جي دهليءَ تي ڪاهه
| مغل خزاني ۽ فوجي وقار کي وڏو نقصان
|-
| 1747ع
| احمد شاهه دراني جي حڪومت جو قيام
| افغان سياسي طاقت جو اڀار
|-
| 1757ع
| پلاسيءَ جي جنگ
| بنگال ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو عروج
|-
| 1758ع
| مراٺن جي پشاور تائين پيشقدمي
| اتر اولهه هندستان ۾ مراٺن جو عارضي اثر
|-
| 1761ع
| پاڻي پت جي ٽين جنگ
| اتر هندستان جي طاقت جي توازن ۾ تبديلي
|-
| 1764ع
| بڪسر جي جنگ
| ڪمپنيءَ جي فوجي اقتدار ۾ واڌ
|-
| 1765ع
| بنگال، بهار ۽ اوڙيسا جي ديواني
| ڪمپنيءَ کي مالياتي انتظام جا حق
|-
| 1772ع
| شاهه عالم ٻئي جي دهلي واپسي
| مغل درٻار تي مراٺن جو وڌندڙ اثر
|-
| 1803ع
| دهليءَ تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو قبضو
| مغل شهنشاهه ڪمپنيءَ جي تحفظ هيٺ
|-
| 1837ع
| بهادر شاهه ظفر جي تخت نشيني
| آخري مغل شهنشاهه جي حڪومت
|-
| 1857ع
| هندستاني بغاوت
| مغل شهنشاهت جي عملي خاتمي جو مرحلو
|-
| 1858ع
| بهادر شاهه ظفر جي جلاوطني ۽ ڪمپني راڄ جو خاتمو
| مغل شهنشاهت جو رسمي خاتمو
|-
| 1862ع
| بهادر شاهه ظفر جي وفات
| آخري مغل شهنشاهه جي زندگيءَ جو خاتمو
|}


== مغل سلطنت جو انتظامي نظام ==

{{Main|مغل سلطنت جو انتظام}}

[[مغل سلطنت]] ۾ شهنشاهه مرڪزي سياسي ۽ فوجي اختيار جو بنيادي سرچشمو هو. شاهي حڪومت مختلف وزارتن، صوبائي عملدارن، منصبدارن، جاگيردارن ۽ مقامي زميندارن جي مدد سان هلندي هئي. سلطنت جو انتظام وقت سان تبديل ٿيندو رهيو، پر [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ قائم ڪيل ڪيترائي ادارا پوءِ ايندڙ شهنشاهن جي دور ۾ پڻ برقرار رهيا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2005&quot;/&gt;
مغل حڪومت کي جديد معنيٰ ۾ مڪمل طور مرڪزي رياست سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ مختلف علائقن ۾ مقامي سردارن، زميندارن ۽ سياسي خاندانن جي حيثيت پڻ اهم هئي.

=== شهنشاهه جا اختيار ===

مغل شهنشاهه سلطنت جو اعليٰ سياسي حڪمران، فوج جو سربراهه ۽ شاهي مقررين جو بنيادي اختيار رکندڙ هو.
شهنشاهه جي نالي سان سڪا جاري ٿيندا هئا ۽ سرڪاري خطبن ۾ سندس نالو پڙهيو ويندو هو.
شاهي فرمانن، جن کي ''فرمان'' چيو ويندو هو، ذريعي مختلف انتظامي، مالي ۽ سياسي حڪم جاري ڪيا ويندا هئا.
مغل شهنشاهن پنهنجي سياسي حيثيت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ تيموري نسب، فوجي ڪاميابين، شاهي رسمن ۽ مذهبي يا اخلاقي جائز حيثيت جي مختلف تصورن کي استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== مرڪزي حڪومت جا اهم عهدا ===

مغل درٻار ۾ ڪيترائي اهم انتظامي عهدا موجود هئا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b8cbd8;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل سلطنت جا اهم مرڪزي عهدا'''
! style=&quot;background:#deedf5;&quot; | عهدو
! style=&quot;background:#deedf5;&quot; | بنيادي ذميواري
|-
| '''وڪيل'''
| شاهي انتظام ۽ درٻاري معاملن ۾ اعليٰ صلاحڪاري يا نمائندگي؛ عهدي جي عملي اهميت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي
|-
| '''ديوان'''
| مالياتي انتظام، محصولي حساب ڪتاب ۽ سرڪاري آمدنيءَ جي نگراني
|-
| '''مير بخشي'''
| فوجي عملدارن، منصبدارن ۽ فوجي مقررين سان لاڳاپيل معاملن جي نگراني
|-
| '''صدر الصدور'''
| مذهبي ۽ خيراتي عطائن ۽ ڪجهه مذهبي انتظامي معاملن جي نگراني
|-
| '''قاضي القضاة'''
| شاهي عدالتي نظام ۾ اعليٰ قاضيءَ جي حيثيت
|-
| '''خان سامان'''
| شاهي گهراڻي، سامان ۽ ڪارخانن جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون
|}

انهن عهدن جا اختيار هر شهنشاهه جي دور ۾ هڪجهڙا نه هئا.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== صوبائي انتظام ===

{{Main|مغل سلطنت جا صوبا}}

اڪبر جي دور ۾ سلطنت کي انتظامي صوبن، يعني '''صوبن''' ۾ ورهايو ويو.

هر صوبي ۾ مختلف انتظامي، فوجي ۽ مالياتي عملدار مقرر ٿيندا هئا.

صوبائي انتظام ۾ عام طور هيٺيان عهدا اهم هئا:

* '''صوبيدار''' يا ناظم — صوبائي حڪومت ۽ فوجي انتظام جو سربراهه.
* '''ديوان''' — صوبائي ماليات ۽ محصول جي نگراني ڪندڙ.
* '''بخشي''' — فوجي مقررين ۽ لاڳاپيل معاملن جو عملدار.
* '''فوجدار''' — مخصوص علائقي ۾ فوجي انتظام ۽ امن امان سان لاڳاپيل ذميواريون.
* '''قاضي''' — عدالتي ۽ شرعي معاملن سان لاڳاپيل عملدار.
* '''ڪوٽوال''' — شهر جي انتظام، امن امان ۽ ڪجهه شهري معاملن جو ذميوار.

صوبن کان هيٺ '''سرڪار''' ۽ '''پرڳڻو''' جهڙا انتظامي درجا موجود هئا. انهن درجن جي عملي صورت ۽ حدون وقت ۽ علائقي موجب تبديل ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== سرڪار ۽ پرڳڻو ===

مغل سلطنت جي انتظامي ورهاست ۾ '''سرڪار''' هڪ اهم علائقائي درجو هو.
سرڪار جي هيٺان ڪيترائي پرڳڻا هوندا هئا.
پرڳڻن ۾ زميني محصول، زرعي پيداوار، مقامي انتظام ۽ رڪارڊ سان لاڳاپيل ڪم ٿيندا هئا.
مقامي عملدارن ۾ عامل، قانونگو، پٽواري ۽ ٻين عهديدارن جون ذميواريون شامل هيون.
انهن ادارن جي عملي نوعيت مختلف علائقن ۾ مقامي روايتن ۽ حالتن سان لاڳاپيل هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== منصبداري نظام ==

{{Main|منصبداري نظام}}

'''منصبداري نظام''' مغل سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي جوڙجڪ جو اهم حصو هو.
''منصب'' فارسي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ عهدو يا درجو آهي.
اڪبر جي دور ۾ هن نظام کي وڌيڪ منظم ڪيو ويو.
منصبدارن کي سندن رتبي ۽ شاهي خدمت جي بنياد تي درجا ڏنا ويندا هئا.

=== ذات ۽ سوار ===

منصبداري نظام ۾ '''ذات''' ۽ '''سوار''' جا درجا اهم هئا.
'''ذات''' منصبدار جي ذاتي رتبي ۽ پگهار جي حيثيت ظاهر ڪندو هو.
'''سوار''' گهوڙي سوار فوج سان لاڳاپيل ذميواريءَ جو درجو هو.
عملي طور فوجين جو تعداد ۽ منصبدارن جون ذميواريون مختلف حالتن موجب بدلجي سگهنديون هيون.
منصبداري نظام شاهي درٻار کي فوجي ۽ انتظامي اشرافيه سان ڳنڍڻ جو هڪ اهم وسيلو هو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== جاگيرداري نظام ===

{{Main|جاگيرداري نظام}}

مغل سلطنت ۾ ڪيترن منصبدارن کي نقد پگهار بدران مخصوص علائقن مان محصولي آمدني حاصل ڪرڻ جا حق ڏنا ويندا هئا.
اهڙن محصولي حقن کي عام طور '''جاگير''' چيو ويندو هو.
جاگيردار لازمي طور زمين جو ذاتي مالڪ نه هوندو هو، پر کيس مقرر ٿيل علائقي مان آمدني حاصل ڪرڻ جو حق هوندو هو.
جاگيرن جي ورهاست ۽ تبديلي شاهي حڪومت جي مالي ۽ سياسي نظام جو اهم حصو هئي.
ارڙهين صديءَ ۾ منصبدارن جي وڌندڙ تعداد ۽ مناسب آمدنيءَ وارين جاگيرن جي کوٽ کي مغل انتظامي بحران جي اهم سببن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جو فوجي نظام ==

{{Main|مغل فوج}}

مغل فوج ۾ گهوڙي سوار، پيادا سپاهي، توپخانو، قلعي بندين سان لاڳاپيل فوجي دستا ۽ مختلف مقامي اتحادي قوتون شامل هيون.
[[بابر]] جي دور ۾ توپخاني ۽ بارودي هٿيارن جنگي حڪمت عمليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
1526ع جي [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ بابر جي فوج توپخاني ۽ دفاعي ترتيب مان فائدو ورتو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== گهوڙي سوار فوج ===

گهوڙي سوار مغل فوج جو اهم حصو هئا.
گهوڙن جي تربيت، فوجي سامان، هٿيارن ۽ فوجين جي سڃاڻپ لاءِ مختلف انتظامي طريقا استعمال ٿيندا هئا.
اڪبر جي دور ۾ گهوڙن تي داغ لڳائڻ ۽ فوجين جي سڃاڻپ جا رڪارڊ رکڻ جي نظام کي وڌيڪ اهميت ڏني وئي.

=== توپخانو ===

مغل فوج ۾ توپن ۽ بارودي هٿيارن جو استعمال فوجي مهمن ۽ قلعن جي گهيرن ۾ اهم هو.
توپخاني جي استعمال ۾ ترڪي، وچ ايشيائي، فارسي ۽ هندستاني فوجي تجربن جا اثر شامل هئا.
وقت سان توپخاني جي تنظيم ۽ هٿيارن ۾ تبديليون آيون.

=== بحري طاقت ===

مغل سلطنت جي بنيادي فوجي طاقت زميني فوج هئي.
بهرحال، بنگال ۽ ڪجهه سامونڊي علائقن ۾ درياهي ۽ بحري جنگي ٻيڙيون پڻ استعمال ٿينديون هيون.
بنگال ۾ درياهن ۽ آبي رستن سبب بحري فوجي سرگرمين کي خاص اهميت حاصل هئي.
مغل سلطنت کي يورپي سامونڊي طاقتن جي مقابلي ۾ هڪجهڙي مرڪزي سامونڊي فوجي طاقت حاصل نه هئي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

== مغل سلطنت جي معيشت ==

{{Main|مغل هندستان جي معيشت}}

مغل سلطنت جي معيشت جو بنيادي دارومدار زراعت، زميني محصول، دستڪاري، اندروني واپار ۽ ٻاهرين واپار تي هو.
سلطنت جي مختلف علائقن ۾ زرعي پيداوار، ڪپڙي جي صنعت، ڌاتوءَ جي ڪم، قيمتي پٿرن، دستڪاري ۽ شهري واپار کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== زراعت ===

مغل هندستان ۾ آباديءَ جو وڏو حصو زرعي معيشت سان لاڳاپيل هو.
ڪڻڪ، چانور، جوار، ٻاجهري، ڪمند، ڪپهه ۽ ٻيا فصل مختلف علائقن ۾ پوکيا ويندا هئا.
آبپاشيءَ لاءِ درياهن، واهن، کوهن ۽ برساتي پاڻيءَ تي ڀاڙيو ويندو هو.
زرعي پيداوار علائقائي آبهوا، زمين جي نوعيت ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ موجب مختلف هئي.

=== زميني محصول ===

زميني محصول مغل حڪومت جي آمدنيءَ جو اهم سرچشمو هو.
اڪبر جي دور ۾ [[راجا ٽوڊر مل]] سان لاڳاپيل مالياتي سڌارن تحت زمين جي ماپ، پيداوار جي حساب ۽ محصول جي تشخيص کي وڌيڪ منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
'''دهساله''' نظام ۾ فصلن جي پيداوار ۽ قيمتن جي ڪيترن سالن جي حساب کي محصولي تشخيص لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.
بهرحال، مغل سلطنت جي سڀني علائقن ۾ هڪجهڙو محصولي طريقو رائج نه هو.
مقامي حالتن مطابق نقد محصول، فصل جي حصيداري ۽ ٻين طريقن جو استعمال پڻ ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;AinAkbari&quot;/&gt;

=== واپار ۽ صنعت ===

مغل دور ۾ [[گجرات]]، [[بنگال]]، [[لاهور]]، [[آگرو]]، [[دهلي]]، [[ٺٽو]] ۽ ٻيا شهر واپار ۽ دستڪاريءَ جا اهم مرڪز هئا.
ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪپهه، ريشم ۽ ٻين ڪپڙن جي پيداوار کي وڏي اهميت حاصل هئي.
هندستان مان ڪپڙو، نير، مصالحا ۽ ٻيون شيون ٻاهرين منڊين ڏانهن موڪليون وينديون هيون.
ٻاهرين واپار ۾ فارسي نار، ڳاڙهو سمنڊ، وچ ايشيا ۽ هندي وڏي سمنڊ جا رستا اهم هئا.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== مغل سڪا ===

{{Main|مغل سڪا}}

مغل سلطنت ۾ سون، چاندي ۽ ٽامي جا سڪا جاري ڪيا ويندا هئا.
سون جي سڪي کي عام طور '''مهر'''، چانديءَ جي سڪي کي '''روپيو''' ۽ ٽامي جي سڪي کي '''دام''' چيو ويندو هو.
مغل سڪن تي شهنشاهه جو نالو، لقب ۽ ضرب خاني سان لاڳاپيل معلومات لکيل هوندي هئي.
سڪا سياسي جائز حيثيت ۽ شاهي اقتدار جي علامت پڻ هئا.
شهنشاهن جي دورن موجب سڪن جي خطاطي، عبارت ۽ ڊيزائن ۾ فرق موجود هو.

== مغل سلطنت ۾ سماج ==

مغل سلطنت ۾ مختلف قومن، ٻولين، مذهبي برادرين ۽ سماجي طبقن جا ماڻهو رهندا هئا.
سماجي زندگيءَ ۾ زرعي آبادين، شهرن، واپارين، دستڪارن، مذهبي ادارن، مقامي سردارن ۽ شاهي اشرافيه جو اهم ڪردار هو.
مغل سماج کي صرف شاهي درٻار جي تاريخ تائين محدود ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سلطنت جي معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن ۽ مقامي ادارن سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== شهري زندگي ===

دهلي، آگرو، لاهور، فتح پور سيڪري، احمد آباد، ٺٽو ۽ ٻين شهرن ۾ واپار، دستڪاري، علمي سرگرميون ۽ شاهي يا صوبائي ادارا موجود هئا.
شهري آباديءَ ۾ واپاري، ڪاريگر، مذهبي عالم، فوجي عملدار، مزدور ۽ مختلف پيشاور گروهه شامل هئا.

=== عورتن جي حيثيت ===

مغل دور ۾ عورتن جي سماجي حيثيت خاندان، طبقي، علائقي ۽ اقتصادي حالتن موجب مختلف هئي.
شاهي خاندان جي ڪجهه عورتن سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي معاملن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.
[[گلبدن بيگم]]، [[مريم الزماني]]، [[نورجهان]]، [[جهان آرا بيگم]] ۽ [[زيب النساءِ]] مغل تاريخ جي اهم عورتن مان آهن.
گلبدن بيگم ''همايون نامه'' لکيو، جڏهن ته نورجهان شاهي درٻار جي سياسي معاملن ۾ غير معمولي اثر حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Gulbadan1902&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal2005&quot;/&gt;

== مغل سلطنت ۾ مذهب ==

مغل سلطنت ۾ مسلمان، هندو، سک، جين، عيسائي ۽ ٻين مذهبي روايتن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رهندا هئا.
مغل شهنشاهن جون مذهبي پاليسيون هڪجهڙيون نه هيون.
بابر، همايون، اڪبر، جهانگير، شاهجهان ۽ اورنگزيب جي دورن ۾ مذهبي ادارن، محصولن ۽ سياسي لاڳاپن بابت مختلف فيصلا ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

=== اڪبر جي مذهبي پاليسي ===

{{Main|صلح ڪل|دين الهي}}

اڪبر مذهبي ۽ سياسي رواداريءَ جي هڪ تصور '''صلح ڪل''' کي اهميت ڏني.
هن مختلف مذهبي عالمن سان بحث مباحثا ڪرايا ۽ 1564ع ۾ جزيي کي ختم ڪيو.
اڪبر سان لاڳاپيل '''دين الهي''' محدود درٻاري روحاني ۽ اخلاقي وابستگيءَ جو هڪ تجربو هو.
ان کي مغل سلطنت جو عام رياستي مذهب يا وڏي پيماني تي ڦهليل منظم مذهب سمجهڻ درست نه آهي.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== صوفي سلسلا ===

مغل دور ۾ [[چشتي سلسلو]]، [[قادري سلسلو]]، [[نقشبندي سلسلو]] ۽ ٻين صوفي روايتن جو اهم اثر رهيو.
شاهي خاندان ۽ صوفي بزرگن وچ ۾ لاڳاپا مختلف نوعيت جا هئا.
[[شيخ سليم چشتي]]، [[ميان مير]] ۽ [[ملا شاهه بدخشي]] جهڙيون شخصيتون مغل دور جي مذهبي ۽ روحاني تاريخ ۾ اهم مقام رکن ٿيون.
صوفي ادارا تعليم، سماجي رابطن ۽ مذهبي ثقافت جا اهم مرڪز هئا.&lt;ref name=&quot;Schimmel1975&quot;/&gt;

== ٻوليون ۽ ادب ==

مغل سلطنت ۾ [[فارسي ٻولي]] شاهي درٻار، انتظامي دستاويزن ۽ تاريخ نويسيءَ جي اهم ٻولي هئي.
ساڳئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ۾ سنڌي، پنجابي، بنگالي، گجراتي، راجسٿاني، دکني ۽ ٻيون ٻوليون استعمال ٿينديون هيون.
مغل دور ۾ فارسي ادب، تاريخ نويسي، شاعري ۽ ترجمي جي سرگرمين کي سرپرستي حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== فارسي تاريخ نويسي ===

مغل دور ۾ ڪيترائي اهم تاريخي ڪتاب لکيا ويا.

انهن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکن ٿا:

* ''[[بابرنامه]]'' — بابر جون يادگيريون.
* ''[[همايون نامه]]'' — گلبدن بيگم جي تصنيف.
* ''[[اڪبرنامه]]'' — ابوالفضل علامي جي تصنيف.
* ''[[آئين اڪبري]]'' — مغل انتظام ۽ سماج بابت اهم ماخذ.
* ''[[تزڪ جهانگيري]]'' — جهانگير جون يادگيريون.
* ''[[بادشاهه نامه]]'' — شاهجهان جي حڪومت بابت درٻاري تاريخي تصنيفن جو عنوان.
* ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' — يوسف ميرڪ جي سنڌ بابت تاريخي تصنيف.
* ''[[معاصر عالمگيري]]'' — اورنگزيب جي دور بابت تاريخي ماخذ.

انهن ڪتابن ۾ شاهي نقطه نظر، درٻاري روايتن ۽ مصنفن جي سياسي حيثيت جو اثر موجود ٿي سگهي ٿو؛ تنهنڪري انهن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.

=== ترجمي جون سرگرميون ===

اڪبر جي دور ۾ سنسڪرت ۽ ٻين ٻولين جي ڪجهه اهم ڪتابن جا فارسي ترجما ڪرايا ويا.
''[[رزم نامه]]''، جيڪو ''[[مهاڀارت]]'' جو فارسي ترجمو هو، انهيءَ دور جي اهم علمي منصوبن مان هو.
بعد ۾ دارا شڪوه جي سرپرستيءَ ۾ اپنشدن جو فارسي ترجمو ''سرِ اڪبر'' تيار ٿيو.
اهي ترجما مغل دور جي علمي ۽ مذهبي رابطن کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;AsherTalbot2006&quot;/&gt;

== مغل مصوري ==

{{Main|مغل مصوري}}

مغل مصوري فارسي، وچ ايشيائي، هندستاني ۽ ڪجهه يورپي فني اثرن جي ميلاپ سان ترقي ڪئي.
همايون جي دور ۾ فارسي مصورن جي سرپرستيءَ کي اهميت ملي.
اڪبر جي دور ۾ شاهي مصوريءَ جا وڏا منصوبا تيار ٿيا.
جهانگير جي دور ۾ قدرتي منظرن، پکين، جانورن ۽ انساني چهرن جي حقيقت نگاريءَ کي خاص اهميت ملي.
شاهجهان جي دور ۾ شاهي تصويرن ۽ درٻاري منظرن ۾ نفاست ۽ رسمي شان وڌيڪ نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== مشهور مغل مصور ===

مغل مصوريءَ سان لاڳاپيل اهم نالن ۾ هي مصور شامل آهن:

* [[مير سيد علي]]
* [[عبدالصمد]]
* [[دسونت]]
* [[بساون]]
* [[استاد منصور]]
* [[ابوالحسن]]
* [[بشنداس]]

انهن مصورن ۽ سندن همعصرن مغل دور جي تصويري روايت کي ترقي ڏني.

== مغل فن تعمير ==

{{Main|مغليه طرز تعمير}}

مغل فن تعمير ڏکڻ ايشيا جي تعميراتي تاريخ جو اهم حصو آهي.
ان ۾ فارسي، وچ ايشيائي ۽ هندستاني تعميراتي روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو.
مغل عمارتن ۾ گنبذ، محراب، مينار، باغ، پاڻيءَ جا حوض، خطاطي ۽ هندسي آرائش اهم خصوصيتون آهن.&lt;ref name=&quot;Asher1992&quot;/&gt;

=== اهم تعميراتي يادگارون ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b3c8d7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:white;padding:10px;&quot; | '''مغل دور جون اهم تعميراتي يادگارون'''
! style=&quot;background:#deedf5;&quot; | يادگار
! style=&quot;background:#deedf5;&quot; | هنڌ
! style=&quot;background:#deedf5;&quot; | لاڳاپيل دور
|-
| [[همايون جو مقبرو]]
| دهلي
| اڪبر جي دور ۾ تعمير
|-
| [[فتح پور سيڪري]]
| اتر پرديش
| اڪبر
|-
| [[اڪبر جو مقبرو]]
| سڪندرا، آگرو
| اڪبر ۽ جهانگير جو دور
|-
| [[جهانگير جو مقبرو]]
| لاهور
| شاهجهان جو دور
|-
| [[تاج محل]]
| آگرو
| شاهجهان
|-
| [[لال قلعو، دهلي]]
| دهلي
| شاهجهان
|-
| [[جامع مسجد، دهلي]]
| دهلي
| شاهجهان
|-
| [[شاليمار باغ، لاهور]]
| لاهور
| شاهجهان
|-
| [[شاهجهان مسجد، ٺٽو]]
| ٺٽو، سنڌ
| شاهجهان
|-
| [[بادشاهي مسجد، لاهور]]
| لاهور
| اورنگزيب
|-
| [[بيبي ڪا مقبرو]]
| اورنگ آباد
| اورنگزيب جو دور
|}

== مغل شهنشاهن جي فهرست ==

{{Main|مغل شهنشاهن جي فهرست}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #adc6d6;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#245674;color:#ffffff;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''مغل سلطنت جا شهنشاهه (1526ع–1857ع)'''
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | شهنشاهه
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | حڪومت جو عرصو
! style=&quot;background:#deedf5;color:#173b54;&quot; | اهم تاريخي خصوصيت
|-
| [[بابر]]
| 1526ع–1530ع
| مغل سلطنت جو بنياد
|-
| [[همايون]]
| 1530ع–1540ع
| شير شاهه سوري کان شڪست
|-
| [[شير شاهه سوري]] ۽ سوري حڪمران
| 1540ع–1555ع
| مغل اقتدار ۾ وقفو؛ سوري گهراڻي جي حڪومت
|-
| [[همايون]]
| 1555ع–1556ع
| دهليءَ ۾ مغل اقتدار جي بحالي
|-
| [[اڪبر اعظم]]
| 1556ع–1605ع
| سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي سڌارا
|-
| [[جهانگير]]
| 1605ع–1627ع
| درٻاري ثقافت ۽ مصوريءَ جي ترقي
|-
| [[شاهجهان]]
| 1628ع–1658ع
| تاج محل ۽ شاهي فن تعمير
|-
| [[اورنگزيب عالمگير]]
| 1658ع–1707ع
| دکن ۾ توسيع ۽ ڊگهيون فوجي مهمون
|-
| [[بهادر شاهه پهريون]]
| 1707ع–1712ع
| جانشينيءَ کان پوءِ سياسي استحڪام جي ڪوشش
|-
| [[جهان دار شاهه]]
| 1712ع–1713ع
| مختصر حڪومت
|-
| [[فرخ سير]]
| 1713ع–1719ع
| سيد ڀائرن جو اثر
|-
| [[رفيع الدرجات]]
| 1719ع
| مختصر حڪومت
|-
| [[شاهجهان ٻيون]]
| 1719ع
| مختصر حڪومت
|-
| [[محمد شاهه]]
| 1719ع–1748ع
| نادر شاهه جي ڪاهه
|-
| [[احمد شاهه بهادر]]
| 1748ع–1754ع
| مرڪزي اقتدار جي ڪمزوري
|-
| [[عالمگير ٻيون]]
| 1754ع–1759ع
| درٻاري سياسي مقابلا
|-
| [[شاهجهان ٽيون]]
| 1759ع–1760ع
| تڪراري ۽ مختصر تخت نشيني
|-
| [[شاهه عالم ٻيون]]
| 1759ع–1806ع
| بڪسر جي جنگ ۽ ڪمپنيءَ جو وڌندڙ اثر
|-
| [[اڪبر شاهه ٻيون]]
| 1806ع–1837ع
| علامتي شاهي اقتدار
|-
| [[بهادر شاهه ظفر]]
| 1837ع–1857ع
| آخري مغل شهنشاهه
|}


== مغل سلطنت جو تاريخي ورثو ==

مغل سلطنت ڏکڻ ايشيا جي سياسي، ثقافتي، معاشي ۽ تعميراتي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.
سلطنت جي دور ۾ فارسي تاريخ نويسي، شاهي مصوري، باغباني، فن تعمير ۽ انتظامي ادارن کي ترقي ملي.
مغل دور جا ڪيترائي انتظامي ۽ مالياتي طريقا بعد وارن علائقائي حڪمرانن ۽ برطانوي نوآبادياتي انتظام تي پڻ اثرانداز ٿيا.
دهلي، آگرو، لاهور، فتح پور سيڪري، ٺٽو ۽ ٻين شهرن ۾ موجود مغل دور جون يادگارون اڄ به ڏکڻ ايشيا جي تاريخي ورثي جو اهم حصو آهن.

=== سياسي ورثو ===

مغل سلطنت مختلف علائقائي سياسي قوتن کي هڪ وسيع شاهي نظام سان ڳنڍيو.
انهيءَ نظام ۾ شاهي اقتدار، صوبائي انتظام، مقامي سردارن ۽ منصبدارن وچ ۾ لاڳاپا اهم هئا.
ارڙهين صديءَ ۾ مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ به ڪيترن علائقائي حڪمرانن مغل لقبن، فرمانن ۽ سياسي رسمن کي جائز حيثيت جي علامت طور استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Richards1993&quot;/&gt;

=== ثقافتي ورثو ===

مغل دور ۾ فارسي، هندستاني ۽ وچ ايشيائي ثقافتي روايتن جي ميلاپ سان نيون فني ۽ ادبي صورتون پيدا ٿيون.
مصوري، خطاطي، باغباني، موسيقي ۽ تعميراتي فن ۾ مغل دور جا اثر اڄ به موجود آهن.
مغل سلطنت جي تاريخ کي رڳو شاهي جنگين ۽ سياسي واقعن تائين محدود ڪرڻ بدران ان جي سماجي، معاشي ۽ ثقافتي تبديلين جي پسمنظر ۾ پڻ ڏسڻ ضروري آهي.

=== سنڌ ۾ تاريخي ورثو ===

سنڌ ۾ مغل دور جي انتظامي تاريخ، فارسي تاريخ نويسي، ٺٽي جي شاهجهان مسجد، مڪليءَ جي تعميراتي روايت ۽ واپاري سرگرمين جا نشان اڄ به تاريخي مطالعي لاءِ اهم آهن.
''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جهڙا ماخذ سنڌ جي سترهين صديءَ جي سياسي ۽ سماجي تاريخ بابت خاص اهميت رکن ٿا.
سنڌ جي مغل دور جو مطالعو مقامي تاريخ کي ڏکڻ ايشيا جي وسيع سياسي ۽ معاشي تاريخ سان ڳنڍڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.

== پڻ ڏسو ==

* [[هندستان جي تاريخ]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[تيموري سلطنت]]
* [[دهلي سلطنت]]
* [[سوري سلطنت]]
* [[مغل شهنشاهن جي فهرست]]
* [[مغل سلطنت جا صوبا]]
* [[منصبداري نظام]]
* [[مغليه طرز تعمير]]
* [[مغل مصوري]]
* [[سنڌ ۾ مغل دور]]
* [[ڪلهوڙا گهراڻو]]
* [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]
* [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://www.britannica.com/place/Mughal-dynasty مغل گهراڻو — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]
* [https://www.metmuseum.org/toah/hd/mugh/hd_mugh.htm مغل فن — ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]
* [https://whc.unesco.org/en/list/252/ تاج محل — يونيسڪو عالمي ورثو]
* [https://whc.unesco.org/en/list/232/ لاهور جو قلعو ۽ شاليمار باغ — يونيسڪو]
* [https://whc.unesco.org/en/list/143/ ٺٽي جون تاريخي يادگارون — يونيسڪو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mughal_Empire مغل سلطنت جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:مغل گهراڻو]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي تاريخ]]
[[زمرو:1526ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:1858ع ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]]
[[زمرو:اسلامي سلطنتون]]
[[زمرو:تاريخي سلطنتون]]</text>
      <sha1>qijpyfd3wvywx38ee44pof7vul0lqyt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:شام ۾ قصبا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>81576</id>
    <revision>
      <id>424462</id>
      <parentid>326369</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:03:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:شام ۾ آباديون جڳهيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>424462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="3spi1wu2pt86g1907yco4co8746knd8" xml:space="preserve">[[زمرو:خالي زمرا]]
[[زمرو:شام ۾ آباديون جڳهيون]]</text>
      <sha1>3spi1wu2pt86g1907yco4co8746knd8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424463</id>
      <parentid>424462</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:04:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>424463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="01rpy869f1zbd5vagkvxgpq3056e36f" xml:space="preserve">[[زمرو:شام ۾ شهر]]
[[زمرو:شام ۾ آباديون جڳهيون]]</text>
      <sha1>01rpy869f1zbd5vagkvxgpq3056e36f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424466</id>
      <parentid>424463</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:06:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[زمرو:شام جا شهر]] کي [[زمرو:شام ۾ قصبا]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>424463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="01rpy869f1zbd5vagkvxgpq3056e36f" xml:space="preserve">[[زمرو:شام ۾ شهر]]
[[زمرو:شام ۾ آباديون جڳهيون]]</text>
      <sha1>01rpy869f1zbd5vagkvxgpq3056e36f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424468</id>
      <parentid>424466</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:07:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:شام ۾ شهر]]; added [[Category:ايشيا جا قصبا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>424468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="3oxkmvcu24g3svj1sk7lsvvwt89d3bm" xml:space="preserve">[[زمرو:ايشيا جا قصبا]]
[[زمرو:شام ۾ آباديون جڳهيون]]</text>
      <sha1>3oxkmvcu24g3svj1sk7lsvvwt89d3bm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فزيالوجي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81690</id>
    <revision>
      <id>424487</id>
      <parentid>419699</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:15:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>424487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46549" sha1="r4kxcx2959tvqu15m57j5chbrwuwkty" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|جاندارن يا حياتياتي نظامن جي ڪمن بابت سائنس}}

[[File:Claude Bernard and his pupils. Oil painting after Léon-Augus Wellcome V0017769.jpg|thumb|upright=1.5|جديد جسمانيات جي باني [[ڪلاڊ برنارڊ]] کي سندس شاگردن سان گڏ ڏيکاريندڙ تيل جي رنگن واري تصوير]]
{{TopicTOC-Biology}}

'''جسمانيات''' يا  '''فزيولاجي'''  [''Physiology'']({{IPAc-en|ˌ|f|ɪ|z|i|ˈ|ɒ|l|ə|dʒ|i}}؛&lt;ref name=OnlineEtDict&gt;{{OEtymD|physiology}}&lt;/ref&gt; ڪنهن [[زندگي|جاندار نظام]] ۾ [[عمل (حياتيات)|عملن]] ۽ [[طريقيڪار (حياتيات)|طريقيڪارن]] جو [[سائنس|سائنسي]] اڀياس آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |title=What is physiology? |website=biology.cam.ac.uk |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس|ڪيمبرج يونيورسٽي]]، حياتيات جي فيڪلٽي |date=16 February 2016 |language=en |access-date=2018-07-07 |archive-date=2018-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707231044/https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Prosser&gt;{{cite book |last=Prosser |first=C. Ladd |title=Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |url=https://archive.org/details/isbn_047185767 |edition=4th |publisher=[[وائلي (ناشر)|وائلي]]-Liss |location=Hoboken, NJ |year=1991 |isbn=978-0-471-85767-9 |pages=[https://archive.org/details/isbn_047185767/page/n16 1]–12}}&lt;/ref&gt; [[حياتيات]] جي هڪ [[سائنس جون شاخون|ذيلي شعبي]] طور جسمانيات ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿي ته [[جاندار]]، [[عضوي نظام]]، انفرادي [[عضوو (حياتيات)|عضوا]]، [[گهرڙو (حياتيات)|گهرڙا]] ۽ [[حياتي ماليڪيول]] ڪنهن جاندار نظام ۾ [[ڪيميا|ڪيميائي]] ۽ [[طبعيات|طبعي]] ڪم ڪيئن سرانجام ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Guyton&quot;&gt;{{cite book |last1=Guyton|first1=Arthur |last2=Hall|first2=John |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2011 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]]/[[ايلسيويئر]] |location=Philadelphia |isbn=978-1-4160-4574-8 |page=3 |edition=12th}}&lt;/ref&gt; [[جاندار|جاندارن]] جي طبقن موجب، هن شعبي کي [[طبي جسمانيات]]، [[حيوانيات#جسمانيات|حيواني جسمانيات]]، [[نباتاتي جسمانيات]]، [[گهرڙي جسمانيات]] ۽ [[تقابلي جسمانيات]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Guyton&quot; /&gt;

جسماني عملن جي مرڪز ۾ [[حياتي طبعيات|حياتي طبعي]] ۽ [[حياتي ڪيميا|حياتي ڪيميائي]] عمل، [[داخلي توازن|داخلي توازن برقرار رکندڙ]] ضابطي جا طريقيڪار ۽ [[گهرڙي اشارڪاري|گهرڙن جي وچ ۾ رابطو]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Vander's Human Physiology Mechanisms of Body Function |url=https://archive.org/details/humanphysiologym0014edwidm_z9u5 |last1=Widmaier|first1=Eric P. |last2=Raff|first2=Hershel |last3=Strang|first3=Kevin T. |publisher=[[ميڪ گرا هِل ايجوڪيشن]] |year=2016 |isbn=978-1-259-29409-9 |location=New York, NY |pages=[https://archive.org/details/humanphysiologym0014edwidm_z9u5/page/14 14]–15}}&lt;/ref&gt; ''جسماني حالت'' معمول جي عمل واري حالت آهي. ان جي ابتڙ، ''[[بيمارياتي|بيمارياتي حالت]]'' مان مراد [[غير معموليت (رويو)|غير معمولي حالتون]] آهن، جن ۾ انساني [[بيماري|بيماريون]] پڻ شامل آهن.

[[جسمانيات يا طب جو نوبل انعام]] [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] پاران [[طب]] جي شعبي سان لاڳاپيل جسمانيات ۾ غير معمولي سائنسي ڪاميابين تي ڏنو ويندو آهي.
{{TOC limit|3}}

==بنياد==
جيئن ته جسمانيات جاندارن جي ڪمن ۽ طريقيڪارن تي ماليڪيولي ۽ گهرڙي سطح کان وٺي سمورن جاندارن ۽ آبادين جي سطح تائين، سڀني سطحن تي ڌيان ڏئي ٿي، تنهنڪري ان جا بنياد ڪيترن ئي اهم علمن تي پکڙيل آهن:
* [[ائناٽامي]] جاندارن جي بناوت ۽ تنظيم جو اڀياس آهي، جيڪو گهرڙن ۽ بافتن جي خردبيني سطح کان وٺي عضون ۽ نظامن جي ظاهري سطح تائين پکڙيل آهي. جسمانيات ۾ تشريحي ڄاڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن جاندار جي بناوت ۽ ڪم اڪثر هڪ ٻئي کي طئي ڪندا آهن.
* [[حياتيائي ڪيميا]] جاندارن اندر ٿيندڙ ڪيميائي عملن ۽ موجود مادن جو اڀياس آهي. حياتي ڪيميا جي ڄاڻ انهن گهرڙي ۽ ماليڪيولي عملن کي سمجهڻ جو بنياد فراهم ڪري ٿي، جيڪي جاندارن جي ڪم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.
* [[حياتيائي طبعيات]] جاندارن جي طبعي خاصيتن ۽ سندن ماحول سان لاڳاپن جو اڀياس آهي. اها وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي ته جاندار روشني، آواز ۽ گرمي پد جهڙين مختلف تحريڪن کي ڪيئن محسوس ڪن ٿا ۽ انهن جو ردعمل ڪيئن ظاهر ڪن ٿا، ۽ اهي [[داخلي توازن]]، يعني مستحڪم اندروني ماحول، ڪيئن برقرار رکن ٿا.
* [[جينيات]] [[وراثت]] ۽ آبادين جي اندر ۽ انهن جي وچ ۾ خاصيتن جي تبديليءَ جو اڀياس آهي. اها جسماني عملن جي جينياتي بنيادن ۽ انهن طريقن بابت ڄاڻ فراهم ڪري ٿي، جن وسيلي جين ماحول سان لاڳاپو قائم ڪري ڪنهن جاندار جي [[فينوٽائپ]] تي اثرانداز ٿين ٿا.
* [[ارتقائي حياتيات]] انهن عملن جو اڀياس آهي، جن ڌرتيءَ تي حيات جي گوناگونيت کي جنم ڏنو آهي. اها جسماني عملن جي بڻ بنياد ۽ موافقتي اهميت، ۽ انهن طريقن جي وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي، جن وسيلي جاندار پنهنجي ماحول سان منهن ڏيڻ لاءِ ارتقا پذير ٿيا آهن.

==ذيلي شعبا==
جسمانيات جي ذيلي شعبن جي درجابندي ڪرڻ جا ڪيترائي طريقا آهن:&lt;ref&gt;Moyes, C.D., Schulte, P.M. Principles of Animal Physiology, second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008.&lt;/ref&gt;
* اڀياس ڪيل [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] جي بنياد تي: [[انساني جسمانيات]]، حيواني جسمانيات، [[نباتاتي جسمانيات]]، مائڪروبي جسمانيات، وائرسي جسمانيات
* [[حياتيائي تنظيم|تنظيم جي سطح]] جي بنياد تي: [[گھرڙيائي جسمانيات]]، [[ماليڪيولي جسمانيات]]، [[حياتيائي نظام|نظامن]] جي جسمانيات، جانداري جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، گڏيل جسمانيات
* جسماني ڦيرڦار پيدا ڪندڙ عمل جي بنياد تي: [[ترقياتي حياتيات|ترقياتي]] جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، [[ارتقائي جسمانيات]]
* تحقيق جي حتمي مقصدن جي بنياد تي: [[لاڳو جسمانيات]] (مثال طور، طبي جسمانيات)، [[بنيادي سائنس|غير لاڳو]] (مثال طور، [[تقابلي جسمانيات]])

===تنظيم جي سطح موجب ذيلي شعبا===
====گھرڙيائي جسمانيات====
{{مک مضمون|گھرڙيائي جسمانيات}}
جيتوڻيڪ [[جانور]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ مائڪروبي گهرڙن جي وچ ۾ فرق موجود آهن، پر گهرڙن جي بنيادي جسماني ڪمن کي [[گھرڙي جي ورهاست]]، [[گھرڙيائي اشارڪاري]]، [[گھرڙي جي واڌ]] ۽ [[استقلاب|گھرڙي جي استقلاب]] جي عملن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.{{citation needed|date=May 2023}}

===ٽيڪسا موجب ذيلي شعبا===
====نباتاتي جسمانيات====
{{مک مضمون|نباتاتي جسمانيات}}
نباتاتي جسمانيات [[نباتيات]] جو هڪ ذيلي شعبو آهي، جيڪو ٻوٽن جي ڪم ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي. ان سان ويجهي لاڳاپيل شعبن ۾ [[ٻوٽن جي شڪليات]]، [[ٻوٽن جي ماحوليات]]، [[نباتاتي ڪيميا]]، [[گھرڙيائي حياتيات]]، [[جينيات]]، [[حياتيائي طبعيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] شامل آهن. [[نباتاتي جسمانيات]] جي بنيادي عملن ۾ [[ضِيائي ترڪيب]]، [[ٻوٽن ۾ تنفس|تنفس]]، [[ٻوٽن جي غذائيت]]، [[رخيت|رخيتون]]، [[ناسٽڪ حرڪتون]]، [[ضِيائي مدتيت]]، [[ضِيائي شڪلي پيدائش]]، [[روزاني حياتياتي تال|روزاني حياتياتي تالون]]، [[ٻج جو ڦٽڻ]]، [[سُپت حالت]] ۽ [[اسٽوما|اسٽومائن]] جو ڪم ۽ [[ٻاڦ اخراج]] شامل آهن. پاڙن وسيلي پاڻي جذب ڪرڻ، پنن ۾ خوراڪ پيدا ڪرڻ ۽ ٽارين جو روشنيءَ ڏانهن وڌڻ نباتاتي جسمانيات جا مثال آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Plant physiology |url=https://basicbiology.net/plants/physiology|publisher=Basic Biology|date=2019|access-date=16 January 2019}}&lt;/ref&gt;

====حيواني جسمانيات====
{{مک مضمون|حياتيات#جانورن جي شڪل ۽ ڪم}}

====انساني جسمانيات====
{{مک مضمون|انساني جسم#جسمانيات}}
انساني جسمانيات ان ڳالهه جو اڀياس آهي ته انساني جسم جا نظام ۽ ڪم هڪ مستحڪم اندروني ماحول برقرار رکڻ لاءِ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. ان ۾ اعصابي، اينڊوڪرائن، دل ۽ رت جي رڳن، تنفسي، هاضمي ۽ پيشابي نظامن سان گڏوگڏ گھرڙيائي ۽ ورزشي جسمانيات جو اڀياس شامل آهي. انساني جسمانيات کي سمجهڻ صحت جي حالتن جي تشخيص ۽ علاج ڪرڻ ۽ مجموعي ڀلائيءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ ضروري آهي.

اهو سائنسي تحقيق وسيلي انسانن، سندن عضون ۽ انهن کي جوڙيندڙ گهرڙن جي ميڪانيڪي، طبعي ۽ حياتيائي ڪيميائي ڪمن جي نوعيت جو اڀياس ڪري انهن طريقيڪارن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جيڪي [[انساني جسم]] کي جيئرو ۽ ڪم ڪندڙ رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Guyton&quot;/&gt; جسمانيات جي ڌيان جي بنيادي سطح عضون ۽ نظامن جي اندر موجود نظامن جي سطح آهي. اينڊوڪرائن ۽ اعصابي نظام انهن اشارن جي وصولي ۽ منتقليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، جيڪي جانورن ۾ ڪمن کي گڏيل بڻائين ٿا. [[داخلي توازن]] ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ اهڙن لاڳاپن جو هڪ اهم پهلو آهي. جسمانيات جي اڀياس جي حياتياتي بنياد طور، گڏيل عمل مان مراد انساني جسم جي نظامن جي ڪيترن ئي ڪمن ۽ انهن سان لاڳاپيل بناوتن جو هڪ ٻئي سان ڳانڍاپو آهي. اهو مختلف طريقن سان ٿيندڙ رابطي وسيلي حاصل ٿئي ٿو، جيڪو برقي ۽ ڪيميائي ٻنهي قسمن جو هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pereda |first1=AE |title=Electrical synapses and their functional interactions with chemical synapses |journal=Nature Reviews. Neuroscience |date=April 2014 |volume=15 |issue=4 |pages=250–63 |doi=10.1038/nrn3708 |pmid=24619342 |pmc=4091911}}&lt;/ref&gt;

جسمانيات ۾ ٿيندڙ تبديليون ماڻهن جي ذهني ڪمن تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون. ان جا مثال ڪجهه دوائن يا مادن جي زهريلي سطحن جا اثر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mental disorders|url=https://www.who.int/topics/mental_disorders/en/|website=World Health Organization|publisher=WHO|access-date=15 April 2017}}&lt;/ref&gt; انهن مادن جي نتيجي ۾ [[رويي ۾ تبديلي (فرد)|رويي ۾ تبديلي]] کي اڪثر ماڻهن جي صحت جو جائزو وٺڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name = Davis2017&gt;{{cite web | title = Eszopiclone | publisher = F.A. Davis | date = 2017 | access-date = April 15, 2017 | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | archive-date = November 24, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171124164653/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =zolDavis2017&gt;{{cite web | title = Zolpidem | publisher = F.A. Davis | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | access-date = April 15, 2017 | archive-date = December 22, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171222105509/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

انساني جسمانيات بابت ڄاڻ جي بنيادن جو وڏو حصو [[جانورن تي تجربا|جانورن تي ڪيل تجربن]] مان حاصل ٿيو آهي. بناوت ۽ ڪم جي وچ ۾ اڪثر ويجهو لاڳاپو هجڻ سبب، جسمانيات ۽ [[ايناٽامي]] اندروني طور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن ۽ طبي نصاب جي حصي طور گڏ پڙهايا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;NIH2013&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bergman |first1=Esther M |last2=de Bruin |first2=Anique BH |last3=Herrler |first3=Andreas |last4=Verheijen |first4=Inge WH |last5=Scherpbier |first5=Albert JJA |last6=van der Vleuten |first6=Cees PM |title=Students' perceptions of anatomy across the undergraduate problem-based learning medical curriculum: a phenomenographical study |pmc=4225514 |journal=BMC Medical Education |doi=10.1186/1472-6920-13-152 |date=19 November 2013 |quote=Together with physiology and biochemistry, anatomy is one of the basic sciences that are to be taught in the medical curriculum. |pmid=24252155 |volume=13 |article-number=152 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

===تحقيقي مقصد موجب ذيلي شعبا===
====تقابلي جسمانيات====
{{مک مضمون|تقابلي جسمانيات}}
[[ارتقائي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] کي شامل ڪندي، تقابلي جسمانيات مختلف جاندارن ۾ عملي خاصيتن جي گوناگونيت جو جائزو وٺي ٿي.&lt;ref name=&quot;Garland&quot;&gt;{{cite journal|last=Garland| first=T. Jr. |author2=P. A. Carter|year=1994|title=Evolutionary physiology|url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|journal=Annual Review of Physiology|volume=56|pages=579–621|doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051|pmid=8010752|access-date=2008-04-11|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==

===ڪلاسيڪي دور===
طبي شعبي طور انساني جسمانيات جو اڀياس [[ڪلاسيڪي يونان]] ۾، [[بقراط]] جي زماني ۾، يعني پنجين صدي قبل مسيح جي آخر ۾ شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.scienceclarified.com/Ph-Py/Physiology.html |title=Physiology| work=Science Clarified |publisher= Advameg, Inc. |access-date=2010-08-29}}&lt;/ref&gt; مغربي روايت کان ٻاهر، جسمانيات يا ايناٽاميءَ جون شروعاتي صورتون لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[چين]]،&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Selin |editor1-first=Helaine |editor1-link=Helaine Selin |title=Medicine across cultures: history and practice of medicine in non-Western cultures |url=https://archive.org/details/springer_10.1007-0-306-48094-8 |date=2003 |publisher=Kluwer Academic Publishers |location=Dordrecht; Boston |isbn=9781402011665 |page=[https://archive.org/details/springer_10.1007-0-306-48094-8/page/53 53]}}&lt;/ref&gt; هندستان&lt;ref&gt;{{cite book|title=From Physiology and Chemistry to Biochemistry|page=8|publisher=Pearson Education|first1=D. P. |last1=Burma |first2=Maharani|last2=Chakravorty}}&lt;/ref&gt; ۽ ٻين هنڌن تي موجود سمجهي ٻيهر جوڙي سگهجن ٿيون. بقراط [[اخلاطيات]] جو نظريو شامل ڪيو، جيڪو چئن بنيادي مادن: زمين، پاڻي، هوا ۽ باهه تي مشتمل هو. هر مادو هڪ لاڳاپيل خلط سان سڃاتو ويندو هو: ترتيبوار ڪارو صفرا، بلغم، رت ۽ پيلو صفرا. بقراط چئن خلطَن سان ڪجهه جذباتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا، جن کي [[جالينوس]] بعد ۾ وڌيڪ وڌايو. [[ارسطو]] جي تنقيدي سوچ ۽ بناوت ۽ ڪم جي لاڳاپي تي سندس زور [[قديم يونان]] ۾ جسمانيات جي شروعات جو نشان بڻيو. [[بقراط]] وانگر ارسطو پڻ بيماريءَ جي اخلاطي نظريي کي اختيار ڪيو، جيڪو زندگيءَ جي چئن بنيادي خاصيتن: گرم، ٿڌي، آلي ۽ خشڪ تي مشتمل هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://webspace.ship.edu/cgboer/neurophysio.html|title=Early Medicine and Physiology|work=ship.edu}}&lt;/ref&gt; جالينوس ({{circa|130}}–200&amp;nbsp;عيسوي) پهريون شخص هو، جنهن جسم جي ڪمن جي جاچ لاءِ تجربا استعمال ڪيا. بقراط جي ابتڙ، جالينوس دليل ڏنو ته اخلاطي بي توازني مخصوص عضون، ۽ سڄي جسم، ۾ واقع ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/223895/Galen-of-Pergamum|title=Galen of Pergamum|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=6 March 2024 }}&lt;/ref&gt; جالينوس بقراط جي ان خيال کي پڻ اڳتي وڌايو ته جذبا پڻ خلطَن سان لاڳاپيل آهن، ۽ مزاجن جو تصور شامل ڪيو: خوش مزاج رت سان لاڳاپيل آهي؛ بلغمي مزاج بلغم سان ڳنڍيل آهي؛ پيلو صفرا تند مزاجيءَ سان لاڳاپيل آهي؛ ۽ ڪارو صفرا سوداوي مزاج سان لاڳاپيل آهي. جالينوس انساني جسم کي ٽن ڳنڍيل نظامن تي مشتمل پڻ ڏٺو: دماغ ۽ اعصاب، جيڪي خيالن ۽ احساسن جا ذميوار آهن؛ دل ۽ شريانون، جيڪي حياتي ڏين ٿيون؛ ۽ جگر ۽ وريديون، جن کي غذائيت ۽ واڌ سان منسوب ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;/&gt; جالينوس تجرباتي جسمانيات جو باني پڻ هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal | first1 = C. | last1 = Fell | first2 = F. | last2 = Pearson | title = Historical Perspectives of Thoracic Anatomy | journal = Thoracic Surgery Clinics |date=November 2007 | volume = 17 | issue = 4 | pages = 443–8| doi = 10.1016/j.thorsurg.2006.12.001| pmid = 18271159 }}&lt;/ref&gt; ۽ ايندڙ 1,400 سالن تائين، جالينوسي جسمانيات [[طب]] ۾ هڪ طاقتور ۽ اثرائتو اوزار رهي.&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;/&gt;

===اوائلي جديد دور===
فرانسيسي معالج [[جين فرنيل]] (1497–1558ع) ”جسمانيات“ جو اصطلاح متعارف ڪرايو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of the Scientific Revolution: From Copernicus to Newton |page=344|first=Wilbur|last=Applebaum|publisher=Routledge|bibcode=2000esrc.book.....A|year=2000}}&lt;/ref&gt; جالينوس، [[ابن النفيس]]، [[مائيڪل سرويٽس]]، [[ريئلدو ڪولومبو]]، [[اماتو لوسيٽانو]] ۽ [[وليم هاروي]] کي [[گردشي نظام]] بابت اهم دريافتون ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rampling|first=M. W.|date=2016|title=The history of the theory of the circulation of the blood|journal=Clinical Hemorheology and Microcirculation|volume=64|issue=4|pages=541–549|doi=10.3233/CH-168031|issn=1875-8622|pmid=27791994|s2cid=3304540}}&lt;/ref&gt; [[سانتوريو سانتوريو]] 1610ع واري ڏهاڪي ۾ [[نبض]] جي شرح ماپڻ لاءِ اوزار (''pulsilogium'') ۽ گرمي پد ماپڻ لاءِ [[ٿرماسڪوپ]] استعمال ڪندڙ پهريون شخص هو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://exhibits.hsl.virginia.edu/treasures/santorio-santorio-1561-1636/|title=Santorio Santorio (1561-1636): Medicina statica|website=Vaulted Treasures|publisher=University of Virginia, Claude Moore Health Sciences Library|access-date=2026-07-05|archive-date=2018-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180114201049/http://exhibits.hsl.virginia.edu/treasures/santorio-santorio-1561-1636/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

1791ع ۾ [[لوئيجي گلواني]] ڪٽيل ڏيڏرن جي اعصابن ۾ بجليءَ جي ڪردار کي بيان ڪيو. 1811ع ۾ [[سيزار جولين جين ليگالوئا]] جانورن جي چيرڦاڙ ۽ زخمن ۾ تنفس جو اڀياس ڪيو ۽ [[ميڊولا اوبلانگاٽا]] ۾ تنفس جو مرڪز ڳولي لڌو. ساڳئي سال [[چارلس بيل]] اهو ڪم مڪمل ڪيو، جيڪو بعد ۾ [[بيل–ماجينڊي قانون]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن ۾ [[ريڙهه جي هڏي]] جي پٺئين ۽ اڳئين پاڙن جي عملي فرقن جو ڀيٽائتو جائزو ورتو ويو. 1824ع ۾ [[فرانسوا ماجينڊي]] حسي پاڙن کي بيان ڪيو ۽ [[توازن جي حس|توازن]] ۾ سيريبيلم جي ڪردار جو پهريون ثبوت پيش ڪيو، جنهن سان بيل–ماجينڊي قانون مڪمل ٿيو.

1820ع واري ڏهاڪي ۾ فرانسيسي جسمانياتدان [[هينري ملن-ايڊورڊس]] جسماني محنت جي ورهاست جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن سان ”جاندارن کي اهڙيءَ طرح ڀيٽي ۽ پڙهي سگهجي ٿو ڄڻ اهي انسان جي صنعت پاران ٺاهيل مشينون هجن.“ [[ايڊم سمٿ]] جي ڪم کان متاثر ٿي، ملن-ايڊورڊس لکيو ته ”سڀني جاندارن جو جسم، جانور هجي يا ٻوٽو، هڪ ڪارخاني جهڙو آهي ... جتي عضوا، مزدورن وانگر، بنا وقفي ڪم ڪن ٿا ته جيئن اهي لقاءَ پيدا ٿين، جيڪي فرد جي حياتي جوڙين ٿا.“ وڌيڪ تفريق رکندڙ جاندارن ۾ عملي ڪم مختلف اوزارن يا [[حياتيائي نظام|نظامن]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن کي هن ''appareils'' سڏيو.&lt;ref name=&quot;brain&quot;&gt;{{Cite book|last=Brain|first=Robert Michael|url=https://books.google.com/books?id=l8IECgAAQBAJ|title=The Pulse of Modernism: Physiological Aesthetics in Fin-de-Siècle Europe|date=2015-05-01|publisher=University of Washington Press|isbn=978-0-295-80578-8|language=en}}&lt;/ref&gt;

1858ع ۾ [[جوزف لسٽر، پهريون بيرن لسٽر|جوزف لسٽر]] اڳوڻن زخمن ۽ جراحي زخمن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ رت جي ڄمڻ ۽ سوزش جي سبب جو اڀياس ڪيو. بعد ۾ هن آپريشن روم ۾ [[جراثيم ڪش]] مادا دريافت ۽ استعمال ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ جراحيءَ سبب ٿيندڙ موتن جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي.&lt;ref name=&quot;physiologyinfo.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf|date=1 October 2013|title=Milestones in Physiology (1822-2013) |website=Physiology Info |access-date=2015-07-25 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150918173051/http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf |archive-date= Sep 18, 2015 }}&lt;/ref&gt;

[[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] 1876ع ۾ لنڊن ۾ هڪ ڊائننگ ڪلب طور قائم ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.physoc.org/society-history|title=The Society's history |website=Physiological Society|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170214024209/http://www.physoc.org/society-history|archive-date=2017-02-14|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[دي آمريڪن فزيالاجيڪل سوسائٽي]] (APS) هڪ غير منافع بخش تنظيم آهي، جيڪا 1887ع ۾ قائم ٿي. سوسائٽي ”جسمانياتي سائنسن ۾ تعليم، سائنسي تحقيق ۽ معلومات جي ڦهلاءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ وقف“ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|title=American Physiological Society &gt; About|website=the-aps.org|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021232208/http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|archive-date=2018-10-21|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

1891ع ۾ [[ايوان پاولوف]] ”شرطي ردعملن“ بابت تحقيق ڪئي، جنهن ۾ ڪتن جي لار جو پيدا ٿيڻ گهنٽي ۽ بصري تحريڪن جي جواب ۾ شامل هو.&lt;ref name=&quot;physiologyinfo.org&quot;/&gt;

اوڻيهين صديءَ ۾ جسمانياتي ڄاڻ تيزيءَ سان گڏ ٿيڻ شروع ٿي، خاص طور 1838ع ۾ [[ماٿياس ياڪوب شلائيڊن|ماٿياس شلائيڊن]] ۽ [[ٿيئوڊور شوان]] جي [[گھرڙي جو نظريو|گھرڙي واري نظريي]] جي ظاهر ٿيڻ سان.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2017-10-13|title=Introduction to physiology: History, biological systems, and branches|url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/248791|access-date=2020-10-01|website=www.medicalnewstoday.com|language=en}}&lt;/ref&gt; ان نظريي بنيادي طور بيان ڪيو ته جاندار گهرڙا سڏجندڙ ايڪن مان ٺهيل آهن. [[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع) جون وڌيڪ دريافتون آخرڪار سندس ''[[داخلي ماحول]]'' واري تصور تائين پهتيون،&lt;ref&gt;{{Cite book|title=An Introduction to the Study of Ex- perimental Medicine|last=Bernard|first=Claude|publisher=Dover Publications|year=1865|location=New York|publication-date=1957}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Lectures on the Phenomena of Life Common to Animals and Plants|last=Bernard|first=Claude|publisher=Thomas|year=1878|location=Springfield|publication-date=1974}}&lt;/ref&gt; جنهن کي بعد ۾ آمريڪي جسمانياتدان [[والٽر بي. ڪينن]] 1929ع ۾ ”[[داخلي توازن]]“ جي نالي سان اختيار ۽ اڳتي وڌايو. ڪينن جي نظر ۾ داخلي توازن مان مراد ”جسم ۾ مستحڪم حالتن کي برقرار رکڻ ۽ انهن جسماني عملن کي قائم رکڻ آهي، جن وسيلي اهي ضابطي ۾ رکيا وڃن ٿا.“&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Brown Theodore M. |author2=Fee Elizabeth | date = October 2002 | title = Walter Bradford Cannon: Pioneer Physiologist of Human Emotions |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_2002-10_92_10/page/1594 | journal = American Journal of Public Health | volume = 92 | issue = 10| pages = 1594–1595 | pmc=1447286 | doi=10.2105/ajph.92.10.1594}}&lt;/ref&gt; ٻين لفظن ۾، جسم جي پنهنجي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکڻ جي صلاحيت. وليم بيومونٽ پهريون آمريڪي هو، جنهن جسمانيات جي عملي استعمال کي اختيار ڪيو.

اوڻيهين صديءَ جي جسمانياتدانن جهڙوڪ [[مائيڪل فوسٽر (جسمانياتدان)|مائيڪل فوسٽر]]، [[ميڪس وروورن]] ۽ [[الفريڊ بيني]]، [[هيڪل]] جي خيالن جي بنياد تي، ”عام جسمانيات“ نالي هڪ متحد حياتي سائنس کي تفصيل سان بيان ڪيو، جيڪا گهرڙي جي عملن تي ٻڌل هئي،&lt;ref name=brain/&gt; جنهن جو نالو ويهين صديءَ ۾ بعد ۾ [[گھرڙيائي حياتيات]] رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Heilbron|first=John L.|url=https://books.google.com/books?id=abqjP-_KfzkC|title=The Oxford Companion to the History of Modern Science|date=2003-03-27|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-974376-6|language=en |page=649}}&lt;/ref&gt;

===پوئين جديد دور===
ويهين صديءَ ۾ حياتياتدانن کي ان ڳالهه ۾ دلچسپي پيدا ٿي ته انسانن کان سواءِ ٻيا جاندار ڪيئن ڪم ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ آخرڪار [[تقابلي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] جا شعبا پيدا ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite book | last1=Feder | first1=ME |last2=Bennett |first2=AF |first3=Burggren |last3=WW |last4=Huey |first4=RB  | title = New directions in ecological physiology | url=https://archive.org/details/newdirectionsine0000edit | year = 1987 | publisher = Cambridge University Press | location = New York | isbn = 978-0-521-34938-3}}&lt;/ref&gt; انهن شعبن جي اهم شخصيتن ۾ [[ڪنٽ شمڊٽ-نيلسن]] ۽ [[جارج بارٿولوميو (حياتياتدان)|جارج بارٿولوميو]] شامل آهن. تازو دور ۾ [[ارتقائي جسمانيات]] هڪ الڳ ذيلي شعبو بڻجي چڪي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal | first1 = Theodore Jr. | last1 = Garland | author1-link = Theodore Garland, Jr. | last2 = Carter | first2 = P. A. | title = Evolutionary physiology | journal = Annual Review of Physiology | year = 1994 | issue = 1 | pages = 579–621 | url = http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | doi = 10.1146/annurev.ph.56.030194.003051 | volume = 56 | pmid = 8010752 | access-date = 2008-04-11 | archive-date = 2021-04-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

1920ع ۾ [[آگسٽ ڪروگ]] ڪيپلرين ۾ رت جي وهڪري جي ضابطي جي دريافت تي نوبل انعام حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;physiologyinfo.org&quot;/&gt;

1954ع ۾ [[اينڊريو هڪسلي]] ۽ هيو هڪسلي، پنهنجي تحقيقي ٽيم سان گڏ، [[ڍانچي واري عضلي]] ۾ سرڪندڙ تاندورا دريافت ڪيا، جن کي اڄ سرڪندڙ تاندوري وارو نظريو چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;physiologyinfo.org&quot;/&gt;

تازو وقتن ۾ جسمانيات جي هڪ علم طور حياتيءَ بابت تيز بحث ٿيا آهن، يعني ڇا اهو علم زنده آهي يا ختم ٿي رهيو آهي؟&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Pinter|first1=G. G.|last2=Pinter|first2=V.|date=1993|title=Is Physiology a Dying Discipline?|url=https://archive.org/details/sim_clinical-neurophysiology_1993-04_89_2/page/94|journal=Physiology|volume=8|issue=2|pages=94–95|doi=10.1152/physiologyonline.1993.8.2.94}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Lemoine|first1=Maël|last2=Pradeu|first2=Thomas|date=2018-07-01|title=Dissecting the Meanings of &quot;Physiology&quot; to Assess the Vitality of the Discipline|journal=Physiology|volume=33|issue=4|pages=236–245|doi=10.1152/physiol.00015.2018|issn=1548-9221|pmid=29873600|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01817082/file/Lemoine-Pradeu_Vitality%20of%20physiology_Online%20version.pdf|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن جسمانيات اڄڪلهه اوڻيهين صديءَ جي سونهري دور جي ڀيٽ ۾ شايد گهٽ نمايان آهي،&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=The Cambridge History of the Modern Biological and Earth Science|last=Kremer|first=Richard L.|publisher=Cambridge University Press|year=2009|isbn=9781139056007|editor-last=Bowler &amp; Pickstone|location=Cambridge|pages=342–366|chapter=Physiology|doi=10.1017/CHOL9780521572019.019}}&lt;/ref&gt; ته ان جو وڏو سبب اهو آهي ته هن شعبي اڄ جي حياتياتي سائنسن جي ڪجهه سڀ کان وڌيڪ سرگرم علائقن، جهڙوڪ [[نيورو سائنس]]، [[اينڊوڪرائنالاجي]] ۽ [[مدافعتيات]]، کي جنم ڏنو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Noble|first=Denis|date=2013|title=More on Physiology Without Borders|journal=Physiology|volume=28|issue=1|pages=2–3|doi=10.1152/physiol.00044.2012|issn=1548-9213|pmid=23280350|s2cid=22271159}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ، جسمانيات کي اڃا به اڪثر هڪ گڏيل علم طور ڏٺو وڃي ٿو، جيڪو مختلف شعبن مان ايندڙ انگن اکرن کي هڪ مربوط ڍانچي ۾ گڏ ڪري سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Neill|first1=Jimmy D.|last2=Benos|first2=Dale J.|date=1993|title=Relationship of Molecular Biology to Integrative Physiology|journal=Physiology|volume=8|issue=5|pages=233–235|doi=10.1152/physiologyonline.1993.8.5.233}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Noble|first=Denis|date=2002-03-01|title=Modeling the Heart--from Genes to Cells to the Whole Organ|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-03-01_295_5560/page/1678|journal=Science|language=en|volume=295|issue=5560|pages=1678–1682|doi=10.1126/science.1069881|issn=0036-8075|pmid=11872832|bibcode=2002Sci...295.1678N|s2cid=6756983}}&lt;/ref&gt;

==ناميارا جسمانياتدان==
{{مک مضمون|جسمانياتدانن جي فهرست}}

===جسمانيات ۾ عورتون===
شروعاتي دور ۾ عورتن کي گهڻي ڀاڱي ڪنهن به جسمانياتي سوسائٽيءَ ۾ سرڪاري طور شامل ٿيڻ کان محروم رکيو ويندو هو. مثال طور، [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] 1887ع ۾ قائم ٿي ۽ ان جي ميمبرن ۾ رڳو مرد شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=American Physiological Society &gt; Founders|url=http://www.the-aps.org/fm/founders.html|website=the-aps.org|publisher=The American Physiological Society|language=en |access-date= 2017-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107170806/http://www.the-aps.org/fm/founders.html|archive-date=2017-01-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1902ع ۾ آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽيءَ [[آئڊا هائيڊ]] کي سوسائٽيءَ جي پهرين عورت ميمبر طور چونڊيو.&lt;ref name=&quot;Tucker 1981&quot;&gt;{{cite journal|last1=Tucker|first1=GS|title=Ida Henrietta Hyde: the first woman member of the society|journal=The Physiologist|date=December 1981|volume=24|issue=6|pages=1–9|pmid=7043502|url=http://www.the-aps.org/mm/Publications/Journals/Physiologist/1980-1989/1981/December.pdf |access-date=2017-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170122195940/http://www.the-aps.org/mm/Publications/Journals/Physiologist/1980-1989/1981/December.pdf|archive-date=2017-01-22|url-status=dead}}{{open access}}&lt;/ref&gt; هائيڊ، [[آمريڪن ايسوسيئيشن آف يونيورسٽي وومين]] جي نمائندي هئي، جيڪا تعليم ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ برابريءَ کي اڳتي وڌائيندڙ هڪ عالمي غير منافع بخش تنظيم آهي،&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|last = Butin |first = Jan|url= http://jwa.org/encyclopedia/article/hydeida-henrietta|title=Ida Henrietta Hyde|encyclopedia=Jewish Women: A Comprehensive Historical Encyclopedia|date = 31 December 1999|publisher = Jewish Women's Archive}}&lt;/ref&gt; ۽ هن سائنس ۽ طب جي هر پهلوءَ ۾ صنفي برابريءَ کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي.

ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ، 1913ع ۾، [[جي. ايس. هالڊين]] تجويز ڏني ته عورتن کي 1876ع ۾ قائم ٿيل [[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] ۾ باضابطه طور شامل ٿيڻ جي اجازت ڏني وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.physoc.org/women-physiology|title=Women in Physiology |website=Physiological Society|language=en|access-date=2018-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106185703/http://www.physoc.org/women-physiology|archive-date=2018-11-06|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 3 جولاءِ 1915ع تي ڇهن عورتن کي سرڪاري طور ميمبر بڻايو ويو: [[فلورنس بيوڪينن]]، [[ونيفريڊ ڪولس]]، [[روٿ اسڪيلٽن]]، [[سارا سي. ايم. سوٽن]]، [[ڪانسٽنس ليٿم|ڪانسٽنس ليٿم ٽيري]] ۽ [[اينڊ ٽرائب اوپن هائمر|اينڊ ايم. ٽرائب]].&lt;ref name=&quot;physoc.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.physoc.org/women-physiology|title=Women in Physiology|work=physoc.org|access-date=2015-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106185703/http://www.physoc.org/women-physiology|archive-date=2018-11-06|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; عورتن جي چونڊ جي سؤ ساله سالگرهه 2015ع ۾ ڪتاب ''وومين فزيالاجسٽس: سينٽينري سيلبريشنز اينڊ بيونڊ فار دي فزيالاجيڪل سوسائٽي'' جي اشاعت سان ملهائي وئي. ({{ISBN|978-0-9933410-0-7}})

نامور عورت جسمانياتدانن ۾ هي شامل آهن:
* [[بوڊيل شمڊٽ-نيلسن]]، جيڪا 1975ع ۾ [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] جي پهرين عورت صدر بڻي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bodil M. Schmidt-Nielsen Distinguished Mentor and Scientist Award|url=https://www.pathwaystoscience.org/programhub.aspx?sort=OPP-AmerPhysioSocity-BodilMSchmidt|access-date=2020-10-01|website=www.pathwaystoscience.org}}&lt;/ref&gt;
* [[گرٽي ڪوري]]،&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1363456/Carl-Cori-and-Gerty-Cori|title=Carl Cori and Gerty Cori|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=23 February 2024 }}&lt;/ref&gt; جنهن پنهنجي مڙس [[ڪارل ڪوري]] سان گڏ 1947ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام [[گلوڪوز]] جي [[فاسفيٽ]] تي مشتمل صورت، جيڪا [[گلائڪوجن]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ۽ توانائيءَ جي پيداوار لاءِ [[يوڪيريئوٽ|يوڪيريئوٽڪ]] [[استقلاب|استقلابي]] طريقيڪارن ۾ ان جي ڪم جي دريافت تي حاصل ڪيو. ان کان سواءِ، هنن [[ڪوري چڪر]] پڻ دريافت ڪيو، جيڪو ليڪٽڪ ايسڊ چڪر جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Cori+cycle|title=Cori cycle|work=TheFreeDictionary.com}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو بيان ڪري ٿو ته عضلاتي بافت گلائڪوجن کي [[ليڪٽڪ ايسڊ خميرڪاري]] وسيلي ليڪٽڪ ايسڊ ۾ ڪيئن تبديل ڪري ٿي.
* [[باربرا ميڪلنٽاڪ]] کي [[جينياتي منتقلي]] جي دريافت تي 1983ع جو جسمانيات يا طب جو نوبل انعام ڏنو ويو. ميڪلنٽاڪ واحد عورت انعام يافته آهي، جنهن اڻ ورهايل نوبل انعام حاصل ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Facts on the Nobel Prizes in Physiology and Medicine|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/facts/medicine/|website=nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|access-date=2016-09-23}}&lt;/ref&gt;
* [[گرٽروڊ ايليون]]،&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/184676/Gertrude-B-Elion|title=Gertrude B. Elion|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=29 February 2024 }}&lt;/ref&gt; جنهن [[جارج هچنگز]] ۽ [[جيمس بليڪ (فارماڪالاجسٽ)|سر جيمس بليڪ]] سان گڏ 1988ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام ڪيترين اهم بيمارين، جهڙوڪ [[ليوڪيميا]]، ڪجهه [[خود مدافعتي بيماريون|خود مدافعتي بيمارين]]، [[گائوٽ]]، [[مليريا]] ۽ [[هرپيز|وائرسي هرپيز]] جي علاج ۾ استعمال ٿيندڙ دوائن جي تياريءَ تي حاصل ڪيو.
* [[لنڊا بي. بڪ]]،&lt;ref name=&quot;nobelprize.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2004/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2004|work=nobelprize.org}}&lt;/ref&gt; جنهن [[رچرڊ ايڪسل]] سان گڏ [[بوءِ محسوس ڪندڙ رسيپٽر|بوءِ وارن رسيپٽرن]] ۽ [[شامه نظام]] جي پيچيده تنظيم جي دريافت تي 2004ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو.
* [[فرانسواز باري-سينوسي]]،&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1473980/Francoise-Barre-Sinoussi|title=Francoise Barre-Sinoussi - biography - French virologist|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=26 July 2023 }}&lt;/ref&gt; جنهن [[لوڪ مونتانيي]] سان گڏ [[انساني مدافعتي کوٽ وارو وائرس]] (HIV)، جيڪو [[حاصل ڪيل مدافعتي کوٽ جي سنڊروم]] (AIDS) جو سبب آهي، جي سڃاڻپ بابت پنهنجي ڪم تي 2008ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو.
* [[ايلزبيٿ بليڪ برن]]،&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1567675/Elizabeth-H-Blackburn|title=Elizabeth H. Blackburn|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=2 May 2024 }}&lt;/ref&gt; جنهن [[ڪيرول ڊبليو. گريڊر]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Carol W. Greider &amp;#124; Biography, Nobel Prize, &amp; Facts &amp;#124; Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Carol-W-Greider|access-date=2023-02-08|website=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ [[جيڪ ڊبليو. شوسٽاڪ]] سان گڏ [[ٽيلومير|ٽيلوميرن]] جي جينياتي بناوت ۽ ڪم ۽ [[ٽيلوميريز]] نالي اينزائم جي دريافت تي 2009ع جو جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو.

==پڻ ڏسو==
{{Portal|حياتيات}}
{{div col|colwidth=20em}}
* [[جسمانيات جو خاڪو]]
* [[حياتيائي ڪيميا]]
* [[حياتيائي طبعيات]]
* [[گھرڙيائي بناوت]]
* [[دفاعي جسمانيات]]
* [[ماحولياتي جسمانيات]]
* [[ورزشي جسمانيات]]
* [[مڇين جي جسمانيات]]
* [[جيتن جي جسمانيات]]
* [[انساني جسم]]
* [[ماليڪيولي حياتيات]]
* [[ميٽابولوم]]
* [[عصبي جسمانيات]]
* [[مرضياتي جسمانيات]]
* [[دوا سازي]]
* [[فزيوم]]
* [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]]
* [[فزيولاجيڪل سائنسن جي بين الاقوامي يونين]]
* [[فزيالاجيڪل سوسائٽي]]
* [[برازيلين سوسائٽي آف فزيالاجي]]
{{div col end}}

==حوالا==
{{reflist|30em}}

==ڪتابيات==
'''انساني جسمانيات'''
* {{cite book |last=Hall |first=John |title=Guyton and Hall textbook of medical physiology |year=2011 |publisher=Saunders/Elsevier |location=Philadelphia, PA |isbn=978-1-4160-4574-8 |edition=12th}}
* Widmaier, E.P., Raff, H., Strang, K.T. ''Vander's Human Physiology''. 11th Edition, McGraw-Hill, 2009.
* Marieb, E.N. Essentials of Human Anatomy and Physiology. 10th Edition, Benjamin Cummings, 2012.

'''حيواني جسمانيات'''
* Hill, R.W., Wyse, G.A., Anderson, M. ''Animal Physiology'', 3rd ed. Sinauer Associates, Sunderland, 2012.
* Moyes, C.D., [[پيٽريشيا شولٽي|Schulte, P.M.]] ''Principles of Animal Physiology'', second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008.
* Randall, D., Burggren, W., and French, K. ''Eckert Animal Physiology: Mechanism and Adaptation'', 5th Edition. W.H. Freeman and Company, 2002.
* [[ڪنٽ شمڊٽ-نيلسن|Schmidt-Nielsen, K.]] ''Animal Physiology: Adaptation and Environment''. Cambridge &amp; New York: Cambridge University Press, 1997.
* Withers, P.C. ''Comparative animal physiology''. Saunders College Publishing, New York, 1992.

'''نباتاتي جسمانيات'''
* Larcher, W. ''Physiological plant ecology'' (4th ed.). Springer, 2001.
* Salisbury, F.B, Ross, C.W. ''Plant physiology''. Brooks/Cole Pub Co., 1992.
* Taiz, L., Zieger, E. ''Plant Physiology'' (5th ed.), Sunderland, Massachusetts: Sinauer, 2010.

'''فنگسي جسمانيات'''
* Griffin, D.H. ''Fungal Physiology'', Second Edition. Wiley-Liss, New York, 1994.

'''پروٽسٽ جسمانيات'''
* Levandowsky, M. Physiological Adaptations of Protists. In: ''Cell physiology sourcebook: essentials of membrane biophysics''. Amsterdam; Boston: Elsevier/AP, 2012.
* Levandowski, M., Hutner, S.H. (eds). ''Biochemistry and physiology of protozoa''. Volumes 1, 2, and 3. Academic Press: New York, NY, 1979; 2nd ed.
* Laybourn-Parry J. ''A Functional Biology of Free-Living Protozoa''. Berkeley, California: University of California Press; 1984.

'''الجياتي جسمانيات'''
* Lobban, C.S., Harrison, P.J. ''Seaweed ecology and physiology''. Cambridge University Press, 1997.
* Stewart, W. D. P. (ed.). ''Algal Physiology and Biochemistry''. Blackwell Scientific Publications, Oxford, 1974.

'''بيڪٽيريائي جسمانيات'''
* El-Sharoud, W. (ed.). ''Bacterial Physiology: A Molecular Approach''. Springer-Verlag, Berlin-Heidelberg, 2008.
* Kim, B.H., Gadd, M.G. ''Bacterial Physiology and Metabolism''. Cambridge, 2008.
* Moat, A.G., Foster, J.W., Spector, M.P. ''Microbial Physiology'', 4th ed. Wiley-Liss, Inc. New York, NY, 2002.

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{Wiktionary-inline|جسمانيات}}
* {{Wikisource portal-inline|جسمانيات}}
* {{Commons category-inline|Physiology}}
* [https://web.archive.org/web/20100202075617/http://www.physiologyinfo.org/ physiologyINFO.org] – [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] جي سرپرستيءَ هيٺ عوامي معلومات جي ويب سائيٽ

{{Authority control}}

[[زمرو:فزيالوجي]]
[[زمرو:حياتيات جون شاخون]]</text>
      <sha1>r4kxcx2959tvqu15m57j5chbrwuwkty</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424489</id>
      <parentid>424487</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:27:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>424489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46274" sha1="ekksxex3pgx0awkm0161ejtu4jl35wf" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|جاندارن يا حياتياتي نظامن جي ڪمن بابت سائنس}}
[[File:Claude Bernard and his pupils. Oil painting after Léon-Augus Wellcome V0017769.jpg|thumb|upright=1.5|جديد جسمانيات جي باني ڪلاڊ برنارڊ کي سندس شاگردن سان گڏ ڏيکاريندڙ تيل جي رنگن واري تصوير]]
'''جسمانيات''' (&lt;small&gt;Physiology&lt;/small&gt;) ({{IPAc-en|ˌ|f|ɪ|z|i|ˈ|ɒ|l|ə|dʒ|i}})؛&lt;ref name=OnlineEtDict&gt;{{OEtymD|physiology}}&lt;/ref&gt; ڪنهن [[زندگي|جاندار نظام]] ۾ عملن ۽ طريقي ڪارن جو [[سائنس|سائنسي]] اڀياس آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |title=What is physiology? |website=biology.cam.ac.uk |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس|ڪيمبرج يونيورسٽي]]، حياتيات جي فيڪلٽي |date=16 February 2016 |language=en |access-date=2018-07-07 |archive-date=2018-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707231044/https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Prosser&gt;{{cite book |last=Prosser |first=C. Ladd |title=Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |url=https://archive.org/details/isbn_047185767 |edition=4th |publisher=[[وائلي (ناشر)|وائلي]]-Liss |location=Hoboken, NJ |year=1991 |isbn=978-0-471-85767-9 |pages=[https://archive.org/details/isbn_047185767/page/n16 1]–12}}&lt;/ref&gt; [[حياتيات]] جي هڪ [[سائنس جون شاخون|ذيلي شعبي]] طور جسمانيات ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿي ته [[جاندار]]، [[عضوو|عضوي نظام]]، انفرادي [[عضوو|عضوا]]، گهرڙا ۽ [[ماليڪيولي حياتيات|حياتي ماليڪيول]] ڪنهن جاندار نظام ۾ [[ڪيميا|ڪيميائي]] ۽ [[طبعي سائنس|طبعي]] ڪم ڪيئن سرانجام ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Guyton&quot;&gt;{{cite book |last1=Guyton|first1=Arthur |last2=Hall|first2=John |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2011 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]]/[[ايلسيويئر]] |location=Philadelphia |isbn=978-1-4160-4574-8 |page=3 |edition=12th}}&lt;/ref&gt; [[جاندار|جاندارن]] جي طبقن موجب، هن شعبي کي [[طب|طبي جسمانيات]]، [[حيوانيات#جسمانيات|حيواني جسمانيات]]، نباتاتي جسمانيات، گهرڙي جسمانيات ۽ تقابلي جسمانيات ۾ ورهائي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Guyton&quot; /&gt;

جسماني عملن جي مرڪز ۾ [[طبعي سائنس|حياتي طبعي]] ۽ [[ڪيميائي عمل]]، داخلي توازن برقرار رکندڙ ضابطي جا طريقيڪار ۽ گهرڙن جي وچ ۾ رابطو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Vander's Human Physiology Mechanisms of Body Function |url=https://archive.org/details/humanphysiologym0014edwidm_z9u5 |last1=Widmaier|first1=Eric P. |last2=Raff|first2=Hershel |last3=Strang|first3=Kevin T. |publisher=[[ميڪ گرا هِل ايجوڪيشن]] |year=2016 |isbn=978-1-259-29409-9 |location=New York, NY |pages=[https://archive.org/details/humanphysiologym0014edwidm_z9u5/page/14 14]–15}}&lt;/ref&gt; ''جسماني حالت'' معمول جي عمل واري حالت آهي. ان جي ابتڙ، بيمارياتي حالت مان مراد غير معمولي حالتون آهن، جن ۾ انساني [[بيماري|بيماريون]] پڻ شامل آهن.

[[نوبل انعام|جسمانيات يا طب جو نوبل انعام]] رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز پاران [[طب]] جي شعبي سان لاڳاپيل جسمانيات ۾ غير معمولي سائنسي ڪاميابين تي ڏنو ويندو آهي.
==بنياد==
جيئن ته جسمانيات جاندارن جي ڪمن ۽ طريقيڪارن تي ماليڪيولي ۽ گهرڙي سطح کان وٺي سمورن جاندارن ۽ آبادين جي سطح تائين، سڀني سطحن تي ڌيان ڏئي ٿي، تنهنڪري ان جا بنياد ڪيترن ئي اهم علمن تي پکڙيل آهن:
* [[ائناٽامي]] جاندارن جي بناوت ۽ تنظيم جو اڀياس آهي، جيڪو گهرڙن ۽ بافتن جي خردبيني سطح کان وٺي عضون ۽ نظامن جي ظاهري سطح تائين پکڙيل آهي. جسمانيات ۾ تشريحي ڄاڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن جاندار جي بناوت ۽ ڪم اڪثر هڪ ٻئي کي طئي ڪندا آهن.
* [[حياتيائي ڪيميا]] جاندارن اندر ٿيندڙ ڪيميائي عملن ۽ موجود مادن جو اڀياس آهي. حياتي ڪيميا جي ڄاڻ انهن گهرڙي ۽ ماليڪيولي عملن کي سمجهڻ جو بنياد فراهم ڪري ٿي، جيڪي جاندارن جي ڪم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.
* [[حياتيائي طبعيات]] جاندارن جي طبعي خاصيتن ۽ سندن ماحول سان لاڳاپن جو اڀياس آهي. اها وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي ته جاندار روشني، آواز ۽ گرمي پد جهڙين مختلف تحريڪن کي ڪيئن محسوس ڪن ٿا ۽ انهن جو ردعمل ڪيئن ظاهر ڪن ٿا، ۽ اهي [[داخلي توازن]]، يعني مستحڪم اندروني ماحول، ڪيئن برقرار رکن ٿا.
* [[جينيات]] [[وراثت]] ۽ آبادين جي اندر ۽ انهن جي وچ ۾ خاصيتن جي تبديليءَ جو اڀياس آهي. اها جسماني عملن جي جينياتي بنيادن ۽ انهن طريقن بابت ڄاڻ فراهم ڪري ٿي، جن وسيلي جين ماحول سان لاڳاپو قائم ڪري ڪنهن جاندار جي [[فينوٽائپ]] تي اثرانداز ٿين ٿا.
* [[ارتقائي حياتيات]] انهن عملن جو اڀياس آهي، جن ڌرتيءَ تي حيات جي گوناگونيت کي جنم ڏنو آهي. اها جسماني عملن جي بڻ بنياد ۽ موافقتي اهميت، ۽ انهن طريقن جي وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي، جن وسيلي جاندار پنهنجي ماحول سان منهن ڏيڻ لاءِ ارتقا پذير ٿيا آهن.

==ذيلي شعبا==
جسمانيات جي ذيلي شعبن جي درجابندي ڪرڻ جا ڪيترائي طريقا آهن:&lt;ref&gt;Moyes, C.D., Schulte, P.M. Principles of Animal Physiology, second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008.&lt;/ref&gt;
* اڀياس ڪيل [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] جي بنياد تي: [[انساني جسمانيات]]، حيواني جسمانيات، [[نباتاتي جسمانيات]]، مائڪروبي جسمانيات، وائرسي جسمانيات
* [[حياتيائي تنظيم|تنظيم جي سطح]] جي بنياد تي: [[گھرڙيائي جسمانيات]]، [[ماليڪيولي جسمانيات]]، [[حياتيائي نظام|نظامن]] جي جسمانيات، جانداري جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، گڏيل جسمانيات
* جسماني ڦيرڦار پيدا ڪندڙ عمل جي بنياد تي: [[ترقياتي حياتيات|ترقياتي]] جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، [[ارتقائي جسمانيات]]
* تحقيق جي حتمي مقصدن جي بنياد تي: [[لاڳو جسمانيات]] (مثال طور، طبي جسمانيات)، [[بنيادي سائنس|غير لاڳو]] (مثال طور، [[تقابلي جسمانيات]])

===تنظيم جي سطح موجب ذيلي شعبا===
====گھرڙيائي جسمانيات====
{{مک مضمون|گھرڙيائي جسمانيات}}
جيتوڻيڪ [[جانور]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ مائڪروبي گهرڙن جي وچ ۾ فرق موجود آهن، پر گهرڙن جي بنيادي جسماني ڪمن کي [[گھرڙي جي ورهاست]]، [[گھرڙيائي اشارڪاري]]، [[گھرڙي جي واڌ]] ۽ [[استقلاب|گھرڙي جي استقلاب]] جي عملن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.{{citation needed|date=May 2023}}

===ٽيڪسا موجب ذيلي شعبا===
====نباتاتي جسمانيات====
{{مک مضمون|نباتاتي جسمانيات}}
نباتاتي جسمانيات [[نباتيات]] جو هڪ ذيلي شعبو آهي، جيڪو ٻوٽن جي ڪم ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي. ان سان ويجهي لاڳاپيل شعبن ۾ [[ٻوٽن جي شڪليات]]، [[ٻوٽن جي ماحوليات]]، [[نباتاتي ڪيميا]]، [[گھرڙيائي حياتيات]]، [[جينيات]]، [[حياتيائي طبعيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] شامل آهن. [[نباتاتي جسمانيات]] جي بنيادي عملن ۾ [[ضِيائي ترڪيب]]، [[ٻوٽن ۾ تنفس|تنفس]]، [[ٻوٽن جي غذائيت]]، [[رخيت|رخيتون]]، [[ناسٽڪ حرڪتون]]، [[ضِيائي مدتيت]]، [[ضِيائي شڪلي پيدائش]]، [[روزاني حياتياتي تال|روزاني حياتياتي تالون]]، [[ٻج جو ڦٽڻ]]، [[سُپت حالت]] ۽ [[اسٽوما|اسٽومائن]] جو ڪم ۽ [[ٻاڦ اخراج]] شامل آهن. پاڙن وسيلي پاڻي جذب ڪرڻ، پنن ۾ خوراڪ پيدا ڪرڻ ۽ ٽارين جو روشنيءَ ڏانهن وڌڻ نباتاتي جسمانيات جا مثال آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Plant physiology |url=https://basicbiology.net/plants/physiology|publisher=Basic Biology|date=2019|access-date=16 January 2019}}&lt;/ref&gt;

====حيواني جسمانيات====
{{مک مضمون|حياتيات#جانورن جي شڪل ۽ ڪم}}

====انساني جسمانيات====
{{مک مضمون|انساني جسم#جسمانيات}}
انساني جسمانيات ان ڳالهه جو اڀياس آهي ته انساني جسم جا نظام ۽ ڪم هڪ مستحڪم اندروني ماحول برقرار رکڻ لاءِ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. ان ۾ اعصابي، اينڊوڪرائن، دل ۽ رت جي رڳن، تنفسي، هاضمي ۽ پيشابي نظامن سان گڏوگڏ گھرڙيائي ۽ ورزشي جسمانيات جو اڀياس شامل آهي. انساني جسمانيات کي سمجهڻ صحت جي حالتن جي تشخيص ۽ علاج ڪرڻ ۽ مجموعي ڀلائيءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ ضروري آهي.

اهو سائنسي تحقيق وسيلي انسانن، سندن عضون ۽ انهن کي جوڙيندڙ گهرڙن جي ميڪانيڪي، طبعي ۽ حياتيائي ڪيميائي ڪمن جي نوعيت جو اڀياس ڪري انهن طريقيڪارن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جيڪي [[انساني جسم]] کي جيئرو ۽ ڪم ڪندڙ رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Guyton&quot;/&gt; جسمانيات جي ڌيان جي بنيادي سطح عضون ۽ نظامن جي اندر موجود نظامن جي سطح آهي. اينڊوڪرائن ۽ اعصابي نظام انهن اشارن جي وصولي ۽ منتقليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، جيڪي جانورن ۾ ڪمن کي گڏيل بڻائين ٿا. [[داخلي توازن]] ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ اهڙن لاڳاپن جو هڪ اهم پهلو آهي. جسمانيات جي اڀياس جي حياتياتي بنياد طور، گڏيل عمل مان مراد انساني جسم جي نظامن جي ڪيترن ئي ڪمن ۽ انهن سان لاڳاپيل بناوتن جو هڪ ٻئي سان ڳانڍاپو آهي. اهو مختلف طريقن سان ٿيندڙ رابطي وسيلي حاصل ٿئي ٿو، جيڪو برقي ۽ ڪيميائي ٻنهي قسمن جو هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pereda |first1=AE |title=Electrical synapses and their functional interactions with chemical synapses |journal=Nature Reviews. Neuroscience |date=April 2014 |volume=15 |issue=4 |pages=250–63 |doi=10.1038/nrn3708 |pmid=24619342 |pmc=4091911}}&lt;/ref&gt;

جسمانيات ۾ ٿيندڙ تبديليون ماڻهن جي ذهني ڪمن تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون. ان جا مثال ڪجهه دوائن يا مادن جي زهريلي سطحن جا اثر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mental disorders|url=https://www.who.int/topics/mental_disorders/en/|website=World Health Organization|publisher=WHO|access-date=15 April 2017}}&lt;/ref&gt; انهن مادن جي نتيجي ۾ [[رويي ۾ تبديلي (فرد)|رويي ۾ تبديلي]] کي اڪثر ماڻهن جي صحت جو جائزو وٺڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name = Davis2017&gt;{{cite web | title = Eszopiclone | publisher = F.A. Davis | date = 2017 | access-date = April 15, 2017 | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | archive-date = November 24, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171124164653/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =zolDavis2017&gt;{{cite web | title = Zolpidem | publisher = F.A. Davis | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | access-date = April 15, 2017 | archive-date = December 22, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171222105509/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

انساني جسمانيات بابت ڄاڻ جي بنيادن جو وڏو حصو [[جانورن تي تجربا|جانورن تي ڪيل تجربن]] مان حاصل ٿيو آهي. بناوت ۽ ڪم جي وچ ۾ اڪثر ويجهو لاڳاپو هجڻ سبب، جسمانيات ۽ [[ايناٽامي]] اندروني طور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن ۽ طبي نصاب جي حصي طور گڏ پڙهايا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;NIH2013&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bergman |first1=Esther M |last2=de Bruin |first2=Anique BH |last3=Herrler |first3=Andreas |last4=Verheijen |first4=Inge WH |last5=Scherpbier |first5=Albert JJA |last6=van der Vleuten |first6=Cees PM |title=Students' perceptions of anatomy across the undergraduate problem-based learning medical curriculum: a phenomenographical study |pmc=4225514 |journal=BMC Medical Education |doi=10.1186/1472-6920-13-152 |date=19 November 2013 |quote=Together with physiology and biochemistry, anatomy is one of the basic sciences that are to be taught in the medical curriculum. |pmid=24252155 |volume=13 |article-number=152 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

===تحقيقي مقصد موجب ذيلي شعبا===
====تقابلي جسمانيات====
{{مک مضمون|تقابلي جسمانيات}}
[[ارتقائي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] کي شامل ڪندي، تقابلي جسمانيات مختلف جاندارن ۾ عملي خاصيتن جي گوناگونيت جو جائزو وٺي ٿي.&lt;ref name=&quot;Garland&quot;&gt;{{cite journal|last=Garland| first=T. Jr. |author2=P. A. Carter|year=1994|title=Evolutionary physiology|url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|journal=Annual Review of Physiology|volume=56|pages=579–621|doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051|pmid=8010752|access-date=2008-04-11|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==

===ڪلاسيڪي دور===
طبي شعبي طور انساني جسمانيات جو اڀياس [[ڪلاسيڪي يونان]] ۾، [[بقراط]] جي زماني ۾، يعني پنجين صدي قبل مسيح جي آخر ۾ شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.scienceclarified.com/Ph-Py/Physiology.html |title=Physiology| work=Science Clarified |publisher= Advameg, Inc. |access-date=2010-08-29}}&lt;/ref&gt; مغربي روايت کان ٻاهر، جسمانيات يا ايناٽاميءَ جون شروعاتي صورتون لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[چين]]،&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Selin |editor1-first=Helaine |editor1-link=Helaine Selin |title=Medicine across cultures: history and practice of medicine in non-Western cultures |url=https://archive.org/details/springer_10.1007-0-306-48094-8 |date=2003 |publisher=Kluwer Academic Publishers |location=Dordrecht; Boston |isbn=9781402011665 |page=[https://archive.org/details/springer_10.1007-0-306-48094-8/page/53 53]}}&lt;/ref&gt; هندستان&lt;ref&gt;{{cite book|title=From Physiology and Chemistry to Biochemistry|page=8|publisher=Pearson Education|first1=D. P. |last1=Burma |first2=Maharani|last2=Chakravorty}}&lt;/ref&gt; ۽ ٻين هنڌن تي موجود سمجهي ٻيهر جوڙي سگهجن ٿيون. بقراط [[اخلاطيات]] جو نظريو شامل ڪيو، جيڪو چئن بنيادي مادن: زمين، پاڻي، هوا ۽ باهه تي مشتمل هو. هر مادو هڪ لاڳاپيل خلط سان سڃاتو ويندو هو: ترتيبوار ڪارو صفرا، بلغم، رت ۽ پيلو صفرا. بقراط چئن خلطَن سان ڪجهه جذباتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا، جن کي [[جالينوس]] بعد ۾ وڌيڪ وڌايو. [[ارسطو]] جي تنقيدي سوچ ۽ بناوت ۽ ڪم جي لاڳاپي تي سندس زور [[قديم يونان]] ۾ جسمانيات جي شروعات جو نشان بڻيو. [[بقراط]] وانگر ارسطو پڻ بيماريءَ جي اخلاطي نظريي کي اختيار ڪيو، جيڪو زندگيءَ جي چئن بنيادي خاصيتن: گرم، ٿڌي، آلي ۽ خشڪ تي مشتمل هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://webspace.ship.edu/cgboer/neurophysio.html|title=Early Medicine and Physiology|work=ship.edu}}&lt;/ref&gt; جالينوس ({{circa|130}}–200&amp;nbsp;عيسوي) پهريون شخص هو، جنهن جسم جي ڪمن جي جاچ لاءِ تجربا استعمال ڪيا. بقراط جي ابتڙ، جالينوس دليل ڏنو ته اخلاطي بي توازني مخصوص عضون، ۽ سڄي جسم، ۾ واقع ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/223895/Galen-of-Pergamum|title=Galen of Pergamum|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=6 March 2024 }}&lt;/ref&gt; جالينوس بقراط جي ان خيال کي پڻ اڳتي وڌايو ته جذبا پڻ خلطَن سان لاڳاپيل آهن، ۽ مزاجن جو تصور شامل ڪيو: خوش مزاج رت سان لاڳاپيل آهي؛ بلغمي مزاج بلغم سان ڳنڍيل آهي؛ پيلو صفرا تند مزاجيءَ سان لاڳاپيل آهي؛ ۽ ڪارو صفرا سوداوي مزاج سان لاڳاپيل آهي. جالينوس انساني جسم کي ٽن ڳنڍيل نظامن تي مشتمل پڻ ڏٺو: دماغ ۽ اعصاب، جيڪي خيالن ۽ احساسن جا ذميوار آهن؛ دل ۽ شريانون، جيڪي حياتي ڏين ٿيون؛ ۽ جگر ۽ وريديون، جن کي غذائيت ۽ واڌ سان منسوب ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;/&gt; جالينوس تجرباتي جسمانيات جو باني پڻ هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal | first1 = C. | last1 = Fell | first2 = F. | last2 = Pearson | title = Historical Perspectives of Thoracic Anatomy | journal = Thoracic Surgery Clinics |date=November 2007 | volume = 17 | issue = 4 | pages = 443–8| doi = 10.1016/j.thorsurg.2006.12.001| pmid = 18271159 }}&lt;/ref&gt; ۽ ايندڙ 1,400 سالن تائين، جالينوسي جسمانيات [[طب]] ۾ هڪ طاقتور ۽ اثرائتو اوزار رهي.&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;/&gt;

===اوائلي جديد دور===
فرانسيسي معالج [[جين فرنيل]] (1497–1558ع) ”جسمانيات“ جو اصطلاح متعارف ڪرايو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of the Scientific Revolution: From Copernicus to Newton |page=344|first=Wilbur|last=Applebaum|publisher=Routledge|bibcode=2000esrc.book.....A|year=2000}}&lt;/ref&gt; جالينوس، [[ابن النفيس]]، [[مائيڪل سرويٽس]]، [[ريئلدو ڪولومبو]]، [[اماتو لوسيٽانو]] ۽ [[وليم هاروي]] کي [[گردشي نظام]] بابت اهم دريافتون ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rampling|first=M. W.|date=2016|title=The history of the theory of the circulation of the blood|journal=Clinical Hemorheology and Microcirculation|volume=64|issue=4|pages=541–549|doi=10.3233/CH-168031|issn=1875-8622|pmid=27791994|s2cid=3304540}}&lt;/ref&gt; [[سانتوريو سانتوريو]] 1610ع واري ڏهاڪي ۾ [[نبض]] جي شرح ماپڻ لاءِ اوزار (''pulsilogium'') ۽ گرمي پد ماپڻ لاءِ [[ٿرماسڪوپ]] استعمال ڪندڙ پهريون شخص هو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://exhibits.hsl.virginia.edu/treasures/santorio-santorio-1561-1636/|title=Santorio Santorio (1561-1636): Medicina statica|website=Vaulted Treasures|publisher=University of Virginia, Claude Moore Health Sciences Library|access-date=2026-07-05|archive-date=2018-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180114201049/http://exhibits.hsl.virginia.edu/treasures/santorio-santorio-1561-1636/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

1791ع ۾ [[لوئيجي گلواني]] ڪٽيل ڏيڏرن جي اعصابن ۾ بجليءَ جي ڪردار کي بيان ڪيو. 1811ع ۾ [[سيزار جولين جين ليگالوئا]] جانورن جي چيرڦاڙ ۽ زخمن ۾ تنفس جو اڀياس ڪيو ۽ [[ميڊولا اوبلانگاٽا]] ۾ تنفس جو مرڪز ڳولي لڌو. ساڳئي سال [[چارلس بيل]] اهو ڪم مڪمل ڪيو، جيڪو بعد ۾ [[بيل–ماجينڊي قانون]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن ۾ [[ريڙهه جي هڏي]] جي پٺئين ۽ اڳئين پاڙن جي عملي فرقن جو ڀيٽائتو جائزو ورتو ويو. 1824ع ۾ [[فرانسوا ماجينڊي]] حسي پاڙن کي بيان ڪيو ۽ [[توازن جي حس|توازن]] ۾ سيريبيلم جي ڪردار جو پهريون ثبوت پيش ڪيو، جنهن سان بيل–ماجينڊي قانون مڪمل ٿيو.

1820ع واري ڏهاڪي ۾ فرانسيسي جسمانياتدان [[هينري ملن-ايڊورڊس]] جسماني محنت جي ورهاست جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن سان ”جاندارن کي اهڙيءَ طرح ڀيٽي ۽ پڙهي سگهجي ٿو ڄڻ اهي انسان جي صنعت پاران ٺاهيل مشينون هجن.“ [[ايڊم سمٿ]] جي ڪم کان متاثر ٿي، ملن-ايڊورڊس لکيو ته ”سڀني جاندارن جو جسم، جانور هجي يا ٻوٽو، هڪ ڪارخاني جهڙو آهي ... جتي عضوا، مزدورن وانگر، بنا وقفي ڪم ڪن ٿا ته جيئن اهي لقاءَ پيدا ٿين، جيڪي فرد جي حياتي جوڙين ٿا.“ وڌيڪ تفريق رکندڙ جاندارن ۾ عملي ڪم مختلف اوزارن يا [[حياتيائي نظام|نظامن]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن کي هن ''appareils'' سڏيو.&lt;ref name=&quot;brain&quot;&gt;{{Cite book|last=Brain|first=Robert Michael|url=https://books.google.com/books?id=l8IECgAAQBAJ|title=The Pulse of Modernism: Physiological Aesthetics in Fin-de-Siècle Europe|date=2015-05-01|publisher=University of Washington Press|isbn=978-0-295-80578-8|language=en}}&lt;/ref&gt;

1858ع ۾ [[جوزف لسٽر، پهريون بيرن لسٽر|جوزف لسٽر]] اڳوڻن زخمن ۽ جراحي زخمن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ رت جي ڄمڻ ۽ سوزش جي سبب جو اڀياس ڪيو. بعد ۾ هن آپريشن روم ۾ [[جراثيم ڪش]] مادا دريافت ۽ استعمال ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ جراحيءَ سبب ٿيندڙ موتن جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي.&lt;ref name=&quot;physiologyinfo.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf|date=1 October 2013|title=Milestones in Physiology (1822-2013) |website=Physiology Info |access-date=2015-07-25 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150918173051/http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf |archive-date= Sep 18, 2015 }}&lt;/ref&gt;

[[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] 1876ع ۾ لنڊن ۾ هڪ ڊائننگ ڪلب طور قائم ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.physoc.org/society-history|title=The Society's history |website=Physiological Society|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170214024209/http://www.physoc.org/society-history|archive-date=2017-02-14|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[دي آمريڪن فزيالاجيڪل سوسائٽي]] (APS) هڪ غير منافع بخش تنظيم آهي، جيڪا 1887ع ۾ قائم ٿي. سوسائٽي ”جسمانياتي سائنسن ۾ تعليم، سائنسي تحقيق ۽ معلومات جي ڦهلاءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ وقف“ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|title=American Physiological Society &gt; About|website=the-aps.org|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021232208/http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|archive-date=2018-10-21|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

1891ع ۾ [[ايوان پاولوف]] ”شرطي ردعملن“ بابت تحقيق ڪئي، جنهن ۾ ڪتن جي لار جو پيدا ٿيڻ گهنٽي ۽ بصري تحريڪن جي جواب ۾ شامل هو.&lt;ref name=&quot;physiologyinfo.org&quot;/&gt;

اوڻيهين صديءَ ۾ جسمانياتي ڄاڻ تيزيءَ سان گڏ ٿيڻ شروع ٿي، خاص طور 1838ع ۾ [[ماٿياس ياڪوب شلائيڊن|ماٿياس شلائيڊن]] ۽ [[ٿيئوڊور شوان]] جي [[گھرڙي جو نظريو|گھرڙي واري نظريي]] جي ظاهر ٿيڻ سان.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2017-10-13|title=Introduction to physiology: History, biological systems, and branches|url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/248791|access-date=2020-10-01|website=www.medicalnewstoday.com|language=en}}&lt;/ref&gt; ان نظريي بنيادي طور بيان ڪيو ته جاندار گهرڙا سڏجندڙ ايڪن مان ٺهيل آهن. [[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع) جون وڌيڪ دريافتون آخرڪار سندس ''[[داخلي ماحول]]'' واري تصور تائين پهتيون،&lt;ref&gt;{{Cite book|title=An Introduction to the Study of Ex- perimental Medicine|last=Bernard|first=Claude|publisher=Dover Publications|year=1865|location=New York|publication-date=1957}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Lectures on the Phenomena of Life Common to Animals and Plants|last=Bernard|first=Claude|publisher=Thomas|year=1878|location=Springfield|publication-date=1974}}&lt;/ref&gt; جنهن کي بعد ۾ آمريڪي جسمانياتدان [[والٽر بي. ڪينن]] 1929ع ۾ ”[[داخلي توازن]]“ جي نالي سان اختيار ۽ اڳتي وڌايو. ڪينن جي نظر ۾ داخلي توازن مان مراد ”جسم ۾ مستحڪم حالتن کي برقرار رکڻ ۽ انهن جسماني عملن کي قائم رکڻ آهي، جن وسيلي اهي ضابطي ۾ رکيا وڃن ٿا.“&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Brown Theodore M. |author2=Fee Elizabeth | date = October 2002 | title = Walter Bradford Cannon: Pioneer Physiologist of Human Emotions |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_2002-10_92_10/page/1594 | journal = American Journal of Public Health | volume = 92 | issue = 10| pages = 1594–1595 | pmc=1447286 | doi=10.2105/ajph.92.10.1594}}&lt;/ref&gt; ٻين لفظن ۾، جسم جي پنهنجي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکڻ جي صلاحيت. وليم بيومونٽ پهريون آمريڪي هو، جنهن جسمانيات جي عملي استعمال کي اختيار ڪيو.

اوڻيهين صديءَ جي جسمانياتدانن جهڙوڪ [[مائيڪل فوسٽر (جسمانياتدان)|مائيڪل فوسٽر]]، [[ميڪس وروورن]] ۽ [[الفريڊ بيني]]، [[هيڪل]] جي خيالن جي بنياد تي، ”عام جسمانيات“ نالي هڪ متحد حياتي سائنس کي تفصيل سان بيان ڪيو، جيڪا گهرڙي جي عملن تي ٻڌل هئي،&lt;ref name=brain/&gt; جنهن جو نالو ويهين صديءَ ۾ بعد ۾ [[گھرڙيائي حياتيات]] رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Heilbron|first=John L.|url=https://books.google.com/books?id=abqjP-_KfzkC|title=The Oxford Companion to the History of Modern Science|date=2003-03-27|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-974376-6|language=en |page=649}}&lt;/ref&gt;

===پوئين جديد دور===
ويهين صديءَ ۾ حياتياتدانن کي ان ڳالهه ۾ دلچسپي پيدا ٿي ته انسانن کان سواءِ ٻيا جاندار ڪيئن ڪم ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ آخرڪار [[تقابلي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] جا شعبا پيدا ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite book | last1=Feder | first1=ME |last2=Bennett |first2=AF |first3=Burggren |last3=WW |last4=Huey |first4=RB  | title = New directions in ecological physiology | url=https://archive.org/details/newdirectionsine0000edit | year = 1987 | publisher = Cambridge University Press | location = New York | isbn = 978-0-521-34938-3}}&lt;/ref&gt; انهن شعبن جي اهم شخصيتن ۾ [[ڪنٽ شمڊٽ-نيلسن]] ۽ [[جارج بارٿولوميو (حياتياتدان)|جارج بارٿولوميو]] شامل آهن. تازو دور ۾ [[ارتقائي جسمانيات]] هڪ الڳ ذيلي شعبو بڻجي چڪي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal | first1 = Theodore Jr. | last1 = Garland | author1-link = Theodore Garland, Jr. | last2 = Carter | first2 = P. A. | title = Evolutionary physiology | journal = Annual Review of Physiology | year = 1994 | issue = 1 | pages = 579–621 | url = http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | doi = 10.1146/annurev.ph.56.030194.003051 | volume = 56 | pmid = 8010752 | access-date = 2008-04-11 | archive-date = 2021-04-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

1920ع ۾ [[آگسٽ ڪروگ]] ڪيپلرين ۾ رت جي وهڪري جي ضابطي جي دريافت تي نوبل انعام حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;physiologyinfo.org&quot;/&gt;

1954ع ۾ [[اينڊريو هڪسلي]] ۽ هيو هڪسلي، پنهنجي تحقيقي ٽيم سان گڏ، [[ڍانچي واري عضلي]] ۾ سرڪندڙ تاندورا دريافت ڪيا، جن کي اڄ سرڪندڙ تاندوري وارو نظريو چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;physiologyinfo.org&quot;/&gt;

تازو وقتن ۾ جسمانيات جي هڪ علم طور حياتيءَ بابت تيز بحث ٿيا آهن، يعني ڇا اهو علم زنده آهي يا ختم ٿي رهيو آهي؟&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Pinter|first1=G. G.|last2=Pinter|first2=V.|date=1993|title=Is Physiology a Dying Discipline?|url=https://archive.org/details/sim_clinical-neurophysiology_1993-04_89_2/page/94|journal=Physiology|volume=8|issue=2|pages=94–95|doi=10.1152/physiologyonline.1993.8.2.94}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Lemoine|first1=Maël|last2=Pradeu|first2=Thomas|date=2018-07-01|title=Dissecting the Meanings of &quot;Physiology&quot; to Assess the Vitality of the Discipline|journal=Physiology|volume=33|issue=4|pages=236–245|doi=10.1152/physiol.00015.2018|issn=1548-9221|pmid=29873600|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01817082/file/Lemoine-Pradeu_Vitality%20of%20physiology_Online%20version.pdf|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن جسمانيات اڄڪلهه اوڻيهين صديءَ جي سونهري دور جي ڀيٽ ۾ شايد گهٽ نمايان آهي،&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=The Cambridge History of the Modern Biological and Earth Science|last=Kremer|first=Richard L.|publisher=Cambridge University Press|year=2009|isbn=9781139056007|editor-last=Bowler &amp; Pickstone|location=Cambridge|pages=342–366|chapter=Physiology|doi=10.1017/CHOL9780521572019.019}}&lt;/ref&gt; ته ان جو وڏو سبب اهو آهي ته هن شعبي اڄ جي حياتياتي سائنسن جي ڪجهه سڀ کان وڌيڪ سرگرم علائقن، جهڙوڪ [[نيورو سائنس]]، [[اينڊوڪرائنالاجي]] ۽ [[مدافعتيات]]، کي جنم ڏنو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Noble|first=Denis|date=2013|title=More on Physiology Without Borders|journal=Physiology|volume=28|issue=1|pages=2–3|doi=10.1152/physiol.00044.2012|issn=1548-9213|pmid=23280350|s2cid=22271159}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ، جسمانيات کي اڃا به اڪثر هڪ گڏيل علم طور ڏٺو وڃي ٿو، جيڪو مختلف شعبن مان ايندڙ انگن اکرن کي هڪ مربوط ڍانچي ۾ گڏ ڪري سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Neill|first1=Jimmy D.|last2=Benos|first2=Dale J.|date=1993|title=Relationship of Molecular Biology to Integrative Physiology|journal=Physiology|volume=8|issue=5|pages=233–235|doi=10.1152/physiologyonline.1993.8.5.233}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Noble|first=Denis|date=2002-03-01|title=Modeling the Heart--from Genes to Cells to the Whole Organ|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-03-01_295_5560/page/1678|journal=Science|language=en|volume=295|issue=5560|pages=1678–1682|doi=10.1126/science.1069881|issn=0036-8075|pmid=11872832|bibcode=2002Sci...295.1678N|s2cid=6756983}}&lt;/ref&gt;

==ناميارا جسمانياتدان==
{{مک مضمون|جسمانياتدانن جي فهرست}}

===جسمانيات ۾ عورتون===
شروعاتي دور ۾ عورتن کي گهڻي ڀاڱي ڪنهن به جسمانياتي سوسائٽيءَ ۾ سرڪاري طور شامل ٿيڻ کان محروم رکيو ويندو هو. مثال طور، [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] 1887ع ۾ قائم ٿي ۽ ان جي ميمبرن ۾ رڳو مرد شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=American Physiological Society &gt; Founders|url=http://www.the-aps.org/fm/founders.html|website=the-aps.org|publisher=The American Physiological Society|language=en |access-date= 2017-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107170806/http://www.the-aps.org/fm/founders.html|archive-date=2017-01-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1902ع ۾ آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽيءَ [[آئڊا هائيڊ]] کي سوسائٽيءَ جي پهرين عورت ميمبر طور چونڊيو.&lt;ref name=&quot;Tucker 1981&quot;&gt;{{cite journal|last1=Tucker|first1=GS|title=Ida Henrietta Hyde: the first woman member of the society|journal=The Physiologist|date=December 1981|volume=24|issue=6|pages=1–9|pmid=7043502|url=http://www.the-aps.org/mm/Publications/Journals/Physiologist/1980-1989/1981/December.pdf |access-date=2017-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170122195940/http://www.the-aps.org/mm/Publications/Journals/Physiologist/1980-1989/1981/December.pdf|archive-date=2017-01-22|url-status=dead}}{{open access}}&lt;/ref&gt; هائيڊ، [[آمريڪن ايسوسيئيشن آف يونيورسٽي وومين]] جي نمائندي هئي، جيڪا تعليم ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ برابريءَ کي اڳتي وڌائيندڙ هڪ عالمي غير منافع بخش تنظيم آهي،&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|last = Butin |first = Jan|url= http://jwa.org/encyclopedia/article/hydeida-henrietta|title=Ida Henrietta Hyde|encyclopedia=Jewish Women: A Comprehensive Historical Encyclopedia|date = 31 December 1999|publisher = Jewish Women's Archive}}&lt;/ref&gt; ۽ هن سائنس ۽ طب جي هر پهلوءَ ۾ صنفي برابريءَ کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي.

ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ، 1913ع ۾، [[جي. ايس. هالڊين]] تجويز ڏني ته عورتن کي 1876ع ۾ قائم ٿيل [[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] ۾ باضابطه طور شامل ٿيڻ جي اجازت ڏني وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.physoc.org/women-physiology|title=Women in Physiology |website=Physiological Society|language=en|access-date=2018-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106185703/http://www.physoc.org/women-physiology|archive-date=2018-11-06|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 3 جولاءِ 1915ع تي ڇهن عورتن کي سرڪاري طور ميمبر بڻايو ويو: [[فلورنس بيوڪينن]]، [[ونيفريڊ ڪولس]]، [[روٿ اسڪيلٽن]]، [[سارا سي. ايم. سوٽن]]، [[ڪانسٽنس ليٿم|ڪانسٽنس ليٿم ٽيري]] ۽ [[اينڊ ٽرائب اوپن هائمر|اينڊ ايم. ٽرائب]].&lt;ref name=&quot;physoc.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.physoc.org/women-physiology|title=Women in Physiology|work=physoc.org|access-date=2015-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106185703/http://www.physoc.org/women-physiology|archive-date=2018-11-06|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; عورتن جي چونڊ جي سؤ ساله سالگرهه 2015ع ۾ ڪتاب ''وومين فزيالاجسٽس: سينٽينري سيلبريشنز اينڊ بيونڊ فار دي فزيالاجيڪل سوسائٽي'' جي اشاعت سان ملهائي وئي. ({{ISBN|978-0-9933410-0-7}})

نامور عورت جسمانياتدانن ۾ هي شامل آهن:
* [[بوڊيل شمڊٽ-نيلسن]]، جيڪا 1975ع ۾ [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] جي پهرين عورت صدر بڻي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bodil M. Schmidt-Nielsen Distinguished Mentor and Scientist Award|url=https://www.pathwaystoscience.org/programhub.aspx?sort=OPP-AmerPhysioSocity-BodilMSchmidt|access-date=2020-10-01|website=www.pathwaystoscience.org}}&lt;/ref&gt;
* [[گرٽي ڪوري]]،&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1363456/Carl-Cori-and-Gerty-Cori|title=Carl Cori and Gerty Cori|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=23 February 2024 }}&lt;/ref&gt; جنهن پنهنجي مڙس [[ڪارل ڪوري]] سان گڏ 1947ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام [[گلوڪوز]] جي [[فاسفيٽ]] تي مشتمل صورت، جيڪا [[گلائڪوجن]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ۽ توانائيءَ جي پيداوار لاءِ [[يوڪيريئوٽ|يوڪيريئوٽڪ]] [[استقلاب|استقلابي]] طريقيڪارن ۾ ان جي ڪم جي دريافت تي حاصل ڪيو. ان کان سواءِ، هنن [[ڪوري چڪر]] پڻ دريافت ڪيو، جيڪو ليڪٽڪ ايسڊ چڪر جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Cori+cycle|title=Cori cycle|work=TheFreeDictionary.com}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو بيان ڪري ٿو ته عضلاتي بافت گلائڪوجن کي [[ليڪٽڪ ايسڊ خميرڪاري]] وسيلي ليڪٽڪ ايسڊ ۾ ڪيئن تبديل ڪري ٿي.
* [[باربرا ميڪلنٽاڪ]] کي [[جينياتي منتقلي]] جي دريافت تي 1983ع جو جسمانيات يا طب جو نوبل انعام ڏنو ويو. ميڪلنٽاڪ واحد عورت انعام يافته آهي، جنهن اڻ ورهايل نوبل انعام حاصل ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Facts on the Nobel Prizes in Physiology and Medicine|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/facts/medicine/|website=nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|access-date=2016-09-23}}&lt;/ref&gt;
* [[گرٽروڊ ايليون]]،&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/184676/Gertrude-B-Elion|title=Gertrude B. Elion|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=29 February 2024 }}&lt;/ref&gt; جنهن [[جارج هچنگز]] ۽ [[جيمس بليڪ (فارماڪالاجسٽ)|سر جيمس بليڪ]] سان گڏ 1988ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام ڪيترين اهم بيمارين، جهڙوڪ [[ليوڪيميا]]، ڪجهه [[خود مدافعتي بيماريون|خود مدافعتي بيمارين]]، [[گائوٽ]]، [[مليريا]] ۽ [[هرپيز|وائرسي هرپيز]] جي علاج ۾ استعمال ٿيندڙ دوائن جي تياريءَ تي حاصل ڪيو.
* [[لنڊا بي. بڪ]]،&lt;ref name=&quot;nobelprize.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2004/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2004|work=nobelprize.org}}&lt;/ref&gt; جنهن [[رچرڊ ايڪسل]] سان گڏ [[بوءِ محسوس ڪندڙ رسيپٽر|بوءِ وارن رسيپٽرن]] ۽ [[شامه نظام]] جي پيچيده تنظيم جي دريافت تي 2004ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو.
* [[فرانسواز باري-سينوسي]]،&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1473980/Francoise-Barre-Sinoussi|title=Francoise Barre-Sinoussi - biography - French virologist|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=26 July 2023 }}&lt;/ref&gt; جنهن [[لوڪ مونتانيي]] سان گڏ [[انساني مدافعتي کوٽ وارو وائرس]] (HIV)، جيڪو [[حاصل ڪيل مدافعتي کوٽ جي سنڊروم]] (AIDS) جو سبب آهي، جي سڃاڻپ بابت پنهنجي ڪم تي 2008ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو.
* [[ايلزبيٿ بليڪ برن]]،&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1567675/Elizabeth-H-Blackburn|title=Elizabeth H. Blackburn|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=2 May 2024 }}&lt;/ref&gt; جنهن [[ڪيرول ڊبليو. گريڊر]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Carol W. Greider &amp;#124; Biography, Nobel Prize, &amp; Facts &amp;#124; Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Carol-W-Greider|access-date=2023-02-08|website=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ [[جيڪ ڊبليو. شوسٽاڪ]] سان گڏ [[ٽيلومير|ٽيلوميرن]] جي جينياتي بناوت ۽ ڪم ۽ [[ٽيلوميريز]] نالي اينزائم جي دريافت تي 2009ع جو جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو.

==پڻ ڏسو==
{{Portal|حياتيات}}
{{div col|colwidth=20em}}
* [[جسمانيات جو خاڪو]]
* [[حياتيائي ڪيميا]]
* [[حياتيائي طبعيات]]
* [[گھرڙيائي بناوت]]
* [[دفاعي جسمانيات]]
* [[ماحولياتي جسمانيات]]
* [[ورزشي جسمانيات]]
* [[مڇين جي جسمانيات]]
* [[جيتن جي جسمانيات]]
* [[انساني جسم]]
* [[ماليڪيولي حياتيات]]
* [[ميٽابولوم]]
* [[عصبي جسمانيات]]
* [[مرضياتي جسمانيات]]
* [[دوا سازي]]
* [[فزيوم]]
* [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]]
* [[فزيولاجيڪل سائنسن جي بين الاقوامي يونين]]
* [[فزيالاجيڪل سوسائٽي]]
* [[برازيلين سوسائٽي آف فزيالاجي]]
{{div col end}}

==حوالا==
{{reflist|30em}}

==ڪتابيات==
'''انساني جسمانيات'''
* {{cite book |last=Hall |first=John |title=Guyton and Hall textbook of medical physiology |year=2011 |publisher=Saunders/Elsevier |location=Philadelphia, PA |isbn=978-1-4160-4574-8 |edition=12th}}
* Widmaier, E.P., Raff, H., Strang, K.T. ''Vander's Human Physiology''. 11th Edition, McGraw-Hill, 2009.
* Marieb, E.N. Essentials of Human Anatomy and Physiology. 10th Edition, Benjamin Cummings, 2012.

'''حيواني جسمانيات'''
* Hill, R.W., Wyse, G.A., Anderson, M. ''Animal Physiology'', 3rd ed. Sinauer Associates, Sunderland, 2012.
* Moyes, C.D., [[پيٽريشيا شولٽي|Schulte, P.M.]] ''Principles of Animal Physiology'', second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008.
* Randall, D., Burggren, W., and French, K. ''Eckert Animal Physiology: Mechanism and Adaptation'', 5th Edition. W.H. Freeman and Company, 2002.
* [[ڪنٽ شمڊٽ-نيلسن|Schmidt-Nielsen, K.]] ''Animal Physiology: Adaptation and Environment''. Cambridge &amp; New York: Cambridge University Press, 1997.
* Withers, P.C. ''Comparative animal physiology''. Saunders College Publishing, New York, 1992.

'''نباتاتي جسمانيات'''
* Larcher, W. ''Physiological plant ecology'' (4th ed.). Springer, 2001.
* Salisbury, F.B, Ross, C.W. ''Plant physiology''. Brooks/Cole Pub Co., 1992.
* Taiz, L., Zieger, E. ''Plant Physiology'' (5th ed.), Sunderland, Massachusetts: Sinauer, 2010.

'''فنگسي جسمانيات'''
* Griffin, D.H. ''Fungal Physiology'', Second Edition. Wiley-Liss, New York, 1994.

'''پروٽسٽ جسمانيات'''
* Levandowsky, M. Physiological Adaptations of Protists. In: ''Cell physiology sourcebook: essentials of membrane biophysics''. Amsterdam; Boston: Elsevier/AP, 2012.
* Levandowski, M., Hutner, S.H. (eds). ''Biochemistry and physiology of protozoa''. Volumes 1, 2, and 3. Academic Press: New York, NY, 1979; 2nd ed.
* Laybourn-Parry J. ''A Functional Biology of Free-Living Protozoa''. Berkeley, California: University of California Press; 1984.

'''الجياتي جسمانيات'''
* Lobban, C.S., Harrison, P.J. ''Seaweed ecology and physiology''. Cambridge University Press, 1997.
* Stewart, W. D. P. (ed.). ''Algal Physiology and Biochemistry''. Blackwell Scientific Publications, Oxford, 1974.

'''بيڪٽيريائي جسمانيات'''
* El-Sharoud, W. (ed.). ''Bacterial Physiology: A Molecular Approach''. Springer-Verlag, Berlin-Heidelberg, 2008.
* Kim, B.H., Gadd, M.G. ''Bacterial Physiology and Metabolism''. Cambridge, 2008.
* Moat, A.G., Foster, J.W., Spector, M.P. ''Microbial Physiology'', 4th ed. Wiley-Liss, Inc. New York, NY, 2002.

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{Wiktionary-inline|جسمانيات}}
* {{Wikisource portal-inline|جسمانيات}}
* {{Commons category-inline|Physiology}}
* [https://web.archive.org/web/20100202075617/http://www.physiologyinfo.org/ physiologyINFO.org] – [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] جي سرپرستيءَ هيٺ عوامي معلومات جي ويب سائيٽ

{{Authority control}}

[[زمرو:فزيالوجي]]
[[زمرو:حياتيات جون شاخون]]</text>
      <sha1>ekksxex3pgx0awkm0161ejtu4jl35wf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424490</id>
      <parentid>424489</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:30:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* بنياد */</comment>
      <origin>424490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46300" sha1="gneogrv3j7ukjt87lx32ydf2ekg4tkd" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|جاندارن يا حياتياتي نظامن جي ڪمن بابت سائنس}}
[[File:Claude Bernard and his pupils. Oil painting after Léon-Augus Wellcome V0017769.jpg|thumb|upright=1.5|جديد جسمانيات جي باني ڪلاڊ برنارڊ کي سندس شاگردن سان گڏ ڏيکاريندڙ تيل جي رنگن واري تصوير]]
'''جسمانيات''' (&lt;small&gt;Physiology&lt;/small&gt;) ({{IPAc-en|ˌ|f|ɪ|z|i|ˈ|ɒ|l|ə|dʒ|i}})؛&lt;ref name=OnlineEtDict&gt;{{OEtymD|physiology}}&lt;/ref&gt; ڪنهن [[زندگي|جاندار نظام]] ۾ عملن ۽ طريقي ڪارن جو [[سائنس|سائنسي]] اڀياس آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |title=What is physiology? |website=biology.cam.ac.uk |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس|ڪيمبرج يونيورسٽي]]، حياتيات جي فيڪلٽي |date=16 February 2016 |language=en |access-date=2018-07-07 |archive-date=2018-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707231044/https://www.biology.cam.ac.uk/undergrads/nst/courses/physiology-of-organisms/what-is-physiology |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Prosser&gt;{{cite book |last=Prosser |first=C. Ladd |title=Comparative Animal Physiology, Environmental and Metabolic Animal Physiology |url=https://archive.org/details/isbn_047185767 |edition=4th |publisher=[[وائلي (ناشر)|وائلي]]-Liss |location=Hoboken, NJ |year=1991 |isbn=978-0-471-85767-9 |pages=[https://archive.org/details/isbn_047185767/page/n16 1]–12}}&lt;/ref&gt; [[حياتيات]] جي هڪ [[سائنس جون شاخون|ذيلي شعبي]] طور جسمانيات ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿي ته [[جاندار]]، [[عضوو|عضوي نظام]]، انفرادي [[عضوو|عضوا]]، گهرڙا ۽ [[ماليڪيولي حياتيات|حياتي ماليڪيول]] ڪنهن جاندار نظام ۾ [[ڪيميا|ڪيميائي]] ۽ [[طبعي سائنس|طبعي]] ڪم ڪيئن سرانجام ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;Guyton&quot;&gt;{{cite book |last1=Guyton|first1=Arthur |last2=Hall|first2=John |title=Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology |date=2011 |publisher=[[سانڊرز (ڇاپ)|سانڊرز]]/[[ايلسيويئر]] |location=Philadelphia |isbn=978-1-4160-4574-8 |page=3 |edition=12th}}&lt;/ref&gt; [[جاندار|جاندارن]] جي طبقن موجب، هن شعبي کي [[طب|طبي جسمانيات]]، [[حيوانيات#جسمانيات|حيواني جسمانيات]]، نباتاتي جسمانيات، گهرڙي جسمانيات ۽ تقابلي جسمانيات ۾ ورهائي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Guyton&quot; /&gt;

جسماني عملن جي مرڪز ۾ [[طبعي سائنس|حياتي طبعي]] ۽ [[ڪيميائي عمل]]، داخلي توازن برقرار رکندڙ ضابطي جا طريقيڪار ۽ گهرڙن جي وچ ۾ رابطو شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Vander's Human Physiology Mechanisms of Body Function |url=https://archive.org/details/humanphysiologym0014edwidm_z9u5 |last1=Widmaier|first1=Eric P. |last2=Raff|first2=Hershel |last3=Strang|first3=Kevin T. |publisher=[[ميڪ گرا هِل ايجوڪيشن]] |year=2016 |isbn=978-1-259-29409-9 |location=New York, NY |pages=[https://archive.org/details/humanphysiologym0014edwidm_z9u5/page/14 14]–15}}&lt;/ref&gt; ''جسماني حالت'' معمول جي عمل واري حالت آهي. ان جي ابتڙ، بيمارياتي حالت مان مراد غير معمولي حالتون آهن، جن ۾ انساني [[بيماري|بيماريون]] پڻ شامل آهن.

[[نوبل انعام|جسمانيات يا طب جو نوبل انعام]] رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز پاران [[طب]] جي شعبي سان لاڳاپيل جسمانيات ۾ غير معمولي سائنسي ڪاميابين تي ڏنو ويندو آهي.
==بنياد==
جيئن ته جسمانيات جاندارن جي ڪمن ۽ طريقيڪارن تي ماليڪيولي ۽ گهرڙي سطح کان وٺي سمورن جاندارن ۽ آبادين جي سطح تائين، سڀني سطحن تي ڌيان ڏئي ٿي، تنهنڪري ان جا بنياد ڪيترن ئي اهم علمن تي پکڙيل آهن:
* ائناٽامي جاندارن جي بناوت ۽ تنظيم جو اڀياس آهي،  جيڪو [[جيو گھرڙو|جيو گهرڙن]] ۽ بافتن جي خردبيني سطح کان وٺي عضون ۽ نظامن جي ظاهري سطح تائين پکڙيل آهي. جسمانيات ۾ تشريحي ڄاڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن جاندار جي بناوت ۽ ڪم اڪثر هڪ ٻئي کي طئي ڪندا آهن.
* [[حياتيائي ڪيميا]] جاندارن اندر ٿيندڙ ڪيميائي عملن ۽ موجود مادن جو اڀياس آهي. حياتي ڪيميا جي ڄاڻ انهن گهرڙي ۽ ماليڪيولي عملن کي سمجهڻ جو بنياد فراهم ڪري ٿي، جيڪي جاندارن جي ڪم ڪرڻ لاءِ ضروري آهن.
* [[حياتيائي طبعيات]] جاندارن جي طبعي خاصيتن ۽ سندن ماحول سان لاڳاپن جو اڀياس آهي. اها وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي ته جاندار روشني، آواز ۽ گرمي پد جهڙين مختلف تحريڪن کي ڪيئن محسوس ڪن ٿا ۽ انهن جو ردعمل ڪيئن ظاهر ڪن ٿا، ۽ اهي [[داخلي توازن]]، يعني مستحڪم اندروني ماحول، ڪيئن برقرار رکن ٿا.
* [[جينيات]] [[وراثت]] ۽ آبادين جي اندر ۽ انهن جي وچ ۾ خاصيتن جي تبديليءَ جو اڀياس آهي. اها جسماني عملن جي جينياتي بنيادن ۽ انهن طريقن بابت ڄاڻ فراهم ڪري ٿي، جن وسيلي جين ماحول سان لاڳاپو قائم ڪري ڪنهن جاندار جي [[فينوٽائپ]] تي اثرانداز ٿين ٿا.
* [[ارتقائي حياتيات]] انهن عملن جو اڀياس آهي، جن ڌرتيءَ تي حيات جي گوناگونيت کي جنم ڏنو آهي. اها جسماني عملن جي بڻ بنياد ۽ موافقتي اهميت، ۽ انهن طريقن جي وضاحت ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٿي، جن وسيلي جاندار پنهنجي ماحول سان منهن ڏيڻ لاءِ ارتقا پذير ٿيا آهن.

==ذيلي شعبا==
جسمانيات جي ذيلي شعبن جي درجابندي ڪرڻ جا ڪيترائي طريقا آهن:&lt;ref&gt;Moyes, C.D., Schulte, P.M. Principles of Animal Physiology, second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008.&lt;/ref&gt;
* اڀياس ڪيل [[ٽيڪسان|ٽيڪسا]] جي بنياد تي: [[انساني جسمانيات]]، حيواني جسمانيات، [[نباتاتي جسمانيات]]، مائڪروبي جسمانيات، وائرسي جسمانيات
* [[حياتيائي تنظيم|تنظيم جي سطح]] جي بنياد تي: [[گھرڙيائي جسمانيات]]، [[ماليڪيولي جسمانيات]]، [[حياتيائي نظام|نظامن]] جي جسمانيات، جانداري جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، گڏيل جسمانيات
* جسماني ڦيرڦار پيدا ڪندڙ عمل جي بنياد تي: [[ترقياتي حياتيات|ترقياتي]] جسمانيات، [[ماحولياتي جسمانيات]]، [[ارتقائي جسمانيات]]
* تحقيق جي حتمي مقصدن جي بنياد تي: [[لاڳو جسمانيات]] (مثال طور، طبي جسمانيات)، [[بنيادي سائنس|غير لاڳو]] (مثال طور، [[تقابلي جسمانيات]])

===تنظيم جي سطح موجب ذيلي شعبا===
====گھرڙيائي جسمانيات====
{{مک مضمون|گھرڙيائي جسمانيات}}
جيتوڻيڪ [[جانور]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ مائڪروبي گهرڙن جي وچ ۾ فرق موجود آهن، پر گهرڙن جي بنيادي جسماني ڪمن کي [[گھرڙي جي ورهاست]]، [[گھرڙيائي اشارڪاري]]، [[گھرڙي جي واڌ]] ۽ [[استقلاب|گھرڙي جي استقلاب]] جي عملن ۾ ورهائي سگهجي ٿو.{{citation needed|date=May 2023}}

===ٽيڪسا موجب ذيلي شعبا===
====نباتاتي جسمانيات====
{{مک مضمون|نباتاتي جسمانيات}}
نباتاتي جسمانيات [[نباتيات]] جو هڪ ذيلي شعبو آهي، جيڪو ٻوٽن جي ڪم ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي. ان سان ويجهي لاڳاپيل شعبن ۾ [[ٻوٽن جي شڪليات]]، [[ٻوٽن جي ماحوليات]]، [[نباتاتي ڪيميا]]، [[گھرڙيائي حياتيات]]، [[جينيات]]، [[حياتيائي طبعيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] شامل آهن. [[نباتاتي جسمانيات]] جي بنيادي عملن ۾ [[ضِيائي ترڪيب]]، [[ٻوٽن ۾ تنفس|تنفس]]، [[ٻوٽن جي غذائيت]]، [[رخيت|رخيتون]]، [[ناسٽڪ حرڪتون]]، [[ضِيائي مدتيت]]، [[ضِيائي شڪلي پيدائش]]، [[روزاني حياتياتي تال|روزاني حياتياتي تالون]]، [[ٻج جو ڦٽڻ]]، [[سُپت حالت]] ۽ [[اسٽوما|اسٽومائن]] جو ڪم ۽ [[ٻاڦ اخراج]] شامل آهن. پاڙن وسيلي پاڻي جذب ڪرڻ، پنن ۾ خوراڪ پيدا ڪرڻ ۽ ٽارين جو روشنيءَ ڏانهن وڌڻ نباتاتي جسمانيات جا مثال آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Plant physiology |url=https://basicbiology.net/plants/physiology|publisher=Basic Biology|date=2019|access-date=16 January 2019}}&lt;/ref&gt;

====حيواني جسمانيات====
{{مک مضمون|حياتيات#جانورن جي شڪل ۽ ڪم}}

====انساني جسمانيات====
{{مک مضمون|انساني جسم#جسمانيات}}
انساني جسمانيات ان ڳالهه جو اڀياس آهي ته انساني جسم جا نظام ۽ ڪم هڪ مستحڪم اندروني ماحول برقرار رکڻ لاءِ گڏجي ڪيئن ڪم ڪن ٿا. ان ۾ اعصابي، اينڊوڪرائن، دل ۽ رت جي رڳن، تنفسي، هاضمي ۽ پيشابي نظامن سان گڏوگڏ گھرڙيائي ۽ ورزشي جسمانيات جو اڀياس شامل آهي. انساني جسمانيات کي سمجهڻ صحت جي حالتن جي تشخيص ۽ علاج ڪرڻ ۽ مجموعي ڀلائيءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ ضروري آهي.

اهو سائنسي تحقيق وسيلي انسانن، سندن عضون ۽ انهن کي جوڙيندڙ گهرڙن جي ميڪانيڪي، طبعي ۽ حياتيائي ڪيميائي ڪمن جي نوعيت جو اڀياس ڪري انهن طريقيڪارن کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، جيڪي [[انساني جسم]] کي جيئرو ۽ ڪم ڪندڙ رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Guyton&quot;/&gt; جسمانيات جي ڌيان جي بنيادي سطح عضون ۽ نظامن جي اندر موجود نظامن جي سطح آهي. اينڊوڪرائن ۽ اعصابي نظام انهن اشارن جي وصولي ۽ منتقليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، جيڪي جانورن ۾ ڪمن کي گڏيل بڻائين ٿا. [[داخلي توازن]] ٻوٽن ۽ جانورن ٻنهي ۾ اهڙن لاڳاپن جو هڪ اهم پهلو آهي. جسمانيات جي اڀياس جي حياتياتي بنياد طور، گڏيل عمل مان مراد انساني جسم جي نظامن جي ڪيترن ئي ڪمن ۽ انهن سان لاڳاپيل بناوتن جو هڪ ٻئي سان ڳانڍاپو آهي. اهو مختلف طريقن سان ٿيندڙ رابطي وسيلي حاصل ٿئي ٿو، جيڪو برقي ۽ ڪيميائي ٻنهي قسمن جو هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pereda |first1=AE |title=Electrical synapses and their functional interactions with chemical synapses |journal=Nature Reviews. Neuroscience |date=April 2014 |volume=15 |issue=4 |pages=250–63 |doi=10.1038/nrn3708 |pmid=24619342 |pmc=4091911}}&lt;/ref&gt;

جسمانيات ۾ ٿيندڙ تبديليون ماڻهن جي ذهني ڪمن تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون. ان جا مثال ڪجهه دوائن يا مادن جي زهريلي سطحن جا اثر آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mental disorders|url=https://www.who.int/topics/mental_disorders/en/|website=World Health Organization|publisher=WHO|access-date=15 April 2017}}&lt;/ref&gt; انهن مادن جي نتيجي ۾ [[رويي ۾ تبديلي (فرد)|رويي ۾ تبديلي]] کي اڪثر ماڻهن جي صحت جو جائزو وٺڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name = Davis2017&gt;{{cite web | title = Eszopiclone | publisher = F.A. Davis | date = 2017 | access-date = April 15, 2017 | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | archive-date = November 24, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171124164653/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/eszopiclone.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =zolDavis2017&gt;{{cite web | title = Zolpidem | publisher = F.A. Davis | url = http://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | access-date = April 15, 2017 | archive-date = December 22, 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171222105509/https://davisplus.fadavis.com/3976/meddeck/pdf/zolpidem.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

انساني جسمانيات بابت ڄاڻ جي بنيادن جو وڏو حصو [[جانورن تي تجربا|جانورن تي ڪيل تجربن]] مان حاصل ٿيو آهي. بناوت ۽ ڪم جي وچ ۾ اڪثر ويجهو لاڳاپو هجڻ سبب، جسمانيات ۽ [[ايناٽامي]] اندروني طور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن ۽ طبي نصاب جي حصي طور گڏ پڙهايا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;NIH2013&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bergman |first1=Esther M |last2=de Bruin |first2=Anique BH |last3=Herrler |first3=Andreas |last4=Verheijen |first4=Inge WH |last5=Scherpbier |first5=Albert JJA |last6=van der Vleuten |first6=Cees PM |title=Students' perceptions of anatomy across the undergraduate problem-based learning medical curriculum: a phenomenographical study |pmc=4225514 |journal=BMC Medical Education |doi=10.1186/1472-6920-13-152 |date=19 November 2013 |quote=Together with physiology and biochemistry, anatomy is one of the basic sciences that are to be taught in the medical curriculum. |pmid=24252155 |volume=13 |article-number=152 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

===تحقيقي مقصد موجب ذيلي شعبا===
====تقابلي جسمانيات====
{{مک مضمون|تقابلي جسمانيات}}
[[ارتقائي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] کي شامل ڪندي، تقابلي جسمانيات مختلف جاندارن ۾ عملي خاصيتن جي گوناگونيت جو جائزو وٺي ٿي.&lt;ref name=&quot;Garland&quot;&gt;{{cite journal|last=Garland| first=T. Jr. |author2=P. A. Carter|year=1994|title=Evolutionary physiology|url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|journal=Annual Review of Physiology|volume=56|pages=579–621|doi=10.1146/annurev.ph.56.030194.003051|pmid=8010752|access-date=2008-04-11|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==

===ڪلاسيڪي دور===
طبي شعبي طور انساني جسمانيات جو اڀياس [[ڪلاسيڪي يونان]] ۾، [[بقراط]] جي زماني ۾، يعني پنجين صدي قبل مسيح جي آخر ۾ شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.scienceclarified.com/Ph-Py/Physiology.html |title=Physiology| work=Science Clarified |publisher= Advameg, Inc. |access-date=2010-08-29}}&lt;/ref&gt; مغربي روايت کان ٻاهر، جسمانيات يا ايناٽاميءَ جون شروعاتي صورتون لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[چين]]،&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=Selin |editor1-first=Helaine |editor1-link=Helaine Selin |title=Medicine across cultures: history and practice of medicine in non-Western cultures |url=https://archive.org/details/springer_10.1007-0-306-48094-8 |date=2003 |publisher=Kluwer Academic Publishers |location=Dordrecht; Boston |isbn=9781402011665 |page=[https://archive.org/details/springer_10.1007-0-306-48094-8/page/53 53]}}&lt;/ref&gt; هندستان&lt;ref&gt;{{cite book|title=From Physiology and Chemistry to Biochemistry|page=8|publisher=Pearson Education|first1=D. P. |last1=Burma |first2=Maharani|last2=Chakravorty}}&lt;/ref&gt; ۽ ٻين هنڌن تي موجود سمجهي ٻيهر جوڙي سگهجن ٿيون. بقراط [[اخلاطيات]] جو نظريو شامل ڪيو، جيڪو چئن بنيادي مادن: زمين، پاڻي، هوا ۽ باهه تي مشتمل هو. هر مادو هڪ لاڳاپيل خلط سان سڃاتو ويندو هو: ترتيبوار ڪارو صفرا، بلغم، رت ۽ پيلو صفرا. بقراط چئن خلطَن سان ڪجهه جذباتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا، جن کي [[جالينوس]] بعد ۾ وڌيڪ وڌايو. [[ارسطو]] جي تنقيدي سوچ ۽ بناوت ۽ ڪم جي لاڳاپي تي سندس زور [[قديم يونان]] ۾ جسمانيات جي شروعات جو نشان بڻيو. [[بقراط]] وانگر ارسطو پڻ بيماريءَ جي اخلاطي نظريي کي اختيار ڪيو، جيڪو زندگيءَ جي چئن بنيادي خاصيتن: گرم، ٿڌي، آلي ۽ خشڪ تي مشتمل هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://webspace.ship.edu/cgboer/neurophysio.html|title=Early Medicine and Physiology|work=ship.edu}}&lt;/ref&gt; جالينوس ({{circa|130}}–200&amp;nbsp;عيسوي) پهريون شخص هو، جنهن جسم جي ڪمن جي جاچ لاءِ تجربا استعمال ڪيا. بقراط جي ابتڙ، جالينوس دليل ڏنو ته اخلاطي بي توازني مخصوص عضون، ۽ سڄي جسم، ۾ واقع ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/223895/Galen-of-Pergamum|title=Galen of Pergamum|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=6 March 2024 }}&lt;/ref&gt; جالينوس بقراط جي ان خيال کي پڻ اڳتي وڌايو ته جذبا پڻ خلطَن سان لاڳاپيل آهن، ۽ مزاجن جو تصور شامل ڪيو: خوش مزاج رت سان لاڳاپيل آهي؛ بلغمي مزاج بلغم سان ڳنڍيل آهي؛ پيلو صفرا تند مزاجيءَ سان لاڳاپيل آهي؛ ۽ ڪارو صفرا سوداوي مزاج سان لاڳاپيل آهي. جالينوس انساني جسم کي ٽن ڳنڍيل نظامن تي مشتمل پڻ ڏٺو: دماغ ۽ اعصاب، جيڪي خيالن ۽ احساسن جا ذميوار آهن؛ دل ۽ شريانون، جيڪي حياتي ڏين ٿيون؛ ۽ جگر ۽ وريديون، جن کي غذائيت ۽ واڌ سان منسوب ڪري سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;/&gt; جالينوس تجرباتي جسمانيات جو باني پڻ هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal | first1 = C. | last1 = Fell | first2 = F. | last2 = Pearson | title = Historical Perspectives of Thoracic Anatomy | journal = Thoracic Surgery Clinics |date=November 2007 | volume = 17 | issue = 4 | pages = 443–8| doi = 10.1016/j.thorsurg.2006.12.001| pmid = 18271159 }}&lt;/ref&gt; ۽ ايندڙ 1,400 سالن تائين، جالينوسي جسمانيات [[طب]] ۾ هڪ طاقتور ۽ اثرائتو اوزار رهي.&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;/&gt;

===اوائلي جديد دور===
فرانسيسي معالج [[جين فرنيل]] (1497–1558ع) ”جسمانيات“ جو اصطلاح متعارف ڪرايو.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of the Scientific Revolution: From Copernicus to Newton |page=344|first=Wilbur|last=Applebaum|publisher=Routledge|bibcode=2000esrc.book.....A|year=2000}}&lt;/ref&gt; جالينوس، [[ابن النفيس]]، [[مائيڪل سرويٽس]]، [[ريئلدو ڪولومبو]]، [[اماتو لوسيٽانو]] ۽ [[وليم هاروي]] کي [[گردشي نظام]] بابت اهم دريافتون ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rampling|first=M. W.|date=2016|title=The history of the theory of the circulation of the blood|journal=Clinical Hemorheology and Microcirculation|volume=64|issue=4|pages=541–549|doi=10.3233/CH-168031|issn=1875-8622|pmid=27791994|s2cid=3304540}}&lt;/ref&gt; [[سانتوريو سانتوريو]] 1610ع واري ڏهاڪي ۾ [[نبض]] جي شرح ماپڻ لاءِ اوزار (''pulsilogium'') ۽ گرمي پد ماپڻ لاءِ [[ٿرماسڪوپ]] استعمال ڪندڙ پهريون شخص هو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://exhibits.hsl.virginia.edu/treasures/santorio-santorio-1561-1636/|title=Santorio Santorio (1561-1636): Medicina statica|website=Vaulted Treasures|publisher=University of Virginia, Claude Moore Health Sciences Library|access-date=2026-07-05|archive-date=2018-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180114201049/http://exhibits.hsl.virginia.edu/treasures/santorio-santorio-1561-1636/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

1791ع ۾ [[لوئيجي گلواني]] ڪٽيل ڏيڏرن جي اعصابن ۾ بجليءَ جي ڪردار کي بيان ڪيو. 1811ع ۾ [[سيزار جولين جين ليگالوئا]] جانورن جي چيرڦاڙ ۽ زخمن ۾ تنفس جو اڀياس ڪيو ۽ [[ميڊولا اوبلانگاٽا]] ۾ تنفس جو مرڪز ڳولي لڌو. ساڳئي سال [[چارلس بيل]] اهو ڪم مڪمل ڪيو، جيڪو بعد ۾ [[بيل–ماجينڊي قانون]] جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن ۾ [[ريڙهه جي هڏي]] جي پٺئين ۽ اڳئين پاڙن جي عملي فرقن جو ڀيٽائتو جائزو ورتو ويو. 1824ع ۾ [[فرانسوا ماجينڊي]] حسي پاڙن کي بيان ڪيو ۽ [[توازن جي حس|توازن]] ۾ سيريبيلم جي ڪردار جو پهريون ثبوت پيش ڪيو، جنهن سان بيل–ماجينڊي قانون مڪمل ٿيو.

1820ع واري ڏهاڪي ۾ فرانسيسي جسمانياتدان [[هينري ملن-ايڊورڊس]] جسماني محنت جي ورهاست جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن سان ”جاندارن کي اهڙيءَ طرح ڀيٽي ۽ پڙهي سگهجي ٿو ڄڻ اهي انسان جي صنعت پاران ٺاهيل مشينون هجن.“ [[ايڊم سمٿ]] جي ڪم کان متاثر ٿي، ملن-ايڊورڊس لکيو ته ”سڀني جاندارن جو جسم، جانور هجي يا ٻوٽو، هڪ ڪارخاني جهڙو آهي ... جتي عضوا، مزدورن وانگر، بنا وقفي ڪم ڪن ٿا ته جيئن اهي لقاءَ پيدا ٿين، جيڪي فرد جي حياتي جوڙين ٿا.“ وڌيڪ تفريق رکندڙ جاندارن ۾ عملي ڪم مختلف اوزارن يا [[حياتيائي نظام|نظامن]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن کي هن ''appareils'' سڏيو.&lt;ref name=&quot;brain&quot;&gt;{{Cite book|last=Brain|first=Robert Michael|url=https://books.google.com/books?id=l8IECgAAQBAJ|title=The Pulse of Modernism: Physiological Aesthetics in Fin-de-Siècle Europe|date=2015-05-01|publisher=University of Washington Press|isbn=978-0-295-80578-8|language=en}}&lt;/ref&gt;

1858ع ۾ [[جوزف لسٽر، پهريون بيرن لسٽر|جوزف لسٽر]] اڳوڻن زخمن ۽ جراحي زخمن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ رت جي ڄمڻ ۽ سوزش جي سبب جو اڀياس ڪيو. بعد ۾ هن آپريشن روم ۾ [[جراثيم ڪش]] مادا دريافت ۽ استعمال ڪيا، جنهن جي نتيجي ۾ جراحيءَ سبب ٿيندڙ موتن جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي.&lt;ref name=&quot;physiologyinfo.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf|date=1 October 2013|title=Milestones in Physiology (1822-2013) |website=Physiology Info |access-date=2015-07-25 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150918173051/http://www.physiologyinfo.org/mm/Timeline-of-Physiology/Milestones-in-Physiology.pdf |archive-date= Sep 18, 2015 }}&lt;/ref&gt;

[[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] 1876ع ۾ لنڊن ۾ هڪ ڊائننگ ڪلب طور قائم ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.physoc.org/society-history|title=The Society's history |website=Physiological Society|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170214024209/http://www.physoc.org/society-history|archive-date=2017-02-14|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[دي آمريڪن فزيالاجيڪل سوسائٽي]] (APS) هڪ غير منافع بخش تنظيم آهي، جيڪا 1887ع ۾ قائم ٿي. سوسائٽي ”جسمانياتي سائنسن ۾ تعليم، سائنسي تحقيق ۽ معلومات جي ڦهلاءَ کي هٿي ڏيڻ لاءِ وقف“ آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|title=American Physiological Society &gt; About|website=the-aps.org|language=en|access-date=2017-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021232208/http://www.the-aps.org/fm/About-Us.html|archive-date=2018-10-21|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

1891ع ۾ [[ايوان پاولوف]] ”شرطي ردعملن“ بابت تحقيق ڪئي، جنهن ۾ ڪتن جي لار جو پيدا ٿيڻ گهنٽي ۽ بصري تحريڪن جي جواب ۾ شامل هو.&lt;ref name=&quot;physiologyinfo.org&quot;/&gt;

اوڻيهين صديءَ ۾ جسمانياتي ڄاڻ تيزيءَ سان گڏ ٿيڻ شروع ٿي، خاص طور 1838ع ۾ [[ماٿياس ياڪوب شلائيڊن|ماٿياس شلائيڊن]] ۽ [[ٿيئوڊور شوان]] جي [[گھرڙي جو نظريو|گھرڙي واري نظريي]] جي ظاهر ٿيڻ سان.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2017-10-13|title=Introduction to physiology: History, biological systems, and branches|url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/248791|access-date=2020-10-01|website=www.medicalnewstoday.com|language=en}}&lt;/ref&gt; ان نظريي بنيادي طور بيان ڪيو ته جاندار گهرڙا سڏجندڙ ايڪن مان ٺهيل آهن. [[ڪلاڊ برنارڊ]] (1813–1878ع) جون وڌيڪ دريافتون آخرڪار سندس ''[[داخلي ماحول]]'' واري تصور تائين پهتيون،&lt;ref&gt;{{Cite book|title=An Introduction to the Study of Ex- perimental Medicine|last=Bernard|first=Claude|publisher=Dover Publications|year=1865|location=New York|publication-date=1957}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Lectures on the Phenomena of Life Common to Animals and Plants|last=Bernard|first=Claude|publisher=Thomas|year=1878|location=Springfield|publication-date=1974}}&lt;/ref&gt; جنهن کي بعد ۾ آمريڪي جسمانياتدان [[والٽر بي. ڪينن]] 1929ع ۾ ”[[داخلي توازن]]“ جي نالي سان اختيار ۽ اڳتي وڌايو. ڪينن جي نظر ۾ داخلي توازن مان مراد ”جسم ۾ مستحڪم حالتن کي برقرار رکڻ ۽ انهن جسماني عملن کي قائم رکڻ آهي، جن وسيلي اهي ضابطي ۾ رکيا وڃن ٿا.“&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Brown Theodore M. |author2=Fee Elizabeth | date = October 2002 | title = Walter Bradford Cannon: Pioneer Physiologist of Human Emotions |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_2002-10_92_10/page/1594 | journal = American Journal of Public Health | volume = 92 | issue = 10| pages = 1594–1595 | pmc=1447286 | doi=10.2105/ajph.92.10.1594}}&lt;/ref&gt; ٻين لفظن ۾، جسم جي پنهنجي اندروني ماحول کي ضابطي ۾ رکڻ جي صلاحيت. وليم بيومونٽ پهريون آمريڪي هو، جنهن جسمانيات جي عملي استعمال کي اختيار ڪيو.

اوڻيهين صديءَ جي جسمانياتدانن جهڙوڪ [[مائيڪل فوسٽر (جسمانياتدان)|مائيڪل فوسٽر]]، [[ميڪس وروورن]] ۽ [[الفريڊ بيني]]، [[هيڪل]] جي خيالن جي بنياد تي، ”عام جسمانيات“ نالي هڪ متحد حياتي سائنس کي تفصيل سان بيان ڪيو، جيڪا گهرڙي جي عملن تي ٻڌل هئي،&lt;ref name=brain/&gt; جنهن جو نالو ويهين صديءَ ۾ بعد ۾ [[گھرڙيائي حياتيات]] رکيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Heilbron|first=John L.|url=https://books.google.com/books?id=abqjP-_KfzkC|title=The Oxford Companion to the History of Modern Science|date=2003-03-27|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-974376-6|language=en |page=649}}&lt;/ref&gt;

===پوئين جديد دور===
ويهين صديءَ ۾ حياتياتدانن کي ان ڳالهه ۾ دلچسپي پيدا ٿي ته انسانن کان سواءِ ٻيا جاندار ڪيئن ڪم ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ آخرڪار [[تقابلي جسمانيات]] ۽ [[ماحولياتي جسمانيات]] جا شعبا پيدا ٿيا.&lt;ref&gt;{{Cite book | last1=Feder | first1=ME |last2=Bennett |first2=AF |first3=Burggren |last3=WW |last4=Huey |first4=RB  | title = New directions in ecological physiology | url=https://archive.org/details/newdirectionsine0000edit | year = 1987 | publisher = Cambridge University Press | location = New York | isbn = 978-0-521-34938-3}}&lt;/ref&gt; انهن شعبن جي اهم شخصيتن ۾ [[ڪنٽ شمڊٽ-نيلسن]] ۽ [[جارج بارٿولوميو (حياتياتدان)|جارج بارٿولوميو]] شامل آهن. تازو دور ۾ [[ارتقائي جسمانيات]] هڪ الڳ ذيلي شعبو بڻجي چڪي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal | first1 = Theodore Jr. | last1 = Garland | author1-link = Theodore Garland, Jr. | last2 = Carter | first2 = P. A. | title = Evolutionary physiology | journal = Annual Review of Physiology | year = 1994 | issue = 1 | pages = 579–621 | url = http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | doi = 10.1146/annurev.ph.56.030194.003051 | volume = 56 | pmid = 8010752 | access-date = 2008-04-11 | archive-date = 2021-04-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210412150229/https://biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/GarlCa94.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

1920ع ۾ [[آگسٽ ڪروگ]] ڪيپلرين ۾ رت جي وهڪري جي ضابطي جي دريافت تي نوبل انعام حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;physiologyinfo.org&quot;/&gt;

1954ع ۾ [[اينڊريو هڪسلي]] ۽ هيو هڪسلي، پنهنجي تحقيقي ٽيم سان گڏ، [[ڍانچي واري عضلي]] ۾ سرڪندڙ تاندورا دريافت ڪيا، جن کي اڄ سرڪندڙ تاندوري وارو نظريو چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;physiologyinfo.org&quot;/&gt;

تازو وقتن ۾ جسمانيات جي هڪ علم طور حياتيءَ بابت تيز بحث ٿيا آهن، يعني ڇا اهو علم زنده آهي يا ختم ٿي رهيو آهي؟&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Pinter|first1=G. G.|last2=Pinter|first2=V.|date=1993|title=Is Physiology a Dying Discipline?|url=https://archive.org/details/sim_clinical-neurophysiology_1993-04_89_2/page/94|journal=Physiology|volume=8|issue=2|pages=94–95|doi=10.1152/physiologyonline.1993.8.2.94}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Lemoine|first1=Maël|last2=Pradeu|first2=Thomas|date=2018-07-01|title=Dissecting the Meanings of &quot;Physiology&quot; to Assess the Vitality of the Discipline|journal=Physiology|volume=33|issue=4|pages=236–245|doi=10.1152/physiol.00015.2018|issn=1548-9221|pmid=29873600|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01817082/file/Lemoine-Pradeu_Vitality%20of%20physiology_Online%20version.pdf|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; جيڪڏهن جسمانيات اڄڪلهه اوڻيهين صديءَ جي سونهري دور جي ڀيٽ ۾ شايد گهٽ نمايان آهي،&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=The Cambridge History of the Modern Biological and Earth Science|last=Kremer|first=Richard L.|publisher=Cambridge University Press|year=2009|isbn=9781139056007|editor-last=Bowler &amp; Pickstone|location=Cambridge|pages=342–366|chapter=Physiology|doi=10.1017/CHOL9780521572019.019}}&lt;/ref&gt; ته ان جو وڏو سبب اهو آهي ته هن شعبي اڄ جي حياتياتي سائنسن جي ڪجهه سڀ کان وڌيڪ سرگرم علائقن، جهڙوڪ [[نيورو سائنس]]، [[اينڊوڪرائنالاجي]] ۽ [[مدافعتيات]]، کي جنم ڏنو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Noble|first=Denis|date=2013|title=More on Physiology Without Borders|journal=Physiology|volume=28|issue=1|pages=2–3|doi=10.1152/physiol.00044.2012|issn=1548-9213|pmid=23280350|s2cid=22271159}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ، جسمانيات کي اڃا به اڪثر هڪ گڏيل علم طور ڏٺو وڃي ٿو، جيڪو مختلف شعبن مان ايندڙ انگن اکرن کي هڪ مربوط ڍانچي ۾ گڏ ڪري سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Neill|first1=Jimmy D.|last2=Benos|first2=Dale J.|date=1993|title=Relationship of Molecular Biology to Integrative Physiology|journal=Physiology|volume=8|issue=5|pages=233–235|doi=10.1152/physiologyonline.1993.8.5.233}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Noble|first=Denis|date=2002-03-01|title=Modeling the Heart--from Genes to Cells to the Whole Organ|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-03-01_295_5560/page/1678|journal=Science|language=en|volume=295|issue=5560|pages=1678–1682|doi=10.1126/science.1069881|issn=0036-8075|pmid=11872832|bibcode=2002Sci...295.1678N|s2cid=6756983}}&lt;/ref&gt;

==ناميارا جسمانياتدان==
{{مک مضمون|جسمانياتدانن جي فهرست}}

===جسمانيات ۾ عورتون===
شروعاتي دور ۾ عورتن کي گهڻي ڀاڱي ڪنهن به جسمانياتي سوسائٽيءَ ۾ سرڪاري طور شامل ٿيڻ کان محروم رکيو ويندو هو. مثال طور، [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] 1887ع ۾ قائم ٿي ۽ ان جي ميمبرن ۾ رڳو مرد شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite web|title=American Physiological Society &gt; Founders|url=http://www.the-aps.org/fm/founders.html|website=the-aps.org|publisher=The American Physiological Society|language=en |access-date= 2017-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107170806/http://www.the-aps.org/fm/founders.html|archive-date=2017-01-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1902ع ۾ آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽيءَ [[آئڊا هائيڊ]] کي سوسائٽيءَ جي پهرين عورت ميمبر طور چونڊيو.&lt;ref name=&quot;Tucker 1981&quot;&gt;{{cite journal|last1=Tucker|first1=GS|title=Ida Henrietta Hyde: the first woman member of the society|journal=The Physiologist|date=December 1981|volume=24|issue=6|pages=1–9|pmid=7043502|url=http://www.the-aps.org/mm/Publications/Journals/Physiologist/1980-1989/1981/December.pdf |access-date=2017-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170122195940/http://www.the-aps.org/mm/Publications/Journals/Physiologist/1980-1989/1981/December.pdf|archive-date=2017-01-22|url-status=dead}}{{open access}}&lt;/ref&gt; هائيڊ، [[آمريڪن ايسوسيئيشن آف يونيورسٽي وومين]] جي نمائندي هئي، جيڪا تعليم ۾ عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ برابريءَ کي اڳتي وڌائيندڙ هڪ عالمي غير منافع بخش تنظيم آهي،&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|last = Butin |first = Jan|url= http://jwa.org/encyclopedia/article/hydeida-henrietta|title=Ida Henrietta Hyde|encyclopedia=Jewish Women: A Comprehensive Historical Encyclopedia|date = 31 December 1999|publisher = Jewish Women's Archive}}&lt;/ref&gt; ۽ هن سائنس ۽ طب جي هر پهلوءَ ۾ صنفي برابريءَ کي هٿي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي.

ان کان ٿوري ئي عرصي پوءِ، 1913ع ۾، [[جي. ايس. هالڊين]] تجويز ڏني ته عورتن کي 1876ع ۾ قائم ٿيل [[دي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] ۾ باضابطه طور شامل ٿيڻ جي اجازت ڏني وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.physoc.org/women-physiology|title=Women in Physiology |website=Physiological Society|language=en|access-date=2018-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106185703/http://www.physoc.org/women-physiology|archive-date=2018-11-06|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 3 جولاءِ 1915ع تي ڇهن عورتن کي سرڪاري طور ميمبر بڻايو ويو: [[فلورنس بيوڪينن]]، [[ونيفريڊ ڪولس]]، [[روٿ اسڪيلٽن]]، [[سارا سي. ايم. سوٽن]]، [[ڪانسٽنس ليٿم|ڪانسٽنس ليٿم ٽيري]] ۽ [[اينڊ ٽرائب اوپن هائمر|اينڊ ايم. ٽرائب]].&lt;ref name=&quot;physoc.org&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.physoc.org/women-physiology|title=Women in Physiology|work=physoc.org|access-date=2015-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106185703/http://www.physoc.org/women-physiology|archive-date=2018-11-06|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; عورتن جي چونڊ جي سؤ ساله سالگرهه 2015ع ۾ ڪتاب ''وومين فزيالاجسٽس: سينٽينري سيلبريشنز اينڊ بيونڊ فار دي فزيالاجيڪل سوسائٽي'' جي اشاعت سان ملهائي وئي. ({{ISBN|978-0-9933410-0-7}})

نامور عورت جسمانياتدانن ۾ هي شامل آهن:
* [[بوڊيل شمڊٽ-نيلسن]]، جيڪا 1975ع ۾ [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] جي پهرين عورت صدر بڻي.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bodil M. Schmidt-Nielsen Distinguished Mentor and Scientist Award|url=https://www.pathwaystoscience.org/programhub.aspx?sort=OPP-AmerPhysioSocity-BodilMSchmidt|access-date=2020-10-01|website=www.pathwaystoscience.org}}&lt;/ref&gt;
* [[گرٽي ڪوري]]،&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1363456/Carl-Cori-and-Gerty-Cori|title=Carl Cori and Gerty Cori|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=23 February 2024 }}&lt;/ref&gt; جنهن پنهنجي مڙس [[ڪارل ڪوري]] سان گڏ 1947ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام [[گلوڪوز]] جي [[فاسفيٽ]] تي مشتمل صورت، جيڪا [[گلائڪوجن]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، ۽ توانائيءَ جي پيداوار لاءِ [[يوڪيريئوٽ|يوڪيريئوٽڪ]] [[استقلاب|استقلابي]] طريقيڪارن ۾ ان جي ڪم جي دريافت تي حاصل ڪيو. ان کان سواءِ، هنن [[ڪوري چڪر]] پڻ دريافت ڪيو، جيڪو ليڪٽڪ ايسڊ چڪر جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Cori+cycle|title=Cori cycle|work=TheFreeDictionary.com}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو بيان ڪري ٿو ته عضلاتي بافت گلائڪوجن کي [[ليڪٽڪ ايسڊ خميرڪاري]] وسيلي ليڪٽڪ ايسڊ ۾ ڪيئن تبديل ڪري ٿي.
* [[باربرا ميڪلنٽاڪ]] کي [[جينياتي منتقلي]] جي دريافت تي 1983ع جو جسمانيات يا طب جو نوبل انعام ڏنو ويو. ميڪلنٽاڪ واحد عورت انعام يافته آهي، جنهن اڻ ورهايل نوبل انعام حاصل ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Facts on the Nobel Prizes in Physiology and Medicine|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/facts/medicine/|website=nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|access-date=2016-09-23}}&lt;/ref&gt;
* [[گرٽروڊ ايليون]]،&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/184676/Gertrude-B-Elion|title=Gertrude B. Elion|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=29 February 2024 }}&lt;/ref&gt; جنهن [[جارج هچنگز]] ۽ [[جيمس بليڪ (فارماڪالاجسٽ)|سر جيمس بليڪ]] سان گڏ 1988ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام ڪيترين اهم بيمارين، جهڙوڪ [[ليوڪيميا]]، ڪجهه [[خود مدافعتي بيماريون|خود مدافعتي بيمارين]]، [[گائوٽ]]، [[مليريا]] ۽ [[هرپيز|وائرسي هرپيز]] جي علاج ۾ استعمال ٿيندڙ دوائن جي تياريءَ تي حاصل ڪيو.
* [[لنڊا بي. بڪ]]،&lt;ref name=&quot;nobelprize.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2004/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2004|work=nobelprize.org}}&lt;/ref&gt; جنهن [[رچرڊ ايڪسل]] سان گڏ [[بوءِ محسوس ڪندڙ رسيپٽر|بوءِ وارن رسيپٽرن]] ۽ [[شامه نظام]] جي پيچيده تنظيم جي دريافت تي 2004ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو.
* [[فرانسواز باري-سينوسي]]،&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1473980/Francoise-Barre-Sinoussi|title=Francoise Barre-Sinoussi - biography - French virologist|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=26 July 2023 }}&lt;/ref&gt; جنهن [[لوڪ مونتانيي]] سان گڏ [[انساني مدافعتي کوٽ وارو وائرس]] (HIV)، جيڪو [[حاصل ڪيل مدافعتي کوٽ جي سنڊروم]] (AIDS) جو سبب آهي، جي سڃاڻپ بابت پنهنجي ڪم تي 2008ع ۾ جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو.
* [[ايلزبيٿ بليڪ برن]]،&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1567675/Elizabeth-H-Blackburn|title=Elizabeth H. Blackburn|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=2 May 2024 }}&lt;/ref&gt; جنهن [[ڪيرول ڊبليو. گريڊر]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Carol W. Greider &amp;#124; Biography, Nobel Prize, &amp; Facts &amp;#124; Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Carol-W-Greider|access-date=2023-02-08|website=[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]|language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ [[جيڪ ڊبليو. شوسٽاڪ]] سان گڏ [[ٽيلومير|ٽيلوميرن]] جي جينياتي بناوت ۽ ڪم ۽ [[ٽيلوميريز]] نالي اينزائم جي دريافت تي 2009ع جو جسمانيات يا طب جو نوبل انعام حاصل ڪيو.

==پڻ ڏسو==
{{Portal|حياتيات}}
{{div col|colwidth=20em}}
* [[جسمانيات جو خاڪو]]
* [[حياتيائي ڪيميا]]
* [[حياتيائي طبعيات]]
* [[گھرڙيائي بناوت]]
* [[دفاعي جسمانيات]]
* [[ماحولياتي جسمانيات]]
* [[ورزشي جسمانيات]]
* [[مڇين جي جسمانيات]]
* [[جيتن جي جسمانيات]]
* [[انساني جسم]]
* [[ماليڪيولي حياتيات]]
* [[ميٽابولوم]]
* [[عصبي جسمانيات]]
* [[مرضياتي جسمانيات]]
* [[دوا سازي]]
* [[فزيوم]]
* [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]]
* [[فزيولاجيڪل سائنسن جي بين الاقوامي يونين]]
* [[فزيالاجيڪل سوسائٽي]]
* [[برازيلين سوسائٽي آف فزيالاجي]]
{{div col end}}

==حوالا==
{{reflist|30em}}

==ڪتابيات==
'''انساني جسمانيات'''
* {{cite book |last=Hall |first=John |title=Guyton and Hall textbook of medical physiology |year=2011 |publisher=Saunders/Elsevier |location=Philadelphia, PA |isbn=978-1-4160-4574-8 |edition=12th}}
* Widmaier, E.P., Raff, H., Strang, K.T. ''Vander's Human Physiology''. 11th Edition, McGraw-Hill, 2009.
* Marieb, E.N. Essentials of Human Anatomy and Physiology. 10th Edition, Benjamin Cummings, 2012.

'''حيواني جسمانيات'''
* Hill, R.W., Wyse, G.A., Anderson, M. ''Animal Physiology'', 3rd ed. Sinauer Associates, Sunderland, 2012.
* Moyes, C.D., [[پيٽريشيا شولٽي|Schulte, P.M.]] ''Principles of Animal Physiology'', second edition. Pearson/Benjamin Cummings. Boston, MA, 2008.
* Randall, D., Burggren, W., and French, K. ''Eckert Animal Physiology: Mechanism and Adaptation'', 5th Edition. W.H. Freeman and Company, 2002.
* [[ڪنٽ شمڊٽ-نيلسن|Schmidt-Nielsen, K.]] ''Animal Physiology: Adaptation and Environment''. Cambridge &amp; New York: Cambridge University Press, 1997.
* Withers, P.C. ''Comparative animal physiology''. Saunders College Publishing, New York, 1992.

'''نباتاتي جسمانيات'''
* Larcher, W. ''Physiological plant ecology'' (4th ed.). Springer, 2001.
* Salisbury, F.B, Ross, C.W. ''Plant physiology''. Brooks/Cole Pub Co., 1992.
* Taiz, L., Zieger, E. ''Plant Physiology'' (5th ed.), Sunderland, Massachusetts: Sinauer, 2010.

'''فنگسي جسمانيات'''
* Griffin, D.H. ''Fungal Physiology'', Second Edition. Wiley-Liss, New York, 1994.

'''پروٽسٽ جسمانيات'''
* Levandowsky, M. Physiological Adaptations of Protists. In: ''Cell physiology sourcebook: essentials of membrane biophysics''. Amsterdam; Boston: Elsevier/AP, 2012.
* Levandowski, M., Hutner, S.H. (eds). ''Biochemistry and physiology of protozoa''. Volumes 1, 2, and 3. Academic Press: New York, NY, 1979; 2nd ed.
* Laybourn-Parry J. ''A Functional Biology of Free-Living Protozoa''. Berkeley, California: University of California Press; 1984.

'''الجياتي جسمانيات'''
* Lobban, C.S., Harrison, P.J. ''Seaweed ecology and physiology''. Cambridge University Press, 1997.
* Stewart, W. D. P. (ed.). ''Algal Physiology and Biochemistry''. Blackwell Scientific Publications, Oxford, 1974.

'''بيڪٽيريائي جسمانيات'''
* El-Sharoud, W. (ed.). ''Bacterial Physiology: A Molecular Approach''. Springer-Verlag, Berlin-Heidelberg, 2008.
* Kim, B.H., Gadd, M.G. ''Bacterial Physiology and Metabolism''. Cambridge, 2008.
* Moat, A.G., Foster, J.W., Spector, M.P. ''Microbial Physiology'', 4th ed. Wiley-Liss, Inc. New York, NY, 2002.

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{Wiktionary-inline|جسمانيات}}
* {{Wikisource portal-inline|جسمانيات}}
* {{Commons category-inline|Physiology}}
* [https://web.archive.org/web/20100202075617/http://www.physiologyinfo.org/ physiologyINFO.org] – [[آمريڪي فزيالاجيڪل سوسائٽي]] جي سرپرستيءَ هيٺ عوامي معلومات جي ويب سائيٽ

{{Authority control}}

[[زمرو:فزيالوجي]]
[[زمرو:حياتيات جون شاخون]]</text>
      <sha1>gneogrv3j7ukjt87lx32ydf2ekg4tkd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مقدس اسلامي ماڳ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>82349</id>
    <revision>
      <id>424316</id>
      <parentid>311789</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:16:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>424316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="k435c05811593wb8mivma79h7jun5oc" xml:space="preserve">[[زمرو:اسلام]]
[[زمرو:اسلامي جایون]]</text>
      <sha1>k435c05811593wb8mivma79h7jun5oc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اورينبرگ اوبلاسٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90207</id>
    <revision>
      <id>424491</id>
      <parentid>356035</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:58:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56704-78</username>
        <id>23059</id>
      </contributor>
      <origin>424491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1861" sha1="rnv1dpbuubij8kybfcynv8kzxxvdrxo" xml:space="preserve">[[File:Blazoneto_de_Orenburga_provinco.svg|thumb|259x259 عڪسلون|اورينبرگ اوبلاسٽ جو ڪوٽ آف آرمز ]]

'''اورينبرگ اوبلاسٽ''' {{Efn|{{lang-rus|Оренбургская область|r=Orenburgskaya oblastʹ|p=ɐrʲɪnˈburkskəjə ˈobɫəsʲtʲ}}}} (پڻ اورينبرزي) [[روس]] جو هڪ وفاقي موضوع ([[اوبلاست|اوبلاسٽ]]) آهي، جيڪو خاص طور تي [[اوڀر يورپ]] ۾ واقع آهي، اوبلاسٽ جي ڏکڻ ۽ اوڀر حصن ۾ ڪجهه زمين [[ايشيا]] ۾ اچي ٿي. ان جو انتظامي مرڪز اورينبرگ شهر آهي. سال 1938ع کان 1957 تائين، ان جو نالو ويلري چيڪلوف جي اعزاز ۾ '''چيڪلوف اوبلاست''' {{Efn|{{lang-rus|Чкаловская область|r=Chkalovskaya oblastʹ|p=ˈtɕkaɫəfskəjə ˈobɫəsʲtʲ}}}} رکيو ويو. سال 2021ع جي مردم شماري جي مطابق، اوبلاست جي آبادي 1,862,767 هئي،&lt;ref name=&quot;2021Census&quot;&gt;{{Ru-pop-ref|2021Census}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1 cs1-prop-script cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFRussian_Federal_State_Statistics_Service&quot;&gt;Russian &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; جيڪا سال 2010ع جي مردم شماري ۾ 2,033,072 کان گهٽ آهي.&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{Ru-pop-ref|2010Census}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1 cs1-prop-script cs1-prop-foreign-lang-source&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFRussian_Federal_State_Statistics_Service2011&quot;&gt;Russian Federal State Statistics Service (2011). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;
[[File:YrymburWhiteHouse.jpg|ساڄو|thumb|309x309 عڪسلون|سوويت هائوس (اوبلاسٽ جو انتظامي مرڪز)]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:اورينبرگ اوبلاسٽ]]
[[زمرو:روس جا اوبلاسٽ]]</text>
      <sha1>rnv1dpbuubij8kybfcynv8kzxxvdrxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پنير</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91763</id>
    <revision>
      <id>424397</id>
      <parentid>417348</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T21:28:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ساجد ٻانڀڻ</username>
        <id>12057</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1380244824|Paneer]]&quot; مان ڀاڱي &quot;__LEAD_SECTION__&quot; جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>424397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12046" sha1="7ufihq8atvru7g7ke1h0lhp16byo34n" xml:space="preserve">{{Short description |کير مان ٺھيل هڪ پراڊڪٽ}}
[[File:Cheese platter.jpg|thumb| upright=1.2 |پنير جو هڪ ٿالهہ جنهن ۾ مختلف قسمن جو [[Cheese|پنير]] ۽ سجاڳي (garnishes) رکيل آهي.]]
[[File:Clara Peeters - Still Life with Cheeses, Almonds and Pretzels.jpg|thumb| upright=1.2 |فن پاري ۾ پنير: ''[[Still Life with Cheeses, Almonds and Pretzels]]'', [[Clara Peeters]], {{circa |1615}}]]

'''پنير''' (cheese) کير مان تيار ٿيندڙ هڪ اهڙي پيداوار آهي جيڪا کير جي پروٽين [[casein]] کي ڄمائي ([[coagulation (milk) |coagulation]]) مختلف ذائقن، بناوتن ۽ شڪلن ۾ تيار ڪئي ويندي آهي. هي کير (عام طور تي [[ڳئون]]، [[ٻڪري]] يا [[مينهن جو کير|مينهن]]) جي پروٽين ۽ چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. تيار ڪرڻ دوران، کير کي عام طور تي تيزابي (acidified) بڻايو ويندو آهي ۽ پوءِ ان ۾ [[rennet]] جا اينزائمز شامل ڪيا ويندا آهن ته جيئن کير ڄمي وڃي. ان کان پوءِ سخت حصي (curds) کي مائع حصي ([[whey]]) کان ڌار ڪري دٻايو ويندو آهي ته جيئن پنير تيار ٿي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fankhauser's Cheese Page |first=David B. |last=Fankhauser |year=2007 |access-date=September 23, 2007 |url=http://biology.clc.uc.edu/fankhauser/Cheese/CHEESE.HTML |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925001225/http://biology.clc.uc.edu/Fankhauser/Cheese/CHEESE.HTML |archive-date=September 25, 2007 }}&lt;/ref&gt; ڪجهه پنيرن جي مٿئين تھ (rind) تي خوشبودار [[mold]] (ڦڦوندي) پڻ هوندي آهي.

دنيا جي مختلف ملڪن ۾ پنير جا هڪ هزار کان وڌيڪ [[types of cheese|قسم]] موجود آهن. انهن جو انداز، بناوت ۽ ذائقو کير جي ماخذ (بشمول جانور جي خوراڪ)، کير جي [[pasteurised|پاسچرائيزيشن]]، چرٻي جي مقدار، بيڪٽيريا، ڦڦوندي ۽ ان کي رکڻ جي عرصي ([[Cheese ripening|aging]]) تي منحصر هوندو آهي. ذائقي لاءِ ان ۾ جڙي ٻوٽيون، مصالحا يا دونهون ([[smoking (cooking)|wood smoke]]) پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ٻين جزن ۾ ڪاري مرچ، لسن، يا ٻيا ميوا شامل ٿي سگهن ٿا. پنير جو ماهر وڪڻندڙ (cheesemonger) پنير جي چونڊ، ذخيري ۽ ان کي پچائڻ ۾ مهارت رکندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.reluctantgourmet.com/cheesemonge.htm |title=Conversation with a Cheesemonger |first=G. Stephen |last=Jones |date=January 29, 2013 |website=The Reluctant Gourmet |access-date=July 16, 2012 |archive-date=June 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120624065359/http://www.reluctantgourmet.com/cheesemonge.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

گهڻا پنير بيڪٽيريا جي ذريعي کٽا ڪيا ويندا آهن، جيڪي کير جي کنڊ کي [[lactic acid]] ۾ تبديل ڪندا آهن. پنير کي ڄمائڻ لاءِ نباتاتي رينٽ (Vegetarian rennet) پڻ دستياب آهي. ڪجهه حالتن ۾ کير کي ڄمائڻ لاءِ سرڪو يا ليمون جو رس پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.

پنير پنهنجي آسانيءَ سان کڻڻ، وڏي عرصي تائين خراب نه ٿيڻ، ۽ پروٽين، [[calcium]] ۽ [[phosphorus]] جي وڏي مقدار سبب تمام گهڻو پسند ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;johnson2017&quot;&gt;{{cite journal |last=Johnson |first=M.E. |title=A 100-Year Review: Cheese production and quality |journal=Journal of Dairy Science |volume=100 |issue=12 |year=2017 |doi=10.3168/jds.2017-12979 |pages=9952–9965 |pmid=29153182 |url=https://www.journalofdairyscience.org/article/S0022-0302(17)31054-8/fulltext |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; سخت پنير، جهڙوڪ [[Parmesan]]، نرم پنير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عرصو هلي سگهن ٿا.

== لغوي معنيٰ (Etymology) ==

[[File:Hartkaese HardCheeses.jpg|thumb|upright|جرمني ۾ دستياب سخت پنير جا قسم]]

لفظ ''cheese'' (پنير) لاطيني لفظ ''{{lang |la |caseus}}'' مان نڪتل آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Simpson |first=D. P. |title=Cassell's Latin Dictionary |url=https://archive.org/details/cassellslatineng0000unse_w6a1 |publisher=[[Cassell (publisher) |Cassell]] |year=1979 |edition=5th |location=London |page=883 |isbn=978-0-304-52257-6}}&lt;/ref&gt; جنهن مان لفظ [[casein]] بڻيو آهي. قديم يورپي ٻولين ۾ ان جي معنيٰ &quot;کٽو ٿيڻ&quot; يا &quot;خمير ٿيڻ&quot; آهي.

''[[Online Etymological Dictionary]]'' موجب، لفظ &quot;cheese&quot; هيٺين مان نڪتل آهي:&lt;ref name=&quot;online&quot;&gt;{{cite web |title=cheese |website=Online Etymology Dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=cheese |access-date=April 3, 2017 |archive-date=April 4, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404044339/http://www.etymonline.com/index.php?term=cheese |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|قديم انگريزي {{lang |ang |cyse}} (ويسٽ سيڪسن)، {{lang |ang |cese}} (اينگلين)... اولهه جرماني *kasjus مان آيو (جيڪو اولهه جرمن ٻولين ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جهڙوڪ جرمن ۾ ''{{lang |de |Käse}}'' ۽ ڊچ ۾ ''{{lang |nl |kaas}}'').}}

جڏهن رومين پنهنجي سپاهين لاءِ سخت پنير ٺاهڻ شروع ڪيو، ته هڪ نئون لفظ ''{{lang |la |formaticum}}'' استعمال ٿيڻ لڳو، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;سانچي ۾ ڍليل پنير&quot;. ان مان ئي فرينچ لفظ ''{{lang |fr |fromage}}'' ۽ اٽالين ''{{lang |it |formaggio}}'' نڪتا آهن.

== تاريخ ==

{{main |History of cheese}}

=== شروعات ===

[[File:Ricotta affumicata della sila.jpg|thumb| نرم پنير جو هڪ ٽڪرو، جنهن کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ پڪايو ويو آهي.]]

پنير هڪ قديم غذا آهي جنهن جي تاريخ لکيل رڪارڊ کان به اڳ جي آهي. ان جي شروعات بابت ڪو پڪو ثبوت ناهي ته هي [[Europe]]، [[Central Asia]] يا [[Middle East]] مان ڪٿان شروع ٿيو. اندازو آهي ته پنير سازي جي شروعات تقريبن 8000 ق.م ۾ ٿي جڏهن پهريون ڀيرو رڍن کي پاليو ويو. شايد پنير اتفاقي طور تي تڏهن دريافت ٿيو جڏهن کير کي جانورن جي معدي مان ٺهيل ٿيلهن ۾ رکيو ويو، جتي معدي ۾ موجود رينٽ (rennet) کير کي ڄمائي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Silanikove |first1=Nissim |last2=Leitner |first2=Gabriel |last3=Merin |first3=Uzi |date=2015 |title=The Interrelationships between Lactose Intolerance and the Modern Dairy Industry: Global Perspectives in Evolutional and Historical Backgrounds |journal=Nutrients |volume=7 |issue=9 |pages=7312–7331 |doi=10.3390/nu7095340 |pmid=26404364 |pmc=4586535 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

آثار قديمه مان پنير سازي جا قديم ترين ثبوت 5500 ق.م جا آهن، جيڪي پولينڊ مان مليا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Subbaraman |first1=Nidhi |title=Art of cheese-making is 7,500 years old |journal=Nature |date=12 December 2012 |doi=10.1038/nature.2012.12020 }}&lt;/ref&gt; قديم مصر جي مقبرن ۾ به پنير جا آثار مليا آهن جيڪي 2000 ق.م ۽ 1200 ق.م جا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=August 18, 2018 |title=Cheese discovered in Ancient Egypt tomb-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-45233347 |access-date=August 20, 2018 |archive-date=August 19, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819174528/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-45233347 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; چين جي ريگستان مان دنيا جو قديم ترين محفوظ ٿيل پنير مليو آهي جيڪو 1615 ق.م جو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Watson |first=Traci |date=February 25, 2014 |title=Oldest Cheese Found |work=USA Today |url=https://www.usatoday.com/story/tech/2014/02/25/worlds-oldest-cheese/5776373/ |access-date=February 25, 2015 |archive-date=December 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201211004446/https://www.usatoday.com/story/tech/2014/02/25/worlds-oldest-cheese/5776373/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== قديم يونان ۽ روم ===

[[File:Formaggi.JPG|thumb| اٽلي جي هڪ مارڪيٽ ۾ پنير جو وڪرو]]

قديم يوناني ڏند ڪٿائن موجب ارسٽيئس (Aristaeus) پنير دريافت ڪيو هو. [[Homer]] جي ڪتاب ''[[Odyssey]]'' ۾ پڻ پنير ٺاهڻ ۽ محفوظ ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. رومي سلطنت جي دور تائين پنير سازي هڪ مڪمل فن بڻجي چڪي هئي. [[Pliny the Elder]] پنهنجي لکڻين ۾ ان دور جي مشهور پنيرن جو تفصيل ڏنو آهي.

=== پوسٽ-رومي يورپ ===

[[File:9-alimenti, formaggi,Taccuino Sanitatis, Casanatense 4182..jpg|thumb| پنير، [[Tacuinum sanitatis]] (14ھين صدي)]]

1000ع ڌاري، انگلينڊ ۾ اينگلو-سيڪسن ماڻهن ٽيمس نديءَ جي ڪاري هڪ ڳوٺ جو نالو {{lang|ang|Ceswican}} رکيو، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;پنير جو فارم&quot; (اڄوڪو Chiswick).&lt;ref name=room&gt;{{cite book| last=Room |first=Adrian |chapter=Chiswick |title=Dictionary of Place-Names in the British Isles | url=https://archive.org/details/dictionaryofplac0000room | url-access=registration |publisher=Bloomsbury |year=1988|isbn=978-0-7475-0170-1 }}&lt;/ref&gt; 1022ع ۾ يونان جي جبلن ۾ رهن ٿيندڙ چرواهن پاران قسطنطنيہ (Constantinople) کي پنير فراهم ڪرڻ جو ذڪر به ملي ٿو.

== __LEAD_SECTION__ ==
&lt;nowiki&gt;{{Infobox food     | name =   پنير  | image = هندستاني انداز جو تازو پاڻي – fresh.jpg | caption = پنير | alternate_name = پنير، هندستاني ڪاٽيج چيز | region = &lt;/nowiki&gt;[[ڏکڻ ايشيا]] | type = [[پنير]] | main_ingredient =  [[ڳئون جو کير]]&lt;nowiki&gt; يا [[مينھن جو کير]}}&lt;/nowiki&gt;

'''پنير''' (  ) هڪ تازو تيزابي پنير آهي، جيڪو ڏکڻ ايشيائي کاڌي ۾ عام آهي، جيڪو ڳئون يا [[مينهن|مينهن جي کير]] مان ٺاهيو ويندو آهي. &lt;ref name=&quot;Kumar11&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kumar|first1=Sunil|last2=Rai|first2=D.C.|last3=Niranjan|first3=K.|last4=Bhat|first4=Zuhaib|title=Paneer—An Indian soft cheese variant: a review|journal=Journal of Food Science and Technology|volume=51|issue=5|pages=821–831|publisher=Springer|date=2011|doi=10.1007/s13197-011-0567-x|quote=&quot;People during the Kusana and Saka Satavahana periods (AD75–300) used to consume a solid mass, whose description seems to the earliest reference to the present day paneer&quot;|pmid=24803688|pmc=4008736}}&lt;/ref&gt; اهو هڪ غير پراڻو ، غير پگھلندڙ نرم پنير آهي جيڪو کير کي ڪنهن تيزاب، جهڙوڪ ليمن جو رس يا سائٽرڪ ايسڊ سان ملائي ٺاهيو ويندو آهي. پنير گهڻو ڪري اتر هندستاني کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ عام طور تي سڄي ڏکڻ ايشيا ۾، خاص طور تي هندستان ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ ته اهو مختلف کاڌن ۾ هڪ جزو جي طور تي ورسٽائلٽي آهي.

ان جي اصليت معلوم نه آهي، قديم هندستان جي [[ويد|ويدن]] ۾ شڪي حوالن سان؛ ٻين مفروضن ۾ فارسي اصل ۽ 17 صدي ۾ پنير ٺاهڻ لاءِ تيزاب جي استعمال جو پرتگالي تعارف شامل آهي.

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>7ufihq8atvru7g7ke1h0lhp16byo34n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424398</id>
      <parentid>424397</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T21:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ساجد ٻانڀڻ</username>
        <id>12057</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1380244824|Paneer]]&quot; مان ڀاڱي &quot;__LEAD_SECTION__&quot; جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>424398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13946" sha1="3th9rmlad8f8aoqv7d448owb18hpbgf" xml:space="preserve">{{Short description |کير مان ٺھيل هڪ پراڊڪٽ}}
[[File:Cheese platter.jpg|thumb| upright=1.2 |پنير جو هڪ ٿالهہ جنهن ۾ مختلف قسمن جو [[Cheese|پنير]] ۽ سجاڳي (garnishes) رکيل آهي.]]
[[File:Clara Peeters - Still Life with Cheeses, Almonds and Pretzels.jpg|thumb| upright=1.2 |فن پاري ۾ پنير: ''[[Still Life with Cheeses, Almonds and Pretzels]]'', [[Clara Peeters]], {{circa |1615}}]]

'''پنير''' (cheese) کير مان تيار ٿيندڙ هڪ اهڙي پيداوار آهي جيڪا کير جي پروٽين [[casein]] کي ڄمائي ([[coagulation (milk) |coagulation]]) مختلف ذائقن، بناوتن ۽ شڪلن ۾ تيار ڪئي ويندي آهي. هي کير (عام طور تي [[ڳئون]]، [[ٻڪري]] يا [[مينهن جو کير|مينهن]]) جي پروٽين ۽ چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. تيار ڪرڻ دوران، کير کي عام طور تي تيزابي (acidified) بڻايو ويندو آهي ۽ پوءِ ان ۾ [[rennet]] جا اينزائمز شامل ڪيا ويندا آهن ته جيئن کير ڄمي وڃي. ان کان پوءِ سخت حصي (curds) کي مائع حصي ([[whey]]) کان ڌار ڪري دٻايو ويندو آهي ته جيئن پنير تيار ٿي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fankhauser's Cheese Page |first=David B. |last=Fankhauser |year=2007 |access-date=September 23, 2007 |url=http://biology.clc.uc.edu/fankhauser/Cheese/CHEESE.HTML |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925001225/http://biology.clc.uc.edu/Fankhauser/Cheese/CHEESE.HTML |archive-date=September 25, 2007 }}&lt;/ref&gt; ڪجهه پنيرن جي مٿئين تھ (rind) تي خوشبودار [[mold]] (ڦڦوندي) پڻ هوندي آهي.

دنيا جي مختلف ملڪن ۾ پنير جا هڪ هزار کان وڌيڪ [[types of cheese|قسم]] موجود آهن. انهن جو انداز، بناوت ۽ ذائقو کير جي ماخذ (بشمول جانور جي خوراڪ)، کير جي [[pasteurised|پاسچرائيزيشن]]، چرٻي جي مقدار، بيڪٽيريا، ڦڦوندي ۽ ان کي رکڻ جي عرصي ([[Cheese ripening|aging]]) تي منحصر هوندو آهي. ذائقي لاءِ ان ۾ جڙي ٻوٽيون، مصالحا يا دونهون ([[smoking (cooking)|wood smoke]]) پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ٻين جزن ۾ ڪاري مرچ، لسن، يا ٻيا ميوا شامل ٿي سگهن ٿا. پنير جو ماهر وڪڻندڙ (cheesemonger) پنير جي چونڊ، ذخيري ۽ ان کي پچائڻ ۾ مهارت رکندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.reluctantgourmet.com/cheesemonge.htm |title=Conversation with a Cheesemonger |first=G. Stephen |last=Jones |date=January 29, 2013 |website=The Reluctant Gourmet |access-date=July 16, 2012 |archive-date=June 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120624065359/http://www.reluctantgourmet.com/cheesemonge.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

گهڻا پنير بيڪٽيريا جي ذريعي کٽا ڪيا ويندا آهن، جيڪي کير جي کنڊ کي [[lactic acid]] ۾ تبديل ڪندا آهن. پنير کي ڄمائڻ لاءِ نباتاتي رينٽ (Vegetarian rennet) پڻ دستياب آهي. ڪجهه حالتن ۾ کير کي ڄمائڻ لاءِ سرڪو يا ليمون جو رس پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي.

پنير پنهنجي آسانيءَ سان کڻڻ، وڏي عرصي تائين خراب نه ٿيڻ، ۽ پروٽين، [[calcium]] ۽ [[phosphorus]] جي وڏي مقدار سبب تمام گهڻو پسند ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;johnson2017&quot;&gt;{{cite journal |last=Johnson |first=M.E. |title=A 100-Year Review: Cheese production and quality |journal=Journal of Dairy Science |volume=100 |issue=12 |year=2017 |doi=10.3168/jds.2017-12979 |pages=9952–9965 |pmid=29153182 |url=https://www.journalofdairyscience.org/article/S0022-0302(17)31054-8/fulltext |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; سخت پنير، جهڙوڪ [[Parmesan]]، نرم پنير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عرصو هلي سگهن ٿا.

== لغوي معنيٰ (Etymology) ==

[[File:Hartkaese HardCheeses.jpg|thumb|upright|جرمني ۾ دستياب سخت پنير جا قسم]]

لفظ ''cheese'' (پنير) لاطيني لفظ ''{{lang |la |caseus}}'' مان نڪتل آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Simpson |first=D. P. |title=Cassell's Latin Dictionary |url=https://archive.org/details/cassellslatineng0000unse_w6a1 |publisher=[[Cassell (publisher) |Cassell]] |year=1979 |edition=5th |location=London |page=883 |isbn=978-0-304-52257-6}}&lt;/ref&gt; جنهن مان لفظ [[casein]] بڻيو آهي. قديم يورپي ٻولين ۾ ان جي معنيٰ &quot;کٽو ٿيڻ&quot; يا &quot;خمير ٿيڻ&quot; آهي.

''[[Online Etymological Dictionary]]'' موجب، لفظ &quot;cheese&quot; هيٺين مان نڪتل آهي:&lt;ref name=&quot;online&quot;&gt;{{cite web |title=cheese |website=Online Etymology Dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=cheese |access-date=April 3, 2017 |archive-date=April 4, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404044339/http://www.etymonline.com/index.php?term=cheese |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|قديم انگريزي {{lang |ang |cyse}} (ويسٽ سيڪسن)، {{lang |ang |cese}} (اينگلين)... اولهه جرماني *kasjus مان آيو (جيڪو اولهه جرمن ٻولين ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو، جهڙوڪ جرمن ۾ ''{{lang |de |Käse}}'' ۽ ڊچ ۾ ''{{lang |nl |kaas}}'').}}

جڏهن رومين پنهنجي سپاهين لاءِ سخت پنير ٺاهڻ شروع ڪيو، ته هڪ نئون لفظ ''{{lang |la |formaticum}}'' استعمال ٿيڻ لڳو، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;سانچي ۾ ڍليل پنير&quot;. ان مان ئي فرينچ لفظ ''{{lang |fr |fromage}}'' ۽ اٽالين ''{{lang |it |formaggio}}'' نڪتا آهن.

== تاريخ ==

{{main |History of cheese}}

=== شروعات ===

[[File:Ricotta affumicata della sila.jpg|thumb| نرم پنير جو هڪ ٽڪرو، جنهن کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ پڪايو ويو آهي.]]

پنير هڪ قديم غذا آهي جنهن جي تاريخ لکيل رڪارڊ کان به اڳ جي آهي. ان جي شروعات بابت ڪو پڪو ثبوت ناهي ته هي [[Europe]]، [[Central Asia]] يا [[Middle East]] مان ڪٿان شروع ٿيو. اندازو آهي ته پنير سازي جي شروعات تقريبن 8000 ق.م ۾ ٿي جڏهن پهريون ڀيرو رڍن کي پاليو ويو. شايد پنير اتفاقي طور تي تڏهن دريافت ٿيو جڏهن کير کي جانورن جي معدي مان ٺهيل ٿيلهن ۾ رکيو ويو، جتي معدي ۾ موجود رينٽ (rennet) کير کي ڄمائي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Silanikove |first1=Nissim |last2=Leitner |first2=Gabriel |last3=Merin |first3=Uzi |date=2015 |title=The Interrelationships between Lactose Intolerance and the Modern Dairy Industry: Global Perspectives in Evolutional and Historical Backgrounds |journal=Nutrients |volume=7 |issue=9 |pages=7312–7331 |doi=10.3390/nu7095340 |pmid=26404364 |pmc=4586535 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

آثار قديمه مان پنير سازي جا قديم ترين ثبوت 5500 ق.م جا آهن، جيڪي پولينڊ مان مليا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Subbaraman |first1=Nidhi |title=Art of cheese-making is 7,500 years old |journal=Nature |date=12 December 2012 |doi=10.1038/nature.2012.12020 }}&lt;/ref&gt; قديم مصر جي مقبرن ۾ به پنير جا آثار مليا آهن جيڪي 2000 ق.م ۽ 1200 ق.م جا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=August 18, 2018 |title=Cheese discovered in Ancient Egypt tomb-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-45233347 |access-date=August 20, 2018 |archive-date=August 19, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819174528/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-45233347 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; چين جي ريگستان مان دنيا جو قديم ترين محفوظ ٿيل پنير مليو آهي جيڪو 1615 ق.م جو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Watson |first=Traci |date=February 25, 2014 |title=Oldest Cheese Found |work=USA Today |url=https://www.usatoday.com/story/tech/2014/02/25/worlds-oldest-cheese/5776373/ |access-date=February 25, 2015 |archive-date=December 11, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201211004446/https://www.usatoday.com/story/tech/2014/02/25/worlds-oldest-cheese/5776373/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== قديم يونان ۽ روم ===

[[File:Formaggi.JPG|thumb| اٽلي جي هڪ مارڪيٽ ۾ پنير جو وڪرو]]

قديم يوناني ڏند ڪٿائن موجب ارسٽيئس (Aristaeus) پنير دريافت ڪيو هو. [[Homer]] جي ڪتاب ''[[Odyssey]]'' ۾ پڻ پنير ٺاهڻ ۽ محفوظ ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. رومي سلطنت جي دور تائين پنير سازي هڪ مڪمل فن بڻجي چڪي هئي. [[Pliny the Elder]] پنهنجي لکڻين ۾ ان دور جي مشهور پنيرن جو تفصيل ڏنو آهي.

=== پوسٽ-رومي يورپ ===

[[File:9-alimenti, formaggi,Taccuino Sanitatis, Casanatense 4182..jpg|thumb| پنير، [[Tacuinum sanitatis]] (14ھين صدي)]]

1000ع ڌاري، انگلينڊ ۾ اينگلو-سيڪسن ماڻهن ٽيمس نديءَ جي ڪاري هڪ ڳوٺ جو نالو {{lang|ang|Ceswican}} رکيو، جنهن جي معنيٰ آهي &quot;پنير جو فارم&quot; (اڄوڪو Chiswick).&lt;ref name=room&gt;{{cite book| last=Room |first=Adrian |chapter=Chiswick |title=Dictionary of Place-Names in the British Isles | url=https://archive.org/details/dictionaryofplac0000room | url-access=registration |publisher=Bloomsbury |year=1988|isbn=978-0-7475-0170-1 }}&lt;/ref&gt; 1022ع ۾ يونان جي جبلن ۾ رهن ٿيندڙ چرواهن پاران قسطنطنيہ (Constantinople) کي پنير فراهم ڪرڻ جو ذڪر به ملي ٿو.

== __LEAD_SECTION__ ==
&lt;nowiki&gt;{{Infobox food     | name =   پنير  | image = هندستاني انداز جو تازو پاڻي – fresh.jpg | caption = پنير | alternate_name = پنير، هندستاني ڪاٽيج چيز | region = &lt;/nowiki&gt;[[ڏکڻ ايشيا]] | type = [[پنير]] | main_ingredient =  [[ڳئون جو کير]]&lt;nowiki&gt; يا [[مينھن جو کير]}}&lt;/nowiki&gt;

'''پنير''' (  ) هڪ تازو تيزابي پنير آهي، جيڪو ڏکڻ ايشيائي کاڌي ۾ عام آهي، جيڪو ڳئون يا [[مينهن|مينهن جي کير]] مان ٺاهيو ويندو آهي. &lt;ref name=&quot;Kumar11&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kumar|first1=Sunil|last2=Rai|first2=D.C.|last3=Niranjan|first3=K.|last4=Bhat|first4=Zuhaib|title=Paneer—An Indian soft cheese variant: a review|journal=Journal of Food Science and Technology|volume=51|issue=5|pages=821–831|publisher=Springer|date=2011|doi=10.1007/s13197-011-0567-x|quote=&quot;People during the Kusana and Saka Satavahana periods (AD75–300) used to consume a solid mass, whose description seems to the earliest reference to the present day paneer&quot;|pmid=24803688|pmc=4008736}}&lt;/ref&gt; اهو هڪ غير پراڻو ، غير پگھلندڙ نرم پنير آهي جيڪو کير کي ڪنهن تيزاب، جهڙوڪ ليمن جو رس يا سائٽرڪ ايسڊ سان ملائي ٺاهيو ويندو آهي. پنير گهڻو ڪري اتر هندستاني کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ عام طور تي سڄي ڏکڻ ايشيا ۾، خاص طور تي هندستان ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ ته اهو مختلف کاڌن ۾ هڪ جزو جي طور تي ورسٽائلٽي آهي.

ان جي اصليت معلوم نه آهي، قديم هندستان جي [[ويد|ويدن]] ۾ شڪي حوالن سان؛ ٻين مفروضن ۾ فارسي اصل ۽ 17 صدي ۾ پنير ٺاهڻ لاءِ تيزاب جي استعمال جو پرتگالي تعارف شامل آهي.

== __LEAD_SECTION__ ==
{{Infobox food|name=پنير|image=Panir Paneer Indian cheese fresh.jpg|caption=Paneer|alternate_name=هندستاني انداز جو تازو پاڻي – fresh.jpg|region=[[ڏکڻ ايشيا]]|type=[[ پنير]]|main_ingredient=ڳئون [[کير]] or [[مينھن کير]]}}
'''پنير''' (  ) هڪ تازو تيزابي پنير آهي، جيڪو ڏکڻ ايشيائي کاڌي ۾ عام آهي، جيڪو ڳئون يا [[مينهن|مينهن جي کير]] مان ٺاهيو ويندو آهي. &lt;ref name=&quot;Kumar11&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Kumar|first1=Sunil|last2=Rai|first2=D.C.|last3=Niranjan|first3=K.|last4=Bhat|first4=Zuhaib|title=Paneer—An Indian soft cheese variant: a review|journal=Journal of Food Science and Technology|volume=51|issue=5|pages=821–831|publisher=Springer|date=2011|doi=10.1007/s13197-011-0567-x|quote=&quot;People during the Kusana and Saka Satavahana periods (AD75–300) used to consume a solid mass, whose description seems to the earliest reference to the present day paneer&quot;|pmid=24803688|pmc=4008736}}&lt;/ref&gt; اهو هڪ غير پراڻو ، غير پگھلندڙ نرم پنير آهي جيڪو کير کي ڪنهن تيزاب، جهڙوڪ ليمن جو رس يا سائٽرڪ ايسڊ سان ملائي ٺاهيو ويندو آهي. پنير گهڻو ڪري اتر هندستاني کاڌن ۾ استعمال ٿيندو آهي ۽ عام طور تي سڄي ڏکڻ ايشيا ۾، خاص طور تي هندستان ۾ استعمال ٿيندو آهي، ڇاڪاڻ ته اهو مختلف کاڌن ۾ هڪ جزو جي طور تي ورسٽائلٽي آهي.

ان جي اصليت معلوم نه آهي، قديم هندستان جي [[ويد|ويدن]] ۾ شڪي حوالن سان؛ ٻين مفروضن ۾ فارسي اصل ۽ 17 صدي ۾ پنير ٺاهڻ لاءِ تيزاب جي استعمال جو پرتگالي تعارف شامل آهي.

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>3th9rmlad8f8aoqv7d448owb18hpbgf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103532</id>
    <revision>
      <id>424454</id>
      <parentid>423753</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:17:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>424454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21589" sha1="12it9wtg38i9945k02lsugpa1n7vagh" xml:space="preserve">{{Short description|Category of areas of England}}
{{distinguish|text=انگلينڊ جون رسمي ڪائونٽيون}}
{{see also|انگلينڊ جون ڪائونٽيون}}
{{Infobox subdivision type
| name=               County
| alt_name=           [[Shire]]
| map=                [[File:English counties 1851 with ridings.svg|250px]]
| caption=            Counties of England in 1851 with major rivers, the [[ridings of Yorkshire]], and the [[List of county exclaves in England and Wales 1844–1974|remaining exclaves]] shown
| category=           [[County]]
| territory=          England
| upper_unit=         Kingdom
| start_date=         5th–11th century
| current_number=     39
| number_date=        1 April 1889
| status=             [[County palatine]]
| population_range=   {{c.|21,000—3.4 million}} (1881)&lt;ref name=&quot;1881 census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.histpop.org/ohpr/servlet/PageBrowser2?ResourceType=Census&amp;SearchTerms=england%20counties%201881&amp;simple=yes&amp;path=Results/Census/1881&amp;active=yes&amp;titlepos=1&amp;mno=55&amp;pageseq=6&amp;page=PrinterPageBrowser |title=Population. England and Wales. Vol. I. [Ancient] counties, 1881 |page=vi |work=Census of England and Wales 1881 |publisher=Online Historical Population Reports |access-date=26 July 2010 |archive-date=16 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716180519/http://www.histpop.org/ohpr/servlet/PageBrowser2?ResourceType=Census&amp;SearchTerms=england%20counties%201881&amp;simple=yes&amp;path=Results/Census/1881&amp;active=yes&amp;titlepos=1&amp;mno=55&amp;pageseq=6&amp;page=PrinterPageBrowser |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| area_range=         {{c.}} 94,000–{{convert|3.8|e6acre|km2}} (1881)&lt;ref name=&quot;1881 census&quot;/&gt;
| government=         [[Shire court]]
| government1=        [[Sheriff|Shire-reeve]] (until 1066)
| government2=        [[Ealdorman]]
| government3=        [[Earl]] (from 1066)
| government4=        [[Quarter sessions]] (16th century–1889)
| government5=        [[County council]] (from 1 April 1889)
| subdivision=        Division, [[riding (division)|riding]], [[rape (county subdivision)|rape]], [[lathe (county subdivision)|lathe]], [[parts of Lincolnshire|parts]]
| subdivision1=       [[Hundred (county subdivision)|Hundred]] and equivalent
| subdivision2=       [[Parish (administrative division)|Parish]]
| subdivision3=
| subdivision4=
}}
'''[[انگلينڊ]] جون تاريخي ڪائونٽيون''' (&lt;small&gt;Historic&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Counties&lt;/small&gt; &lt;small&gt;of&lt;/small&gt; &lt;small&gt;England&lt;/small&gt;) انتظامي مقصدن لاءِ &quot;نارمن&quot; پاران قائم ڪيل ننڍيون انتظامي ورهاستون هيون. ڪيترن ئي معاملن ۾ اهي اڳوڻي بادشاهتن ۽ &quot;شائرن&quot; (&lt;small&gt;shires&lt;/small&gt;) تي ٻڌل هيون جيڪي اينگلز، سيڪسنز، جوٽس، سيلٽس ۽ اتر ۾ ڊينز (&lt;small&gt;Danes&lt;/small&gt;) ۽ نورس ماڻهن قائم ڪيون هيون. 

انهن کي قديم ڪائونٽيئن،&lt;ref name=&quot;1891census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.histpop.org/ohpr/servlet/PageBrowser?path=Browse/Census%20%28by%20date%29/1891&amp;active=yes&amp;mno=61&amp;tocstate=expandnew&amp;display=sections&amp;display=tables&amp;display=pagetitles&amp;pageseq=7 |title=Preliminary Report, England and Wales, 1891 |page=vii |work=Census of England and Wales 1891 |publisher=Online Historical Population Reports |access-date=26 July 2010 |archive-date=16 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716180624/http://www.histpop.org/ohpr/servlet/PageBrowser?path=Browse%2FCensus%20%28by%20date%29%2F1891&amp;active=yes&amp;mno=61&amp;tocstate=expandnew&amp;display=sections&amp;display=tables&amp;display=pagetitles&amp;pageseq=7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;youngsdef&quot;&gt;{{cite book |last=Youngs | first= Frederic A Jr. |title=Guide to the Local Administrative Units of England, Vol.I: Southern England |year=1979 |publisher=[[Royal Historical Society]] |location=London |isbn=0-901050-67-9 |pages=xii-xiii|quote=''Ancient County'': Counties are geographic entities whose origins reach back into the pre-Conquest period. They were derived either from Jutish, Celtic and Anglo-Saxon kingdoms whose size made them suitable administrative units when England was unified in the tenth century, or as artificial creations formed from larger kingdoms. The number of 'shires' (the Anglo-Saxon term) or 'counties' (Norman term) varied in the medieval period, particularly in the north of England.}}&lt;/ref&gt; روايتي ڪائونٽين، اڳوڻين ڪائونٽين&lt;ref&gt;{{cite web |title=Definition of Sussex in English |url=https://www.advancedictionary.com/definition/sussex |website=Advance Dictionary |access-date=20 May 2021 |archive-date=20 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210520083710/https://www.advancedictionary.com/definition/sussex |url-status=live }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite book|title=Merriam-Webster's Geographical Dictionary|url=https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC|year=1997|publisher=Merriam-Webster|isbn=0877795460|page=1135|chapter=Suffolk|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&amp;pg=PA1135|access-date=21 September 2013}}&lt;/ref&gt; يا صرف &quot;ڪائونٽين&quot; جي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Specsavers County Championship|url=https://www.ecb.co.uk/county-championship|publisher=ECB|access-date=15 April 2018|archive-date=16 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180416201708/https://www.ecb.co.uk/county-championship|url-status=live}}&lt;/ref&gt; انهن جي قيام کان پوءِ واري صدين ۾، انتظامي ڪردار سان گڏوگڏ، انهن مقامي ثقافت ۽ سڃاڻپ کي طئي ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bell|first1=Bethan|title=Flying the county flag: The preservation of an identity|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-26990828|publisher=BBC News|access-date=15 April 2018|date=20 April 2014|archive-date=8 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508121356/http://www.bbc.com/news/uk-england-26990828|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Worrall|first1=Simon|title=Britons Feeling Rootless After Changes to England's Historic Counties|url=https://news.nationalgeographic.com/news/2014/11/141123-british-identity-matthew-engel-history-culture-ngbooktalk/|archive-url=https://web.archive.org/web/20141126102654/http://news.nationalgeographic.com/news/2014/11/141123-british-identity-matthew-engel-history-culture-ngbooktalk|url-status=dead|archive-date=26 November 2014|publisher=National Geographic Society|access-date=15 April 2018|date=22 November 2014}}&lt;/ref&gt; اهو ڪردار ان وقت به برقرار رهيو جڏهن &lt;small&gt;1889&lt;/small&gt;ع ۾ نئين &quot;انتظامي ڪائونٽين&quot; جي قيام کان پوءِ انهن پراڻين ڪائونٽين جو انتظامي استعمال ختم ٿي ويو؛ جيتوڻيڪ بعد وارن سالن ۾ مقامي حڪومت جي وڌيڪ سڌارن ذريعي انهن انتظامي ڪائونٽين ۾ به تبديليون آنديون ويون.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Chisholm|first1=Michael|title=Structural Reform of British Local Government: Rhetoric and Reality|year=2000|publisher=Manchester University Press|url=https://archive.org/details/structuralreform0000chis|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/structuralreform0000chis/page/22 22]|isbn=9780719057717|quote=local government 1974 reform england.|access-date=15 April 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=UK Local Government – Key Dates|url=http://www.jlgc.org.uk/en/pdfs/keydates.pdf|access-date=15 April 2018|archive-date=27 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127190847/https://www.jlgc.org.uk/en/pdfs/keydates.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

شهري علائقن تي مشتمل جزوي طور تي خودمختيار &quot;بورو&quot; (&lt;small&gt;boroughs&lt;/small&gt;) جي برعڪس، وچئين دور جي انگلينڊ جون ڪائونٽيون بنيادي طور تي مرڪزي حڪومت جي طاقت کي لاڳو ڪرڻ جو ذريعو هيون. انهن بادشاهن کي پنهنجي چونڊيل نمائندن, شروعات ۾ شيرف (&lt;small&gt;sheriffs&lt;/small&gt;) ۽ بعد ۾ لارڊ-لييوٽيننٽس (&lt;small&gt;lord&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;lieutenants&lt;/small&gt;) ۽ انهن جي ماتحت &quot;امن برقرار رکندڙ ججن&quot; (&lt;small&gt;justice&lt;/small&gt; &lt;small&gt;of&lt;/small&gt; &lt;small&gt;peace&lt;/small&gt;) ذريعي مقامي علائقن تي ڪنٽرول ڪرڻ جي قابل بڻايو.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Chandler|first=J. A.|title=Explaining Local Government: Local Government in Britain Since 1800|url=https://books.google.com/books?id=b0glBHiU9oAC|year=2007|publisher=Manchester University Press|location=Manchester|isbn=978-0719067068|page=2|chapter=Local government before 1832|chapter-url=https://books.google.com/books?id=b0glBHiU9oAC&amp;pg=PA2 }}&lt;/ref&gt; ڪائونٽين کي شروعات ۾ انصاف جي فراهمي، ٽيڪس جي وصولي ۽ فوج جي تنظيم لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو ۽ بعد ۾ مقامي حڪومت ۽ پارلياماني نمائندگي جي چونڊ لاءِ استعمال ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Hackwood&quot;&gt;{{cite book |title=The Story of the Shire, being the Lore, History and Evolution of English County Institutions |year=1920 |publisher=Heath Cranton Limited |place=London |last=Hackwood |first=Frederick William |url=https://archive.org/download/storyofshirebein00hackuoft/storyofshirebein00hackuoft_bw.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bryne&quot;&gt;{{cite book |last=Byrne |first=Tony |title=Local Government in Britain |url=https://archive.org/details/localgovernmenti0000byrn |year=1994 |publisher=Penguin Books |location=Harmondsworth |isbn=0-14-017663-2}}&lt;/ref&gt; ملڪ جي مکيه شهري علائقن کان پري، ڪيترن ئي حصن ۾ اهي اڃا تائين جديد مقامي حڪومتي علائقن جو بنياد بڻيل آهن؛ جيتوڻيڪ نئين ٺاهيل علائقن جون حدون ڪڏهن ڪڏهن انهن &quot;تاريخي ڪائونٽيز&quot; کان ڪافي مختلف هونديون آهن جن تي اهي ٻڌل آهن.&lt;ref name=&quot;guide&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;aspects&quot;&gt;{{cite book |author=[[Central Office of Information]] |title=Local Government |url=https://archive.org/details/localgovernment0000unse_r1c3 |series=Aspects of Britain |year=1996 |publisher=[[HMSO]] |location=London |isbn=0-11-702037-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hampton&quot;&gt;{{cite book |last=Hampton |first=William |title=Local Government and Urban Politics |url=https://archive.org/details/localgovernmentu0000will |year=1991 |publisher=[[Longman]] |location=London |isbn=0-582-06204-7}}&lt;/ref&gt;


==ڪائونٽين جي فهرست==
انگلينڊ جي ھيٺيان ڏنل آهن:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; id=&quot;list&quot; style=font-size:90%;
! ڪائونٽي 
! ٻيا نالا
! مختصر 
! اضافي حيثيت 
! 1891 ۾ پکيڙ جو درجو {{ref|a|a}}
! اصل
|-
| [[بيڊفورڊ شائر]]
| County of Bedford
| Beds&lt;ref name=cod&gt;{{cite book |title=Concise Oxford Dictionary |year=1967 |edition=5 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |pages=1524–1540 |chapter=Appendix I. General Abbreviations}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=why/&gt;&lt;ref name=words&gt;{{cite book |last1=Dale |first1=Rodney |last2=Puttick |first2=Steve |publisher=Wordsworth Editions |page=[https://archive.org/details/wordsworthdictio0000dale/page/319 319] |isbn=978-1-85326-385-9 |title=The Wordsworth Dictionary of Abbreviations and Acronyms |url=https://archive.org/details/wordsworthdictio0000dale |url-access=registration |year=1997}}&lt;/ref&gt;
|
| 36
| Anglo-Saxon origins as a shire.
|-
| [[برڪشائر]]
| County of Berks
| Berks&lt;ref name=cod/&gt;&lt;ref name=why&gt;{{Cite FTP |url=ftp://ftp.royalmail.com/Downloads/public/cmwalk/doc/active/doc21800003/PAF_Digest_Dec_03.pdf |server=Royal Mail |url-status=dead |title=PAF Digest Issue 6.0 |access-date=6 May 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=words/&gt;
| Royal county
| 34
| Anglo-Saxon origins as a shire.
|-
| [[بڪنگهم شائر]]
| County of Buckingham
| Bucks&lt;ref name=cod/&gt;&lt;ref name=why/&gt;&lt;ref name=words/&gt;
|
| 33
| Anglo-Saxon origins as a shire of the [[Kingdom of Mercia]].
|-
| [[ڪيمبرج شائر]]
| County of Cambridge
| Cambs&lt;ref name=cod/&gt;&lt;ref name=why/&gt;&lt;ref name=words/&gt;
|
| 25
| Anglo-Saxon origins as a shire. First mentioned early in the 11th century.
|-
| [[چيشائر]]
| County of Chester
| Ches&lt;ref name=cod/&gt;&lt;ref name=words/&gt;
| [[County palatine]]
| 20
| Anglo-Saxon origins as a shire, probably dating from early in the 10th century.
|-
| [[ڪارنوال]]
| Kernow
| Corn&lt;ref name=cod/&gt;&lt;ref name=words/&gt;
| [[Duchy of Cornwall|Duchy]] + partial palatine powers
| 15
| The western part of [[Dumnonia]] and then the [[Kingdom of Cornwall]].
|-
| [[ڪمبرلينڊ]]
|
| Cumb&lt;ref name=cod/&gt;&lt;ref name=words/&gt;
|
| 11
| After [[Henry II of England|Henry II]] regained territory from the Scots in the far north-west in 1157, the County of Carliol was established. By 1177, Carliol had become known as Cumberland.
|-
| [[ڊربي شائر]]
| County of Derby
| Derbys&lt;ref name=words/&gt;
|
| 19
| Formed in the late Anglo-Saxon period from part of the Mercian Kingdom's province of the Peak District.
|-
| [[ڊيوون]]
| Devonshire
|
|
| 3
| An Anglo-Saxon shire whose name was derived from the Celtic kingdom of [[Dumnonia]], with the shire of Devon forming the central-west part of the former kingdom.
|-
| [[ڊورسيٽ]]
| Dorsetshire
| Dor&lt;ref name=words/&gt;
|
| 23
| Ninth century Anglo-Saxon origins as a region of the people around Dorchester. First named as a shire in the 10th century.
|-
| [[ڊرهم ڪائونٽي]]
| County of Durham (informally, ''County Durham'')
| Co Dur&lt;ref name=words/&gt;
| [[County palatine]]
| 21
| The Anglo-Saxon [[Liberty of Durham]]. Recognized as a county palatine in 1293.
|-
| [[ايسيڪس]]
|⁸
|
|
| 10
| Established in the late Anglo-Saxon period, some time after the larger former [[Kingdom of Essex|Kingdom of the East Saxons]] had lost its independence.
|-
| [[گلوسٽرشائر|گلوسٽر شائر]]
| County of Gloucester
| Glos&lt;ref name=cod/&gt;&lt;ref name=why/&gt;&lt;ref name=words/&gt;
|
| 17
| Anglo-Saxon origins as a shire.
|-
| [[هيمپشائر]]
| County of Southampton,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hampshirehighsheriff.org.uk/Previous%20High%20Sheriffs%20of%20Hampshire.php|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120326213359/http://www.hampshirehighsheriff.org.uk/Previous%20High%20Sheriffs%20of%20Hampshire.php|url-status=dead|title=Hampshire High Sheriff|archivedate=26 March 2012}}&lt;br/&gt;[http://www.visionofbritain.org.uk/descriptions/entry_page.jsp?text_id=929180 Vision of Britain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170416182801/http://www.visionofbritain.org.uk/descriptions/entry_page.jsp?text_id=929180 |date=16 April 2017 }}&lt;/ref&gt; Southamptonshire
| Hants&lt;ref name=cod/&gt;&lt;ref name=why/&gt;&lt;ref name=words/&gt;
|
| 8
| Anglo-Saxon origins as a shire.
|-
| [[هيرفورڊشائر]]
| County of Hereford
| Here&lt;ref name=words/&gt;
|
| 27
| Recorded as an Anglo-Saxon shire from the time of [[Athelstan]] (895–939).
|-
| [[هرٽفورڊ شائر]]
| County of Hertford
| Herts&lt;ref name=cod/&gt;&lt;ref name=why/&gt;&lt;ref name=words/&gt;
|
| 35
| Anglo-Saxon origins as a shire.
|-
| [[هنٽنگڊنشائر|هنٽنگڊن شائر]]
| County of Huntingdon
| Hunts&lt;ref name=cod/&gt;&lt;ref name=words/&gt;
|
| 37
| Of Danish origin, the shire of Huntingdon was first delimited in Anglo-Saxon times.
|-
| [[ڪينٽ]]
|
|
|[[County palatine]]
| 9
| The Jutish [[Kingdom of Kent]]. Designated as county palatine in 1067.
|-
| [[لنڪاشائر]]
| County of Lancaster
| Lancs&lt;ref name=cod/&gt;&lt;ref name=why/&gt;&lt;ref name=words/&gt;
| [[County palatine]]
| 6
| The hundreds in-between the [[Mersey]] and the [[River Ribble|Ribble]] in the [[Domesday Book]]. Established as a county in 1182.
|-
|[[ليسٽرشائر]]
| County of Leicester
| Leics&lt;ref name=cod/&gt;&lt;ref name=why/&gt;&lt;ref name=words/&gt;
|
| 28
| Oldest surviving record of the county name is in the Domesday Book of 1087.
|-
| [[لنڪن شائر]]
| County of Lincoln
| Lincs&lt;ref name=cod/&gt;&lt;ref name=why/&gt;&lt;ref name=words/&gt;
|
| 2
| The Anglo-Saxon [[Kingdom of Lindsey]] was established in the 5th or 6th century and later it was merged with the Danelaw borough of [[Stamford, Lincolnshire|Stamford]] to form Lincolnshire.
|-
| [[مڊلسيڪس]]
|
| Mx,&lt;ref name=cod/&gt; Middx,&lt;ref name=why/&gt; Mddx&lt;ref name=words/&gt;
|
| 38
| The county has its roots in the [[Middle Saxons|Middle Saxon]] Province of the Anglo-Saxon [[Kingdom of Essex]].
|-
| [[نارفوڪ]]
|
| Norf&lt;ref name=words/&gt;
|
| 4
| Originally the northern half of the [[Kingdom of East Anglia]], it was first mentioned in Anglo-Saxon wills dating from the middle of the 11th century.
|-
| [[نارٿيمپٽن شائر]]
| County of Northampton
| Northants&lt;ref name=cod/&gt;&lt;ref name=why/&gt;&lt;ref name=words/&gt;
|
| 22
| Of Anglo-Saxon origins, the county's name was first recorded in the Anglo-Saxon Chronicle in 1011.
|-
| [[نارٿمبر لينڊ]]
|
| Northumb,&lt;ref name=cod/&gt;&lt;ref name=words/&gt; Northd&lt;ref name=why/&gt;&lt;ref name=words/&gt;
|
| 5
| The Anglo-Saxon kingdom of [[Bernicia]], which became the northern part of Anglo-Saxon [[Northumbria]]. Incorporated into England in AD 927 and subsequently absorbed into the [[Earldom of Northumbria]] before the northern part became the [[Earldom of Northumberland]] in 1377.
|-
| [[ناٽنگهم شائر]]
| County of Nottingham
| Notts&lt;ref name=cod/&gt;&lt;ref name=why/&gt;&lt;ref name=words/&gt;
|
| 26
| Although established as an organised territory by 6th century, its first mention in historical records occurs in 1016 when it was harried by [[Canute the Great|Canute]]. 
|-
| [[آڪسفورڊ شائر]]
| County of Oxford
| Oxon&lt;ref name=cod/&gt;&lt;ref name=why/&gt;&lt;ref name=words/&gt;
|
| 31
| Anglo-Saxon origins as a shire.
|-
| [[رٽلينڊ]]
| Rutlandshire
| Rut&lt;ref name=words/&gt;
|
| 39
| An Anglo-Saxon [[Soke (legal)|soke]] that was first mentioned as a separate county in 1159.
|-
| [[شراپشائر]]
| County of Salop
| Shrops, Salop&lt;ref name=cod/&gt;
|
| 16
| Anglo-Saxon origins as a shire of the [[Kingdom of Mercia]].
|-
| [[سمرسيٽ]]
| Somersetshire
| Som&lt;ref name=cod/&gt;&lt;ref name=words/&gt;
|
| 7
| Anglo-Saxon origins as a shire of Wessex with a documented history dating back to the reign of [[Ine of Wessex|King Ine]].
|-
| [[اسٽئفورڊشائر]]
| County of Stafford
| Staffs,&lt;ref name=cod/&gt;&lt;ref name=why/&gt; Staf&lt;ref name=words/&gt;
|
| 18
| Although probably established early in the 10th century, its first mention in historical records occurs in 1016 when it was harried by Canute. 
|-
| [[سفوڪ]]
|
| Suff&lt;ref name=words/&gt;
|
| 12
| Formed from the southern part of the [[Kingdom of East Anglia]]. While it was recorded as a distinct from Norfolk in the Domesday Book of 1086, it may have been established as a shire in its own right in the years preceding the Conquest.
|-
| [[سري]]
|
| Sy&lt;ref name=words/&gt;
|
| 30
|
|-
| [[سسيڪس]]
|
| Sx,&lt;ref name=&quot;Langscape&quot;&gt;{{cite web |title=Counties Abbreviations |work=LangScape: The language of landscape |url=http://www.langscape.org.uk/about/CountyAbbreviations.html |access-date=26 October 2011 |archive-date=30 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170430003425/http://www.langscape.org.uk/about/CountyAbbreviations.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ssx&lt;ref name=words/&gt;
| 
| 13
|Kingdom of Sussex emerged in the 5th century and subsumed into an Anglo-Saxon shire of Wessex in 9th century.
|-
| [[واروڪشائر]]
| County of Warwick
| Warks,&lt;ref name=why/&gt; War,&lt;ref name=cod/&gt; Warw&lt;ref name=words/&gt;
|
| 24
|
|-
| [[ويسٽمورلينڊ]] 
|
| Westm&lt;ref name=words/&gt;
|
| 29
| The [[Barony of Kendal]] and the [[Barony of Westmorland]] were formed into the single county of Westmorland in 1226-7.
|-
| [[وِلٽشائر]]
| County of Wilts
| Wilts&lt;ref name=cod/&gt;&lt;ref name=why/&gt;&lt;ref name=words/&gt;
|
| 14
|
|-
| [[ووسٽرشائر]]
| County of Worcester
| Worcs&lt;ref name=cod/&gt;&lt;ref name=why/&gt;&lt;ref name=words/&gt;
|
| 32
| First constituted as an Anglo-Saxon shire in 927 but associated with the older kingdom of the [[Hwicce]].
|-
| [[يارڪشائر]]
| County of York
| Yorks&lt;ref name=cod/&gt;&lt;ref name=words/&gt;
|
| 1
| Anglian [[Deira]] then [[Scandinavian York]]
|}

The historic counties of England are included in the [[Index of Place Names]] (IPN) published by the [[Office for National Statistics]]. Each &quot;place&quot; included in the IPN is related to the historic county it lies within, as well as to a set of administrative areas.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
*[http://www.historiccountiestrust.co.uk/ The Historic Counties Trust]
*[https://web.archive.org/web/20210506145837/http://realcounties.org.uk/ Campaign for Historic Counties]
*[https://communities.maps.arcgis.com/apps/Compare/storytelling_compare/index.html?appid=7b0e661ef66b4a7aacb5a9acf55108ac Interactive map comparing historic counties to current counties]
*[https://www.gov.uk/government/publications/celebrating-the-historic-counties-of-england/celebrating-the-historic-counties-of-england Celebrating the Historic Counties of England]

{{DEFAULTSORT:Historic Counties of England}}
[[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جي تاريخ]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:مقامي جاگرافي|انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 
[[زمرو:ڪائونٽي جي لحاظ کان انگلينڊ جي تاريخ| ]] 
[[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون|قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>12it9wtg38i9945k02lsugpa1n7vagh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>يارڪشائر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104110</id>
    <revision>
      <id>424339</id>
      <parentid>421466</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T14:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>424339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7622" sha1="6mhhimmhg5438cr58m3vkw7w8bbjyp7" xml:space="preserve">{{Infobox former Subdivision|Name=يارڪشائر&lt;br&gt;
Yorkshire|subdivision_type=علائقو ۽ تاريخي ڪائونٽي|Government=|Origin=[[Jórvík|Kingdom of Jórvík]], [[Deira]].|Status=[[Historic counties of England|Historic county]]|Code=YKS|CodeName=[[Chapman code]]|Replace=[[History of local government in Yorkshire|Various]]|image_flag=Flag of Yorkshire.svg|flag_type=|image_coat=Yorkshire rose.png|symbol_type=[[White Rose of York]]|image_map=[[File:Yorkshire UK 1851 locator map.svg|250px]]&lt;br /&gt;Yorkshire prior to 1 April 1974|image_map_caption=|image={{multiple image
| border                   = infobox
| perrow            = 1/2/1
| total_width       = 250
| caption_align = center
| image1 = 2015_Swaledale_from_Kisdon_Hill.jpg
| image2 = Hull Minster south view.jpg
| image3 = Flamborough Head (1993) - geograph.org.uk - 2098290.jpg
| image4 = Leeds_CBD_at_night.jpg
}}|image_caption=Top to bottom, left to right: the [[Yorkshire Dales]], [[Kingston upon Hull]], [[Flamborough Head]], and [[Leeds]]|coordinates={{coord|54|-1|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}|Divisions=[[Riding (division)|Riding]]s (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)|DivisionsMap=[[File:Yorkshire Ridings.png|200px|Ridings of Yorkshire]]|DivisionsNames=1&amp;nbsp;[[North Riding of Yorkshire|North]] • 2&amp;nbsp;[[West Riding of Yorkshire|West]] • 3&amp;nbsp;[[East Riding of Yorkshire|East]]|common_name=|flag_caption=[[Flag of Yorkshire]]|flag=|membership_title1=Region (most of)|membership1=[[Yorkshire and the Humber]]|membership_title2=Ceremonial counties (most of)|membership2=[[North Yorkshire]] • [[East Riding of Yorkshire]] • [[South Yorkshire]] • [[West Yorkshire]]|membership_title3=Ceremonial counties (part of)|membership3=[[Greater Manchester]] • [[Lancashire]] • [[Cumbria]] • [[County Durham]]|capital=يارڪ|today=}}
'''يارڪشائر''' (Yorkshire) اتر انگلينڊ جو هڪ علائقو آهي جيڪو هڪ تاريخي ڪائونٽي هو. انتظاميه لاءِ استعمال نه ٿيڻ جي باوجود يارڪ شائر هڪ مضبوط علائقائي سڃاڻپ برقرار رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=30 July 2021 |title=Yorkshire strength of identity revealed by survey answers |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-humber-57998638 |access-date=4 January 2024 |work=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt; ڪائونٽي جو نالو [[يارڪ]] شهر جي نالي تي رکيو ويو.

يارڪشائر جي ڏکڻ اولهه ۾ ليڊز، شيفيلڊ، بريڊفورڊ، ڊنڪاسٽر ۽ ويڪفيلڊ جا شهر شامل آهن. ڪائونٽي جي اتر ۽ اوڀر ۾ ٽيسائيڊ ڪنوربيشن جو ڏکڻ حصو شامل آهي؛ هل (Hull) جو بندرگاهه شهر ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي. يارڪ ڪائونٽي جي مرڪز جي ويجهو واقع آهي. يارڪشائر جو ساحل [[اتر سمنڊ]] سان لڳي ٿو. نارٿ يارڪ مورز ڪائونٽي جي اتر-اوڀر تي قبضو ڪن ٿا ۽ مرڪز ۾ وادي آف موبري وادي ۽ وادي آف يارڪ جي وادي شامل آهن. اولهه ۾ پينائنز جو حصو شامل آهي، جنهن ۾ يارڪشائر ڊيلز شامل آهي.

ڪائونٽي تاريخي طور تي اتر ۾ ڪائونٽي ڊرهم ڪائونٽي اوڀر ۾ اتر سمنڊ، ڏکڻ ۾ لنڪن شائر، [[ناٽنگهم شائر]]، [[ڊربي شائر]] ۽ [[چيشائر]] ۽ اولهه ۾ لنڪاشائر ۽ ويسٽمورلينڊ سان لڳل هئي. اهو [[گڏيل بادشاھت]] ۾ علائقي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو هو.&lt;ref name=&quot;Gibbons 1969&quot;&gt;{{Cite magazine|location=London}}&lt;/ref&gt; وچين دور کان وٺي ڪائونٽي کي ننڍن انتظامي علائقن ۾ ورهايو ويو هو؛ سال 1396ع کان يارڪ شهر هڪ خود مختيار ڪائونٽي ڪارپوريشن هو ۽ باقي ڪائونٽي ٽن علائقن، اتر، اوڀر ۽ اولهه ۾ ورهايل هئي. سال 1660ع کان پوءِ هر رائيڊنگ جو پنهنجو لارڊ ليفٽيننٽ هو ۽ سال 1889ع ۽ 1974ع جي وچ ۾ رائيڊنگ انتظامي ڪائونٽيون هيون. سال 1974ع تائين يارڪشائر جو هڪ شيرف هو. يارڪ شائر پنهنجو نالو چار جديد رسمي ڪائونٽين: ايسٽ رائيڊنگ آف يارڪ شائر، [[نارٿ يارڪ شائر]]، سائوٿ يارڪ شائر  ۽ ويسٽ يارڪ شائر کي ڏئي ٿو، جيڪي گڏجي تاريخي ڪائونٽي جو گهڻو حصو ڍڪين ٿا.

يارڪشائر ڏينهن هر سال پهرين آگسٽ تي ملهايو ويندو آهي ۽ اهو يارڪشائر جي عام ثقافت جو جشن آهي جنهن ۾ ان جي تاريخ ۽ بولي شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=18 February 2008 |title=Yorkshire Day |url=http://www2.army.mod.uk/yorkshire_regiment/regiment/history/battle_honours/yorkshire_day.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114020220/http://www2.army.mod.uk/yorkshire_regiment/regiment/history/battle_honours/yorkshire_day.htm |archive-date=14 January 2009 |access-date=3 October 2008 |publisher=Army.mod.uk}}&lt;/ref&gt; ان جو نالو ڪيترن ئي ادارن، مثال طور برطانوي فوج جي رائل يارڪ شائر رجمينٽ،&lt;ref&gt;{{Cite news |date=6 June 2006 |title=New Yorkshire Regiment is formed |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/west_yorkshire/5050496.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060625145535/http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/west_yorkshire/5050496.stm |archive-date=25 June 2006 |access-date=8 October 2008 |work=BBC News}}&lt;/ref&gt; راندين ۽ ميڊيا ۾ پاران استعمال ڪيو ويندو آهي. يارڪشائر جو نشان هڪ اڇو گلاب آهي، جيڪو اصل ۾ پلانٽيجنيٽ شاهي هائوس آف يارڪ جو هيرالڊڪ بيج هو. ڪائونٽي کي ڪڏهن ڪڏهن &quot;خدا جو پنهنجو ملڪ&quot; سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rushby |first=Kevin |date=3 September 2013 |title=Yorkshire – God's own country is the best place in Europe |url=https://www.theguardian.com/travel/2013/sep/03/yorkshire |access-date=5 January 2024 |work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; يارڪ شائر جي نمائندگي يارڪ شائر ڪائونٽي ڪرڪيٽ ڪلب ۽ يارڪ شائر رگبي فٽبال يونين پاران راندين ۾ ڪئي ويندي آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links|Yorkshire|voy=Yorkshire}}
* [https://yorkshireriverangler.com/yorkshire/ Images of Yorkshire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925073105/https://yorkshireriverangler.com/yorkshire/ |date=25 September 2020}}
* [https://web.archive.org/web/20140521035135/http://www.britannia.com/history/yorkshire/ The History of Yorkshire]
* [http://www.yorkshire-dialect.org/ Samples of Yorkshire Dialect]
* [http://www.theoriginalrecord.com/database/search/decade/127 Yorkshire Inquisitions 1275–1295]
* [http://www.genuki.org.uk/big/eng/YKS/ Yorkshire]: historical and genealogical information at [[GENUKI]]
* [http://cudl.lib.cam.ac.uk/view/PR-ATLAS-00002-00061-00001/64 John Speed's proof map of Yorkshire] made between 1603 and 1611, in [[Cambridge Digital Library]]
* [https://www.yorkshire.com Welcome to Yorkshire]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}

{{Authority control}}

[[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>6mhhimmhg5438cr58m3vkw7w8bbjyp7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424340</id>
      <parentid>424339</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T14:53:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>424340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7841" sha1="5t4vyct8pjiqwt02flkp9mno5f61e6m" xml:space="preserve">{{Infobox former Subdivision|Name=يارڪشائر&lt;br&gt;
Yorkshire|subdivision_type=علائقو ۽ تاريخي ڪائونٽي|Government=|Origin=[[Jórvík|Kingdom of Jórvík]], [[Deira]].|Status=[[Historic counties of England|Historic county]]|Code=YKS|CodeName=[[Chapman code]]|Replace=[[History of local government in Yorkshire|Various]]|image_flag=Flag of Yorkshire.svg|flag_type=|image_coat=Yorkshire rose.png|symbol_type=[[White Rose of York]]|image_map=[[File:Yorkshire UK 1851 locator map.svg|250px]]&lt;br /&gt;Yorkshire prior to 1 April 1974|image_map_caption=|image={{multiple image
| border                   = infobox
| perrow            = 1/2/1
| total_width       = 250
| caption_align = center
| image1 = 2015_Swaledale_from_Kisdon_Hill.jpg
| image2 = Hull Minster south view.jpg
| image3 = Flamborough Head (1993) - geograph.org.uk - 2098290.jpg
| image4 = Leeds_CBD_at_night.jpg
}}|image_caption=Top to bottom, left to right: the [[Yorkshire Dales]], [[Kingston upon Hull]], [[Flamborough Head]], and [[Leeds]]|coordinates={{coord|54|-1|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}|Divisions=[[Riding (division)|Riding]]s (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)|DivisionsMap=[[File:Yorkshire Ridings.png|200px|Ridings of Yorkshire]]|DivisionsNames=1&amp;nbsp;[[North Riding of Yorkshire|North]] • 2&amp;nbsp;[[West Riding of Yorkshire|West]] • 3&amp;nbsp;[[East Riding of Yorkshire|East]]|common_name=|flag_caption=[[Flag of Yorkshire]]|flag=|membership_title1=Region (most of)|membership1=[[Yorkshire and the Humber]]|membership_title2=Ceremonial counties (most of)|membership2=[[North Yorkshire]] • [[East Riding of Yorkshire]] • [[South Yorkshire]] • [[West Yorkshire]]|membership_title3=Ceremonial counties (part of)|membership3=[[Greater Manchester]] • [[Lancashire]] • [[Cumbria]] • [[County Durham]]|capital=يارڪ|today=}}
'''يارڪشائر''' (Yorkshire) اتر انگلينڊ جو هڪ علائقو آهي جيڪو هڪ تاريخي ڪائونٽي هو. انتظاميه لاءِ استعمال نه ٿيڻ جي باوجود يارڪ شائر هڪ مضبوط علائقائي سڃاڻپ برقرار رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=30 July 2021 |title=Yorkshire strength of identity revealed by survey answers |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-humber-57998638 |access-date=4 January 2024 |work=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt; ڪائونٽي جو نالو [[يارڪ]] شهر جي نالي تي رکيو ويو.

يارڪشائر جي ڏکڻ اولهه ۾ ليڊز، شيفيلڊ، بريڊفورڊ، ڊنڪاسٽر ۽ ويڪفيلڊ جا شهر شامل آهن. ڪائونٽي جي اتر ۽ اوڀر ۾ ٽيسائيڊ ڪنوربيشن جو ڏکڻ حصو شامل آهي؛ هل (Hull) جو بندرگاهه شهر ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي. يارڪ ڪائونٽي جي مرڪز جي ويجهو واقع آهي. يارڪشائر جو ساحل [[اتر سمنڊ]] سان لڳي ٿو. نارٿ يارڪ مورز ڪائونٽي جي اتر-اوڀر تي قبضو ڪن ٿا ۽ مرڪز ۾ وادي آف موبري وادي ۽ وادي آف يارڪ جي وادي شامل آهن. اولهه ۾ پينائنز جو حصو شامل آهي، جنهن ۾ يارڪشائر ڊيلز شامل آهي.

ڪائونٽي تاريخي طور تي اتر ۾ ڪائونٽي ڊرهم ڪائونٽي اوڀر ۾ اتر سمنڊ، ڏکڻ ۾ لنڪن شائر، [[ناٽنگهم شائر]]، [[ڊربي شائر]] ۽ [[چيشائر]] ۽ اولهه ۾ لنڪاشائر ۽ ويسٽمورلينڊ سان لڳل هئي. اهو [[گڏيل بادشاھت]] ۾ علائقي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو هو.&lt;ref name=&quot;Gibbons 1969&quot;&gt;{{Cite magazine|location=London}}&lt;/ref&gt; وچين دور کان وٺي ڪائونٽي کي ننڍن انتظامي علائقن ۾ ورهايو ويو هو؛ سال 1396ع کان يارڪ شهر هڪ خود مختيار ڪائونٽي ڪارپوريشن هو ۽ باقي ڪائونٽي ٽن علائقن، اتر، اوڀر ۽ اولهه ۾ ورهايل هئي. سال 1660ع کان پوءِ هر رائيڊنگ جو پنهنجو لارڊ ليفٽيننٽ هو ۽ سال 1889ع ۽ 1974ع جي وچ ۾ رائيڊنگ انتظامي ڪائونٽيون هيون. سال 1974ع تائين يارڪشائر جو هڪ شيرف هو. يارڪ شائر پنهنجو نالو چار جديد رسمي ڪائونٽين: ايسٽ رائيڊنگ آف يارڪ شائر، [[نارٿ يارڪ شائر]]، سائوٿ يارڪ شائر  ۽ ويسٽ يارڪ شائر کي ڏئي ٿو، جيڪي گڏجي تاريخي ڪائونٽي جو گهڻو حصو ڍڪين ٿا.

يارڪشائر ڏينهن هر سال پهرين آگسٽ تي ملهايو ويندو آهي ۽ اهو يارڪشائر جي عام ثقافت جو جشن آهي جنهن ۾ ان جي تاريخ ۽ بولي شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=18 February 2008 |title=Yorkshire Day |url=http://www2.army.mod.uk/yorkshire_regiment/regiment/history/battle_honours/yorkshire_day.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114020220/http://www2.army.mod.uk/yorkshire_regiment/regiment/history/battle_honours/yorkshire_day.htm |archive-date=14 January 2009 |access-date=3 October 2008 |publisher=Army.mod.uk}}&lt;/ref&gt; ان جو نالو ڪيترن ئي ادارن، مثال طور برطانوي فوج جي رائل يارڪ شائر رجمينٽ،&lt;ref&gt;{{Cite news |date=6 June 2006 |title=New Yorkshire Regiment is formed |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/west_yorkshire/5050496.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060625145535/http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/west_yorkshire/5050496.stm |archive-date=25 June 2006 |access-date=8 October 2008 |work=BBC News}}&lt;/ref&gt; راندين ۽ ميڊيا ۾ پاران استعمال ڪيو ويندو آهي. يارڪشائر جو نشان هڪ اڇو گلاب آهي، جيڪو اصل ۾ پلانٽيجنيٽ شاهي هائوس آف يارڪ جو هيرالڊڪ بيج هو. ڪائونٽي کي ڪڏهن ڪڏهن &quot;خدا جو پنهنجو ملڪ&quot; سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rushby |first=Kevin |date=3 September 2013 |title=Yorkshire – God's own country is the best place in Europe |url=https://www.theguardian.com/travel/2013/sep/03/yorkshire |access-date=5 January 2024 |work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; يارڪ شائر جي نمائندگي يارڪ شائر ڪائونٽي ڪرڪيٽ ڪلب ۽ يارڪ شائر رگبي فٽبال يونين پاران راندين ۾ ڪئي ويندي آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links|Yorkshire|voy=Yorkshire}}
* [https://yorkshireriverangler.com/yorkshire/ Images of Yorkshire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925073105/https://yorkshireriverangler.com/yorkshire/ |date=25 September 2020}}
* [https://web.archive.org/web/20140521035135/http://www.britannia.com/history/yorkshire/ The History of Yorkshire]
* [http://www.yorkshire-dialect.org/ Samples of Yorkshire Dialect]
* [http://www.theoriginalrecord.com/database/search/decade/127 Yorkshire Inquisitions 1275–1295]
* [http://www.genuki.org.uk/big/eng/YKS/ Yorkshire]: historical and genealogical information at [[GENUKI]]
* [http://cudl.lib.cam.ac.uk/view/PR-ATLAS-00002-00061-00001/64 John Speed's proof map of Yorkshire] made between 1603 and 1611, in [[Cambridge Digital Library]]
* [https://www.yorkshire.com Welcome to Yorkshire]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}

{{Authority control}}

[[زمرو:يارڪشائر|*]] 
[[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]]
[[زمرو:1974ع ۾ ختم ڪيون ويون]] 
[[زمرو: وڊيو ڪلپس شامل آهن]]
[[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>5t4vyct8pjiqwt02flkp9mno5f61e6m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424341</id>
      <parentid>424340</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T14:54:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:وڊيو ڪلپس شامل آهن]]; added [[Category:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>424341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7851" sha1="24qzay8rvv86l82b51nqnf4k6z8oizs" xml:space="preserve">{{Infobox former Subdivision|Name=يارڪشائر&lt;br&gt;
Yorkshire|subdivision_type=علائقو ۽ تاريخي ڪائونٽي|Government=|Origin=[[Jórvík|Kingdom of Jórvík]], [[Deira]].|Status=[[Historic counties of England|Historic county]]|Code=YKS|CodeName=[[Chapman code]]|Replace=[[History of local government in Yorkshire|Various]]|image_flag=Flag of Yorkshire.svg|flag_type=|image_coat=Yorkshire rose.png|symbol_type=[[White Rose of York]]|image_map=[[File:Yorkshire UK 1851 locator map.svg|250px]]&lt;br /&gt;Yorkshire prior to 1 April 1974|image_map_caption=|image={{multiple image
| border                   = infobox
| perrow            = 1/2/1
| total_width       = 250
| caption_align = center
| image1 = 2015_Swaledale_from_Kisdon_Hill.jpg
| image2 = Hull Minster south view.jpg
| image3 = Flamborough Head (1993) - geograph.org.uk - 2098290.jpg
| image4 = Leeds_CBD_at_night.jpg
}}|image_caption=Top to bottom, left to right: the [[Yorkshire Dales]], [[Kingston upon Hull]], [[Flamborough Head]], and [[Leeds]]|coordinates={{coord|54|-1|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}|Divisions=[[Riding (division)|Riding]]s (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)|DivisionsMap=[[File:Yorkshire Ridings.png|200px|Ridings of Yorkshire]]|DivisionsNames=1&amp;nbsp;[[North Riding of Yorkshire|North]] • 2&amp;nbsp;[[West Riding of Yorkshire|West]] • 3&amp;nbsp;[[East Riding of Yorkshire|East]]|common_name=|flag_caption=[[Flag of Yorkshire]]|flag=|membership_title1=Region (most of)|membership1=[[Yorkshire and the Humber]]|membership_title2=Ceremonial counties (most of)|membership2=[[North Yorkshire]] • [[East Riding of Yorkshire]] • [[South Yorkshire]] • [[West Yorkshire]]|membership_title3=Ceremonial counties (part of)|membership3=[[Greater Manchester]] • [[Lancashire]] • [[Cumbria]] • [[County Durham]]|capital=يارڪ|today=}}
'''يارڪشائر''' (Yorkshire) اتر انگلينڊ جو هڪ علائقو آهي جيڪو هڪ تاريخي ڪائونٽي هو. انتظاميه لاءِ استعمال نه ٿيڻ جي باوجود يارڪ شائر هڪ مضبوط علائقائي سڃاڻپ برقرار رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=30 July 2021 |title=Yorkshire strength of identity revealed by survey answers |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-humber-57998638 |access-date=4 January 2024 |work=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt; ڪائونٽي جو نالو [[يارڪ]] شهر جي نالي تي رکيو ويو.

يارڪشائر جي ڏکڻ اولهه ۾ ليڊز، شيفيلڊ، بريڊفورڊ، ڊنڪاسٽر ۽ ويڪفيلڊ جا شهر شامل آهن. ڪائونٽي جي اتر ۽ اوڀر ۾ ٽيسائيڊ ڪنوربيشن جو ڏکڻ حصو شامل آهي؛ هل (Hull) جو بندرگاهه شهر ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي. يارڪ ڪائونٽي جي مرڪز جي ويجهو واقع آهي. يارڪشائر جو ساحل [[اتر سمنڊ]] سان لڳي ٿو. نارٿ يارڪ مورز ڪائونٽي جي اتر-اوڀر تي قبضو ڪن ٿا ۽ مرڪز ۾ وادي آف موبري وادي ۽ وادي آف يارڪ جي وادي شامل آهن. اولهه ۾ پينائنز جو حصو شامل آهي، جنهن ۾ يارڪشائر ڊيلز شامل آهي.

ڪائونٽي تاريخي طور تي اتر ۾ ڪائونٽي ڊرهم ڪائونٽي اوڀر ۾ اتر سمنڊ، ڏکڻ ۾ لنڪن شائر، [[ناٽنگهم شائر]]، [[ڊربي شائر]] ۽ [[چيشائر]] ۽ اولهه ۾ لنڪاشائر ۽ ويسٽمورلينڊ سان لڳل هئي. اهو [[گڏيل بادشاھت]] ۾ علائقي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو هو.&lt;ref name=&quot;Gibbons 1969&quot;&gt;{{Cite magazine|location=London}}&lt;/ref&gt; وچين دور کان وٺي ڪائونٽي کي ننڍن انتظامي علائقن ۾ ورهايو ويو هو؛ سال 1396ع کان يارڪ شهر هڪ خود مختيار ڪائونٽي ڪارپوريشن هو ۽ باقي ڪائونٽي ٽن علائقن، اتر، اوڀر ۽ اولهه ۾ ورهايل هئي. سال 1660ع کان پوءِ هر رائيڊنگ جو پنهنجو لارڊ ليفٽيننٽ هو ۽ سال 1889ع ۽ 1974ع جي وچ ۾ رائيڊنگ انتظامي ڪائونٽيون هيون. سال 1974ع تائين يارڪشائر جو هڪ شيرف هو. يارڪ شائر پنهنجو نالو چار جديد رسمي ڪائونٽين: ايسٽ رائيڊنگ آف يارڪ شائر، [[نارٿ يارڪ شائر]]، سائوٿ يارڪ شائر  ۽ ويسٽ يارڪ شائر کي ڏئي ٿو، جيڪي گڏجي تاريخي ڪائونٽي جو گهڻو حصو ڍڪين ٿا.

يارڪشائر ڏينهن هر سال پهرين آگسٽ تي ملهايو ويندو آهي ۽ اهو يارڪشائر جي عام ثقافت جو جشن آهي جنهن ۾ ان جي تاريخ ۽ بولي شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=18 February 2008 |title=Yorkshire Day |url=http://www2.army.mod.uk/yorkshire_regiment/regiment/history/battle_honours/yorkshire_day.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114020220/http://www2.army.mod.uk/yorkshire_regiment/regiment/history/battle_honours/yorkshire_day.htm |archive-date=14 January 2009 |access-date=3 October 2008 |publisher=Army.mod.uk}}&lt;/ref&gt; ان جو نالو ڪيترن ئي ادارن، مثال طور برطانوي فوج جي رائل يارڪ شائر رجمينٽ،&lt;ref&gt;{{Cite news |date=6 June 2006 |title=New Yorkshire Regiment is formed |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/west_yorkshire/5050496.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060625145535/http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/west_yorkshire/5050496.stm |archive-date=25 June 2006 |access-date=8 October 2008 |work=BBC News}}&lt;/ref&gt; راندين ۽ ميڊيا ۾ پاران استعمال ڪيو ويندو آهي. يارڪشائر جو نشان هڪ اڇو گلاب آهي، جيڪو اصل ۾ پلانٽيجنيٽ شاهي هائوس آف يارڪ جو هيرالڊڪ بيج هو. ڪائونٽي کي ڪڏهن ڪڏهن &quot;خدا جو پنهنجو ملڪ&quot; سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rushby |first=Kevin |date=3 September 2013 |title=Yorkshire – God's own country is the best place in Europe |url=https://www.theguardian.com/travel/2013/sep/03/yorkshire |access-date=5 January 2024 |work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; يارڪ شائر جي نمائندگي يارڪ شائر ڪائونٽي ڪرڪيٽ ڪلب ۽ يارڪ شائر رگبي فٽبال يونين پاران راندين ۾ ڪئي ويندي آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links|Yorkshire|voy=Yorkshire}}
* [https://yorkshireriverangler.com/yorkshire/ Images of Yorkshire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925073105/https://yorkshireriverangler.com/yorkshire/ |date=25 September 2020}}
* [https://web.archive.org/web/20140521035135/http://www.britannia.com/history/yorkshire/ The History of Yorkshire]
* [http://www.yorkshire-dialect.org/ Samples of Yorkshire Dialect]
* [http://www.theoriginalrecord.com/database/search/decade/127 Yorkshire Inquisitions 1275–1295]
* [http://www.genuki.org.uk/big/eng/YKS/ Yorkshire]: historical and genealogical information at [[GENUKI]]
* [http://cudl.lib.cam.ac.uk/view/PR-ATLAS-00002-00061-00001/64 John Speed's proof map of Yorkshire] made between 1603 and 1611, in [[Cambridge Digital Library]]
* [https://www.yorkshire.com Welcome to Yorkshire]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}

{{Authority control}}

[[زمرو:يارڪشائر|*]] 
[[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]]
[[زمرو:1974ع ۾ ختم ڪيون ويون]] 
[[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]
[[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>24qzay8rvv86l82b51nqnf4k6z8oizs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424342</id>
      <parentid>424341</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T14:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:1974ع ۾ ختم ڪيون ويون]]; added [[Category:1974ع جا قيام]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>424342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7836" sha1="j5b5g0ue8nmd3knyktqj8h0kb5sxdi4" xml:space="preserve">{{Infobox former Subdivision|Name=يارڪشائر&lt;br&gt;
Yorkshire|subdivision_type=علائقو ۽ تاريخي ڪائونٽي|Government=|Origin=[[Jórvík|Kingdom of Jórvík]], [[Deira]].|Status=[[Historic counties of England|Historic county]]|Code=YKS|CodeName=[[Chapman code]]|Replace=[[History of local government in Yorkshire|Various]]|image_flag=Flag of Yorkshire.svg|flag_type=|image_coat=Yorkshire rose.png|symbol_type=[[White Rose of York]]|image_map=[[File:Yorkshire UK 1851 locator map.svg|250px]]&lt;br /&gt;Yorkshire prior to 1 April 1974|image_map_caption=|image={{multiple image
| border                   = infobox
| perrow            = 1/2/1
| total_width       = 250
| caption_align = center
| image1 = 2015_Swaledale_from_Kisdon_Hill.jpg
| image2 = Hull Minster south view.jpg
| image3 = Flamborough Head (1993) - geograph.org.uk - 2098290.jpg
| image4 = Leeds_CBD_at_night.jpg
}}|image_caption=Top to bottom, left to right: the [[Yorkshire Dales]], [[Kingston upon Hull]], [[Flamborough Head]], and [[Leeds]]|coordinates={{coord|54|-1|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}|Divisions=[[Riding (division)|Riding]]s (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)|DivisionsMap=[[File:Yorkshire Ridings.png|200px|Ridings of Yorkshire]]|DivisionsNames=1&amp;nbsp;[[North Riding of Yorkshire|North]] • 2&amp;nbsp;[[West Riding of Yorkshire|West]] • 3&amp;nbsp;[[East Riding of Yorkshire|East]]|common_name=|flag_caption=[[Flag of Yorkshire]]|flag=|membership_title1=Region (most of)|membership1=[[Yorkshire and the Humber]]|membership_title2=Ceremonial counties (most of)|membership2=[[North Yorkshire]] • [[East Riding of Yorkshire]] • [[South Yorkshire]] • [[West Yorkshire]]|membership_title3=Ceremonial counties (part of)|membership3=[[Greater Manchester]] • [[Lancashire]] • [[Cumbria]] • [[County Durham]]|capital=يارڪ|today=}}
'''يارڪشائر''' (Yorkshire) اتر انگلينڊ جو هڪ علائقو آهي جيڪو هڪ تاريخي ڪائونٽي هو. انتظاميه لاءِ استعمال نه ٿيڻ جي باوجود يارڪ شائر هڪ مضبوط علائقائي سڃاڻپ برقرار رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=30 July 2021 |title=Yorkshire strength of identity revealed by survey answers |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-humber-57998638 |access-date=4 January 2024 |work=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt; ڪائونٽي جو نالو [[يارڪ]] شهر جي نالي تي رکيو ويو.

يارڪشائر جي ڏکڻ اولهه ۾ ليڊز، شيفيلڊ، بريڊفورڊ، ڊنڪاسٽر ۽ ويڪفيلڊ جا شهر شامل آهن. ڪائونٽي جي اتر ۽ اوڀر ۾ ٽيسائيڊ ڪنوربيشن جو ڏکڻ حصو شامل آهي؛ هل (Hull) جو بندرگاهه شهر ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي. يارڪ ڪائونٽي جي مرڪز جي ويجهو واقع آهي. يارڪشائر جو ساحل [[اتر سمنڊ]] سان لڳي ٿو. نارٿ يارڪ مورز ڪائونٽي جي اتر-اوڀر تي قبضو ڪن ٿا ۽ مرڪز ۾ وادي آف موبري وادي ۽ وادي آف يارڪ جي وادي شامل آهن. اولهه ۾ پينائنز جو حصو شامل آهي، جنهن ۾ يارڪشائر ڊيلز شامل آهي.

ڪائونٽي تاريخي طور تي اتر ۾ ڪائونٽي ڊرهم ڪائونٽي اوڀر ۾ اتر سمنڊ، ڏکڻ ۾ لنڪن شائر، [[ناٽنگهم شائر]]، [[ڊربي شائر]] ۽ [[چيشائر]] ۽ اولهه ۾ لنڪاشائر ۽ ويسٽمورلينڊ سان لڳل هئي. اهو [[گڏيل بادشاھت]] ۾ علائقي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو هو.&lt;ref name=&quot;Gibbons 1969&quot;&gt;{{Cite magazine|location=London}}&lt;/ref&gt; وچين دور کان وٺي ڪائونٽي کي ننڍن انتظامي علائقن ۾ ورهايو ويو هو؛ سال 1396ع کان يارڪ شهر هڪ خود مختيار ڪائونٽي ڪارپوريشن هو ۽ باقي ڪائونٽي ٽن علائقن، اتر، اوڀر ۽ اولهه ۾ ورهايل هئي. سال 1660ع کان پوءِ هر رائيڊنگ جو پنهنجو لارڊ ليفٽيننٽ هو ۽ سال 1889ع ۽ 1974ع جي وچ ۾ رائيڊنگ انتظامي ڪائونٽيون هيون. سال 1974ع تائين يارڪشائر جو هڪ شيرف هو. يارڪ شائر پنهنجو نالو چار جديد رسمي ڪائونٽين: ايسٽ رائيڊنگ آف يارڪ شائر، [[نارٿ يارڪ شائر]]، سائوٿ يارڪ شائر  ۽ ويسٽ يارڪ شائر کي ڏئي ٿو، جيڪي گڏجي تاريخي ڪائونٽي جو گهڻو حصو ڍڪين ٿا.

يارڪشائر ڏينهن هر سال پهرين آگسٽ تي ملهايو ويندو آهي ۽ اهو يارڪشائر جي عام ثقافت جو جشن آهي جنهن ۾ ان جي تاريخ ۽ بولي شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=18 February 2008 |title=Yorkshire Day |url=http://www2.army.mod.uk/yorkshire_regiment/regiment/history/battle_honours/yorkshire_day.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114020220/http://www2.army.mod.uk/yorkshire_regiment/regiment/history/battle_honours/yorkshire_day.htm |archive-date=14 January 2009 |access-date=3 October 2008 |publisher=Army.mod.uk}}&lt;/ref&gt; ان جو نالو ڪيترن ئي ادارن، مثال طور برطانوي فوج جي رائل يارڪ شائر رجمينٽ،&lt;ref&gt;{{Cite news |date=6 June 2006 |title=New Yorkshire Regiment is formed |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/west_yorkshire/5050496.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060625145535/http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/west_yorkshire/5050496.stm |archive-date=25 June 2006 |access-date=8 October 2008 |work=BBC News}}&lt;/ref&gt; راندين ۽ ميڊيا ۾ پاران استعمال ڪيو ويندو آهي. يارڪشائر جو نشان هڪ اڇو گلاب آهي، جيڪو اصل ۾ پلانٽيجنيٽ شاهي هائوس آف يارڪ جو هيرالڊڪ بيج هو. ڪائونٽي کي ڪڏهن ڪڏهن &quot;خدا جو پنهنجو ملڪ&quot; سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rushby |first=Kevin |date=3 September 2013 |title=Yorkshire – God's own country is the best place in Europe |url=https://www.theguardian.com/travel/2013/sep/03/yorkshire |access-date=5 January 2024 |work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; يارڪ شائر جي نمائندگي يارڪ شائر ڪائونٽي ڪرڪيٽ ڪلب ۽ يارڪ شائر رگبي فٽبال يونين پاران راندين ۾ ڪئي ويندي آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links|Yorkshire|voy=Yorkshire}}
* [https://yorkshireriverangler.com/yorkshire/ Images of Yorkshire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925073105/https://yorkshireriverangler.com/yorkshire/ |date=25 September 2020}}
* [https://web.archive.org/web/20140521035135/http://www.britannia.com/history/yorkshire/ The History of Yorkshire]
* [http://www.yorkshire-dialect.org/ Samples of Yorkshire Dialect]
* [http://www.theoriginalrecord.com/database/search/decade/127 Yorkshire Inquisitions 1275–1295]
* [http://www.genuki.org.uk/big/eng/YKS/ Yorkshire]: historical and genealogical information at [[GENUKI]]
* [http://cudl.lib.cam.ac.uk/view/PR-ATLAS-00002-00061-00001/64 John Speed's proof map of Yorkshire] made between 1603 and 1611, in [[Cambridge Digital Library]]
* [https://www.yorkshire.com Welcome to Yorkshire]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}

{{Authority control}}

[[زمرو:يارڪشائر|*]] 
[[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]]
[[زمرو:1974ع جا قيام]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]
[[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>j5b5g0ue8nmd3knyktqj8h0kb5sxdi4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424343</id>
      <parentid>424342</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T14:55:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:انگلينڊ جون ڪائونٽيون جيڪا 1974ع ۾ ختم ڪيون ويون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>424343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7934" sha1="85boby9r4l21mlifhstd9dre5mtgrof" xml:space="preserve">{{Infobox former Subdivision|Name=يارڪشائر&lt;br&gt;
Yorkshire|subdivision_type=علائقو ۽ تاريخي ڪائونٽي|Government=|Origin=[[Jórvík|Kingdom of Jórvík]], [[Deira]].|Status=[[Historic counties of England|Historic county]]|Code=YKS|CodeName=[[Chapman code]]|Replace=[[History of local government in Yorkshire|Various]]|image_flag=Flag of Yorkshire.svg|flag_type=|image_coat=Yorkshire rose.png|symbol_type=[[White Rose of York]]|image_map=[[File:Yorkshire UK 1851 locator map.svg|250px]]&lt;br /&gt;Yorkshire prior to 1 April 1974|image_map_caption=|image={{multiple image
| border                   = infobox
| perrow            = 1/2/1
| total_width       = 250
| caption_align = center
| image1 = 2015_Swaledale_from_Kisdon_Hill.jpg
| image2 = Hull Minster south view.jpg
| image3 = Flamborough Head (1993) - geograph.org.uk - 2098290.jpg
| image4 = Leeds_CBD_at_night.jpg
}}|image_caption=Top to bottom, left to right: the [[Yorkshire Dales]], [[Kingston upon Hull]], [[Flamborough Head]], and [[Leeds]]|coordinates={{coord|54|-1|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}|Divisions=[[Riding (division)|Riding]]s (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)|DivisionsMap=[[File:Yorkshire Ridings.png|200px|Ridings of Yorkshire]]|DivisionsNames=1&amp;nbsp;[[North Riding of Yorkshire|North]] • 2&amp;nbsp;[[West Riding of Yorkshire|West]] • 3&amp;nbsp;[[East Riding of Yorkshire|East]]|common_name=|flag_caption=[[Flag of Yorkshire]]|flag=|membership_title1=Region (most of)|membership1=[[Yorkshire and the Humber]]|membership_title2=Ceremonial counties (most of)|membership2=[[North Yorkshire]] • [[East Riding of Yorkshire]] • [[South Yorkshire]] • [[West Yorkshire]]|membership_title3=Ceremonial counties (part of)|membership3=[[Greater Manchester]] • [[Lancashire]] • [[Cumbria]] • [[County Durham]]|capital=يارڪ|today=}}
'''يارڪشائر''' (Yorkshire) اتر انگلينڊ جو هڪ علائقو آهي جيڪو هڪ تاريخي ڪائونٽي هو. انتظاميه لاءِ استعمال نه ٿيڻ جي باوجود يارڪ شائر هڪ مضبوط علائقائي سڃاڻپ برقرار رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=30 July 2021 |title=Yorkshire strength of identity revealed by survey answers |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-humber-57998638 |access-date=4 January 2024 |work=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt; ڪائونٽي جو نالو [[يارڪ]] شهر جي نالي تي رکيو ويو.

يارڪشائر جي ڏکڻ اولهه ۾ ليڊز، شيفيلڊ، بريڊفورڊ، ڊنڪاسٽر ۽ ويڪفيلڊ جا شهر شامل آهن. ڪائونٽي جي اتر ۽ اوڀر ۾ ٽيسائيڊ ڪنوربيشن جو ڏکڻ حصو شامل آهي؛ هل (Hull) جو بندرگاهه شهر ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي. يارڪ ڪائونٽي جي مرڪز جي ويجهو واقع آهي. يارڪشائر جو ساحل [[اتر سمنڊ]] سان لڳي ٿو. نارٿ يارڪ مورز ڪائونٽي جي اتر-اوڀر تي قبضو ڪن ٿا ۽ مرڪز ۾ وادي آف موبري وادي ۽ وادي آف يارڪ جي وادي شامل آهن. اولهه ۾ پينائنز جو حصو شامل آهي، جنهن ۾ يارڪشائر ڊيلز شامل آهي.

ڪائونٽي تاريخي طور تي اتر ۾ ڪائونٽي ڊرهم ڪائونٽي اوڀر ۾ اتر سمنڊ، ڏکڻ ۾ لنڪن شائر، [[ناٽنگهم شائر]]، [[ڊربي شائر]] ۽ [[چيشائر]] ۽ اولهه ۾ لنڪاشائر ۽ ويسٽمورلينڊ سان لڳل هئي. اهو [[گڏيل بادشاھت]] ۾ علائقي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو هو.&lt;ref name=&quot;Gibbons 1969&quot;&gt;{{Cite magazine|location=London}}&lt;/ref&gt; وچين دور کان وٺي ڪائونٽي کي ننڍن انتظامي علائقن ۾ ورهايو ويو هو؛ سال 1396ع کان يارڪ شهر هڪ خود مختيار ڪائونٽي ڪارپوريشن هو ۽ باقي ڪائونٽي ٽن علائقن، اتر، اوڀر ۽ اولهه ۾ ورهايل هئي. سال 1660ع کان پوءِ هر رائيڊنگ جو پنهنجو لارڊ ليفٽيننٽ هو ۽ سال 1889ع ۽ 1974ع جي وچ ۾ رائيڊنگ انتظامي ڪائونٽيون هيون. سال 1974ع تائين يارڪشائر جو هڪ شيرف هو. يارڪ شائر پنهنجو نالو چار جديد رسمي ڪائونٽين: ايسٽ رائيڊنگ آف يارڪ شائر، [[نارٿ يارڪ شائر]]، سائوٿ يارڪ شائر  ۽ ويسٽ يارڪ شائر کي ڏئي ٿو، جيڪي گڏجي تاريخي ڪائونٽي جو گهڻو حصو ڍڪين ٿا.

يارڪشائر ڏينهن هر سال پهرين آگسٽ تي ملهايو ويندو آهي ۽ اهو يارڪشائر جي عام ثقافت جو جشن آهي جنهن ۾ ان جي تاريخ ۽ بولي شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=18 February 2008 |title=Yorkshire Day |url=http://www2.army.mod.uk/yorkshire_regiment/regiment/history/battle_honours/yorkshire_day.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114020220/http://www2.army.mod.uk/yorkshire_regiment/regiment/history/battle_honours/yorkshire_day.htm |archive-date=14 January 2009 |access-date=3 October 2008 |publisher=Army.mod.uk}}&lt;/ref&gt; ان جو نالو ڪيترن ئي ادارن، مثال طور برطانوي فوج جي رائل يارڪ شائر رجمينٽ،&lt;ref&gt;{{Cite news |date=6 June 2006 |title=New Yorkshire Regiment is formed |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/west_yorkshire/5050496.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060625145535/http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/west_yorkshire/5050496.stm |archive-date=25 June 2006 |access-date=8 October 2008 |work=BBC News}}&lt;/ref&gt; راندين ۽ ميڊيا ۾ پاران استعمال ڪيو ويندو آهي. يارڪشائر جو نشان هڪ اڇو گلاب آهي، جيڪو اصل ۾ پلانٽيجنيٽ شاهي هائوس آف يارڪ جو هيرالڊڪ بيج هو. ڪائونٽي کي ڪڏهن ڪڏهن &quot;خدا جو پنهنجو ملڪ&quot; سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rushby |first=Kevin |date=3 September 2013 |title=Yorkshire – God's own country is the best place in Europe |url=https://www.theguardian.com/travel/2013/sep/03/yorkshire |access-date=5 January 2024 |work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; يارڪ شائر جي نمائندگي يارڪ شائر ڪائونٽي ڪرڪيٽ ڪلب ۽ يارڪ شائر رگبي فٽبال يونين پاران راندين ۾ ڪئي ويندي آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links|Yorkshire|voy=Yorkshire}}
* [https://yorkshireriverangler.com/yorkshire/ Images of Yorkshire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925073105/https://yorkshireriverangler.com/yorkshire/ |date=25 September 2020}}
* [https://web.archive.org/web/20140521035135/http://www.britannia.com/history/yorkshire/ The History of Yorkshire]
* [http://www.yorkshire-dialect.org/ Samples of Yorkshire Dialect]
* [http://www.theoriginalrecord.com/database/search/decade/127 Yorkshire Inquisitions 1275–1295]
* [http://www.genuki.org.uk/big/eng/YKS/ Yorkshire]: historical and genealogical information at [[GENUKI]]
* [http://cudl.lib.cam.ac.uk/view/PR-ATLAS-00002-00061-00001/64 John Speed's proof map of Yorkshire] made between 1603 and 1611, in [[Cambridge Digital Library]]
* [https://www.yorkshire.com Welcome to Yorkshire]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}

{{Authority control}}

[[زمرو:يارڪشائر|*]] 
[[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]]
[[زمرو:1974ع جا قيام]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]
[[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون جيڪا 1974ع ۾ ختم ڪيون ويون]]</text>
      <sha1>85boby9r4l21mlifhstd9dre5mtgrof</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424344</id>
      <parentid>424343</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T14:55:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:1974ع جا قيام]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>424344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7900" sha1="iy6lddpywh9skhtgus4epocxbbelbxm" xml:space="preserve">{{Infobox former Subdivision|Name=يارڪشائر&lt;br&gt;
Yorkshire|subdivision_type=علائقو ۽ تاريخي ڪائونٽي|Government=|Origin=[[Jórvík|Kingdom of Jórvík]], [[Deira]].|Status=[[Historic counties of England|Historic county]]|Code=YKS|CodeName=[[Chapman code]]|Replace=[[History of local government in Yorkshire|Various]]|image_flag=Flag of Yorkshire.svg|flag_type=|image_coat=Yorkshire rose.png|symbol_type=[[White Rose of York]]|image_map=[[File:Yorkshire UK 1851 locator map.svg|250px]]&lt;br /&gt;Yorkshire prior to 1 April 1974|image_map_caption=|image={{multiple image
| border                   = infobox
| perrow            = 1/2/1
| total_width       = 250
| caption_align = center
| image1 = 2015_Swaledale_from_Kisdon_Hill.jpg
| image2 = Hull Minster south view.jpg
| image3 = Flamborough Head (1993) - geograph.org.uk - 2098290.jpg
| image4 = Leeds_CBD_at_night.jpg
}}|image_caption=Top to bottom, left to right: the [[Yorkshire Dales]], [[Kingston upon Hull]], [[Flamborough Head]], and [[Leeds]]|coordinates={{coord|54|-1|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}|Divisions=[[Riding (division)|Riding]]s (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)|DivisionsMap=[[File:Yorkshire Ridings.png|200px|Ridings of Yorkshire]]|DivisionsNames=1&amp;nbsp;[[North Riding of Yorkshire|North]] • 2&amp;nbsp;[[West Riding of Yorkshire|West]] • 3&amp;nbsp;[[East Riding of Yorkshire|East]]|common_name=|flag_caption=[[Flag of Yorkshire]]|flag=|membership_title1=Region (most of)|membership1=[[Yorkshire and the Humber]]|membership_title2=Ceremonial counties (most of)|membership2=[[North Yorkshire]] • [[East Riding of Yorkshire]] • [[South Yorkshire]] • [[West Yorkshire]]|membership_title3=Ceremonial counties (part of)|membership3=[[Greater Manchester]] • [[Lancashire]] • [[Cumbria]] • [[County Durham]]|capital=يارڪ|today=}}
'''يارڪشائر''' (Yorkshire) اتر انگلينڊ جو هڪ علائقو آهي جيڪو هڪ تاريخي ڪائونٽي هو. انتظاميه لاءِ استعمال نه ٿيڻ جي باوجود يارڪ شائر هڪ مضبوط علائقائي سڃاڻپ برقرار رکي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=30 July 2021 |title=Yorkshire strength of identity revealed by survey answers |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-humber-57998638 |access-date=4 January 2024 |work=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt; ڪائونٽي جو نالو [[يارڪ]] شهر جي نالي تي رکيو ويو.

يارڪشائر جي ڏکڻ اولهه ۾ ليڊز، شيفيلڊ، بريڊفورڊ، ڊنڪاسٽر ۽ ويڪفيلڊ جا شهر شامل آهن. ڪائونٽي جي اتر ۽ اوڀر ۾ ٽيسائيڊ ڪنوربيشن جو ڏکڻ حصو شامل آهي؛ هل (Hull) جو بندرگاهه شهر ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي. يارڪ ڪائونٽي جي مرڪز جي ويجهو واقع آهي. يارڪشائر جو ساحل [[اتر سمنڊ]] سان لڳي ٿو. نارٿ يارڪ مورز ڪائونٽي جي اتر-اوڀر تي قبضو ڪن ٿا ۽ مرڪز ۾ وادي آف موبري وادي ۽ وادي آف يارڪ جي وادي شامل آهن. اولهه ۾ پينائنز جو حصو شامل آهي، جنهن ۾ يارڪشائر ڊيلز شامل آهي.

ڪائونٽي تاريخي طور تي اتر ۾ ڪائونٽي ڊرهم ڪائونٽي اوڀر ۾ اتر سمنڊ، ڏکڻ ۾ لنڪن شائر، [[ناٽنگهم شائر]]، [[ڊربي شائر]] ۽ [[چيشائر]] ۽ اولهه ۾ لنڪاشائر ۽ ويسٽمورلينڊ سان لڳل هئي. اهو [[گڏيل بادشاھت]] ۾ علائقي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو هو.&lt;ref name=&quot;Gibbons 1969&quot;&gt;{{Cite magazine|location=London}}&lt;/ref&gt; وچين دور کان وٺي ڪائونٽي کي ننڍن انتظامي علائقن ۾ ورهايو ويو هو؛ سال 1396ع کان يارڪ شهر هڪ خود مختيار ڪائونٽي ڪارپوريشن هو ۽ باقي ڪائونٽي ٽن علائقن، اتر، اوڀر ۽ اولهه ۾ ورهايل هئي. سال 1660ع کان پوءِ هر رائيڊنگ جو پنهنجو لارڊ ليفٽيننٽ هو ۽ سال 1889ع ۽ 1974ع جي وچ ۾ رائيڊنگ انتظامي ڪائونٽيون هيون. سال 1974ع تائين يارڪشائر جو هڪ شيرف هو. يارڪ شائر پنهنجو نالو چار جديد رسمي ڪائونٽين: ايسٽ رائيڊنگ آف يارڪ شائر، [[نارٿ يارڪ شائر]]، سائوٿ يارڪ شائر  ۽ ويسٽ يارڪ شائر کي ڏئي ٿو، جيڪي گڏجي تاريخي ڪائونٽي جو گهڻو حصو ڍڪين ٿا.

يارڪشائر ڏينهن هر سال پهرين آگسٽ تي ملهايو ويندو آهي ۽ اهو يارڪشائر جي عام ثقافت جو جشن آهي جنهن ۾ ان جي تاريخ ۽ بولي شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=18 February 2008 |title=Yorkshire Day |url=http://www2.army.mod.uk/yorkshire_regiment/regiment/history/battle_honours/yorkshire_day.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114020220/http://www2.army.mod.uk/yorkshire_regiment/regiment/history/battle_honours/yorkshire_day.htm |archive-date=14 January 2009 |access-date=3 October 2008 |publisher=Army.mod.uk}}&lt;/ref&gt; ان جو نالو ڪيترن ئي ادارن، مثال طور برطانوي فوج جي رائل يارڪ شائر رجمينٽ،&lt;ref&gt;{{Cite news |date=6 June 2006 |title=New Yorkshire Regiment is formed |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/west_yorkshire/5050496.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060625145535/http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/west_yorkshire/5050496.stm |archive-date=25 June 2006 |access-date=8 October 2008 |work=BBC News}}&lt;/ref&gt; راندين ۽ ميڊيا ۾ پاران استعمال ڪيو ويندو آهي. يارڪشائر جو نشان هڪ اڇو گلاب آهي، جيڪو اصل ۾ پلانٽيجنيٽ شاهي هائوس آف يارڪ جو هيرالڊڪ بيج هو. ڪائونٽي کي ڪڏهن ڪڏهن &quot;خدا جو پنهنجو ملڪ&quot; سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rushby |first=Kevin |date=3 September 2013 |title=Yorkshire – God's own country is the best place in Europe |url=https://www.theguardian.com/travel/2013/sep/03/yorkshire |access-date=5 January 2024 |work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; يارڪ شائر جي نمائندگي يارڪ شائر ڪائونٽي ڪرڪيٽ ڪلب ۽ يارڪ شائر رگبي فٽبال يونين پاران راندين ۾ ڪئي ويندي آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links|Yorkshire|voy=Yorkshire}}
* [https://yorkshireriverangler.com/yorkshire/ Images of Yorkshire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925073105/https://yorkshireriverangler.com/yorkshire/ |date=25 September 2020}}
* [https://web.archive.org/web/20140521035135/http://www.britannia.com/history/yorkshire/ The History of Yorkshire]
* [http://www.yorkshire-dialect.org/ Samples of Yorkshire Dialect]
* [http://www.theoriginalrecord.com/database/search/decade/127 Yorkshire Inquisitions 1275–1295]
* [http://www.genuki.org.uk/big/eng/YKS/ Yorkshire]: historical and genealogical information at [[GENUKI]]
* [http://cudl.lib.cam.ac.uk/view/PR-ATLAS-00002-00061-00001/64 John Speed's proof map of Yorkshire] made between 1603 and 1611, in [[Cambridge Digital Library]]
* [https://www.yorkshire.com Welcome to Yorkshire]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}

{{Authority control}}

[[زمرو:يارڪشائر|*]] 
[[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]
[[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون جيڪا 1974ع ۾ ختم ڪيون ويون]]</text>
      <sha1>iy6lddpywh9skhtgus4epocxbbelbxm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ويسٽمورلينڊ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104113</id>
    <revision>
      <id>424450</id>
      <parentid>421077</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:10:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>424450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1500" sha1="nyl97flc54rh2h9w3ko9ihckp50mq9a" xml:space="preserve">{{Infobox former Subdivision||native_name=Westmorland|Name=ويسٽمورلينڊ|subdivision=[[انگلينڊ]]|subdivision_type=[[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|تاريخي ڪائونٽي]]}}'''ويسٽميرلينڊ (Westmorland؛'''  {{IPAc-en|ˈ|w|ɛ|s|t|m|ər|l|ə|n|d}})''،''  اتر اولهه انگلينڊ جو هڪ علائقو آهي جيڪو [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|تاريخي طور تي هڪ ڪائونٽي]] هو. هن علائقي ۾ ليڪ ڊسٽرڪٽ (Lake District) جو حصو ۽ ايڊن جي ڏکڻ واري وادي شامل هئي ۽ ان جا رهواسي ويسٽميرين جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا.  

ڪائونٽي جو انتظامي ڪم 12هين صدي کان 1974ع تائين هو، جڏهن ان کي [[ڪمبرلينڊ]]، [[يارڪشائر]] جي سيڊبرگ علائقي، ۽ لنڪاشائر جي فرنس (Furness) علائقي سان گڏ ڪمبريا ۾ شامل ڪيو ويو. اهو پنهنجو نالو ويسٽمورلينڊ ۽ فرنس يونٽري اٿارٽي ايريا کي ڏئي ٿو، جيڪو تاريخي ڪائونٽي کان وڏي علائقي تي پکڙيل آهي. &lt;ref&gt;{{Cite news |date=5 November 2021 |title=Names for two controversial Cumbria councils revealed |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-cumbria-59183200 |publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt;

[[زمرو:انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>nyl97flc54rh2h9w3ko9ihckp50mq9a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424451</id>
      <parentid>424450</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:12:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>424451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1538" sha1="4581s4j2z91btswbyau0l4k23jkn5as" xml:space="preserve">{{Infobox former Subdivision||native_name=Westmorland|Name=ويسٽمورلينڊ|subdivision=[[انگلينڊ]]|subdivision_type=[[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|تاريخي ڪائونٽي]]}}'''ويسٽميرلينڊ (Westmorland؛'''  {{IPAc-en|ˈ|w|ɛ|s|t|m|ər|l|ə|n|d}})''،''  اتر اولهه انگلينڊ جو هڪ علائقو آهي جيڪو [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|تاريخي طور تي هڪ ڪائونٽي]] هو. هن علائقي ۾ ليڪ ڊسٽرڪٽ (Lake District) جو حصو ۽ ايڊن جي ڏکڻ واري وادي شامل هئي ۽ ان جا رهواسي ويسٽميرين جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا.  

ڪائونٽي جو انتظامي ڪم 12هين صدي کان 1974ع تائين هو، جڏهن ان کي [[ڪمبرلينڊ]]، [[يارڪشائر]] جي سيڊبرگ علائقي، ۽ لنڪاشائر جي فرنس (Furness) علائقي سان گڏ ڪمبريا ۾ شامل ڪيو ويو. اهو پنهنجو نالو ويسٽمورلينڊ ۽ فرنس يونٽري اٿارٽي ايريا کي ڏئي ٿو، جيڪو تاريخي ڪائونٽي کان وڏي علائقي تي پکڙيل آهي. &lt;ref&gt;{{Cite news |date=5 November 2021 |title=Names for two controversial Cumbria councils revealed |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-cumbria-59183200 |publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ويسٽمورلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>4581s4j2z91btswbyau0l4k23jkn5as</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سسيڪس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104115</id>
    <revision>
      <id>424453</id>
      <parentid>423379</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:13:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>424453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8115" sha1="5p36ruevk1e4cs7a7e5yyrkd087bhly" xml:space="preserve">{{short description|Cultural and historic region of England}}
{{About|the historic county in England|the administrative counties into which Sussex is divided|East Sussex|and|West Sussex|other uses|Sussex (disambiguation)}}
{{Infobox settlement
| Name                   = Sussex
| subdivision_type       = Country
| image                  = {{multiple images
|image1= View from Devil's Dyke towards Poynings.jpg
|image2= Chichester Cross - geograph.org.uk - 6217492.jpg
|image3= Eastbourne Pier (geograph 6773225).jpg
|border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250px}}
| image_caption          = A view from [[Devil's Dyke, Sussex|Devil's Dyke]];&lt;br/&gt; [[Chichester]]; and [[Eastbourne Pier]]
| image_flag             = Flag of Sussex.svg
| flag_caption           = [[Flag of Sussex|Flag]]
| image_coat             = 
| symbol_type            = Six yellow [[martlet]]s
| HQ                     = [[County town|Various]] 
| Government      = 
| Origin                 = [[Sub-Roman Britain]]
| Status                 = [[Historic counties of England|Historic county]]
| Start                  = [[Kingdom of Sussex|5th century]] (traditionally 477)
| End                    = 
| Code                   = SSX
| CodeName               = [[Chapman code]]
| Motto                  = ''&quot;[[We wunt be druv]]&quot;''
| membership_title1     = Ceremonial counties
| membership1           = [[East Sussex]] • [[West Sussex]]
| Divisions              = [[Rape (county subdivision)|Rapes]] (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)
| DivisionsMap           = [[File:Rapes of Sussex.svg|250px|Rapes of Sussex]]
| DivisionsNames         = {{ubl|[[Rape of Chichester|1 Chichester]]|[[Rape of Arundel|2 Arundel]]|[[Rape of Bramber|3 Bramber]]|[[Rape of Lewes|4 Lewes]]|[[Rape of Pevensey|5 Pevensey]]|[[Rape of Hastings|6 Hastings]]}}
| Map                    = {{Switcher
| [[File:Sussex - British Isles.svg|250px|Location of Sussex in the British Isles]]
| Show location in the British Isles
| [[File:England Historic Counties Sussex map.svg|250px|Location within England]]
| Show location in England
}}
| coordinates            = {{coord|51|0|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}
| Arms                   = 
| Civic                  = 
|name=Sussex|official_name=Sussex|native_name=Sussex|settlement_type=Cultural region|type=[[historic counties of England|Historic county]]|image_skyline={{multiple images
|image1= View from Devil's Dyke towards Poynings.jpg
|image2= Chichester Cross - geograph.org.uk - 6217492.jpg
|image3= Eastbourne Pier (geograph 6773225).jpg
|border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250px}}|image_map=[[File:Rapes of Sussex.svg|250px|Rapes of Sussex]]|subdivision_name={{flag|UK}}|subdivision_name1=England|subdivision_name2=Eastern West England|subdivision_type1=Part Country|subdivision_type2=Region}}
'''سسيڪس''' (&lt;small&gt;Sussex&lt;/small&gt;)  [[Help:IPA/English|/ˈsʌsɪks/]]; {{audio|LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Sussex.wav|}} &lt;small&gt;from the&lt;/small&gt; {{langx|ang|Sūþseaxe||[[South Saxons]]}}) [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] جو هڪ علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور تي هڪ بادشاهت ۽ بعد ۾ هڪ ڪائونٽي رهيو آهي. اڄڪلهه جون رسمي ڪائونٽيون يعني اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس، تقريباً ساڳئي علائقي تي مشتمل آهن. انهن ٻنهي ڪائونٽين جون حدون اتر ۾ [[سري|سرِي]] (&lt;small&gt;Surrey&lt;/small&gt;)، اتر-اوڀر ۾ [[ڪينٽ]]، ڏکڻ ۾ انگلينڊ چينل (&lt;small&gt;English Channel&lt;/small&gt;) ۽ اولهه ۾ [[هيمپشائر]] سان ملن ٿيون. سسڪس ۾ ’برائيٽن اينڊ هوو‘ (&lt;small&gt;Brighton&lt;/small&gt; &lt;small&gt;and&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hove&lt;/small&gt;) شهر ۽ ان سان لاڳاپيل وسيع شهري علائقو، &quot;سائوٿ ڊائونز نيشنل پارڪ&quot; (&lt;small&gt;South Downs National Park&lt;/small&gt;) جو ڪجهه حصو، &quot;هاءِ ويلڊ&quot; (&lt;small&gt;High Weald&lt;/small&gt;) جو قدرتي منظرنامو ۽ ’چيسٽر هاربر‘ (&lt;small&gt;Chichester Harbour&lt;/small&gt;) شامل آهن. ان جي سامونڊي پٽي &lt;small&gt;137&lt;/small&gt; ميل (&lt;small&gt;220&lt;/small&gt; ڪلوميٽر) ڊگهي آهي.

سسڪس جي بادشاهت پنجين صديءَ ۾ ان علائقي ۾ وجود ۾ آئي، جتي رومن-برٽش دور ۾ &quot;ريگني&quot; قبيلي جا ماڻهو رهندا هئا. تقريباً &lt;small&gt;827&lt;/small&gt;ع ۾، &quot;ايلنڊن جي جنگ&quot; کان ٿورو عرصو پوءِ، ويسڪس (&lt;small&gt;Wessex&lt;/small&gt;) سسڪس کي فتح ڪري ورتو. &lt;small&gt;860&lt;/small&gt;ع کان وٺي هتي ويسڪس جي بادشاهن جي حڪمراني رهي ۽ &lt;small&gt;927&lt;/small&gt;ع ۾ اهو &quot;انگلينڊ جي بادشاهت&quot; جو حصو بڻجي ويو. نارمن دور تائين، سسڪس کي ڇهن انتظامي ضلعن ۾ ورهايو ويو هو، جن کي &quot;ريپس&quot; (&lt;small&gt;rapes&lt;/small&gt;) چيو ويندو هو؛ اهي ريپس وري ننڍن حصن ۾ ورهايل هئا جن کي &quot;هنڊريڊس&quot; سڏيو ويندو هو. سورهين صديءَ تائين، اوڀر وارن ٽن ريپس ۽ اولهه وارن ٽن ريپس کي &quot;ڪوارٽر سيشنز ڪورٽ&quot; جي اڪثر موقعن لاءِ گڏ ڪيو ويو هو. اها ورهاست ان وقت وڌيڪ پختي ٿي وئي جڏهن &lt;small&gt;1889&lt;/small&gt;ع ۾  اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس نالي انتظامي ڪائونٽيون قائم ڪيون ويون. بعد ۾ مقامي حڪومت جي سڌارن ۾ به اوڀر ۽ اولهه واري اها ورهاست برقرار رهي. &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt;ع تائين هن علائقي لاءِ هڪ ئي &quot;لارڊ ليوٽيننٽ&quot; (بادشاهي نمائندو) ۽ &quot;شيرف&quot; (انتظامي عهديدار) مقرر هوندو هو، پر ان سال کانپوءِ اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس لاءِ الڳ الڳ عهدا ٺاهيا ويا، جنهن سان سسڪس جي هڪ واحد رسمي ڪائونٽي واري حيثيت ختم ٿي وئي.  

سسڪس کي ڪجهه معاملن ۾ اڃا به هڪ متحد علائقو يا وحدت سمجهيو ويندو آهي، جن ۾ عوامي خدمتن جي فراهمي، کاڌي پيتي جا معاملا ۽ رانديون شامل آهن. &lt;small&gt;2007&lt;/small&gt;ع ۾، هن علائقي جي ثقافت ۽ تاريخ کي ملهائڻ لاءِ &quot;سسڪس ڊي&quot; (Sussex Day) جي شروعات ڪئي وئي. فيبروري 2025 ۾، برطانيا جي حڪومت ايسٽ سسڪس (East Sussex)، ويسٽ سسڪس (West Sussex) ۽ برائيٽن اينڊ هوو (Brighton and Hove) لاءِ هڪ نئين گڏيل ڪائونٽي اٿارٽي کي اختيار منتقل ڪرڻ جي منصوبن جي منظوري ڏني، جنهن جي سربراهي سڌي سنئين چونڊيل ميئر ڪندو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 February 2025 |title=Sussex and Brighton devolution consultation |url=https://www.gov.uk/government/consultations/sussex-and-brighton-devolution/sussex-and-brighton-devolution-consultation |accessdate=2 March 2025 |publisher=Ministry for Housing, Communities and Local Government}}&lt;/ref&gt;      

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Sister project links|commonscat = yes|wikt = Sussex|collapsible = |voy = Sussex (England)|display=Sussex|1=Sussex|b=no|v=no}}
*[https://www.genuki.org.uk/big/eng/SSX Further historical information and sources on GENUKI]

{{authority control}}

[[زمرو:سسيڪس]]
[[زمرو:هوم ڪائونٽيون]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]]
[[زمرو:يورپ جا ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:انگلينڊ جون اڳوڻي ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]]
[[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]]
[[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون جيڪا 1974ع ۾ ختم ڪيون ويون]]</text>
      <sha1>5p36ruevk1e4cs7a7e5yyrkd087bhly</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هنٽنگڊن شائر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104675</id>
    <revision>
      <id>424338</id>
      <parentid>423377</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T14:47:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>424338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4195" sha1="iuvuduxirwcs5ccockcih4dlmn9c4um" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|timezone=[[گرینچ معیاری وقت]]|utc_offset=0|timezone_DST=[[برطانوی موسم گرما وقت|BST]]|utc_offset_DST=+1

&lt;!-- Elements common to administrative division of this type (English two-tier district) --&gt;|settlement_type=[[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|تاريخي ڪائونٽي]]|subdivision_type=[[خود مختار ریاستوں کی فہرست|ملک]]|subdivision_type1=[[آئین ساز ملک]]|subdivision_type2=[[انگلستان کے علاقہ جات]]|subdivision_type3=[[غیر میٹروپولیٹن کاؤنٹی]]|subdivision_type4=Status|subdivision_type5=Admin HQ|subdivision_name=[[برطانیہ]]|subdivision_name1=[[انگلستان]]|subdivision_name4=[[غیر میٹروپولیٹن ضلع]]|government_type=Non-metropolitan district council|leader_title=Leadership|leader_title1=[[List of MPs elected in the United Kingdom general election, 2010|MPs]]|established_title1=ثبت شدہ|population_density_km2=auto|blank1_name=[[ONS coding system|ONS code]]|blank2_name=[[Ordnance Survey National Grid|OS grid reference]]

&lt;!-- Elements unique to this article --&gt;|official_name=Huntingdon shire|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_shield=Hunts CoA.png|shield_size=130px|shield_alt=|shield_link=|image_skyline=[[فائل:Flag of Huntingdonshire.svg|160px]]&lt;br&gt;[[Flag of Huntingdonshire|Flag]]|image_map=Huntingdonshire UK locator map.svg|mapsize=150px|map_alt=|map_caption=Huntingdonshire shown within Cambridgeshire|subdivision_name2=[[مشرقی انگلستان]]|subdivision_name3=[[کیمبرجشائر]]|subdivision_name5=[[ہنٹنگڈن]]|established_date1=1 April 1974|governing_body=Huntingdonshire District Council|leader_party={{انگریزی ضلع اختیار|GSS=E07000011}}|leader_name=[[Local Government Act 2000|Leader &amp; Cabinet]]|leader_name1=[[Jonathan Djanogly]]&lt;br/&gt;[[Shailesh Vara]]|area_total_km2=912.5|area_rank={{English district area rank|GSS=E07000011}} [[فہرست انگریزی اضلاع بلحاظ رقبہ|(of {{English district total}})]]|population_total={{English district population|GSS=E07000011}}|population_as_of={{English statistics year}}|population_rank={{English district rank|GSS=E07000011}} [[فہرست انگلستان کے اضلاع بلحاظ آبادی]]|blank1_info=12UE (ONS)&lt;br/&gt;E07000011 (GSS)|blank2_info={{gbmappingsmall|TL1900381334}}|website={{URL|http://www.huntsdc.gov.uk/}}|name=هنٽنگڊن شائر}}
'''هنٽنگڊن شائر'''(Huntingdonshire) [[انگلينڊ]] جي هڪ تاريخي ڪائونٽي آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Huntingdonshire}}
*[http://www.huntsdc.gov.uk/ Huntingdonshire District Council] – local government information
*[http://www.huntingdonshire.info/ Huntingdonshire] – general informative
*[http://abcounties.com/huntingdonshire/ The Huntingdonshire Society] – dedicated to the traditional county and campaigning for its reinstatement as an administrative entity
*[http://abcounties.com/huntingdonshire/the-county-flag/ The Huntingdonshire Flag]
*[http://www.closedpubs.co.uk/huntingdonshire.html The Lost Pubs Project]: Lost and closed pubs of Huntingdonshire.
*[http://www.cambridgemilitaryhistory.com/ Cambridge Military History Blog]: A dialogue focused on the history of Huntingdonshire and Cambridgeshire from a military perspective

{{Cambridgeshire}}
{{East of England}}
{{England counties/ancient|state=collapsed}}
{{England counties/1889}}
{{Authority control}}

{{Coord|52|25|N|0|15|W|display=title|region:GB_type:adm2nd_source:GNS-enwiki}}

[[زمرو:هنٽنگڊن شائر|*]]
[[زمرو:انگلينڊ جو اوڀر]]
[[زمرو:ڪيمبرج شائر جي تاريخ]] 
[[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جون اڳوڻي ڪائونٽيون]]
[[زمرو:ڪيمبرج شائر ۾ مقامي حڪومتون]] 
[[زمرو:ڪيمبرج شائر جا غير-ميٽروپوليٽن ضلعا]]
[[زمرو:1965ع ۾ ختم ٿيل انگلينڊ جو ڪائونٽيون]] 
[[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>iuvuduxirwcs5ccockcih4dlmn9c4um</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سني اسلام ۾ مقدس ترين جايون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104692</id>
    <revision>
      <id>424321</id>
      <parentid>424016</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* مسجدِ ابراهيمي */</comment>
      <origin>424321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27916" sha1="pi2k9r7yyoqqqp1gf8e8pwtm6ph6n72" xml:space="preserve">[[File:The_Kaaba_during_Hajj_-_edited.jpg|thumb|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مڪه مڪرمه]] ۾ واقع [[مسجد الحرام]] ۾ [[ڪعبه شريف]] [[سني اسلام]] جو سڀ کان پاڪ ترين مقام آهي.]]
'''سني اسلام''' ۾ &quot;ٽي پاڪ ترين هنڌ&quot;، نزولي ترتيب ۾، [[مڪه مڪرمه]] ۾ [[مسجد الحرام]]، [[مدينه منوره]] ۾ [[مسجد نبوي]] ۽ [[يروشلم]] ۾ [[مسجد اقصي|مسجد اقصيٰ]] آهن.&lt;ref name=&quot;Abu Sway&quot;&gt;{{Cite news |last=Mustafa Abu Sway |title=The Holy Land, Jerusalem and Al-Aqsa Mosque in the Qur'an, Sunnah and other Islamic Literary Source |url=http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728001911/http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |archive-date=2011-07-28 |publisher=[[Central Conference of American Rabbis]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NG&quot;&gt;{{Cite book |last=National Geographic Society (U.S.) |url=https://books.google.com/books?id=pPQ5AQAAIAAJ |title=Wiley/National Geographic College Atlas of the World |last2=de Blij |first2=H.J. |last3=Downs |first3=R. |last4=John Wiley &amp; Sons |publisher=Wiley |year=2007 |isbn=978-0-471-74117-6 |page=49 |quote=Al 'Aqsa is the second oldest mosque in Islam after the Kaaba in Mecca and is third in holiness after the mosques in Mecca and Medina. It holds up to 400,000 worshippers at one time. |access-date=2022-06-15}}&lt;/ref&gt; [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] روايتن ۾ هن گڏيل سڃاڻپ کان ٻاهر، ٻئي شاخون ٻين هنڌن تي مذهبي ۽ عقيدتمندانه اهميت جي مختلف درجن کي رکن ٿيون. سني اسلام ۾، سني مڪتب فڪر جي بانين جون قبرون مذهبي ۽ روحاني اهميت رکن ٿيون. مختلف سني فرقن ۾ مزارن جي زيارت ڪرڻ جا رويا مختلف آهن. [[ٻارهن امامن جي فهرست|ٻارهن امامن]] کي سني اسلام ۾ [[اھل بيت]] ۽ [[اسلام جي تاريخ|اسلامي تاريخ]] ۾ انتهائي اهم شخصيتن جي حيثيت سان پڻ احترام ڪيو ويندو آهي ۽ سني پڻ انهن جي مزارن تي تعظيم لاءِ ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |edition=New ed. 2006 |volume=7 |pages=97–105}}&lt;/ref&gt;

==صرف سني اسلام ۾==
{{multiple image
| align             = center
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = الامام ابو حنيفة النعمان.jpg
| image2            = Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg
| footer            = [[بغداد]] ([[عراق]]) ۾ امام ابو حنيفه مسجد، [[قاهره]] ([[مصر]]) ۾ [[امام شافعي]] جو مزار، بغداد ۾ عارف آغا مسجد، ۽ [[مدينو|مديني]] ([[سعودي عرب]]) ۾ [[جنت البقيع]] ۾ سني فقه جي چئني مڪتبه فڪرن جي بانين—يعني [[ابو حنيفه]]، [[امام شافعي]]، [[احمد بن حنبل]] ۽ [[امام مالڪ بن انس]] —جون قبرون موجود آهن.
| image3            = Arif Agha Mosque reconstruction.jpg
| image4            = Baqi Malek&amp;Nafi.jpg
}}

سني فقه جي حنفي مڪتبه فڪر جي باني، [[امام ابو حنيفه]] جو مزار سني فڪر جي ارتقا کي ظاهر ڪندڙ هڪ اهم سني مقام آهي. هي عراق جي شهر بغداد ۾ واقع آهي. سني اسلام ۾ موجود چئن مڪتبه فڪرن مان، حنفي مڪتبه فڪر اسلامي قانون (فقه) جو سڀ کان وڏو سلسلو آهي. امام ابو حنيفه جي قانوني طريقيڪار [[عباسي خلافت]]، [[وچ ايشيا]]، [[عثماني سلطنت]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ اسلامي قانون تي گهرو اثر وڌو. سندن آرام گاهه علمي روايتن ۽ سني قانوني سڃاڻپ سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي انهن علائقن ۾ جتي حنفي فقه جو غلبو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dodkhudoeva |first=Lola |date=2011-01-01 |title=Abu Hanifa and His Epoch |url=https://www.academia.edu/127583980 |journal=Абу Ханифа и его эпоха}}&lt;/ref&gt; 

سني فقه جي شافعي مڪتبه فڪر جي باني، امام شافعي جو مزار قاهره جي اهم ترين يادگارن مان هڪ آهي. امام شافعي اسلامي قانوني نظريي (اصولِ فقه) کي منظم ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو، ۽ سندن [[اتر اوڀر آفريڪا|اثر اوڀر آفريڪا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |date=2013 |pages=17–43 |editor-last=El Shamsy |editor-first=Ahmed |access-date=2026-01-29 |chapter=Tradition under Siege |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/canonization-of-islamic-law/tradition-under-siege/8C803D7E437BDD132E450D90B9448042 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04148-6}}&lt;/ref&gt;  سندن مزار سني علمي ورثي جي يادگيريءَ جو هڪ اهم مرڪز آهي. مزار جي موجوده عمارت گهڻي ڀاڱي ايوبي ۽ مملوڪ دورن جي آهي. سني فقه جي حنبلي مڪتبه فڪر جي باني، [[احمد بن حنبل]] جي آرام گاهه کي پڻ سني اسلام ۾ وڏي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dargahinfo – Complete Collection of Dargahs World Wide |url=https://dargahinfo.com/DargahDetails.aspx?DargahID=184 |access-date=2026-01-29 |website=dargahinfo.com}}&lt;/ref&gt; احمد بن حنبل خاص طور تي ’محنه‘ (امتحان/آزمائش) واري دور ۾ پنهنجي ثابت قدميءَ لاءِ ياد ڪيا وڃن ٿا، جڏهن هنن رياست طرفان مڙهيل عقيدن جي مقابلي ۾ روايتي سني عقيدن جو دفاع ڪيو. سندن ورثي سني عقيدي جي بنيادي اصولن کي تشڪيل ڏنو ۽ بعد ۾ ’اثريه‘ (Atharism) جهڙين تحريڪن تي اثر انداز ٿيو. سني اسلام جي مالڪي مڪتبه فڪر جو بنياد [[مالڪ بن انس]] رکيو. امام مالڪ [[مدينه منوره]] جي [[جنت البقيع]] قبرستان ۾ مدفون آهن.

==تاريخي طور نمايان ماڳ==
===مسجد قبا===
[[File:Quba_Mosque_Full_Picture_(2024).jpg|thumb|240x240px|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مدينه منوره]] ۾ واقع ”[[مسجد قبا|مسجدِ قبا]]“ اها پهرين مسجد آهي جنهن جو بنياد حضرت [[محمد ﷺ]] رکيو. هي مسجد سندن هجرت جي پهرين ڏينهن قائم ڪئي وئي هئي. پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ واري عمل ۾ ذاتي طور تي شريڪ هئا.]]
سعودي عرب جي شهر مديني جي ٻاهرين علائقي ۾ واقع ”مسجدِ قبا“ کي دنيا جي پهرين مسجد هجڻ جو اعزاز حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Admin |date=2023-07-12 |title=The Prophet's Entry Into Quba' And The Construction of Masjid Al-Quba – Authentic Seerah |url=https://preciousgemsfromthequranandsunnah.wordpress.com/2023/07/12/the-prophets-entry-into-quba-and-the-construction-of-masjid-al-quba-authentic-seerah/ |access-date=2026-01-29 |website=Precious Gems from the Quran and Sunnah |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-07-21 |title=Masjid al-Quba: The First Mosque Established By The Prophet – Our Prophet 5 – 85/90 |url=https://al-islam.org/media/masjid-al-quba-first-mosque-established-prophet-our-prophet-5-8590 |access-date=2026-01-29 |website=al-islam.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ان جو بنياد حضرت محمد ﷺ مڪي کان مديني ڏانهن هجرت جي دوران، مديني جي ويجهو پهچڻ تي رکيو هو. روايتن موجب، پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ ۾ ذاتي طور تي حصو ورتو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2025-06-13 |title=Quba Walk In The Prophet's ﷺ Steps |url=https://crownetravels.com/quba-walk-in-the-prophets-%EF%B7%BA-steps/ |access-date=2026-01-29 |website=Crowntravels |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

اسلامي روايتن ۾ هن مسجد جو ذڪر اڪثر ڪري تقويٰ ۽ طهارت (پاڪيزگي) جي حوالي سان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-06 |title=Religious and Historical Significance of Quba Mosque |url=https://news.iium.edu.my/?p=172194 |access-date=2026-01-29 |website=IIUM Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ڪيترين ئي حديثن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته مسجدِ قبا ۾ نماز ادا ڪرڻ جي خاص فضيلت آهي. جيتوڻيڪ مسجدِ قبا کي ”مقدس مقام“ (مقدس زيارت گاهه) طور نه ٿو مڃيو وڃي، پر اسلامي روايتن ۾ ان کي هڪ نمايان ۽ خاص حيثيت حاصل آهي. 

=== مسجدِ قبلتين ===
[[File:Masjid_al-Qiblatain.jpg|thumb|240x240px|سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”[[مسجد القبلتين|مسجدِ قبلتين]]“ اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ کي الله تعاليٰ طرفان نماز جي رخ (قبلو) کي [[بيت المقدس]] (يروشلم) کان مڪي ڏانهن تبديل ڪرڻ جو حڪم مليو هو.]]
سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”مسجدِ قبلتين“ اسلام جي تاريخ جي هڪ انتهائي اهم موڙ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري مشهور آهي. هي اها جاءِ آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي اهو وحي نازل ٿيو جنهن ۾ مسلمانن کي هدايت ڪئي وئي ته اهي نماز جو رخ (قبلو) بيت المقدس کان مڪي ڏانهن تبديل ڪن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-03-30 |title=Masjid al-Qiblatain |url=https://peopleofmadina.com/masjid-al-qiblatain/ |access-date=2026-01-29 |website=People of Madina |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Al-Qiblatayn Mosque |url=https://saudipedia.com/en/al-qiblatayn-mosque |access-date=2026-01-29 |website=saudipedia.com |language=en}}&lt;/ref&gt; هي واقعو هجرت کان تقريباً ۱۶ کان ۱۷ مهينا پوءِ پيش آيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Switch of the Qiblah: Story of Masjid Qiblatayn {{!}} Al-Aqsa: Past, Present, and Promise |url=https://yaqeeninstitute.org/watch/series/switch-of-the-qiblah-story-of-masjid-qiblatayn-al-aqsa |access-date=2026-01-29 |website=Yaqeen Institute for Islamic Research |language=en}}&lt;/ref&gt; هي مسجد اسلام جي ابتدائي دور مان نڪري هڪ الڳ امه (مذهبي برادريءَ) بڻجڻ جي عمل جي علامت آهي، جنهن جو روحاني مرڪز مڪو قرار ڏنو ويو.

ان ئي سبب ڪري، اسلامي تاريخ ۽ يادگيرين ۾ ”مسجدِ قبلتين“ کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. هي دنيا جي انهن چند مسجدن مان هڪ آهي جنهن ۾ ٻه محراب (اهي جڳهيون جيڪي قبلو جي طرف اشارو ڪن ٿيون) مختلف طرفن ۾ موجود آهن. هي انهن چند مسجدن مان آهي جن جو تعلق حضرت محمد ﷺ جي دور سان آهي (جنهن ۾ مسجدِ قبا ۽ مسجدِ نبوي پڻ شامل آهن)، جڏهن ته مسجدِ حرام ۽ مسجدِ اقصيٰ جو تعلق اڳوڻن نبين سان رهيو آهي. 

=== مسجدِ ابراهيمي ===
[[File:BTS_Hebron_Tour_280215_24.jpg|thumb|240x240px|فلسطين جي شهر الخليل ۾ حضرت ابراهيم عليه السلام رهائش پذير ٿيا هئا. اتي ئي هنن ”غارِ مڪفيله“ خريد ڪئي هئي، جنهن کي هنن پنهنجي گهرواريءَ حضرت ساره جي تدفين (دفن ڪرڻ) جي جاءِ طور استعمال ڪيو. ابراهيم، اسحاق ۽ يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سان گڏ، ان غار ۾ دفن آهن. مسلمانن 750ع ۾ سندن اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ”ابراهيمي مسجد“ تعمير ڪرائي؛ مسلمانن جو اهو به عقيدو آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر (معراج) دوران الخليل (هيبرون) تشريف کڻي ويا هئا. ]]
فلسطين ۾ واقع شهر الخليل (هيبرون) کي يهوديت، عيسائيت ۽ اسلام، ٽنهي مذهبن ۾ انتهائي مقدس ۽ قابلِ احترام سمجهيو وڃي ٿو. حضرت ابراهيم عليه السلام اتي رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي گهرواري ساره جي تدفين لاءِ ”غارِ مڪفيله“ (جنهن کي ’پيغمبرن جي غار‘ به چيو وڃي ٿو) خريد ڪئي. حضرت ابراهيم، حضرت اسحاق ۽ حضرت يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سميت، ان غار ۾ ئي دفن ٿيل آهن. مسلمانن حضرت ابراهيم جي اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ابراهيمي مسجد تعمير ڪرائي، ۽ سندن اهو به مڃڻ آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر دوران الخليل تشريف کڻي ويا هئا. ان مسجد ۾ هڪ ننڍڙي طاقي (کاقي) ۾ کاٻي پير جو نشان به موجود آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو ان ئي دور جو آهي.&lt;ref name=&quot;vitullo2003&quot;&gt;{{cite journal |last=Vitullo |first=Anita |year=2003 |title=People Tied to Place: Strengthening Cultural Identity in Hebron's Old City |journal=Journal of Palestine Studies |volume=33 |pages=68–83 |doi=10.1525/jps.2003.33.1.68}} quote: From earliest Islam, the sanctuaries of Hebron and Jerusalem [al-Haram al-Ibrahimi and al-Haram al-Sharif] were holy places outranked only by Mecca and Medina; the Ibrahimi Mosque was originally regarded by some Muslims as Islam's fourth holiest site. Muslims believe that the Hebron sanctuary was visited by Muhammad on his mystical nocturnal journey from Mecca to Jerusalem.🗿🗿🗿🗿&lt;/ref&gt;

بابلي قيد کان پوءِ، ادومي هبرون ۾ آباد ٿيا. پهرين صدي قبل مسيح دوران، هيروديس عظيم ڀت تعمير ڪئي جيڪا اڄ به پيٽريارڪ جي غار جي چوڌاري آهي، جيڪا بعد ۾ هڪ چرچ ۽ پوءِ هڪ مسجد بڻجي وئي. مختصر صليبي ڪنٽرول کان سواءِ، لڳاتار مسلمان خاندانن هبرون تي 7 صدي عيسوي کان وٺي پهرين عالمي جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي خاتمي تائين حڪومت ڪئي، جڏهن شهر برطانوي لازمي فلسطين جو حصو بڻجي ويو. هبرون دنيا جي قديم ترين مسلسل آباد شهرن مان هڪ آهي. 

=== Mount Sinai ===
[[File:Mount Sinai Egypt.jpg|thumb|240x240px|[[Mount Sinai]] in the Asian part of [[Egypt]], is the place where according to the [[Torah]], [[Bible]], and [[Quran]], [[Moses]] received the [[Ten Commandments]] from God.]]
The Sinai Peninsula is associated with the prophets [[Aaron in Islam|Harun]] ([[Aaron]]) and [[Moses in Islam|Musa]] ([[Moses]]). Numerous references to Mount Sinai exist in the Quran, where it is called ''Ṭūr Saināʾ'',&lt;ref name=&quot;Cite quran|23|20|t=y|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|23|20|t=y|s=ns}}&lt;/ref&gt; ''Ṭūr Sīnīn'',&lt;ref name=&quot;Cite quran|95|2|t=y|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|95|2|t=y|s=ns}}&lt;/ref&gt; and ''aṭ-Ṭūr''&lt;ref name=&quot;Cite quran|2|63|e=93|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|2|63|e=93|s=ns}}&lt;/ref&gt; and ''al-Jabal'' (both meaning &quot;the Mount&quot;).&lt;ref name=&quot;Cite quran|7|103|e=156|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|7|103|e=156|s=ns}}&lt;/ref&gt; As for the adjacent ''[[Wadi|Wād]] Ṭuwā'' ([[Valley]] of Tuwa), it is considered as being ''muqaddas''&lt;ref name=&quot;Cite quran|20|9|e=99|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|20|9|e=99|s=ns}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cite quran|79|15|e=25|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|79|15|e=25|s=ns}}&lt;/ref&gt; (sacred),&lt;ref name=&quot;IbnKathir Al-Ahmad&quot;&gt;{{cite book |last=Ibn Kathir |author-link=Ibn Kathir |url=https://books.google.com/books?id=zx9LDwAAQBAJ |title=Stories of the Prophets: [قصص الأنبياء [انكليزي |date=2013-01-01 |publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah ({{langx|ar|دَار الْـكُـتُـب الْـعِـلْـمِـيَّـة}}) |isbn=978-2745151360 |editor=Dr Mohammad Hilmi Al-Ahmad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Elhadary2016&quot;&gt;{{cite book |last=Elhadary |first=Osman |url=https://books.google.com/books?id=4-ReDQAAQBAJ |title=Moses in the Holy Scriptures of Judaism, Christianity and Islam: A Call for Peace |date=2016-02-08 |publisher=BookBaby |isbn=978-1483563039 |chapter=11, 15}}{{Dead link|date=August 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; and a part of it is called ''Al-Buqʿah Al-Mubārakah'' (&quot;The Blessed Place&quot;).&lt;ref name=&quot;Cite quran|28|3|e=86|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|28|3|e=86|s=ns}}&lt;/ref&gt;

It is the location where, according to the sacred scriptures of the three major [[Abrahamic religions]] (Torah, Bible, and Quran), Moses received the Ten Commandments from God. The summit has a mosque that is still used by Muslims. At the summit also is &quot;Moses' cave&quot;, where Moses is believed to have waited to receive the Ten Commandments from God.

=== Umayyad Mosque ===
[[File:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|240x240px|Umayyad Mosque in [[Damascus]], [[Syria]], where Muslims and Christians alike consider it the burial place of the head of [[John the Baptist]], revered in Islam as [[John the Baptist in Islam|Prophet Yahya]]. [[Islamic eschatology]] holds that the [[Mahdi]] will emerge before the [[Eschatology|End of Times]] to restore justice, and this is the place where [[Jesus in Islam|Isa]] (Jesus) will descend from heaven at his [[Second Coming]] to accompany him. The mosque also holds special importance in Shia Islam, as it contains shrines commemorating [[Husayn ibn Ali|Husayn]], whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist. Imam Husayn's head was kept there before being transported to Karbala, while his surviving family members were imprisoned in the mosque.]]
The importance of Umayyad Mosque in Damascus, Syria, stems from the eschatological reports concerning the mosque and historic events associated with it. The head of John the Baptist, revered in Islam as the prophet Yahya, is believed to be inside the mosque, which also houses one of only four original copies of the Quran. Prayers in the Umayyad mosque are considered to be equal to those offered in Al-Aqsa Mosque.&lt;ref name=&quot;DumperStanley2007-Damascus&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2007 |title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |publisher=[[ABC-CLIO]] |editor-last1=Dumper |editor-first1=Michael R. T. |pages=119–126 |isbn=978-1-5760-7919-5 |editor-last2=Stanley |editor-first2=Bruce E. |author=Janet L. Abu-Lughod |chapter=Damascus |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;q=damascus+%22fourth+holiest%22&amp;pg=PA121}}&lt;/ref&gt; The Mosque is also the place where Muslims believe Isa (Jesus) will return at the end of times, atop the &quot;Minaret of Isa&quot; of the mosque, during the time of a [[Fajr (prayer)|Fajr prayer]].

The mosque's site has been used as a house of worship since the [[Iron Age]]. It enjoyed great prestige throughout its history and was regarded as a &quot;wonder of the world&quot; by many medieval Muslim writers. Muslims and Christians alike consider the site a holy place. The mosque also holds a special importance in Shia Islam since it contains shrines commemorating Husayn, whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Talmon-Heller |first1=Daniella |last2=Kedar |first2=Benjamin Z. |last3=Reiter |first3=Yitzhak |title=Vicissitudes of a Holy Place: Construction, Destruction and Commemoration of Mashhad Ḥusayn in Ascalon |url=https://www.researchgate.net/publication/301537484 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512010853/https://www.researchgate.net/profile/Daniella_Talmon-Heller/publication/301537484_Vicissitudes_of_a_Holy_Place_Construction_Destruction_and_Commemoration_of_Mashhad_Husayn_in_Ascalon/links/5cddc4d492851c4eaba685d8/Vicissitudes-of-a-Holy-Place-Construction-Destruction-and-Commemoration-of-Mashhad-Husayn-in-Ascalon.pdf |archive-date=2020-05-12 |access-date=2026-01-30 |journal=Der Islam |date=2016 |volume=93 |doi=10.1515/islam-2016-0008}}&lt;/ref&gt; There is a location in the mosque where Husayn's head was kept.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-18 |title=Remembering the Umayyad Mosque in Damascus |url=http://www.damascus-foundation.org/archives/2871 |access-date=2026-02-04 |website=مؤسسة تاريخ دمشق |language=ar}}&lt;/ref&gt; Furthermore, the surviving members of his family were imprisoned in the mosque for 60 days.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Nafasul Mahmoom |page=368}}&lt;/ref&gt;

=== Jabal al-Nour ===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = Jabbal An-Nour (2024).jpg
| image2            = Hira Cave.jpg
| footer            = [[Jabal al-Nour]] in the Hejaz region of Saudi Arabia, where Muhammad received his [[Muhammad's first revelation|first revelation]] in the Hira Cave, holds tremendous significance.
}}
Jabal al-Nour in Mecca holds tremendous significance for Muslims throughout the world, as it is here where Muhammad received his first revelation of the Quran, which consisted of the first five verses of [[Al-Alaq|Surah Al-Alaq]] from the angel Gabriel. Visitors climb the mountain daily to see the Cave of Hira, the place where Muhammad also received the first revelation on the ''[[Laylat al-Qadr]]'' (night of power) from Gabriel. During the ''[[Hajj]]'' (pilgrimage), an estimated five thousand visitors climb it daily to see the cave.

Before Muhammad's first revelation, he had [[Transcendence (religion)|transcendental]] dreams, in which were signs that his prophethood had begun and that the stones in Mecca would greet him with the ''[[As-salamu alaykum|salaam]]''. These dreams lasted for six months. An increasing need for solitude led Muhammad to seek seclusion and meditation ([[Muraqabah]]) in the rocky hills of Mecca. He retreated to the cave for one month each year, engaging in seclusion ([[Taḥannuth|Tahannuth]]). He took provisions and fed the poor who came to him. Before returning home to his family for more provisions, he would circumambulate the Kaaba seven times.

=== Badr, Uhud and Khaybar ===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg
| image2            = Jabal-e-Uhud.jpg
| footer            = The sites of the three major battles, [[Battle of Badr|Badr]], [[Battle of Uhud|Uhud]], and [[Battle of Khaybar|Khaybar]], located in Saudi Arabia, hold great historical significance. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail. The Battle of Khaybar holds significance because of the major victory over the [[Jewish tribes of Arabia|Jewish strongholds]], an important turning point in the consolidation of the [[early Muslims]]. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of [[Ali]], Muhammad's cousin, his son-in-law and the first Shia Imam. He killed the Jewish Knight [[Marhab]], torn the fortress' gate from its hinges and used it as a bridge for the Muslim forces to cross the moat. The gate was reportedly so heavy that forty men were later needed to put it back in place. During Muhammad’s lifetime and his battles against the polytheists, Ali, Abu Bakr, Umar, and Uthman were the Prophet's closest companions, always standing by his side and shaping the Islamic history.
| image3            = Khaybar - deserted houses.jpg
| image4            = 
}}
The Battle of Badr is referred to as The Day of the Criterion in the Quran. On 13 March 624 CE, Muhammad, commanding an small army of his companions, defeated a massive army of the Quraysh polytheists led by Abu Jahl. It was the first large-scale engagement between the Muslims and the Quraysh Meccans. Advancing from the north, the Muslims faced the polytheist Meccans. The Muslim victory strengthened Muhammad's position; The Medinese eagerly joined his future expeditions, and tribes outside Medina openly allied with Muhammad. The battle has been passed down as a decisive victory attributable to divine intervention. The site of Badr marks the location of the battle and is regarded as one of the most significant historical sites in Islam. The story of Badr has been passed down throughout the centuries, before being combined in the multiple [[biographies of Muhammad]] that exist today. All knowledge of the battle comes from traditional Islamic accounts.

Mount Uhud was the site of the second battle between Muhammad and the polytheists of his tribe, Quraysh. The Battle was fought on 19 March, 625 CE, between a small force of Muslims and a much larger polytheist force from Mecca. It is especially revered because many companions of Muhammad, including Hamza, were martyred there, and Muhammad is reported to have said, &quot;Uhud is a mountain that loves us and we love it.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sahih Muslim 1393b - The Book of Pilgrimage - كتاب الحج - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/muslim:1393b |access-date=2026-07-08 |website=sunnah.com}}&lt;/ref&gt; The grave of Hamza is located near the Mount. The Quran discusses the events and lessons of the Uhud Battle in considerable detail, especially in [[Al Imran|Surah Al Imran]], verses 121–180.

The Battle of Khaybar was fought between the early Muslims and the Jewish community of Khaybar in April 628 CE. Khaybar was home to a sizable community of Jewish tribes. As Muhammad's army began to march on Khaybar, the [[Ghatafan|Banu Ghatafan]] and other Jewish tribes did not, or could not, send the reinforcements that had been expected to arrive to defend the settlement, further endangering the Jewish army's poor fortifications. After a brief period of fighting, Khaybar fell to the Muslims and the Jewish knight Marhab was killed by Ali. Khaybar was a major victory and marked an important turning point in the consolidation of the early Muslims. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of Ali in the battle. Ali is said to have lifted the fortress' gate from their hinges, climbed into the moat and held them up to make a bridge whereby the attackers gained access to the redoubt. The gate was so heavy that forty men were later required to put it back in place.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سني اسلام ۾ مقدس ماڳ]]
[[زمرو:سني اسلام]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]</text>
      <sha1>pi2k9r7yyoqqqp1gf8e8pwtm6ph6n72</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424322</id>
      <parentid>424321</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:26:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mount Sinai */</comment>
      <origin>424322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27920" sha1="j84xv9igjdpk7z6t6c50bjoptwgu64w" xml:space="preserve">[[File:The_Kaaba_during_Hajj_-_edited.jpg|thumb|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مڪه مڪرمه]] ۾ واقع [[مسجد الحرام]] ۾ [[ڪعبه شريف]] [[سني اسلام]] جو سڀ کان پاڪ ترين مقام آهي.]]
'''سني اسلام''' ۾ &quot;ٽي پاڪ ترين هنڌ&quot;، نزولي ترتيب ۾، [[مڪه مڪرمه]] ۾ [[مسجد الحرام]]، [[مدينه منوره]] ۾ [[مسجد نبوي]] ۽ [[يروشلم]] ۾ [[مسجد اقصي|مسجد اقصيٰ]] آهن.&lt;ref name=&quot;Abu Sway&quot;&gt;{{Cite news |last=Mustafa Abu Sway |title=The Holy Land, Jerusalem and Al-Aqsa Mosque in the Qur'an, Sunnah and other Islamic Literary Source |url=http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728001911/http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |archive-date=2011-07-28 |publisher=[[Central Conference of American Rabbis]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NG&quot;&gt;{{Cite book |last=National Geographic Society (U.S.) |url=https://books.google.com/books?id=pPQ5AQAAIAAJ |title=Wiley/National Geographic College Atlas of the World |last2=de Blij |first2=H.J. |last3=Downs |first3=R. |last4=John Wiley &amp; Sons |publisher=Wiley |year=2007 |isbn=978-0-471-74117-6 |page=49 |quote=Al 'Aqsa is the second oldest mosque in Islam after the Kaaba in Mecca and is third in holiness after the mosques in Mecca and Medina. It holds up to 400,000 worshippers at one time. |access-date=2022-06-15}}&lt;/ref&gt; [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] روايتن ۾ هن گڏيل سڃاڻپ کان ٻاهر، ٻئي شاخون ٻين هنڌن تي مذهبي ۽ عقيدتمندانه اهميت جي مختلف درجن کي رکن ٿيون. سني اسلام ۾، سني مڪتب فڪر جي بانين جون قبرون مذهبي ۽ روحاني اهميت رکن ٿيون. مختلف سني فرقن ۾ مزارن جي زيارت ڪرڻ جا رويا مختلف آهن. [[ٻارهن امامن جي فهرست|ٻارهن امامن]] کي سني اسلام ۾ [[اھل بيت]] ۽ [[اسلام جي تاريخ|اسلامي تاريخ]] ۾ انتهائي اهم شخصيتن جي حيثيت سان پڻ احترام ڪيو ويندو آهي ۽ سني پڻ انهن جي مزارن تي تعظيم لاءِ ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |edition=New ed. 2006 |volume=7 |pages=97–105}}&lt;/ref&gt;

==صرف سني اسلام ۾==
{{multiple image
| align             = center
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = الامام ابو حنيفة النعمان.jpg
| image2            = Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg
| footer            = [[بغداد]] ([[عراق]]) ۾ امام ابو حنيفه مسجد، [[قاهره]] ([[مصر]]) ۾ [[امام شافعي]] جو مزار، بغداد ۾ عارف آغا مسجد، ۽ [[مدينو|مديني]] ([[سعودي عرب]]) ۾ [[جنت البقيع]] ۾ سني فقه جي چئني مڪتبه فڪرن جي بانين—يعني [[ابو حنيفه]]، [[امام شافعي]]، [[احمد بن حنبل]] ۽ [[امام مالڪ بن انس]] —جون قبرون موجود آهن.
| image3            = Arif Agha Mosque reconstruction.jpg
| image4            = Baqi Malek&amp;Nafi.jpg
}}

سني فقه جي حنفي مڪتبه فڪر جي باني، [[امام ابو حنيفه]] جو مزار سني فڪر جي ارتقا کي ظاهر ڪندڙ هڪ اهم سني مقام آهي. هي عراق جي شهر بغداد ۾ واقع آهي. سني اسلام ۾ موجود چئن مڪتبه فڪرن مان، حنفي مڪتبه فڪر اسلامي قانون (فقه) جو سڀ کان وڏو سلسلو آهي. امام ابو حنيفه جي قانوني طريقيڪار [[عباسي خلافت]]، [[وچ ايشيا]]، [[عثماني سلطنت]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ اسلامي قانون تي گهرو اثر وڌو. سندن آرام گاهه علمي روايتن ۽ سني قانوني سڃاڻپ سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي انهن علائقن ۾ جتي حنفي فقه جو غلبو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dodkhudoeva |first=Lola |date=2011-01-01 |title=Abu Hanifa and His Epoch |url=https://www.academia.edu/127583980 |journal=Абу Ханифа и его эпоха}}&lt;/ref&gt; 

سني فقه جي شافعي مڪتبه فڪر جي باني، امام شافعي جو مزار قاهره جي اهم ترين يادگارن مان هڪ آهي. امام شافعي اسلامي قانوني نظريي (اصولِ فقه) کي منظم ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو، ۽ سندن [[اتر اوڀر آفريڪا|اثر اوڀر آفريڪا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |date=2013 |pages=17–43 |editor-last=El Shamsy |editor-first=Ahmed |access-date=2026-01-29 |chapter=Tradition under Siege |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/canonization-of-islamic-law/tradition-under-siege/8C803D7E437BDD132E450D90B9448042 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04148-6}}&lt;/ref&gt;  سندن مزار سني علمي ورثي جي يادگيريءَ جو هڪ اهم مرڪز آهي. مزار جي موجوده عمارت گهڻي ڀاڱي ايوبي ۽ مملوڪ دورن جي آهي. سني فقه جي حنبلي مڪتبه فڪر جي باني، [[احمد بن حنبل]] جي آرام گاهه کي پڻ سني اسلام ۾ وڏي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dargahinfo – Complete Collection of Dargahs World Wide |url=https://dargahinfo.com/DargahDetails.aspx?DargahID=184 |access-date=2026-01-29 |website=dargahinfo.com}}&lt;/ref&gt; احمد بن حنبل خاص طور تي ’محنه‘ (امتحان/آزمائش) واري دور ۾ پنهنجي ثابت قدميءَ لاءِ ياد ڪيا وڃن ٿا، جڏهن هنن رياست طرفان مڙهيل عقيدن جي مقابلي ۾ روايتي سني عقيدن جو دفاع ڪيو. سندن ورثي سني عقيدي جي بنيادي اصولن کي تشڪيل ڏنو ۽ بعد ۾ ’اثريه‘ (Atharism) جهڙين تحريڪن تي اثر انداز ٿيو. سني اسلام جي مالڪي مڪتبه فڪر جو بنياد [[مالڪ بن انس]] رکيو. امام مالڪ [[مدينه منوره]] جي [[جنت البقيع]] قبرستان ۾ مدفون آهن.

==تاريخي طور نمايان ماڳ==
===مسجد قبا===
[[File:Quba_Mosque_Full_Picture_(2024).jpg|thumb|240x240px|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مدينه منوره]] ۾ واقع ”[[مسجد قبا|مسجدِ قبا]]“ اها پهرين مسجد آهي جنهن جو بنياد حضرت [[محمد ﷺ]] رکيو. هي مسجد سندن هجرت جي پهرين ڏينهن قائم ڪئي وئي هئي. پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ واري عمل ۾ ذاتي طور تي شريڪ هئا.]]
سعودي عرب جي شهر مديني جي ٻاهرين علائقي ۾ واقع ”مسجدِ قبا“ کي دنيا جي پهرين مسجد هجڻ جو اعزاز حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Admin |date=2023-07-12 |title=The Prophet's Entry Into Quba' And The Construction of Masjid Al-Quba – Authentic Seerah |url=https://preciousgemsfromthequranandsunnah.wordpress.com/2023/07/12/the-prophets-entry-into-quba-and-the-construction-of-masjid-al-quba-authentic-seerah/ |access-date=2026-01-29 |website=Precious Gems from the Quran and Sunnah |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-07-21 |title=Masjid al-Quba: The First Mosque Established By The Prophet – Our Prophet 5 – 85/90 |url=https://al-islam.org/media/masjid-al-quba-first-mosque-established-prophet-our-prophet-5-8590 |access-date=2026-01-29 |website=al-islam.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ان جو بنياد حضرت محمد ﷺ مڪي کان مديني ڏانهن هجرت جي دوران، مديني جي ويجهو پهچڻ تي رکيو هو. روايتن موجب، پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ ۾ ذاتي طور تي حصو ورتو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2025-06-13 |title=Quba Walk In The Prophet's ﷺ Steps |url=https://crownetravels.com/quba-walk-in-the-prophets-%EF%B7%BA-steps/ |access-date=2026-01-29 |website=Crowntravels |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

اسلامي روايتن ۾ هن مسجد جو ذڪر اڪثر ڪري تقويٰ ۽ طهارت (پاڪيزگي) جي حوالي سان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-06 |title=Religious and Historical Significance of Quba Mosque |url=https://news.iium.edu.my/?p=172194 |access-date=2026-01-29 |website=IIUM Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ڪيترين ئي حديثن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته مسجدِ قبا ۾ نماز ادا ڪرڻ جي خاص فضيلت آهي. جيتوڻيڪ مسجدِ قبا کي ”مقدس مقام“ (مقدس زيارت گاهه) طور نه ٿو مڃيو وڃي، پر اسلامي روايتن ۾ ان کي هڪ نمايان ۽ خاص حيثيت حاصل آهي. 

=== مسجدِ قبلتين ===
[[File:Masjid_al-Qiblatain.jpg|thumb|240x240px|سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”[[مسجد القبلتين|مسجدِ قبلتين]]“ اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ کي الله تعاليٰ طرفان نماز جي رخ (قبلو) کي [[بيت المقدس]] (يروشلم) کان مڪي ڏانهن تبديل ڪرڻ جو حڪم مليو هو.]]
سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”مسجدِ قبلتين“ اسلام جي تاريخ جي هڪ انتهائي اهم موڙ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري مشهور آهي. هي اها جاءِ آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي اهو وحي نازل ٿيو جنهن ۾ مسلمانن کي هدايت ڪئي وئي ته اهي نماز جو رخ (قبلو) بيت المقدس کان مڪي ڏانهن تبديل ڪن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-03-30 |title=Masjid al-Qiblatain |url=https://peopleofmadina.com/masjid-al-qiblatain/ |access-date=2026-01-29 |website=People of Madina |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Al-Qiblatayn Mosque |url=https://saudipedia.com/en/al-qiblatayn-mosque |access-date=2026-01-29 |website=saudipedia.com |language=en}}&lt;/ref&gt; هي واقعو هجرت کان تقريباً ۱۶ کان ۱۷ مهينا پوءِ پيش آيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Switch of the Qiblah: Story of Masjid Qiblatayn {{!}} Al-Aqsa: Past, Present, and Promise |url=https://yaqeeninstitute.org/watch/series/switch-of-the-qiblah-story-of-masjid-qiblatayn-al-aqsa |access-date=2026-01-29 |website=Yaqeen Institute for Islamic Research |language=en}}&lt;/ref&gt; هي مسجد اسلام جي ابتدائي دور مان نڪري هڪ الڳ امه (مذهبي برادريءَ) بڻجڻ جي عمل جي علامت آهي، جنهن جو روحاني مرڪز مڪو قرار ڏنو ويو.

ان ئي سبب ڪري، اسلامي تاريخ ۽ يادگيرين ۾ ”مسجدِ قبلتين“ کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. هي دنيا جي انهن چند مسجدن مان هڪ آهي جنهن ۾ ٻه محراب (اهي جڳهيون جيڪي قبلو جي طرف اشارو ڪن ٿيون) مختلف طرفن ۾ موجود آهن. هي انهن چند مسجدن مان آهي جن جو تعلق حضرت محمد ﷺ جي دور سان آهي (جنهن ۾ مسجدِ قبا ۽ مسجدِ نبوي پڻ شامل آهن)، جڏهن ته مسجدِ حرام ۽ مسجدِ اقصيٰ جو تعلق اڳوڻن نبين سان رهيو آهي. 

=== مسجدِ ابراهيمي ===
[[File:BTS_Hebron_Tour_280215_24.jpg|thumb|240x240px|فلسطين جي شهر الخليل ۾ حضرت ابراهيم عليه السلام رهائش پذير ٿيا هئا. اتي ئي هنن ”غارِ مڪفيله“ خريد ڪئي هئي، جنهن کي هنن پنهنجي گهرواريءَ حضرت ساره جي تدفين (دفن ڪرڻ) جي جاءِ طور استعمال ڪيو. ابراهيم، اسحاق ۽ يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سان گڏ، ان غار ۾ دفن آهن. مسلمانن 750ع ۾ سندن اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ”ابراهيمي مسجد“ تعمير ڪرائي؛ مسلمانن جو اهو به عقيدو آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر (معراج) دوران الخليل (هيبرون) تشريف کڻي ويا هئا. ]]
فلسطين ۾ واقع شهر الخليل (هيبرون) کي يهوديت، عيسائيت ۽ اسلام، ٽنهي مذهبن ۾ انتهائي مقدس ۽ قابلِ احترام سمجهيو وڃي ٿو. حضرت ابراهيم عليه السلام اتي رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي گهرواري ساره جي تدفين لاءِ ”غارِ مڪفيله“ (جنهن کي ’پيغمبرن جي غار‘ به چيو وڃي ٿو) خريد ڪئي. حضرت ابراهيم، حضرت اسحاق ۽ حضرت يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سميت، ان غار ۾ ئي دفن ٿيل آهن. مسلمانن حضرت ابراهيم جي اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ابراهيمي مسجد تعمير ڪرائي، ۽ سندن اهو به مڃڻ آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر دوران الخليل تشريف کڻي ويا هئا. ان مسجد ۾ هڪ ننڍڙي طاقي (کاقي) ۾ کاٻي پير جو نشان به موجود آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو ان ئي دور جو آهي.&lt;ref name=&quot;vitullo2003&quot;&gt;{{cite journal |last=Vitullo |first=Anita |year=2003 |title=People Tied to Place: Strengthening Cultural Identity in Hebron's Old City |journal=Journal of Palestine Studies |volume=33 |pages=68–83 |doi=10.1525/jps.2003.33.1.68}} quote: From earliest Islam, the sanctuaries of Hebron and Jerusalem [al-Haram al-Ibrahimi and al-Haram al-Sharif] were holy places outranked only by Mecca and Medina; the Ibrahimi Mosque was originally regarded by some Muslims as Islam's fourth holiest site. Muslims believe that the Hebron sanctuary was visited by Muhammad on his mystical nocturnal journey from Mecca to Jerusalem.🗿🗿🗿🗿&lt;/ref&gt;

بابلي قيد کان پوءِ، ادومي هبرون ۾ آباد ٿيا. پهرين صدي قبل مسيح دوران، هيروديس عظيم ڀت تعمير ڪئي جيڪا اڄ به پيٽريارڪ جي غار جي چوڌاري آهي، جيڪا بعد ۾ هڪ چرچ ۽ پوءِ هڪ مسجد بڻجي وئي. مختصر صليبي ڪنٽرول کان سواءِ، لڳاتار مسلمان خاندانن هبرون تي 7 صدي عيسوي کان وٺي پهرين عالمي جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي خاتمي تائين حڪومت ڪئي، جڏهن شهر برطانوي لازمي فلسطين جو حصو بڻجي ويو. هبرون دنيا جي قديم ترين مسلسل آباد شهرن مان هڪ آهي. 

=== جبل سينا ===
[[File:Mount Sinai Egypt.jpg|thumb|240x240px|[[Mount Sinai]] in the Asian part of [[Egypt]], is the place where according to the [[Torah]], [[Bible]], and [[Quran]], [[Moses]] received the [[Ten Commandments]] from God.]]
The Sinai Peninsula is associated with the prophets [[Aaron in Islam|Harun]] ([[Aaron]]) and [[Moses in Islam|Musa]] ([[Moses]]). Numerous references to Mount Sinai exist in the Quran, where it is called ''Ṭūr Saināʾ'',&lt;ref name=&quot;Cite quran|23|20|t=y|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|23|20|t=y|s=ns}}&lt;/ref&gt; ''Ṭūr Sīnīn'',&lt;ref name=&quot;Cite quran|95|2|t=y|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|95|2|t=y|s=ns}}&lt;/ref&gt; and ''aṭ-Ṭūr''&lt;ref name=&quot;Cite quran|2|63|e=93|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|2|63|e=93|s=ns}}&lt;/ref&gt; and ''al-Jabal'' (both meaning &quot;the Mount&quot;).&lt;ref name=&quot;Cite quran|7|103|e=156|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|7|103|e=156|s=ns}}&lt;/ref&gt; As for the adjacent ''[[Wadi|Wād]] Ṭuwā'' ([[Valley]] of Tuwa), it is considered as being ''muqaddas''&lt;ref name=&quot;Cite quran|20|9|e=99|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|20|9|e=99|s=ns}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cite quran|79|15|e=25|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|79|15|e=25|s=ns}}&lt;/ref&gt; (sacred),&lt;ref name=&quot;IbnKathir Al-Ahmad&quot;&gt;{{cite book |last=Ibn Kathir |author-link=Ibn Kathir |url=https://books.google.com/books?id=zx9LDwAAQBAJ |title=Stories of the Prophets: [قصص الأنبياء [انكليزي |date=2013-01-01 |publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah ({{langx|ar|دَار الْـكُـتُـب الْـعِـلْـمِـيَّـة}}) |isbn=978-2745151360 |editor=Dr Mohammad Hilmi Al-Ahmad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Elhadary2016&quot;&gt;{{cite book |last=Elhadary |first=Osman |url=https://books.google.com/books?id=4-ReDQAAQBAJ |title=Moses in the Holy Scriptures of Judaism, Christianity and Islam: A Call for Peace |date=2016-02-08 |publisher=BookBaby |isbn=978-1483563039 |chapter=11, 15}}{{Dead link|date=August 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; and a part of it is called ''Al-Buqʿah Al-Mubārakah'' (&quot;The Blessed Place&quot;).&lt;ref name=&quot;Cite quran|28|3|e=86|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|28|3|e=86|s=ns}}&lt;/ref&gt;

It is the location where, according to the sacred scriptures of the three major [[Abrahamic religions]] (Torah, Bible, and Quran), Moses received the Ten Commandments from God. The summit has a mosque that is still used by Muslims. At the summit also is &quot;Moses' cave&quot;, where Moses is believed to have waited to receive the Ten Commandments from God.

=== Umayyad Mosque ===
[[File:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|240x240px|Umayyad Mosque in [[Damascus]], [[Syria]], where Muslims and Christians alike consider it the burial place of the head of [[John the Baptist]], revered in Islam as [[John the Baptist in Islam|Prophet Yahya]]. [[Islamic eschatology]] holds that the [[Mahdi]] will emerge before the [[Eschatology|End of Times]] to restore justice, and this is the place where [[Jesus in Islam|Isa]] (Jesus) will descend from heaven at his [[Second Coming]] to accompany him. The mosque also holds special importance in Shia Islam, as it contains shrines commemorating [[Husayn ibn Ali|Husayn]], whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist. Imam Husayn's head was kept there before being transported to Karbala, while his surviving family members were imprisoned in the mosque.]]
The importance of Umayyad Mosque in Damascus, Syria, stems from the eschatological reports concerning the mosque and historic events associated with it. The head of John the Baptist, revered in Islam as the prophet Yahya, is believed to be inside the mosque, which also houses one of only four original copies of the Quran. Prayers in the Umayyad mosque are considered to be equal to those offered in Al-Aqsa Mosque.&lt;ref name=&quot;DumperStanley2007-Damascus&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2007 |title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |publisher=[[ABC-CLIO]] |editor-last1=Dumper |editor-first1=Michael R. T. |pages=119–126 |isbn=978-1-5760-7919-5 |editor-last2=Stanley |editor-first2=Bruce E. |author=Janet L. Abu-Lughod |chapter=Damascus |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;q=damascus+%22fourth+holiest%22&amp;pg=PA121}}&lt;/ref&gt; The Mosque is also the place where Muslims believe Isa (Jesus) will return at the end of times, atop the &quot;Minaret of Isa&quot; of the mosque, during the time of a [[Fajr (prayer)|Fajr prayer]].

The mosque's site has been used as a house of worship since the [[Iron Age]]. It enjoyed great prestige throughout its history and was regarded as a &quot;wonder of the world&quot; by many medieval Muslim writers. Muslims and Christians alike consider the site a holy place. The mosque also holds a special importance in Shia Islam since it contains shrines commemorating Husayn, whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Talmon-Heller |first1=Daniella |last2=Kedar |first2=Benjamin Z. |last3=Reiter |first3=Yitzhak |title=Vicissitudes of a Holy Place: Construction, Destruction and Commemoration of Mashhad Ḥusayn in Ascalon |url=https://www.researchgate.net/publication/301537484 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512010853/https://www.researchgate.net/profile/Daniella_Talmon-Heller/publication/301537484_Vicissitudes_of_a_Holy_Place_Construction_Destruction_and_Commemoration_of_Mashhad_Husayn_in_Ascalon/links/5cddc4d492851c4eaba685d8/Vicissitudes-of-a-Holy-Place-Construction-Destruction-and-Commemoration-of-Mashhad-Husayn-in-Ascalon.pdf |archive-date=2020-05-12 |access-date=2026-01-30 |journal=Der Islam |date=2016 |volume=93 |doi=10.1515/islam-2016-0008}}&lt;/ref&gt; There is a location in the mosque where Husayn's head was kept.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-18 |title=Remembering the Umayyad Mosque in Damascus |url=http://www.damascus-foundation.org/archives/2871 |access-date=2026-02-04 |website=مؤسسة تاريخ دمشق |language=ar}}&lt;/ref&gt; Furthermore, the surviving members of his family were imprisoned in the mosque for 60 days.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Nafasul Mahmoom |page=368}}&lt;/ref&gt;

=== Jabal al-Nour ===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = Jabbal An-Nour (2024).jpg
| image2            = Hira Cave.jpg
| footer            = [[Jabal al-Nour]] in the Hejaz region of Saudi Arabia, where Muhammad received his [[Muhammad's first revelation|first revelation]] in the Hira Cave, holds tremendous significance.
}}
Jabal al-Nour in Mecca holds tremendous significance for Muslims throughout the world, as it is here where Muhammad received his first revelation of the Quran, which consisted of the first five verses of [[Al-Alaq|Surah Al-Alaq]] from the angel Gabriel. Visitors climb the mountain daily to see the Cave of Hira, the place where Muhammad also received the first revelation on the ''[[Laylat al-Qadr]]'' (night of power) from Gabriel. During the ''[[Hajj]]'' (pilgrimage), an estimated five thousand visitors climb it daily to see the cave.

Before Muhammad's first revelation, he had [[Transcendence (religion)|transcendental]] dreams, in which were signs that his prophethood had begun and that the stones in Mecca would greet him with the ''[[As-salamu alaykum|salaam]]''. These dreams lasted for six months. An increasing need for solitude led Muhammad to seek seclusion and meditation ([[Muraqabah]]) in the rocky hills of Mecca. He retreated to the cave for one month each year, engaging in seclusion ([[Taḥannuth|Tahannuth]]). He took provisions and fed the poor who came to him. Before returning home to his family for more provisions, he would circumambulate the Kaaba seven times.

=== Badr, Uhud and Khaybar ===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg
| image2            = Jabal-e-Uhud.jpg
| footer            = The sites of the three major battles, [[Battle of Badr|Badr]], [[Battle of Uhud|Uhud]], and [[Battle of Khaybar|Khaybar]], located in Saudi Arabia, hold great historical significance. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail. The Battle of Khaybar holds significance because of the major victory over the [[Jewish tribes of Arabia|Jewish strongholds]], an important turning point in the consolidation of the [[early Muslims]]. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of [[Ali]], Muhammad's cousin, his son-in-law and the first Shia Imam. He killed the Jewish Knight [[Marhab]], torn the fortress' gate from its hinges and used it as a bridge for the Muslim forces to cross the moat. The gate was reportedly so heavy that forty men were later needed to put it back in place. During Muhammad’s lifetime and his battles against the polytheists, Ali, Abu Bakr, Umar, and Uthman were the Prophet's closest companions, always standing by his side and shaping the Islamic history.
| image3            = Khaybar - deserted houses.jpg
| image4            = 
}}
The Battle of Badr is referred to as The Day of the Criterion in the Quran. On 13 March 624 CE, Muhammad, commanding an small army of his companions, defeated a massive army of the Quraysh polytheists led by Abu Jahl. It was the first large-scale engagement between the Muslims and the Quraysh Meccans. Advancing from the north, the Muslims faced the polytheist Meccans. The Muslim victory strengthened Muhammad's position; The Medinese eagerly joined his future expeditions, and tribes outside Medina openly allied with Muhammad. The battle has been passed down as a decisive victory attributable to divine intervention. The site of Badr marks the location of the battle and is regarded as one of the most significant historical sites in Islam. The story of Badr has been passed down throughout the centuries, before being combined in the multiple [[biographies of Muhammad]] that exist today. All knowledge of the battle comes from traditional Islamic accounts.

Mount Uhud was the site of the second battle between Muhammad and the polytheists of his tribe, Quraysh. The Battle was fought on 19 March, 625 CE, between a small force of Muslims and a much larger polytheist force from Mecca. It is especially revered because many companions of Muhammad, including Hamza, were martyred there, and Muhammad is reported to have said, &quot;Uhud is a mountain that loves us and we love it.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sahih Muslim 1393b - The Book of Pilgrimage - كتاب الحج - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/muslim:1393b |access-date=2026-07-08 |website=sunnah.com}}&lt;/ref&gt; The grave of Hamza is located near the Mount. The Quran discusses the events and lessons of the Uhud Battle in considerable detail, especially in [[Al Imran|Surah Al Imran]], verses 121–180.

The Battle of Khaybar was fought between the early Muslims and the Jewish community of Khaybar in April 628 CE. Khaybar was home to a sizable community of Jewish tribes. As Muhammad's army began to march on Khaybar, the [[Ghatafan|Banu Ghatafan]] and other Jewish tribes did not, or could not, send the reinforcements that had been expected to arrive to defend the settlement, further endangering the Jewish army's poor fortifications. After a brief period of fighting, Khaybar fell to the Muslims and the Jewish knight Marhab was killed by Ali. Khaybar was a major victory and marked an important turning point in the consolidation of the early Muslims. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of Ali in the battle. Ali is said to have lifted the fortress' gate from their hinges, climbed into the moat and held them up to make a bridge whereby the attackers gained access to the redoubt. The gate was so heavy that forty men were later required to put it back in place.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سني اسلام ۾ مقدس ماڳ]]
[[زمرو:سني اسلام]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]</text>
      <sha1>j84xv9igjdpk7z6t6c50bjoptwgu64w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424323</id>
      <parentid>424322</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:30:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* مسجدِ ابراهيمي */</comment>
      <origin>424323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30063" sha1="jvvk67fp8hnvleluvdxf3gmc68wl6hc" xml:space="preserve">[[File:The_Kaaba_during_Hajj_-_edited.jpg|thumb|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مڪه مڪرمه]] ۾ واقع [[مسجد الحرام]] ۾ [[ڪعبه شريف]] [[سني اسلام]] جو سڀ کان پاڪ ترين مقام آهي.]]
'''سني اسلام''' ۾ &quot;ٽي پاڪ ترين هنڌ&quot;، نزولي ترتيب ۾، [[مڪه مڪرمه]] ۾ [[مسجد الحرام]]، [[مدينه منوره]] ۾ [[مسجد نبوي]] ۽ [[يروشلم]] ۾ [[مسجد اقصي|مسجد اقصيٰ]] آهن.&lt;ref name=&quot;Abu Sway&quot;&gt;{{Cite news |last=Mustafa Abu Sway |title=The Holy Land, Jerusalem and Al-Aqsa Mosque in the Qur'an, Sunnah and other Islamic Literary Source |url=http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728001911/http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |archive-date=2011-07-28 |publisher=[[Central Conference of American Rabbis]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NG&quot;&gt;{{Cite book |last=National Geographic Society (U.S.) |url=https://books.google.com/books?id=pPQ5AQAAIAAJ |title=Wiley/National Geographic College Atlas of the World |last2=de Blij |first2=H.J. |last3=Downs |first3=R. |last4=John Wiley &amp; Sons |publisher=Wiley |year=2007 |isbn=978-0-471-74117-6 |page=49 |quote=Al 'Aqsa is the second oldest mosque in Islam after the Kaaba in Mecca and is third in holiness after the mosques in Mecca and Medina. It holds up to 400,000 worshippers at one time. |access-date=2022-06-15}}&lt;/ref&gt; [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] روايتن ۾ هن گڏيل سڃاڻپ کان ٻاهر، ٻئي شاخون ٻين هنڌن تي مذهبي ۽ عقيدتمندانه اهميت جي مختلف درجن کي رکن ٿيون. سني اسلام ۾، سني مڪتب فڪر جي بانين جون قبرون مذهبي ۽ روحاني اهميت رکن ٿيون. مختلف سني فرقن ۾ مزارن جي زيارت ڪرڻ جا رويا مختلف آهن. [[ٻارهن امامن جي فهرست|ٻارهن امامن]] کي سني اسلام ۾ [[اھل بيت]] ۽ [[اسلام جي تاريخ|اسلامي تاريخ]] ۾ انتهائي اهم شخصيتن جي حيثيت سان پڻ احترام ڪيو ويندو آهي ۽ سني پڻ انهن جي مزارن تي تعظيم لاءِ ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |edition=New ed. 2006 |volume=7 |pages=97–105}}&lt;/ref&gt;

==صرف سني اسلام ۾==
{{multiple image
| align             = center
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = الامام ابو حنيفة النعمان.jpg
| image2            = Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg
| footer            = [[بغداد]] ([[عراق]]) ۾ امام ابو حنيفه مسجد، [[قاهره]] ([[مصر]]) ۾ [[امام شافعي]] جو مزار، بغداد ۾ عارف آغا مسجد، ۽ [[مدينو|مديني]] ([[سعودي عرب]]) ۾ [[جنت البقيع]] ۾ سني فقه جي چئني مڪتبه فڪرن جي بانين—يعني [[ابو حنيفه]]، [[امام شافعي]]، [[احمد بن حنبل]] ۽ [[امام مالڪ بن انس]] —جون قبرون موجود آهن.
| image3            = Arif Agha Mosque reconstruction.jpg
| image4            = Baqi Malek&amp;Nafi.jpg
}}

سني فقه جي حنفي مڪتبه فڪر جي باني، [[امام ابو حنيفه]] جو مزار سني فڪر جي ارتقا کي ظاهر ڪندڙ هڪ اهم سني مقام آهي. هي عراق جي شهر بغداد ۾ واقع آهي. سني اسلام ۾ موجود چئن مڪتبه فڪرن مان، حنفي مڪتبه فڪر اسلامي قانون (فقه) جو سڀ کان وڏو سلسلو آهي. امام ابو حنيفه جي قانوني طريقيڪار [[عباسي خلافت]]، [[وچ ايشيا]]، [[عثماني سلطنت]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ اسلامي قانون تي گهرو اثر وڌو. سندن آرام گاهه علمي روايتن ۽ سني قانوني سڃاڻپ سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي انهن علائقن ۾ جتي حنفي فقه جو غلبو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dodkhudoeva |first=Lola |date=2011-01-01 |title=Abu Hanifa and His Epoch |url=https://www.academia.edu/127583980 |journal=Абу Ханифа и его эпоха}}&lt;/ref&gt; 

سني فقه جي شافعي مڪتبه فڪر جي باني، امام شافعي جو مزار قاهره جي اهم ترين يادگارن مان هڪ آهي. امام شافعي اسلامي قانوني نظريي (اصولِ فقه) کي منظم ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو، ۽ سندن [[اتر اوڀر آفريڪا|اثر اوڀر آفريڪا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |date=2013 |pages=17–43 |editor-last=El Shamsy |editor-first=Ahmed |access-date=2026-01-29 |chapter=Tradition under Siege |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/canonization-of-islamic-law/tradition-under-siege/8C803D7E437BDD132E450D90B9448042 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04148-6}}&lt;/ref&gt;  سندن مزار سني علمي ورثي جي يادگيريءَ جو هڪ اهم مرڪز آهي. مزار جي موجوده عمارت گهڻي ڀاڱي ايوبي ۽ مملوڪ دورن جي آهي. سني فقه جي حنبلي مڪتبه فڪر جي باني، [[احمد بن حنبل]] جي آرام گاهه کي پڻ سني اسلام ۾ وڏي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dargahinfo – Complete Collection of Dargahs World Wide |url=https://dargahinfo.com/DargahDetails.aspx?DargahID=184 |access-date=2026-01-29 |website=dargahinfo.com}}&lt;/ref&gt; احمد بن حنبل خاص طور تي ’محنه‘ (امتحان/آزمائش) واري دور ۾ پنهنجي ثابت قدميءَ لاءِ ياد ڪيا وڃن ٿا، جڏهن هنن رياست طرفان مڙهيل عقيدن جي مقابلي ۾ روايتي سني عقيدن جو دفاع ڪيو. سندن ورثي سني عقيدي جي بنيادي اصولن کي تشڪيل ڏنو ۽ بعد ۾ ’اثريه‘ (Atharism) جهڙين تحريڪن تي اثر انداز ٿيو. سني اسلام جي مالڪي مڪتبه فڪر جو بنياد [[مالڪ بن انس]] رکيو. امام مالڪ [[مدينه منوره]] جي [[جنت البقيع]] قبرستان ۾ مدفون آهن.

==تاريخي طور نمايان ماڳ==
===مسجد قبا===
[[File:Quba_Mosque_Full_Picture_(2024).jpg|thumb|240x240px|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مدينه منوره]] ۾ واقع ”[[مسجد قبا|مسجدِ قبا]]“ اها پهرين مسجد آهي جنهن جو بنياد حضرت [[محمد ﷺ]] رکيو. هي مسجد سندن هجرت جي پهرين ڏينهن قائم ڪئي وئي هئي. پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ واري عمل ۾ ذاتي طور تي شريڪ هئا.]]
سعودي عرب جي شهر مديني جي ٻاهرين علائقي ۾ واقع ”مسجدِ قبا“ کي دنيا جي پهرين مسجد هجڻ جو اعزاز حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Admin |date=2023-07-12 |title=The Prophet's Entry Into Quba' And The Construction of Masjid Al-Quba – Authentic Seerah |url=https://preciousgemsfromthequranandsunnah.wordpress.com/2023/07/12/the-prophets-entry-into-quba-and-the-construction-of-masjid-al-quba-authentic-seerah/ |access-date=2026-01-29 |website=Precious Gems from the Quran and Sunnah |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-07-21 |title=Masjid al-Quba: The First Mosque Established By The Prophet – Our Prophet 5 – 85/90 |url=https://al-islam.org/media/masjid-al-quba-first-mosque-established-prophet-our-prophet-5-8590 |access-date=2026-01-29 |website=al-islam.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ان جو بنياد حضرت محمد ﷺ مڪي کان مديني ڏانهن هجرت جي دوران، مديني جي ويجهو پهچڻ تي رکيو هو. روايتن موجب، پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ ۾ ذاتي طور تي حصو ورتو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2025-06-13 |title=Quba Walk In The Prophet's ﷺ Steps |url=https://crownetravels.com/quba-walk-in-the-prophets-%EF%B7%BA-steps/ |access-date=2026-01-29 |website=Crowntravels |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

اسلامي روايتن ۾ هن مسجد جو ذڪر اڪثر ڪري تقويٰ ۽ طهارت (پاڪيزگي) جي حوالي سان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-06 |title=Religious and Historical Significance of Quba Mosque |url=https://news.iium.edu.my/?p=172194 |access-date=2026-01-29 |website=IIUM Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ڪيترين ئي حديثن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته مسجدِ قبا ۾ نماز ادا ڪرڻ جي خاص فضيلت آهي. جيتوڻيڪ مسجدِ قبا کي ”مقدس مقام“ (مقدس زيارت گاهه) طور نه ٿو مڃيو وڃي، پر اسلامي روايتن ۾ ان کي هڪ نمايان ۽ خاص حيثيت حاصل آهي. 

=== مسجدِ قبلتين ===
[[File:Masjid_al-Qiblatain.jpg|thumb|240x240px|سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”[[مسجد القبلتين|مسجدِ قبلتين]]“ اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ کي الله تعاليٰ طرفان نماز جي رخ (قبلو) کي [[بيت المقدس]] (يروشلم) کان مڪي ڏانهن تبديل ڪرڻ جو حڪم مليو هو.]]
سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”مسجدِ قبلتين“ اسلام جي تاريخ جي هڪ انتهائي اهم موڙ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري مشهور آهي. هي اها جاءِ آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي اهو وحي نازل ٿيو جنهن ۾ مسلمانن کي هدايت ڪئي وئي ته اهي نماز جو رخ (قبلو) بيت المقدس کان مڪي ڏانهن تبديل ڪن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-03-30 |title=Masjid al-Qiblatain |url=https://peopleofmadina.com/masjid-al-qiblatain/ |access-date=2026-01-29 |website=People of Madina |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Al-Qiblatayn Mosque |url=https://saudipedia.com/en/al-qiblatayn-mosque |access-date=2026-01-29 |website=saudipedia.com |language=en}}&lt;/ref&gt; هي واقعو هجرت کان تقريباً ۱۶ کان ۱۷ مهينا پوءِ پيش آيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Switch of the Qiblah: Story of Masjid Qiblatayn {{!}} Al-Aqsa: Past, Present, and Promise |url=https://yaqeeninstitute.org/watch/series/switch-of-the-qiblah-story-of-masjid-qiblatayn-al-aqsa |access-date=2026-01-29 |website=Yaqeen Institute for Islamic Research |language=en}}&lt;/ref&gt; هي مسجد اسلام جي ابتدائي دور مان نڪري هڪ الڳ امه (مذهبي برادريءَ) بڻجڻ جي عمل جي علامت آهي، جنهن جو روحاني مرڪز مڪو قرار ڏنو ويو.

ان ئي سبب ڪري، اسلامي تاريخ ۽ يادگيرين ۾ ”مسجدِ قبلتين“ کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. هي دنيا جي انهن چند مسجدن مان هڪ آهي جنهن ۾ ٻه محراب (اهي جڳهيون جيڪي قبلو جي طرف اشارو ڪن ٿيون) مختلف طرفن ۾ موجود آهن. هي انهن چند مسجدن مان آهي جن جو تعلق حضرت محمد ﷺ جي دور سان آهي (جنهن ۾ مسجدِ قبا ۽ مسجدِ نبوي پڻ شامل آهن)، جڏهن ته مسجدِ حرام ۽ مسجدِ اقصيٰ جو تعلق اڳوڻن نبين سان رهيو آهي. 

===مسجدِ ابراهيمي===
[[File:BTS_Hebron_Tour_280215_24.jpg|thumb|240x240px|فلسطين جي شهر الخليل ۾ حضرت ابراهيم عليه السلام رهائش پذير ٿيا هئا. اتي ئي هنن ”غارِ مڪفيله“ خريد ڪئي هئي، جنهن کي هنن پنهنجي گهرواريءَ حضرت ساره جي تدفين (دفن ڪرڻ) جي جاءِ طور استعمال ڪيو. ابراهيم، اسحاق ۽ يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سان گڏ، ان غار ۾ دفن آهن. مسلمانن 750ع ۾ سندن اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ”ابراهيمي مسجد“ تعمير ڪرائي؛ مسلمانن جو اهو به عقيدو آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر (معراج) دوران الخليل (هيبرون) تشريف کڻي ويا هئا. ]]
فلسطين ۾ واقع شهر الخليل (هيبرون) کي يهوديت، عيسائيت ۽ اسلام، ٽنهي مذهبن ۾ انتهائي مقدس ۽ قابلِ احترام سمجهيو وڃي ٿو. حضرت ابراهيم عليه السلام اتي رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي گهرواري ساره جي تدفين لاءِ ”غارِ مڪفيله“ (جنهن کي ’پيغمبرن جي غار‘ به چيو وڃي ٿو) خريد ڪئي. حضرت ابراهيم، حضرت اسحاق ۽ حضرت يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سميت، ان غار ۾ ئي دفن ٿيل آهن. مسلمانن حضرت ابراهيم جي اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ابراهيمي مسجد تعمير ڪرائي، ۽ سندن اهو به مڃڻ آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر دوران الخليل تشريف کڻي ويا هئا. ان مسجد ۾ هڪ ننڍڙي طاقي (کاقي) ۾ کاٻي پير جو نشان به موجود آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو ان ئي دور جو آهي.&lt;ref name=&quot;vitullo2003&quot;&gt;{{cite journal |last=Vitullo |first=Anita |year=2003 |title=People Tied to Place: Strengthening Cultural Identity in Hebron's Old City |journal=Journal of Palestine Studies |volume=33 |pages=68–83 |doi=10.1525/jps.2003.33.1.68}} quote: From earliest Islam, the sanctuaries of Hebron and Jerusalem [al-Haram al-Ibrahimi and al-Haram al-Sharif] were holy places outranked only by Mecca and Medina; the Ibrahimi Mosque was originally regarded by some Muslims as Islam's fourth holiest site. Muslims believe that the Hebron sanctuary was visited by Muhammad on his mystical nocturnal journey from Mecca to Jerusalem.🗿🗿🗿🗿&lt;/ref&gt;

بابلي قيد کان پوءِ، ادومي هبرون ۾ آباد ٿيا. پهرين صدي قبل مسيح دوران، هيروديس عظيم ڀت تعمير ڪئي جيڪا اڄ به پيٽريارڪ جي غار جي چوڌاري آهي، جيڪا بعد ۾ هڪ چرچ ۽ پوءِ هڪ مسجد بڻجي وئي. مختصر صليبي ڪنٽرول کان سواءِ، لڳاتار مسلمان خاندانن هبرون تي 7 صدي عيسوي کان وٺي پهرين عالمي جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي خاتمي تائين حڪومت ڪئي، جڏهن شهر برطانوي لازمي فلسطين جو حصو بڻجي ويو. هبرون دنيا جي قديم ترين مسلسل آباد شهرن مان هڪ آهي.

===جبل النور===
سعودي عرب جي حجاز واري علائقي ۾ واقع ”جبل النور“، جتي غارِ حرا ۾ حضرت محمد ﷺ تي پهريون وحي نازل ٿيو، انتهائي اهميت رکي ٿو. مڪي ۾ موجود جبل النور سڄي دنيا جي مسلمانن لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي ئي حضرت محمد ﷺ تي قرآن جو پهريون وحي نازل ٿيو هو، جنهن ۾ حضرت جبرائيل (عليه السلام) جي ذريعي سورة العلق جون پهريون پنج آيتون شامل هيون. زائرين روزانو هن جبل تي چڙهي غارِ حرا ڏسڻ ويندا آهن؛ اهو ئي اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي ”ليلة القدر“ (قدر واري رات) جي موقعي تي حضرت جبرائيل (عليه السلام) ذريعي پهريون وحي نازل ٿيو هو. حج جي ڏينهن ۾، اندازاً پنج هزار زائرين روزانو هن غار کي ڏسڻ لاءِ جبل تي چڙهندا آهن. * پهرين وحي جي نزول کان اڳ، حضرت محمد ﷺ کي اهڙا روحاني خواب نظر ايندا هئا، جن ۾ اهي نشانيون هيون ته سندن نبوت جو آغاز ٿي چڪو آهي ۽ مڪي جا پٿر به کين ”سلام“ چوندا. اهي خواب ڇهن مهينن تائين جاري رهيا. اڪيلائي جي وڌندڙ ضرورت سبب، پاڻ ﷺ مڪي جي پٿريلين ٽڪرين ۾ خلوت ۽ مراقبي ڏانهن راغب ٿيا. پاڻ ﷺ هر سال هڪ مهيني لاءِ غار ۾ گوشه نشين ٿيندا هئا (جنهن کي ’تحنث‘ چيو ويندو آهي). پاڻ ﷺ پنهنجي گڏ کاڌي پيتي جو سامان کڻي ويندا هئا ۽ جيڪي غريب ماڻهو وٽن ايندا هئا، انهن کي کارائيندا هئا. گهر واپس وڃڻ ۽ وڌيڪ سامان آڻڻ کان اڳ، پاڻ ﷺ ڪعبي جو ست ڀيرا طواف ڪندا هئا. 
===جبلِ احد===
===بدر جو ميدان===

=== جبل سينا ===
[[File:Mount Sinai Egypt.jpg|thumb|240x240px|[[Mount Sinai]] in the Asian part of [[Egypt]], is the place where according to the [[Torah]], [[Bible]], and [[Quran]], [[Moses]] received the [[Ten Commandments]] from God.]]
The Sinai Peninsula is associated with the prophets [[Aaron in Islam|Harun]] ([[Aaron]]) and [[Moses in Islam|Musa]] ([[Moses]]). Numerous references to Mount Sinai exist in the Quran, where it is called ''Ṭūr Saināʾ'',&lt;ref name=&quot;Cite quran|23|20|t=y|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|23|20|t=y|s=ns}}&lt;/ref&gt; ''Ṭūr Sīnīn'',&lt;ref name=&quot;Cite quran|95|2|t=y|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|95|2|t=y|s=ns}}&lt;/ref&gt; and ''aṭ-Ṭūr''&lt;ref name=&quot;Cite quran|2|63|e=93|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|2|63|e=93|s=ns}}&lt;/ref&gt; and ''al-Jabal'' (both meaning &quot;the Mount&quot;).&lt;ref name=&quot;Cite quran|7|103|e=156|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|7|103|e=156|s=ns}}&lt;/ref&gt; As for the adjacent ''[[Wadi|Wād]] Ṭuwā'' ([[Valley]] of Tuwa), it is considered as being ''muqaddas''&lt;ref name=&quot;Cite quran|20|9|e=99|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|20|9|e=99|s=ns}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cite quran|79|15|e=25|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|79|15|e=25|s=ns}}&lt;/ref&gt; (sacred),&lt;ref name=&quot;IbnKathir Al-Ahmad&quot;&gt;{{cite book |last=Ibn Kathir |author-link=Ibn Kathir |url=https://books.google.com/books?id=zx9LDwAAQBAJ |title=Stories of the Prophets: [قصص الأنبياء [انكليزي |date=2013-01-01 |publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah ({{langx|ar|دَار الْـكُـتُـب الْـعِـلْـمِـيَّـة}}) |isbn=978-2745151360 |editor=Dr Mohammad Hilmi Al-Ahmad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Elhadary2016&quot;&gt;{{cite book |last=Elhadary |first=Osman |url=https://books.google.com/books?id=4-ReDQAAQBAJ |title=Moses in the Holy Scriptures of Judaism, Christianity and Islam: A Call for Peace |date=2016-02-08 |publisher=BookBaby |isbn=978-1483563039 |chapter=11, 15}}{{Dead link|date=August 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; and a part of it is called ''Al-Buqʿah Al-Mubārakah'' (&quot;The Blessed Place&quot;).&lt;ref name=&quot;Cite quran|28|3|e=86|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|28|3|e=86|s=ns}}&lt;/ref&gt;

It is the location where, according to the sacred scriptures of the three major [[Abrahamic religions]] (Torah, Bible, and Quran), Moses received the Ten Commandments from God. The summit has a mosque that is still used by Muslims. At the summit also is &quot;Moses' cave&quot;, where Moses is believed to have waited to receive the Ten Commandments from God.

=== Umayyad Mosque ===
[[File:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|240x240px|Umayyad Mosque in [[Damascus]], [[Syria]], where Muslims and Christians alike consider it the burial place of the head of [[John the Baptist]], revered in Islam as [[John the Baptist in Islam|Prophet Yahya]]. [[Islamic eschatology]] holds that the [[Mahdi]] will emerge before the [[Eschatology|End of Times]] to restore justice, and this is the place where [[Jesus in Islam|Isa]] (Jesus) will descend from heaven at his [[Second Coming]] to accompany him. The mosque also holds special importance in Shia Islam, as it contains shrines commemorating [[Husayn ibn Ali|Husayn]], whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist. Imam Husayn's head was kept there before being transported to Karbala, while his surviving family members were imprisoned in the mosque.]]
The importance of Umayyad Mosque in Damascus, Syria, stems from the eschatological reports concerning the mosque and historic events associated with it. The head of John the Baptist, revered in Islam as the prophet Yahya, is believed to be inside the mosque, which also houses one of only four original copies of the Quran. Prayers in the Umayyad mosque are considered to be equal to those offered in Al-Aqsa Mosque.&lt;ref name=&quot;DumperStanley2007-Damascus&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2007 |title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |publisher=[[ABC-CLIO]] |editor-last1=Dumper |editor-first1=Michael R. T. |pages=119–126 |isbn=978-1-5760-7919-5 |editor-last2=Stanley |editor-first2=Bruce E. |author=Janet L. Abu-Lughod |chapter=Damascus |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;q=damascus+%22fourth+holiest%22&amp;pg=PA121}}&lt;/ref&gt; The Mosque is also the place where Muslims believe Isa (Jesus) will return at the end of times, atop the &quot;Minaret of Isa&quot; of the mosque, during the time of a [[Fajr (prayer)|Fajr prayer]].

The mosque's site has been used as a house of worship since the [[Iron Age]]. It enjoyed great prestige throughout its history and was regarded as a &quot;wonder of the world&quot; by many medieval Muslim writers. Muslims and Christians alike consider the site a holy place. The mosque also holds a special importance in Shia Islam since it contains shrines commemorating Husayn, whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Talmon-Heller |first1=Daniella |last2=Kedar |first2=Benjamin Z. |last3=Reiter |first3=Yitzhak |title=Vicissitudes of a Holy Place: Construction, Destruction and Commemoration of Mashhad Ḥusayn in Ascalon |url=https://www.researchgate.net/publication/301537484 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512010853/https://www.researchgate.net/profile/Daniella_Talmon-Heller/publication/301537484_Vicissitudes_of_a_Holy_Place_Construction_Destruction_and_Commemoration_of_Mashhad_Husayn_in_Ascalon/links/5cddc4d492851c4eaba685d8/Vicissitudes-of-a-Holy-Place-Construction-Destruction-and-Commemoration-of-Mashhad-Husayn-in-Ascalon.pdf |archive-date=2020-05-12 |access-date=2026-01-30 |journal=Der Islam |date=2016 |volume=93 |doi=10.1515/islam-2016-0008}}&lt;/ref&gt; There is a location in the mosque where Husayn's head was kept.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-18 |title=Remembering the Umayyad Mosque in Damascus |url=http://www.damascus-foundation.org/archives/2871 |access-date=2026-02-04 |website=مؤسسة تاريخ دمشق |language=ar}}&lt;/ref&gt; Furthermore, the surviving members of his family were imprisoned in the mosque for 60 days.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Nafasul Mahmoom |page=368}}&lt;/ref&gt;

=== Jabal al-Nour ===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = Jabbal An-Nour (2024).jpg
| image2            = Hira Cave.jpg
| footer            = [[Jabal al-Nour]] in the Hejaz region of Saudi Arabia, where Muhammad received his [[Muhammad's first revelation|first revelation]] in the Hira Cave, holds tremendous significance.
}}
Jabal al-Nour in Mecca holds tremendous significance for Muslims throughout the world, as it is here where Muhammad received his first revelation of the Quran, which consisted of the first five verses of [[Al-Alaq|Surah Al-Alaq]] from the angel Gabriel. Visitors climb the mountain daily to see the Cave of Hira, the place where Muhammad also received the first revelation on the ''[[Laylat al-Qadr]]'' (night of power) from Gabriel. During the ''[[Hajj]]'' (pilgrimage), an estimated five thousand visitors climb it daily to see the cave.

Before Muhammad's first revelation, he had [[Transcendence (religion)|transcendental]] dreams, in which were signs that his prophethood had begun and that the stones in Mecca would greet him with the ''[[As-salamu alaykum|salaam]]''. These dreams lasted for six months. An increasing need for solitude led Muhammad to seek seclusion and meditation ([[Muraqabah]]) in the rocky hills of Mecca. He retreated to the cave for one month each year, engaging in seclusion ([[Taḥannuth|Tahannuth]]). He took provisions and fed the poor who came to him. Before returning home to his family for more provisions, he would circumambulate the Kaaba seven times.

=== Badr, Uhud and Khaybar ===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg
| image2            = Jabal-e-Uhud.jpg
| footer            = The sites of the three major battles, [[Battle of Badr|Badr]], [[Battle of Uhud|Uhud]], and [[Battle of Khaybar|Khaybar]], located in Saudi Arabia, hold great historical significance. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail. The Battle of Khaybar holds significance because of the major victory over the [[Jewish tribes of Arabia|Jewish strongholds]], an important turning point in the consolidation of the [[early Muslims]]. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of [[Ali]], Muhammad's cousin, his son-in-law and the first Shia Imam. He killed the Jewish Knight [[Marhab]], torn the fortress' gate from its hinges and used it as a bridge for the Muslim forces to cross the moat. The gate was reportedly so heavy that forty men were later needed to put it back in place. During Muhammad’s lifetime and his battles against the polytheists, Ali, Abu Bakr, Umar, and Uthman were the Prophet's closest companions, always standing by his side and shaping the Islamic history.
| image3            = Khaybar - deserted houses.jpg
| image4            = 
}}
The Battle of Badr is referred to as The Day of the Criterion in the Quran. On 13 March 624 CE, Muhammad, commanding an small army of his companions, defeated a massive army of the Quraysh polytheists led by Abu Jahl. It was the first large-scale engagement between the Muslims and the Quraysh Meccans. Advancing from the north, the Muslims faced the polytheist Meccans. The Muslim victory strengthened Muhammad's position; The Medinese eagerly joined his future expeditions, and tribes outside Medina openly allied with Muhammad. The battle has been passed down as a decisive victory attributable to divine intervention. The site of Badr marks the location of the battle and is regarded as one of the most significant historical sites in Islam. The story of Badr has been passed down throughout the centuries, before being combined in the multiple [[biographies of Muhammad]] that exist today. All knowledge of the battle comes from traditional Islamic accounts.

Mount Uhud was the site of the second battle between Muhammad and the polytheists of his tribe, Quraysh. The Battle was fought on 19 March, 625 CE, between a small force of Muslims and a much larger polytheist force from Mecca. It is especially revered because many companions of Muhammad, including Hamza, were martyred there, and Muhammad is reported to have said, &quot;Uhud is a mountain that loves us and we love it.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sahih Muslim 1393b - The Book of Pilgrimage - كتاب الحج - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/muslim:1393b |access-date=2026-07-08 |website=sunnah.com}}&lt;/ref&gt; The grave of Hamza is located near the Mount. The Quran discusses the events and lessons of the Uhud Battle in considerable detail, especially in [[Al Imran|Surah Al Imran]], verses 121–180.

The Battle of Khaybar was fought between the early Muslims and the Jewish community of Khaybar in April 628 CE. Khaybar was home to a sizable community of Jewish tribes. As Muhammad's army began to march on Khaybar, the [[Ghatafan|Banu Ghatafan]] and other Jewish tribes did not, or could not, send the reinforcements that had been expected to arrive to defend the settlement, further endangering the Jewish army's poor fortifications. After a brief period of fighting, Khaybar fell to the Muslims and the Jewish knight Marhab was killed by Ali. Khaybar was a major victory and marked an important turning point in the consolidation of the early Muslims. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of Ali in the battle. Ali is said to have lifted the fortress' gate from their hinges, climbed into the moat and held them up to make a bridge whereby the attackers gained access to the redoubt. The gate was so heavy that forty men were later required to put it back in place.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سني اسلام ۾ مقدس ماڳ]]
[[زمرو:سني اسلام]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]</text>
      <sha1>jvvk67fp8hnvleluvdxf3gmc68wl6hc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424324</id>
      <parentid>424323</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:31:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>424324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28454" sha1="d7rjjb6c9j8ftm2bw6dygl1y45ogpr9" xml:space="preserve">[[File:The_Kaaba_during_Hajj_-_edited.jpg|thumb|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مڪه مڪرمه]] ۾ واقع [[مسجد الحرام]] ۾ [[ڪعبه شريف]] [[سني اسلام]] جو سڀ کان پاڪ ترين مقام آهي.]]
'''سني اسلام''' ۾ &quot;ٽي پاڪ ترين هنڌ&quot;، نزولي ترتيب ۾، [[مڪه مڪرمه]] ۾ [[مسجد الحرام]]، [[مدينه منوره]] ۾ [[مسجد نبوي]] ۽ [[يروشلم]] ۾ [[مسجد اقصي|مسجد اقصيٰ]] آهن.&lt;ref name=&quot;Abu Sway&quot;&gt;{{Cite news |last=Mustafa Abu Sway |title=The Holy Land, Jerusalem and Al-Aqsa Mosque in the Qur'an, Sunnah and other Islamic Literary Source |url=http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728001911/http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |archive-date=2011-07-28 |publisher=[[Central Conference of American Rabbis]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NG&quot;&gt;{{Cite book |last=National Geographic Society (U.S.) |url=https://books.google.com/books?id=pPQ5AQAAIAAJ |title=Wiley/National Geographic College Atlas of the World |last2=de Blij |first2=H.J. |last3=Downs |first3=R. |last4=John Wiley &amp; Sons |publisher=Wiley |year=2007 |isbn=978-0-471-74117-6 |page=49 |quote=Al 'Aqsa is the second oldest mosque in Islam after the Kaaba in Mecca and is third in holiness after the mosques in Mecca and Medina. It holds up to 400,000 worshippers at one time. |access-date=2022-06-15}}&lt;/ref&gt; [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] روايتن ۾ هن گڏيل سڃاڻپ کان ٻاهر، ٻئي شاخون ٻين هنڌن تي مذهبي ۽ عقيدتمندانه اهميت جي مختلف درجن کي رکن ٿيون. سني اسلام ۾، سني مڪتب فڪر جي بانين جون قبرون مذهبي ۽ روحاني اهميت رکن ٿيون. مختلف سني فرقن ۾ مزارن جي زيارت ڪرڻ جا رويا مختلف آهن. [[ٻارهن امامن جي فهرست|ٻارهن امامن]] کي سني اسلام ۾ [[اھل بيت]] ۽ [[اسلام جي تاريخ|اسلامي تاريخ]] ۾ انتهائي اهم شخصيتن جي حيثيت سان پڻ احترام ڪيو ويندو آهي ۽ سني پڻ انهن جي مزارن تي تعظيم لاءِ ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |edition=New ed. 2006 |volume=7 |pages=97–105}}&lt;/ref&gt;

==صرف سني اسلام ۾==
{{multiple image
| align             = center
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = الامام ابو حنيفة النعمان.jpg
| image2            = Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg
| footer            = [[بغداد]] ([[عراق]]) ۾ امام ابو حنيفه مسجد، [[قاهره]] ([[مصر]]) ۾ [[امام شافعي]] جو مزار، بغداد ۾ عارف آغا مسجد، ۽ [[مدينو|مديني]] ([[سعودي عرب]]) ۾ [[جنت البقيع]] ۾ سني فقه جي چئني مڪتبه فڪرن جي بانين—يعني [[ابو حنيفه]]، [[امام شافعي]]، [[احمد بن حنبل]] ۽ [[امام مالڪ بن انس]] —جون قبرون موجود آهن.
| image3            = Arif Agha Mosque reconstruction.jpg
| image4            = Baqi Malek&amp;Nafi.jpg
}}

سني فقه جي حنفي مڪتبه فڪر جي باني، [[امام ابو حنيفه]] جو مزار سني فڪر جي ارتقا کي ظاهر ڪندڙ هڪ اهم سني مقام آهي. هي عراق جي شهر بغداد ۾ واقع آهي. سني اسلام ۾ موجود چئن مڪتبه فڪرن مان، حنفي مڪتبه فڪر اسلامي قانون (فقه) جو سڀ کان وڏو سلسلو آهي. امام ابو حنيفه جي قانوني طريقيڪار [[عباسي خلافت]]، [[وچ ايشيا]]، [[عثماني سلطنت]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ اسلامي قانون تي گهرو اثر وڌو. سندن آرام گاهه علمي روايتن ۽ سني قانوني سڃاڻپ سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي انهن علائقن ۾ جتي حنفي فقه جو غلبو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dodkhudoeva |first=Lola |date=2011-01-01 |title=Abu Hanifa and His Epoch |url=https://www.academia.edu/127583980 |journal=Абу Ханифа и его эпоха}}&lt;/ref&gt; 

سني فقه جي شافعي مڪتبه فڪر جي باني، امام شافعي جو مزار قاهره جي اهم ترين يادگارن مان هڪ آهي. امام شافعي اسلامي قانوني نظريي (اصولِ فقه) کي منظم ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو، ۽ سندن [[اتر اوڀر آفريڪا|اثر اوڀر آفريڪا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |date=2013 |pages=17–43 |editor-last=El Shamsy |editor-first=Ahmed |access-date=2026-01-29 |chapter=Tradition under Siege |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/canonization-of-islamic-law/tradition-under-siege/8C803D7E437BDD132E450D90B9448042 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04148-6}}&lt;/ref&gt;  سندن مزار سني علمي ورثي جي يادگيريءَ جو هڪ اهم مرڪز آهي. مزار جي موجوده عمارت گهڻي ڀاڱي ايوبي ۽ مملوڪ دورن جي آهي. سني فقه جي حنبلي مڪتبه فڪر جي باني، [[احمد بن حنبل]] جي آرام گاهه کي پڻ سني اسلام ۾ وڏي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dargahinfo – Complete Collection of Dargahs World Wide |url=https://dargahinfo.com/DargahDetails.aspx?DargahID=184 |access-date=2026-01-29 |website=dargahinfo.com}}&lt;/ref&gt; احمد بن حنبل خاص طور تي ’محنه‘ (امتحان/آزمائش) واري دور ۾ پنهنجي ثابت قدميءَ لاءِ ياد ڪيا وڃن ٿا، جڏهن هنن رياست طرفان مڙهيل عقيدن جي مقابلي ۾ روايتي سني عقيدن جو دفاع ڪيو. سندن ورثي سني عقيدي جي بنيادي اصولن کي تشڪيل ڏنو ۽ بعد ۾ ’اثريه‘ (Atharism) جهڙين تحريڪن تي اثر انداز ٿيو. سني اسلام جي مالڪي مڪتبه فڪر جو بنياد [[مالڪ بن انس]] رکيو. امام مالڪ [[مدينه منوره]] جي [[جنت البقيع]] قبرستان ۾ مدفون آهن.

==تاريخي طور نمايان ماڳ==
===مسجد قبا===
[[File:Quba_Mosque_Full_Picture_(2024).jpg|thumb|240x240px|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مدينه منوره]] ۾ واقع ”[[مسجد قبا|مسجدِ قبا]]“ اها پهرين مسجد آهي جنهن جو بنياد حضرت [[محمد ﷺ]] رکيو. هي مسجد سندن هجرت جي پهرين ڏينهن قائم ڪئي وئي هئي. پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ واري عمل ۾ ذاتي طور تي شريڪ هئا.]]
سعودي عرب جي شهر مديني جي ٻاهرين علائقي ۾ واقع ”مسجدِ قبا“ کي دنيا جي پهرين مسجد هجڻ جو اعزاز حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Admin |date=2023-07-12 |title=The Prophet's Entry Into Quba' And The Construction of Masjid Al-Quba – Authentic Seerah |url=https://preciousgemsfromthequranandsunnah.wordpress.com/2023/07/12/the-prophets-entry-into-quba-and-the-construction-of-masjid-al-quba-authentic-seerah/ |access-date=2026-01-29 |website=Precious Gems from the Quran and Sunnah |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-07-21 |title=Masjid al-Quba: The First Mosque Established By The Prophet – Our Prophet 5 – 85/90 |url=https://al-islam.org/media/masjid-al-quba-first-mosque-established-prophet-our-prophet-5-8590 |access-date=2026-01-29 |website=al-islam.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ان جو بنياد حضرت محمد ﷺ مڪي کان مديني ڏانهن هجرت جي دوران، مديني جي ويجهو پهچڻ تي رکيو هو. روايتن موجب، پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ ۾ ذاتي طور تي حصو ورتو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2025-06-13 |title=Quba Walk In The Prophet's ﷺ Steps |url=https://crownetravels.com/quba-walk-in-the-prophets-%EF%B7%BA-steps/ |access-date=2026-01-29 |website=Crowntravels |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

اسلامي روايتن ۾ هن مسجد جو ذڪر اڪثر ڪري تقويٰ ۽ طهارت (پاڪيزگي) جي حوالي سان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-06 |title=Religious and Historical Significance of Quba Mosque |url=https://news.iium.edu.my/?p=172194 |access-date=2026-01-29 |website=IIUM Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ڪيترين ئي حديثن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته مسجدِ قبا ۾ نماز ادا ڪرڻ جي خاص فضيلت آهي. جيتوڻيڪ مسجدِ قبا کي ”مقدس مقام“ (مقدس زيارت گاهه) طور نه ٿو مڃيو وڃي، پر اسلامي روايتن ۾ ان کي هڪ نمايان ۽ خاص حيثيت حاصل آهي. 

=== مسجدِ قبلتين ===
[[File:Masjid_al-Qiblatain.jpg|thumb|240x240px|سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”[[مسجد القبلتين|مسجدِ قبلتين]]“ اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ کي الله تعاليٰ طرفان نماز جي رخ (قبلو) کي [[بيت المقدس]] (يروشلم) کان مڪي ڏانهن تبديل ڪرڻ جو حڪم مليو هو.]]
سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”مسجدِ قبلتين“ اسلام جي تاريخ جي هڪ انتهائي اهم موڙ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري مشهور آهي. هي اها جاءِ آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي اهو وحي نازل ٿيو جنهن ۾ مسلمانن کي هدايت ڪئي وئي ته اهي نماز جو رخ (قبلو) بيت المقدس کان مڪي ڏانهن تبديل ڪن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-03-30 |title=Masjid al-Qiblatain |url=https://peopleofmadina.com/masjid-al-qiblatain/ |access-date=2026-01-29 |website=People of Madina |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Al-Qiblatayn Mosque |url=https://saudipedia.com/en/al-qiblatayn-mosque |access-date=2026-01-29 |website=saudipedia.com |language=en}}&lt;/ref&gt; هي واقعو هجرت کان تقريباً ۱۶ کان ۱۷ مهينا پوءِ پيش آيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Switch of the Qiblah: Story of Masjid Qiblatayn {{!}} Al-Aqsa: Past, Present, and Promise |url=https://yaqeeninstitute.org/watch/series/switch-of-the-qiblah-story-of-masjid-qiblatayn-al-aqsa |access-date=2026-01-29 |website=Yaqeen Institute for Islamic Research |language=en}}&lt;/ref&gt; هي مسجد اسلام جي ابتدائي دور مان نڪري هڪ الڳ امه (مذهبي برادريءَ) بڻجڻ جي عمل جي علامت آهي، جنهن جو روحاني مرڪز مڪو قرار ڏنو ويو.

ان ئي سبب ڪري، اسلامي تاريخ ۽ يادگيرين ۾ ”مسجدِ قبلتين“ کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. هي دنيا جي انهن چند مسجدن مان هڪ آهي جنهن ۾ ٻه محراب (اهي جڳهيون جيڪي قبلو جي طرف اشارو ڪن ٿيون) مختلف طرفن ۾ موجود آهن. هي انهن چند مسجدن مان آهي جن جو تعلق حضرت محمد ﷺ جي دور سان آهي (جنهن ۾ مسجدِ قبا ۽ مسجدِ نبوي پڻ شامل آهن)، جڏهن ته مسجدِ حرام ۽ مسجدِ اقصيٰ جو تعلق اڳوڻن نبين سان رهيو آهي. 

===مسجدِ ابراهيمي===
[[File:BTS_Hebron_Tour_280215_24.jpg|thumb|240x240px|فلسطين جي شهر الخليل ۾ حضرت ابراهيم عليه السلام رهائش پذير ٿيا هئا. اتي ئي هنن ”غارِ مڪفيله“ خريد ڪئي هئي، جنهن کي هنن پنهنجي گهرواريءَ حضرت ساره جي تدفين (دفن ڪرڻ) جي جاءِ طور استعمال ڪيو. ابراهيم، اسحاق ۽ يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سان گڏ، ان غار ۾ دفن آهن. مسلمانن 750ع ۾ سندن اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ”ابراهيمي مسجد“ تعمير ڪرائي؛ مسلمانن جو اهو به عقيدو آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر (معراج) دوران الخليل (هيبرون) تشريف کڻي ويا هئا. ]]
فلسطين ۾ واقع شهر الخليل (هيبرون) کي يهوديت، عيسائيت ۽ اسلام، ٽنهي مذهبن ۾ انتهائي مقدس ۽ قابلِ احترام سمجهيو وڃي ٿو. حضرت ابراهيم عليه السلام اتي رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي گهرواري ساره جي تدفين لاءِ ”غارِ مڪفيله“ (جنهن کي ’پيغمبرن جي غار‘ به چيو وڃي ٿو) خريد ڪئي. حضرت ابراهيم، حضرت اسحاق ۽ حضرت يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سميت، ان غار ۾ ئي دفن ٿيل آهن. مسلمانن حضرت ابراهيم جي اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ابراهيمي مسجد تعمير ڪرائي، ۽ سندن اهو به مڃڻ آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر دوران الخليل تشريف کڻي ويا هئا. ان مسجد ۾ هڪ ننڍڙي طاقي (کاقي) ۾ کاٻي پير جو نشان به موجود آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو ان ئي دور جو آهي.&lt;ref name=&quot;vitullo2003&quot;&gt;{{cite journal |last=Vitullo |first=Anita |year=2003 |title=People Tied to Place: Strengthening Cultural Identity in Hebron's Old City |journal=Journal of Palestine Studies |volume=33 |pages=68–83 |doi=10.1525/jps.2003.33.1.68}} quote: From earliest Islam, the sanctuaries of Hebron and Jerusalem [al-Haram al-Ibrahimi and al-Haram al-Sharif] were holy places outranked only by Mecca and Medina; the Ibrahimi Mosque was originally regarded by some Muslims as Islam's fourth holiest site. Muslims believe that the Hebron sanctuary was visited by Muhammad on his mystical nocturnal journey from Mecca to Jerusalem.🗿🗿🗿🗿&lt;/ref&gt;

بابلي قيد کان پوءِ، ادومي هبرون ۾ آباد ٿيا. پهرين صدي قبل مسيح دوران، هيروديس عظيم ڀت تعمير ڪئي جيڪا اڄ به پيٽريارڪ جي غار جي چوڌاري آهي، جيڪا بعد ۾ هڪ چرچ ۽ پوءِ هڪ مسجد بڻجي وئي. مختصر صليبي ڪنٽرول کان سواءِ، لڳاتار مسلمان خاندانن هبرون تي 7 صدي عيسوي کان وٺي پهرين عالمي جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي خاتمي تائين حڪومت ڪئي، جڏهن شهر برطانوي لازمي فلسطين جو حصو بڻجي ويو. هبرون دنيا جي قديم ترين مسلسل آباد شهرن مان هڪ آهي.

===جبل النور===
سعودي عرب جي حجاز واري علائقي ۾ واقع ”جبل النور“، جتي غارِ حرا ۾ حضرت محمد ﷺ تي پهريون وحي نازل ٿيو، انتهائي اهميت رکي ٿو. مڪي ۾ موجود جبل النور سڄي دنيا جي مسلمانن لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي ئي حضرت محمد ﷺ تي قرآن جو پهريون وحي نازل ٿيو هو، جنهن ۾ حضرت جبرائيل (عليه السلام) جي ذريعي سورة العلق جون پهريون پنج آيتون شامل هيون. زائرين روزانو هن جبل تي چڙهي غارِ حرا ڏسڻ ويندا آهن؛ اهو ئي اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي ”ليلة القدر“ (قدر واري رات) جي موقعي تي حضرت جبرائيل (عليه السلام) ذريعي پهريون وحي نازل ٿيو هو. حج جي ڏينهن ۾، اندازاً پنج هزار زائرين روزانو هن غار کي ڏسڻ لاءِ جبل تي چڙهندا آهن. * پهرين وحي جي نزول کان اڳ، حضرت محمد ﷺ کي اهڙا روحاني خواب نظر ايندا هئا، جن ۾ اهي نشانيون هيون ته سندن نبوت جو آغاز ٿي چڪو آهي ۽ مڪي جا پٿر به کين ”سلام“ چوندا. اهي خواب ڇهن مهينن تائين جاري رهيا. اڪيلائي جي وڌندڙ ضرورت سبب، پاڻ ﷺ مڪي جي پٿريلين ٽڪرين ۾ خلوت ۽ مراقبي ڏانهن راغب ٿيا. پاڻ ﷺ هر سال هڪ مهيني لاءِ غار ۾ گوشه نشين ٿيندا هئا (جنهن کي ’تحنث‘ چيو ويندو آهي). پاڻ ﷺ پنهنجي گڏ کاڌي پيتي جو سامان کڻي ويندا هئا ۽ جيڪي غريب ماڻهو وٽن ايندا هئا، انهن کي کارائيندا هئا. گهر واپس وڃڻ ۽ وڌيڪ سامان آڻڻ کان اڳ، پاڻ ﷺ ڪعبي جو ست ڀيرا طواف ڪندا هئا. 
===جبلِ احد===
===بدر جو ميدان===

=== جبل سينا ===
[[File:Mount Sinai Egypt.jpg|thumb|240x240px|[[Mount Sinai]] in the Asian part of [[Egypt]], is the place where according to the [[Torah]], [[Bible]], and [[Quran]], [[Moses]] received the [[Ten Commandments]] from God.]]
The Sinai Peninsula is associated with the prophets [[Aaron in Islam|Harun]] ([[Aaron]]) and [[Moses in Islam|Musa]] ([[Moses]]). Numerous references to Mount Sinai exist in the Quran, where it is called ''Ṭūr Saināʾ'',&lt;ref name=&quot;Cite quran|23|20|t=y|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|23|20|t=y|s=ns}}&lt;/ref&gt; ''Ṭūr Sīnīn'',&lt;ref name=&quot;Cite quran|95|2|t=y|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|95|2|t=y|s=ns}}&lt;/ref&gt; and ''aṭ-Ṭūr''&lt;ref name=&quot;Cite quran|2|63|e=93|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|2|63|e=93|s=ns}}&lt;/ref&gt; and ''al-Jabal'' (both meaning &quot;the Mount&quot;).&lt;ref name=&quot;Cite quran|7|103|e=156|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|7|103|e=156|s=ns}}&lt;/ref&gt; As for the adjacent ''[[Wadi|Wād]] Ṭuwā'' ([[Valley]] of Tuwa), it is considered as being ''muqaddas''&lt;ref name=&quot;Cite quran|20|9|e=99|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|20|9|e=99|s=ns}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cite quran|79|15|e=25|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|79|15|e=25|s=ns}}&lt;/ref&gt; (sacred),&lt;ref name=&quot;IbnKathir Al-Ahmad&quot;&gt;{{cite book |last=Ibn Kathir |author-link=Ibn Kathir |url=https://books.google.com/books?id=zx9LDwAAQBAJ |title=Stories of the Prophets: [قصص الأنبياء [انكليزي |date=2013-01-01 |publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah ({{langx|ar|دَار الْـكُـتُـب الْـعِـلْـمِـيَّـة}}) |isbn=978-2745151360 |editor=Dr Mohammad Hilmi Al-Ahmad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Elhadary2016&quot;&gt;{{cite book |last=Elhadary |first=Osman |url=https://books.google.com/books?id=4-ReDQAAQBAJ |title=Moses in the Holy Scriptures of Judaism, Christianity and Islam: A Call for Peace |date=2016-02-08 |publisher=BookBaby |isbn=978-1483563039 |chapter=11, 15}}{{Dead link|date=August 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; and a part of it is called ''Al-Buqʿah Al-Mubārakah'' (&quot;The Blessed Place&quot;).&lt;ref name=&quot;Cite quran|28|3|e=86|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|28|3|e=86|s=ns}}&lt;/ref&gt;

It is the location where, according to the sacred scriptures of the three major [[Abrahamic religions]] (Torah, Bible, and Quran), Moses received the Ten Commandments from God. The summit has a mosque that is still used by Muslims. At the summit also is &quot;Moses' cave&quot;, where Moses is believed to have waited to receive the Ten Commandments from God.

=== Umayyad Mosque ===
[[File:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|240x240px|Umayyad Mosque in [[Damascus]], [[Syria]], where Muslims and Christians alike consider it the burial place of the head of [[John the Baptist]], revered in Islam as [[John the Baptist in Islam|Prophet Yahya]]. [[Islamic eschatology]] holds that the [[Mahdi]] will emerge before the [[Eschatology|End of Times]] to restore justice, and this is the place where [[Jesus in Islam|Isa]] (Jesus) will descend from heaven at his [[Second Coming]] to accompany him. The mosque also holds special importance in Shia Islam, as it contains shrines commemorating [[Husayn ibn Ali|Husayn]], whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist. Imam Husayn's head was kept there before being transported to Karbala, while his surviving family members were imprisoned in the mosque.]]
The importance of Umayyad Mosque in Damascus, Syria, stems from the eschatological reports concerning the mosque and historic events associated with it. The head of John the Baptist, revered in Islam as the prophet Yahya, is believed to be inside the mosque, which also houses one of only four original copies of the Quran. Prayers in the Umayyad mosque are considered to be equal to those offered in Al-Aqsa Mosque.&lt;ref name=&quot;DumperStanley2007-Damascus&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2007 |title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |publisher=[[ABC-CLIO]] |editor-last1=Dumper |editor-first1=Michael R. T. |pages=119–126 |isbn=978-1-5760-7919-5 |editor-last2=Stanley |editor-first2=Bruce E. |author=Janet L. Abu-Lughod |chapter=Damascus |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;q=damascus+%22fourth+holiest%22&amp;pg=PA121}}&lt;/ref&gt; The Mosque is also the place where Muslims believe Isa (Jesus) will return at the end of times, atop the &quot;Minaret of Isa&quot; of the mosque, during the time of a [[Fajr (prayer)|Fajr prayer]].

The mosque's site has been used as a house of worship since the [[Iron Age]]. It enjoyed great prestige throughout its history and was regarded as a &quot;wonder of the world&quot; by many medieval Muslim writers. Muslims and Christians alike consider the site a holy place. The mosque also holds a special importance in Shia Islam since it contains shrines commemorating Husayn, whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Talmon-Heller |first1=Daniella |last2=Kedar |first2=Benjamin Z. |last3=Reiter |first3=Yitzhak |title=Vicissitudes of a Holy Place: Construction, Destruction and Commemoration of Mashhad Ḥusayn in Ascalon |url=https://www.researchgate.net/publication/301537484 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512010853/https://www.researchgate.net/profile/Daniella_Talmon-Heller/publication/301537484_Vicissitudes_of_a_Holy_Place_Construction_Destruction_and_Commemoration_of_Mashhad_Husayn_in_Ascalon/links/5cddc4d492851c4eaba685d8/Vicissitudes-of-a-Holy-Place-Construction-Destruction-and-Commemoration-of-Mashhad-Husayn-in-Ascalon.pdf |archive-date=2020-05-12 |access-date=2026-01-30 |journal=Der Islam |date=2016 |volume=93 |doi=10.1515/islam-2016-0008}}&lt;/ref&gt; There is a location in the mosque where Husayn's head was kept.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-18 |title=Remembering the Umayyad Mosque in Damascus |url=http://www.damascus-foundation.org/archives/2871 |access-date=2026-02-04 |website=مؤسسة تاريخ دمشق |language=ar}}&lt;/ref&gt; Furthermore, the surviving members of his family were imprisoned in the mosque for 60 days.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Nafasul Mahmoom |page=368}}&lt;/ref&gt;

=== Badr, Uhud and Khaybar ===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg
| image2            = Jabal-e-Uhud.jpg
| footer            = The sites of the three major battles, [[Battle of Badr|Badr]], [[Battle of Uhud|Uhud]], and [[Battle of Khaybar|Khaybar]], located in Saudi Arabia, hold great historical significance. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail. The Battle of Khaybar holds significance because of the major victory over the [[Jewish tribes of Arabia|Jewish strongholds]], an important turning point in the consolidation of the [[early Muslims]]. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of [[Ali]], Muhammad's cousin, his son-in-law and the first Shia Imam. He killed the Jewish Knight [[Marhab]], torn the fortress' gate from its hinges and used it as a bridge for the Muslim forces to cross the moat. The gate was reportedly so heavy that forty men were later needed to put it back in place. During Muhammad’s lifetime and his battles against the polytheists, Ali, Abu Bakr, Umar, and Uthman were the Prophet's closest companions, always standing by his side and shaping the Islamic history.
| image3            = Khaybar - deserted houses.jpg
| image4            = 
}}
The Battle of Badr is referred to as The Day of the Criterion in the Quran. On 13 March 624 CE, Muhammad, commanding an small army of his companions, defeated a massive army of the Quraysh polytheists led by Abu Jahl. It was the first large-scale engagement between the Muslims and the Quraysh Meccans. Advancing from the north, the Muslims faced the polytheist Meccans. The Muslim victory strengthened Muhammad's position; The Medinese eagerly joined his future expeditions, and tribes outside Medina openly allied with Muhammad. The battle has been passed down as a decisive victory attributable to divine intervention. The site of Badr marks the location of the battle and is regarded as one of the most significant historical sites in Islam. The story of Badr has been passed down throughout the centuries, before being combined in the multiple [[biographies of Muhammad]] that exist today. All knowledge of the battle comes from traditional Islamic accounts.

Mount Uhud was the site of the second battle between Muhammad and the polytheists of his tribe, Quraysh. The Battle was fought on 19 March, 625 CE, between a small force of Muslims and a much larger polytheist force from Mecca. It is especially revered because many companions of Muhammad, including Hamza, were martyred there, and Muhammad is reported to have said, &quot;Uhud is a mountain that loves us and we love it.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sahih Muslim 1393b - The Book of Pilgrimage - كتاب الحج - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/muslim:1393b |access-date=2026-07-08 |website=sunnah.com}}&lt;/ref&gt; The grave of Hamza is located near the Mount. The Quran discusses the events and lessons of the Uhud Battle in considerable detail, especially in [[Al Imran|Surah Al Imran]], verses 121–180.

The Battle of Khaybar was fought between the early Muslims and the Jewish community of Khaybar in April 628 CE. Khaybar was home to a sizable community of Jewish tribes. As Muhammad's army began to march on Khaybar, the [[Ghatafan|Banu Ghatafan]] and other Jewish tribes did not, or could not, send the reinforcements that had been expected to arrive to defend the settlement, further endangering the Jewish army's poor fortifications. After a brief period of fighting, Khaybar fell to the Muslims and the Jewish knight Marhab was killed by Ali. Khaybar was a major victory and marked an important turning point in the consolidation of the early Muslims. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of Ali in the battle. Ali is said to have lifted the fortress' gate from their hinges, climbed into the moat and held them up to make a bridge whereby the attackers gained access to the redoubt. The gate was so heavy that forty men were later required to put it back in place.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سني اسلام ۾ مقدس ماڳ]]
[[زمرو:سني اسلام]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]</text>
      <sha1>d7rjjb6c9j8ftm2bw6dygl1y45ogpr9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424325</id>
      <parentid>424324</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:32:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>424325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30041" sha1="a787ogl7bw09wmpqocihn1l5u9joet5" xml:space="preserve">[[File:The_Kaaba_during_Hajj_-_edited.jpg|thumb|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مڪه مڪرمه]] ۾ واقع [[مسجد الحرام]] ۾ [[ڪعبه شريف]] [[سني اسلام]] جو سڀ کان پاڪ ترين مقام آهي.]]
'''سني اسلام''' ۾ &quot;ٽي پاڪ ترين هنڌ&quot;، نزولي ترتيب ۾، [[مڪه مڪرمه]] ۾ [[مسجد الحرام]]، [[مدينه منوره]] ۾ [[مسجد نبوي]] ۽ [[يروشلم]] ۾ [[مسجد اقصي|مسجد اقصيٰ]] آهن.&lt;ref name=&quot;Abu Sway&quot;&gt;{{Cite news |last=Mustafa Abu Sway |title=The Holy Land, Jerusalem and Al-Aqsa Mosque in the Qur'an, Sunnah and other Islamic Literary Source |url=http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728001911/http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |archive-date=2011-07-28 |publisher=[[Central Conference of American Rabbis]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NG&quot;&gt;{{Cite book |last=National Geographic Society (U.S.) |url=https://books.google.com/books?id=pPQ5AQAAIAAJ |title=Wiley/National Geographic College Atlas of the World |last2=de Blij |first2=H.J. |last3=Downs |first3=R. |last4=John Wiley &amp; Sons |publisher=Wiley |year=2007 |isbn=978-0-471-74117-6 |page=49 |quote=Al 'Aqsa is the second oldest mosque in Islam after the Kaaba in Mecca and is third in holiness after the mosques in Mecca and Medina. It holds up to 400,000 worshippers at one time. |access-date=2022-06-15}}&lt;/ref&gt; [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] روايتن ۾ هن گڏيل سڃاڻپ کان ٻاهر، ٻئي شاخون ٻين هنڌن تي مذهبي ۽ عقيدتمندانه اهميت جي مختلف درجن کي رکن ٿيون. سني اسلام ۾، سني مڪتب فڪر جي بانين جون قبرون مذهبي ۽ روحاني اهميت رکن ٿيون. مختلف سني فرقن ۾ مزارن جي زيارت ڪرڻ جا رويا مختلف آهن. [[ٻارهن امامن جي فهرست|ٻارهن امامن]] کي سني اسلام ۾ [[اھل بيت]] ۽ [[اسلام جي تاريخ|اسلامي تاريخ]] ۾ انتهائي اهم شخصيتن جي حيثيت سان پڻ احترام ڪيو ويندو آهي ۽ سني پڻ انهن جي مزارن تي تعظيم لاءِ ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |edition=New ed. 2006 |volume=7 |pages=97–105}}&lt;/ref&gt;

==صرف سني اسلام ۾==
{{multiple image
| align             = center
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = الامام ابو حنيفة النعمان.jpg
| image2            = Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg
| footer            = [[بغداد]] ([[عراق]]) ۾ امام ابو حنيفه مسجد، [[قاهره]] ([[مصر]]) ۾ [[امام شافعي]] جو مزار، بغداد ۾ عارف آغا مسجد، ۽ [[مدينو|مديني]] ([[سعودي عرب]]) ۾ [[جنت البقيع]] ۾ سني فقه جي چئني مڪتبه فڪرن جي بانين—يعني [[ابو حنيفه]]، [[امام شافعي]]، [[احمد بن حنبل]] ۽ [[امام مالڪ بن انس]] —جون قبرون موجود آهن.
| image3            = Arif Agha Mosque reconstruction.jpg
| image4            = Baqi Malek&amp;Nafi.jpg
}}

سني فقه جي حنفي مڪتبه فڪر جي باني، [[امام ابو حنيفه]] جو مزار سني فڪر جي ارتقا کي ظاهر ڪندڙ هڪ اهم سني مقام آهي. هي عراق جي شهر بغداد ۾ واقع آهي. سني اسلام ۾ موجود چئن مڪتبه فڪرن مان، حنفي مڪتبه فڪر اسلامي قانون (فقه) جو سڀ کان وڏو سلسلو آهي. امام ابو حنيفه جي قانوني طريقيڪار [[عباسي خلافت]]، [[وچ ايشيا]]، [[عثماني سلطنت]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ اسلامي قانون تي گهرو اثر وڌو. سندن آرام گاهه علمي روايتن ۽ سني قانوني سڃاڻپ سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي انهن علائقن ۾ جتي حنفي فقه جو غلبو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dodkhudoeva |first=Lola |date=2011-01-01 |title=Abu Hanifa and His Epoch |url=https://www.academia.edu/127583980 |journal=Абу Ханифа и его эпоха}}&lt;/ref&gt; 

سني فقه جي شافعي مڪتبه فڪر جي باني، امام شافعي جو مزار قاهره جي اهم ترين يادگارن مان هڪ آهي. امام شافعي اسلامي قانوني نظريي (اصولِ فقه) کي منظم ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو، ۽ سندن [[اتر اوڀر آفريڪا|اثر اوڀر آفريڪا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |date=2013 |pages=17–43 |editor-last=El Shamsy |editor-first=Ahmed |access-date=2026-01-29 |chapter=Tradition under Siege |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/canonization-of-islamic-law/tradition-under-siege/8C803D7E437BDD132E450D90B9448042 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04148-6}}&lt;/ref&gt;  سندن مزار سني علمي ورثي جي يادگيريءَ جو هڪ اهم مرڪز آهي. مزار جي موجوده عمارت گهڻي ڀاڱي ايوبي ۽ مملوڪ دورن جي آهي. سني فقه جي حنبلي مڪتبه فڪر جي باني، [[احمد بن حنبل]] جي آرام گاهه کي پڻ سني اسلام ۾ وڏي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dargahinfo – Complete Collection of Dargahs World Wide |url=https://dargahinfo.com/DargahDetails.aspx?DargahID=184 |access-date=2026-01-29 |website=dargahinfo.com}}&lt;/ref&gt; احمد بن حنبل خاص طور تي ’محنه‘ (امتحان/آزمائش) واري دور ۾ پنهنجي ثابت قدميءَ لاءِ ياد ڪيا وڃن ٿا، جڏهن هنن رياست طرفان مڙهيل عقيدن جي مقابلي ۾ روايتي سني عقيدن جو دفاع ڪيو. سندن ورثي سني عقيدي جي بنيادي اصولن کي تشڪيل ڏنو ۽ بعد ۾ ’اثريه‘ (Atharism) جهڙين تحريڪن تي اثر انداز ٿيو. سني اسلام جي مالڪي مڪتبه فڪر جو بنياد [[مالڪ بن انس]] رکيو. امام مالڪ [[مدينه منوره]] جي [[جنت البقيع]] قبرستان ۾ مدفون آهن.

==تاريخي طور نمايان ماڳ==
===مسجد قبا===
[[File:Quba_Mosque_Full_Picture_(2024).jpg|thumb|240x240px|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مدينه منوره]] ۾ واقع ”[[مسجد قبا|مسجدِ قبا]]“ اها پهرين مسجد آهي جنهن جو بنياد حضرت [[محمد ﷺ]] رکيو. هي مسجد سندن هجرت جي پهرين ڏينهن قائم ڪئي وئي هئي. پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ واري عمل ۾ ذاتي طور تي شريڪ هئا.]]
سعودي عرب جي شهر مديني جي ٻاهرين علائقي ۾ واقع ”مسجدِ قبا“ کي دنيا جي پهرين مسجد هجڻ جو اعزاز حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Admin |date=2023-07-12 |title=The Prophet's Entry Into Quba' And The Construction of Masjid Al-Quba – Authentic Seerah |url=https://preciousgemsfromthequranandsunnah.wordpress.com/2023/07/12/the-prophets-entry-into-quba-and-the-construction-of-masjid-al-quba-authentic-seerah/ |access-date=2026-01-29 |website=Precious Gems from the Quran and Sunnah |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-07-21 |title=Masjid al-Quba: The First Mosque Established By The Prophet – Our Prophet 5 – 85/90 |url=https://al-islam.org/media/masjid-al-quba-first-mosque-established-prophet-our-prophet-5-8590 |access-date=2026-01-29 |website=al-islam.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ان جو بنياد حضرت محمد ﷺ مڪي کان مديني ڏانهن هجرت جي دوران، مديني جي ويجهو پهچڻ تي رکيو هو. روايتن موجب، پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ ۾ ذاتي طور تي حصو ورتو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2025-06-13 |title=Quba Walk In The Prophet's ﷺ Steps |url=https://crownetravels.com/quba-walk-in-the-prophets-%EF%B7%BA-steps/ |access-date=2026-01-29 |website=Crowntravels |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

اسلامي روايتن ۾ هن مسجد جو ذڪر اڪثر ڪري تقويٰ ۽ طهارت (پاڪيزگي) جي حوالي سان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-06 |title=Religious and Historical Significance of Quba Mosque |url=https://news.iium.edu.my/?p=172194 |access-date=2026-01-29 |website=IIUM Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ڪيترين ئي حديثن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته مسجدِ قبا ۾ نماز ادا ڪرڻ جي خاص فضيلت آهي. جيتوڻيڪ مسجدِ قبا کي ”مقدس مقام“ (مقدس زيارت گاهه) طور نه ٿو مڃيو وڃي، پر اسلامي روايتن ۾ ان کي هڪ نمايان ۽ خاص حيثيت حاصل آهي. 

=== مسجدِ قبلتين ===
[[File:Masjid_al-Qiblatain.jpg|thumb|240x240px|سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”[[مسجد القبلتين|مسجدِ قبلتين]]“ اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ کي الله تعاليٰ طرفان نماز جي رخ (قبلو) کي [[بيت المقدس]] (يروشلم) کان مڪي ڏانهن تبديل ڪرڻ جو حڪم مليو هو.]]
سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”مسجدِ قبلتين“ اسلام جي تاريخ جي هڪ انتهائي اهم موڙ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري مشهور آهي. هي اها جاءِ آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي اهو وحي نازل ٿيو جنهن ۾ مسلمانن کي هدايت ڪئي وئي ته اهي نماز جو رخ (قبلو) بيت المقدس کان مڪي ڏانهن تبديل ڪن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-03-30 |title=Masjid al-Qiblatain |url=https://peopleofmadina.com/masjid-al-qiblatain/ |access-date=2026-01-29 |website=People of Madina |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Al-Qiblatayn Mosque |url=https://saudipedia.com/en/al-qiblatayn-mosque |access-date=2026-01-29 |website=saudipedia.com |language=en}}&lt;/ref&gt; هي واقعو هجرت کان تقريباً ۱۶ کان ۱۷ مهينا پوءِ پيش آيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Switch of the Qiblah: Story of Masjid Qiblatayn {{!}} Al-Aqsa: Past, Present, and Promise |url=https://yaqeeninstitute.org/watch/series/switch-of-the-qiblah-story-of-masjid-qiblatayn-al-aqsa |access-date=2026-01-29 |website=Yaqeen Institute for Islamic Research |language=en}}&lt;/ref&gt; هي مسجد اسلام جي ابتدائي دور مان نڪري هڪ الڳ امه (مذهبي برادريءَ) بڻجڻ جي عمل جي علامت آهي، جنهن جو روحاني مرڪز مڪو قرار ڏنو ويو.

ان ئي سبب ڪري، اسلامي تاريخ ۽ يادگيرين ۾ ”مسجدِ قبلتين“ کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. هي دنيا جي انهن چند مسجدن مان هڪ آهي جنهن ۾ ٻه محراب (اهي جڳهيون جيڪي قبلو جي طرف اشارو ڪن ٿيون) مختلف طرفن ۾ موجود آهن. هي انهن چند مسجدن مان آهي جن جو تعلق حضرت محمد ﷺ جي دور سان آهي (جنهن ۾ مسجدِ قبا ۽ مسجدِ نبوي پڻ شامل آهن)، جڏهن ته مسجدِ حرام ۽ مسجدِ اقصيٰ جو تعلق اڳوڻن نبين سان رهيو آهي. 

===مسجدِ ابراهيمي===
[[File:BTS_Hebron_Tour_280215_24.jpg|thumb|240x240px|فلسطين جي شهر الخليل ۾ حضرت ابراهيم عليه السلام رهائش پذير ٿيا هئا. اتي ئي هنن ”غارِ مڪفيله“ خريد ڪئي هئي، جنهن کي هنن پنهنجي گهرواريءَ حضرت ساره جي تدفين (دفن ڪرڻ) جي جاءِ طور استعمال ڪيو. ابراهيم، اسحاق ۽ يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سان گڏ، ان غار ۾ دفن آهن. مسلمانن 750ع ۾ سندن اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ”ابراهيمي مسجد“ تعمير ڪرائي؛ مسلمانن جو اهو به عقيدو آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر (معراج) دوران الخليل (هيبرون) تشريف کڻي ويا هئا. ]]
فلسطين ۾ واقع شهر الخليل (هيبرون) کي يهوديت، عيسائيت ۽ اسلام، ٽنهي مذهبن ۾ انتهائي مقدس ۽ قابلِ احترام سمجهيو وڃي ٿو. حضرت ابراهيم عليه السلام اتي رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي گهرواري ساره جي تدفين لاءِ ”غارِ مڪفيله“ (جنهن کي ’پيغمبرن جي غار‘ به چيو وڃي ٿو) خريد ڪئي. حضرت ابراهيم، حضرت اسحاق ۽ حضرت يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سميت، ان غار ۾ ئي دفن ٿيل آهن. مسلمانن حضرت ابراهيم جي اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ابراهيمي مسجد تعمير ڪرائي، ۽ سندن اهو به مڃڻ آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر دوران الخليل تشريف کڻي ويا هئا. ان مسجد ۾ هڪ ننڍڙي طاقي (کاقي) ۾ کاٻي پير جو نشان به موجود آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو ان ئي دور جو آهي.&lt;ref name=&quot;vitullo2003&quot;&gt;{{cite journal |last=Vitullo |first=Anita |year=2003 |title=People Tied to Place: Strengthening Cultural Identity in Hebron's Old City |journal=Journal of Palestine Studies |volume=33 |pages=68–83 |doi=10.1525/jps.2003.33.1.68}} quote: From earliest Islam, the sanctuaries of Hebron and Jerusalem [al-Haram al-Ibrahimi and al-Haram al-Sharif] were holy places outranked only by Mecca and Medina; the Ibrahimi Mosque was originally regarded by some Muslims as Islam's fourth holiest site. Muslims believe that the Hebron sanctuary was visited by Muhammad on his mystical nocturnal journey from Mecca to Jerusalem.🗿🗿🗿🗿&lt;/ref&gt;

بابلي قيد کان پوءِ، ادومي هبرون ۾ آباد ٿيا. پهرين صدي قبل مسيح دوران، هيروديس عظيم ڀت تعمير ڪئي جيڪا اڄ به پيٽريارڪ جي غار جي چوڌاري آهي، جيڪا بعد ۾ هڪ چرچ ۽ پوءِ هڪ مسجد بڻجي وئي. مختصر صليبي ڪنٽرول کان سواءِ، لڳاتار مسلمان خاندانن هبرون تي 7 صدي عيسوي کان وٺي پهرين عالمي جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي خاتمي تائين حڪومت ڪئي، جڏهن شهر برطانوي لازمي فلسطين جو حصو بڻجي ويو. هبرون دنيا جي قديم ترين مسلسل آباد شهرن مان هڪ آهي.

===جبل النور===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = Jabbal An-Nour (2024).jpg
| image2            = Hira Cave.jpg
| footer            = [[Jabal al-Nour]] in the Hejaz region of Saudi Arabia, where Muhammad received his [[Muhammad's first revelation|first revelation]] in the Hira Cave, holds tremendous significance.
}}
سعودي عرب جي حجاز واري علائقي ۾ واقع ”جبل النور“، جتي غارِ حرا ۾ حضرت محمد ﷺ تي پهريون وحي نازل ٿيو، انتهائي اهميت رکي ٿو. مڪي ۾ موجود جبل النور سڄي دنيا جي مسلمانن لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي ئي حضرت محمد ﷺ تي قرآن جو پهريون وحي نازل ٿيو هو، جنهن ۾ حضرت جبرائيل (عليه السلام) جي ذريعي سورة العلق جون پهريون پنج آيتون شامل هيون. زائرين روزانو هن جبل تي چڙهي غارِ حرا ڏسڻ ويندا آهن؛ اهو ئي اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي ”ليلة القدر“ (قدر واري رات) جي موقعي تي حضرت جبرائيل (عليه السلام) ذريعي پهريون وحي نازل ٿيو هو. حج جي ڏينهن ۾، اندازاً پنج هزار زائرين روزانو هن غار کي ڏسڻ لاءِ جبل تي چڙهندا آهن. * پهرين وحي جي نزول کان اڳ، حضرت محمد ﷺ کي اهڙا روحاني خواب نظر ايندا هئا، جن ۾ اهي نشانيون هيون ته سندن نبوت جو آغاز ٿي چڪو آهي ۽ مڪي جا پٿر به کين ”سلام“ چوندا. اهي خواب ڇهن مهينن تائين جاري رهيا. اڪيلائي جي وڌندڙ ضرورت سبب، پاڻ ﷺ مڪي جي پٿريلين ٽڪرين ۾ خلوت ۽ مراقبي ڏانهن راغب ٿيا. پاڻ ﷺ هر سال هڪ مهيني لاءِ غار ۾ گوشه نشين ٿيندا هئا (جنهن کي ’تحنث‘ چيو ويندو آهي). پاڻ ﷺ پنهنجي گڏ کاڌي پيتي جو سامان کڻي ويندا هئا ۽ جيڪي غريب ماڻهو وٽن ايندا هئا، انهن کي کارائيندا هئا. گهر واپس وڃڻ ۽ وڌيڪ سامان آڻڻ کان اڳ، پاڻ ﷺ ڪعبي جو ست ڀيرا طواف ڪندا هئا.

Jabal al-Nour in Mecca holds tremendous significance for Muslims throughout the world, as it is here where Muhammad received his first revelation of the Quran, which consisted of the first five verses of [[Al-Alaq|Surah Al-Alaq]] from the angel Gabriel. Visitors climb the mountain daily to see the Cave of Hira, the place where Muhammad also received the first revelation on the ''[[Laylat al-Qadr]]'' (night of power) from Gabriel. During the ''[[Hajj]]'' (pilgrimage), an estimated five thousand visitors climb it daily to see the cave.

Before Muhammad's first revelation, he had [[Transcendence (religion)|transcendental]] dreams, in which were signs that his prophethood had begun and that the stones in Mecca would greet him with the ''[[As-salamu alaykum|salaam]]''. These dreams lasted for six months. An increasing need for solitude led Muhammad to seek seclusion and meditation ([[Muraqabah]]) in the rocky hills of Mecca. He retreated to the cave for one month each year, engaging in seclusion ([[Taḥannuth|Tahannuth]]). He took provisions and fed the poor who came to him. Before returning home to his family for more provisions, he would circumambulate the Kaaba seven times.

===جبلِ احد===
===بدر جو ميدان===

=== جبل سينا ===
[[File:Mount Sinai Egypt.jpg|thumb|240x240px|[[Mount Sinai]] in the Asian part of [[Egypt]], is the place where according to the [[Torah]], [[Bible]], and [[Quran]], [[Moses]] received the [[Ten Commandments]] from God.]]
The Sinai Peninsula is associated with the prophets [[Aaron in Islam|Harun]] ([[Aaron]]) and [[Moses in Islam|Musa]] ([[Moses]]). Numerous references to Mount Sinai exist in the Quran, where it is called ''Ṭūr Saināʾ'',&lt;ref name=&quot;Cite quran|23|20|t=y|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|23|20|t=y|s=ns}}&lt;/ref&gt; ''Ṭūr Sīnīn'',&lt;ref name=&quot;Cite quran|95|2|t=y|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|95|2|t=y|s=ns}}&lt;/ref&gt; and ''aṭ-Ṭūr''&lt;ref name=&quot;Cite quran|2|63|e=93|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|2|63|e=93|s=ns}}&lt;/ref&gt; and ''al-Jabal'' (both meaning &quot;the Mount&quot;).&lt;ref name=&quot;Cite quran|7|103|e=156|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|7|103|e=156|s=ns}}&lt;/ref&gt; As for the adjacent ''[[Wadi|Wād]] Ṭuwā'' ([[Valley]] of Tuwa), it is considered as being ''muqaddas''&lt;ref name=&quot;Cite quran|20|9|e=99|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|20|9|e=99|s=ns}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cite quran|79|15|e=25|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|79|15|e=25|s=ns}}&lt;/ref&gt; (sacred),&lt;ref name=&quot;IbnKathir Al-Ahmad&quot;&gt;{{cite book |last=Ibn Kathir |author-link=Ibn Kathir |url=https://books.google.com/books?id=zx9LDwAAQBAJ |title=Stories of the Prophets: [قصص الأنبياء [انكليزي |date=2013-01-01 |publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah ({{langx|ar|دَار الْـكُـتُـب الْـعِـلْـمِـيَّـة}}) |isbn=978-2745151360 |editor=Dr Mohammad Hilmi Al-Ahmad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Elhadary2016&quot;&gt;{{cite book |last=Elhadary |first=Osman |url=https://books.google.com/books?id=4-ReDQAAQBAJ |title=Moses in the Holy Scriptures of Judaism, Christianity and Islam: A Call for Peace |date=2016-02-08 |publisher=BookBaby |isbn=978-1483563039 |chapter=11, 15}}{{Dead link|date=August 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; and a part of it is called ''Al-Buqʿah Al-Mubārakah'' (&quot;The Blessed Place&quot;).&lt;ref name=&quot;Cite quran|28|3|e=86|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|28|3|e=86|s=ns}}&lt;/ref&gt;

It is the location where, according to the sacred scriptures of the three major [[Abrahamic religions]] (Torah, Bible, and Quran), Moses received the Ten Commandments from God. The summit has a mosque that is still used by Muslims. At the summit also is &quot;Moses' cave&quot;, where Moses is believed to have waited to receive the Ten Commandments from God.

=== Umayyad Mosque ===
[[File:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|240x240px|Umayyad Mosque in [[Damascus]], [[Syria]], where Muslims and Christians alike consider it the burial place of the head of [[John the Baptist]], revered in Islam as [[John the Baptist in Islam|Prophet Yahya]]. [[Islamic eschatology]] holds that the [[Mahdi]] will emerge before the [[Eschatology|End of Times]] to restore justice, and this is the place where [[Jesus in Islam|Isa]] (Jesus) will descend from heaven at his [[Second Coming]] to accompany him. The mosque also holds special importance in Shia Islam, as it contains shrines commemorating [[Husayn ibn Ali|Husayn]], whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist. Imam Husayn's head was kept there before being transported to Karbala, while his surviving family members were imprisoned in the mosque.]]
The importance of Umayyad Mosque in Damascus, Syria, stems from the eschatological reports concerning the mosque and historic events associated with it. The head of John the Baptist, revered in Islam as the prophet Yahya, is believed to be inside the mosque, which also houses one of only four original copies of the Quran. Prayers in the Umayyad mosque are considered to be equal to those offered in Al-Aqsa Mosque.&lt;ref name=&quot;DumperStanley2007-Damascus&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2007 |title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |publisher=[[ABC-CLIO]] |editor-last1=Dumper |editor-first1=Michael R. T. |pages=119–126 |isbn=978-1-5760-7919-5 |editor-last2=Stanley |editor-first2=Bruce E. |author=Janet L. Abu-Lughod |chapter=Damascus |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;q=damascus+%22fourth+holiest%22&amp;pg=PA121}}&lt;/ref&gt; The Mosque is also the place where Muslims believe Isa (Jesus) will return at the end of times, atop the &quot;Minaret of Isa&quot; of the mosque, during the time of a [[Fajr (prayer)|Fajr prayer]].

The mosque's site has been used as a house of worship since the [[Iron Age]]. It enjoyed great prestige throughout its history and was regarded as a &quot;wonder of the world&quot; by many medieval Muslim writers. Muslims and Christians alike consider the site a holy place. The mosque also holds a special importance in Shia Islam since it contains shrines commemorating Husayn, whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Talmon-Heller |first1=Daniella |last2=Kedar |first2=Benjamin Z. |last3=Reiter |first3=Yitzhak |title=Vicissitudes of a Holy Place: Construction, Destruction and Commemoration of Mashhad Ḥusayn in Ascalon |url=https://www.researchgate.net/publication/301537484 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512010853/https://www.researchgate.net/profile/Daniella_Talmon-Heller/publication/301537484_Vicissitudes_of_a_Holy_Place_Construction_Destruction_and_Commemoration_of_Mashhad_Husayn_in_Ascalon/links/5cddc4d492851c4eaba685d8/Vicissitudes-of-a-Holy-Place-Construction-Destruction-and-Commemoration-of-Mashhad-Husayn-in-Ascalon.pdf |archive-date=2020-05-12 |access-date=2026-01-30 |journal=Der Islam |date=2016 |volume=93 |doi=10.1515/islam-2016-0008}}&lt;/ref&gt; There is a location in the mosque where Husayn's head was kept.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-18 |title=Remembering the Umayyad Mosque in Damascus |url=http://www.damascus-foundation.org/archives/2871 |access-date=2026-02-04 |website=مؤسسة تاريخ دمشق |language=ar}}&lt;/ref&gt; Furthermore, the surviving members of his family were imprisoned in the mosque for 60 days.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Nafasul Mahmoom |page=368}}&lt;/ref&gt;

=== Badr, Uhud and Khaybar ===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg
| image2            = Jabal-e-Uhud.jpg
| footer            = The sites of the three major battles, [[Battle of Badr|Badr]], [[Battle of Uhud|Uhud]], and [[Battle of Khaybar|Khaybar]], located in Saudi Arabia, hold great historical significance. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail. The Battle of Khaybar holds significance because of the major victory over the [[Jewish tribes of Arabia|Jewish strongholds]], an important turning point in the consolidation of the [[early Muslims]]. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of [[Ali]], Muhammad's cousin, his son-in-law and the first Shia Imam. He killed the Jewish Knight [[Marhab]], torn the fortress' gate from its hinges and used it as a bridge for the Muslim forces to cross the moat. The gate was reportedly so heavy that forty men were later needed to put it back in place. During Muhammad’s lifetime and his battles against the polytheists, Ali, Abu Bakr, Umar, and Uthman were the Prophet's closest companions, always standing by his side and shaping the Islamic history.
| image3            = Khaybar - deserted houses.jpg
| image4            = 
}}
The Battle of Badr is referred to as The Day of the Criterion in the Quran. On 13 March 624 CE, Muhammad, commanding an small army of his companions, defeated a massive army of the Quraysh polytheists led by Abu Jahl. It was the first large-scale engagement between the Muslims and the Quraysh Meccans. Advancing from the north, the Muslims faced the polytheist Meccans. The Muslim victory strengthened Muhammad's position; The Medinese eagerly joined his future expeditions, and tribes outside Medina openly allied with Muhammad. The battle has been passed down as a decisive victory attributable to divine intervention. The site of Badr marks the location of the battle and is regarded as one of the most significant historical sites in Islam. The story of Badr has been passed down throughout the centuries, before being combined in the multiple [[biographies of Muhammad]] that exist today. All knowledge of the battle comes from traditional Islamic accounts.

Mount Uhud was the site of the second battle between Muhammad and the polytheists of his tribe, Quraysh. The Battle was fought on 19 March, 625 CE, between a small force of Muslims and a much larger polytheist force from Mecca. It is especially revered because many companions of Muhammad, including Hamza, were martyred there, and Muhammad is reported to have said, &quot;Uhud is a mountain that loves us and we love it.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sahih Muslim 1393b - The Book of Pilgrimage - كتاب الحج - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/muslim:1393b |access-date=2026-07-08 |website=sunnah.com}}&lt;/ref&gt; The grave of Hamza is located near the Mount. The Quran discusses the events and lessons of the Uhud Battle in considerable detail, especially in [[Al Imran|Surah Al Imran]], verses 121–180.

The Battle of Khaybar was fought between the early Muslims and the Jewish community of Khaybar in April 628 CE. Khaybar was home to a sizable community of Jewish tribes. As Muhammad's army began to march on Khaybar, the [[Ghatafan|Banu Ghatafan]] and other Jewish tribes did not, or could not, send the reinforcements that had been expected to arrive to defend the settlement, further endangering the Jewish army's poor fortifications. After a brief period of fighting, Khaybar fell to the Muslims and the Jewish knight Marhab was killed by Ali. Khaybar was a major victory and marked an important turning point in the consolidation of the early Muslims. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of Ali in the battle. Ali is said to have lifted the fortress' gate from their hinges, climbed into the moat and held them up to make a bridge whereby the attackers gained access to the redoubt. The gate was so heavy that forty men were later required to put it back in place.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سني اسلام ۾ مقدس ماڳ]]
[[زمرو:سني اسلام]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]</text>
      <sha1>a787ogl7bw09wmpqocihn1l5u9joet5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424327</id>
      <parentid>424325</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:46:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* جبل النور */</comment>
      <origin>424327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28745" sha1="6k6oyfrwpozacnpzfwdda0v90hjdxw0" xml:space="preserve">[[File:The_Kaaba_during_Hajj_-_edited.jpg|thumb|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مڪه مڪرمه]] ۾ واقع [[مسجد الحرام]] ۾ [[ڪعبه شريف]] [[سني اسلام]] جو سڀ کان پاڪ ترين مقام آهي.]]
'''سني اسلام''' ۾ &quot;ٽي پاڪ ترين هنڌ&quot;، نزولي ترتيب ۾، [[مڪه مڪرمه]] ۾ [[مسجد الحرام]]، [[مدينه منوره]] ۾ [[مسجد نبوي]] ۽ [[يروشلم]] ۾ [[مسجد اقصي|مسجد اقصيٰ]] آهن.&lt;ref name=&quot;Abu Sway&quot;&gt;{{Cite news |last=Mustafa Abu Sway |title=The Holy Land, Jerusalem and Al-Aqsa Mosque in the Qur'an, Sunnah and other Islamic Literary Source |url=http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728001911/http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |archive-date=2011-07-28 |publisher=[[Central Conference of American Rabbis]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NG&quot;&gt;{{Cite book |last=National Geographic Society (U.S.) |url=https://books.google.com/books?id=pPQ5AQAAIAAJ |title=Wiley/National Geographic College Atlas of the World |last2=de Blij |first2=H.J. |last3=Downs |first3=R. |last4=John Wiley &amp; Sons |publisher=Wiley |year=2007 |isbn=978-0-471-74117-6 |page=49 |quote=Al 'Aqsa is the second oldest mosque in Islam after the Kaaba in Mecca and is third in holiness after the mosques in Mecca and Medina. It holds up to 400,000 worshippers at one time. |access-date=2022-06-15}}&lt;/ref&gt; [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] روايتن ۾ هن گڏيل سڃاڻپ کان ٻاهر، ٻئي شاخون ٻين هنڌن تي مذهبي ۽ عقيدتمندانه اهميت جي مختلف درجن کي رکن ٿيون. سني اسلام ۾، سني مڪتب فڪر جي بانين جون قبرون مذهبي ۽ روحاني اهميت رکن ٿيون. مختلف سني فرقن ۾ مزارن جي زيارت ڪرڻ جا رويا مختلف آهن. [[ٻارهن امامن جي فهرست|ٻارهن امامن]] کي سني اسلام ۾ [[اھل بيت]] ۽ [[اسلام جي تاريخ|اسلامي تاريخ]] ۾ انتهائي اهم شخصيتن جي حيثيت سان پڻ احترام ڪيو ويندو آهي ۽ سني پڻ انهن جي مزارن تي تعظيم لاءِ ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |edition=New ed. 2006 |volume=7 |pages=97–105}}&lt;/ref&gt;

==صرف سني اسلام ۾==
{{multiple image
| align             = center
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = الامام ابو حنيفة النعمان.jpg
| image2            = Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg
| footer            = [[بغداد]] ([[عراق]]) ۾ امام ابو حنيفه مسجد، [[قاهره]] ([[مصر]]) ۾ [[امام شافعي]] جو مزار، بغداد ۾ عارف آغا مسجد، ۽ [[مدينو|مديني]] ([[سعودي عرب]]) ۾ [[جنت البقيع]] ۾ سني فقه جي چئني مڪتبه فڪرن جي بانين—يعني [[ابو حنيفه]]، [[امام شافعي]]، [[احمد بن حنبل]] ۽ [[امام مالڪ بن انس]] —جون قبرون موجود آهن.
| image3            = Arif Agha Mosque reconstruction.jpg
| image4            = Baqi Malek&amp;Nafi.jpg
}}

سني فقه جي حنفي مڪتبه فڪر جي باني، [[امام ابو حنيفه]] جو مزار سني فڪر جي ارتقا کي ظاهر ڪندڙ هڪ اهم سني مقام آهي. هي عراق جي شهر بغداد ۾ واقع آهي. سني اسلام ۾ موجود چئن مڪتبه فڪرن مان، حنفي مڪتبه فڪر اسلامي قانون (فقه) جو سڀ کان وڏو سلسلو آهي. امام ابو حنيفه جي قانوني طريقيڪار [[عباسي خلافت]]، [[وچ ايشيا]]، [[عثماني سلطنت]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ اسلامي قانون تي گهرو اثر وڌو. سندن آرام گاهه علمي روايتن ۽ سني قانوني سڃاڻپ سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي انهن علائقن ۾ جتي حنفي فقه جو غلبو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dodkhudoeva |first=Lola |date=2011-01-01 |title=Abu Hanifa and His Epoch |url=https://www.academia.edu/127583980 |journal=Абу Ханифа и его эпоха}}&lt;/ref&gt; 

سني فقه جي شافعي مڪتبه فڪر جي باني، امام شافعي جو مزار قاهره جي اهم ترين يادگارن مان هڪ آهي. امام شافعي اسلامي قانوني نظريي (اصولِ فقه) کي منظم ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو، ۽ سندن [[اتر اوڀر آفريڪا|اثر اوڀر آفريڪا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |date=2013 |pages=17–43 |editor-last=El Shamsy |editor-first=Ahmed |access-date=2026-01-29 |chapter=Tradition under Siege |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/canonization-of-islamic-law/tradition-under-siege/8C803D7E437BDD132E450D90B9448042 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04148-6}}&lt;/ref&gt;  سندن مزار سني علمي ورثي جي يادگيريءَ جو هڪ اهم مرڪز آهي. مزار جي موجوده عمارت گهڻي ڀاڱي ايوبي ۽ مملوڪ دورن جي آهي. سني فقه جي حنبلي مڪتبه فڪر جي باني، [[احمد بن حنبل]] جي آرام گاهه کي پڻ سني اسلام ۾ وڏي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dargahinfo – Complete Collection of Dargahs World Wide |url=https://dargahinfo.com/DargahDetails.aspx?DargahID=184 |access-date=2026-01-29 |website=dargahinfo.com}}&lt;/ref&gt; احمد بن حنبل خاص طور تي ’محنه‘ (امتحان/آزمائش) واري دور ۾ پنهنجي ثابت قدميءَ لاءِ ياد ڪيا وڃن ٿا، جڏهن هنن رياست طرفان مڙهيل عقيدن جي مقابلي ۾ روايتي سني عقيدن جو دفاع ڪيو. سندن ورثي سني عقيدي جي بنيادي اصولن کي تشڪيل ڏنو ۽ بعد ۾ ’اثريه‘ (Atharism) جهڙين تحريڪن تي اثر انداز ٿيو. سني اسلام جي مالڪي مڪتبه فڪر جو بنياد [[مالڪ بن انس]] رکيو. امام مالڪ [[مدينه منوره]] جي [[جنت البقيع]] قبرستان ۾ مدفون آهن.

==تاريخي طور نمايان ماڳ==
===مسجد قبا===
[[File:Quba_Mosque_Full_Picture_(2024).jpg|thumb|240x240px|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مدينه منوره]] ۾ واقع ”[[مسجد قبا|مسجدِ قبا]]“ اها پهرين مسجد آهي جنهن جو بنياد حضرت [[محمد ﷺ]] رکيو. هي مسجد سندن هجرت جي پهرين ڏينهن قائم ڪئي وئي هئي. پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ واري عمل ۾ ذاتي طور تي شريڪ هئا.]]
سعودي عرب جي شهر مديني جي ٻاهرين علائقي ۾ واقع ”مسجدِ قبا“ کي دنيا جي پهرين مسجد هجڻ جو اعزاز حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Admin |date=2023-07-12 |title=The Prophet's Entry Into Quba' And The Construction of Masjid Al-Quba – Authentic Seerah |url=https://preciousgemsfromthequranandsunnah.wordpress.com/2023/07/12/the-prophets-entry-into-quba-and-the-construction-of-masjid-al-quba-authentic-seerah/ |access-date=2026-01-29 |website=Precious Gems from the Quran and Sunnah |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-07-21 |title=Masjid al-Quba: The First Mosque Established By The Prophet – Our Prophet 5 – 85/90 |url=https://al-islam.org/media/masjid-al-quba-first-mosque-established-prophet-our-prophet-5-8590 |access-date=2026-01-29 |website=al-islam.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ان جو بنياد حضرت محمد ﷺ مڪي کان مديني ڏانهن هجرت جي دوران، مديني جي ويجهو پهچڻ تي رکيو هو. روايتن موجب، پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ ۾ ذاتي طور تي حصو ورتو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2025-06-13 |title=Quba Walk In The Prophet's ﷺ Steps |url=https://crownetravels.com/quba-walk-in-the-prophets-%EF%B7%BA-steps/ |access-date=2026-01-29 |website=Crowntravels |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

اسلامي روايتن ۾ هن مسجد جو ذڪر اڪثر ڪري تقويٰ ۽ طهارت (پاڪيزگي) جي حوالي سان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-06 |title=Religious and Historical Significance of Quba Mosque |url=https://news.iium.edu.my/?p=172194 |access-date=2026-01-29 |website=IIUM Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ڪيترين ئي حديثن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته مسجدِ قبا ۾ نماز ادا ڪرڻ جي خاص فضيلت آهي. جيتوڻيڪ مسجدِ قبا کي ”مقدس مقام“ (مقدس زيارت گاهه) طور نه ٿو مڃيو وڃي، پر اسلامي روايتن ۾ ان کي هڪ نمايان ۽ خاص حيثيت حاصل آهي. 

=== مسجدِ قبلتين ===
[[File:Masjid_al-Qiblatain.jpg|thumb|240x240px|سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”[[مسجد القبلتين|مسجدِ قبلتين]]“ اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ کي الله تعاليٰ طرفان نماز جي رخ (قبلو) کي [[بيت المقدس]] (يروشلم) کان مڪي ڏانهن تبديل ڪرڻ جو حڪم مليو هو.]]
سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”مسجدِ قبلتين“ اسلام جي تاريخ جي هڪ انتهائي اهم موڙ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري مشهور آهي. هي اها جاءِ آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي اهو وحي نازل ٿيو جنهن ۾ مسلمانن کي هدايت ڪئي وئي ته اهي نماز جو رخ (قبلو) بيت المقدس کان مڪي ڏانهن تبديل ڪن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-03-30 |title=Masjid al-Qiblatain |url=https://peopleofmadina.com/masjid-al-qiblatain/ |access-date=2026-01-29 |website=People of Madina |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Al-Qiblatayn Mosque |url=https://saudipedia.com/en/al-qiblatayn-mosque |access-date=2026-01-29 |website=saudipedia.com |language=en}}&lt;/ref&gt; هي واقعو هجرت کان تقريباً ۱۶ کان ۱۷ مهينا پوءِ پيش آيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Switch of the Qiblah: Story of Masjid Qiblatayn {{!}} Al-Aqsa: Past, Present, and Promise |url=https://yaqeeninstitute.org/watch/series/switch-of-the-qiblah-story-of-masjid-qiblatayn-al-aqsa |access-date=2026-01-29 |website=Yaqeen Institute for Islamic Research |language=en}}&lt;/ref&gt; هي مسجد اسلام جي ابتدائي دور مان نڪري هڪ الڳ امه (مذهبي برادريءَ) بڻجڻ جي عمل جي علامت آهي، جنهن جو روحاني مرڪز مڪو قرار ڏنو ويو.

ان ئي سبب ڪري، اسلامي تاريخ ۽ يادگيرين ۾ ”مسجدِ قبلتين“ کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. هي دنيا جي انهن چند مسجدن مان هڪ آهي جنهن ۾ ٻه محراب (اهي جڳهيون جيڪي قبلو جي طرف اشارو ڪن ٿيون) مختلف طرفن ۾ موجود آهن. هي انهن چند مسجدن مان آهي جن جو تعلق حضرت محمد ﷺ جي دور سان آهي (جنهن ۾ مسجدِ قبا ۽ مسجدِ نبوي پڻ شامل آهن)، جڏهن ته مسجدِ حرام ۽ مسجدِ اقصيٰ جو تعلق اڳوڻن نبين سان رهيو آهي. 

===مسجدِ ابراهيمي===
[[File:BTS_Hebron_Tour_280215_24.jpg|thumb|240x240px|فلسطين جي شهر الخليل ۾ حضرت ابراهيم عليه السلام رهائش پذير ٿيا هئا. اتي ئي هنن ”غارِ مڪفيله“ خريد ڪئي هئي، جنهن کي هنن پنهنجي گهرواريءَ حضرت ساره جي تدفين (دفن ڪرڻ) جي جاءِ طور استعمال ڪيو. ابراهيم، اسحاق ۽ يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سان گڏ، ان غار ۾ دفن آهن. مسلمانن 750ع ۾ سندن اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ”ابراهيمي مسجد“ تعمير ڪرائي؛ مسلمانن جو اهو به عقيدو آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر (معراج) دوران الخليل (هيبرون) تشريف کڻي ويا هئا. ]]
فلسطين ۾ واقع شهر الخليل (هيبرون) کي يهوديت، عيسائيت ۽ اسلام، ٽنهي مذهبن ۾ انتهائي مقدس ۽ قابلِ احترام سمجهيو وڃي ٿو. حضرت ابراهيم عليه السلام اتي رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي گهرواري ساره جي تدفين لاءِ ”غارِ مڪفيله“ (جنهن کي ’پيغمبرن جي غار‘ به چيو وڃي ٿو) خريد ڪئي. حضرت ابراهيم، حضرت اسحاق ۽ حضرت يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سميت، ان غار ۾ ئي دفن ٿيل آهن. مسلمانن حضرت ابراهيم جي اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ابراهيمي مسجد تعمير ڪرائي، ۽ سندن اهو به مڃڻ آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر دوران الخليل تشريف کڻي ويا هئا. ان مسجد ۾ هڪ ننڍڙي طاقي (کاقي) ۾ کاٻي پير جو نشان به موجود آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو ان ئي دور جو آهي.&lt;ref name=&quot;vitullo2003&quot;&gt;{{cite journal |last=Vitullo |first=Anita |year=2003 |title=People Tied to Place: Strengthening Cultural Identity in Hebron's Old City |journal=Journal of Palestine Studies |volume=33 |pages=68–83 |doi=10.1525/jps.2003.33.1.68}} quote: From earliest Islam, the sanctuaries of Hebron and Jerusalem [al-Haram al-Ibrahimi and al-Haram al-Sharif] were holy places outranked only by Mecca and Medina; the Ibrahimi Mosque was originally regarded by some Muslims as Islam's fourth holiest site. Muslims believe that the Hebron sanctuary was visited by Muhammad on his mystical nocturnal journey from Mecca to Jerusalem.🗿🗿🗿🗿&lt;/ref&gt;

بابلي قيد کان پوءِ، ادومي هبرون ۾ آباد ٿيا. پهرين صدي قبل مسيح دوران، هيروديس عظيم ڀت تعمير ڪئي جيڪا اڄ به پيٽريارڪ جي غار جي چوڌاري آهي، جيڪا بعد ۾ هڪ چرچ ۽ پوءِ هڪ مسجد بڻجي وئي. مختصر صليبي ڪنٽرول کان سواءِ، لڳاتار مسلمان خاندانن هبرون تي 7 صدي عيسوي کان وٺي پهرين عالمي جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي خاتمي تائين حڪومت ڪئي، جڏهن شهر برطانوي لازمي فلسطين جو حصو بڻجي ويو. هبرون دنيا جي قديم ترين مسلسل آباد شهرن مان هڪ آهي.

===جبل النور===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = Jabbal An-Nour (2024).jpg
| image2            = Hira Cave.jpg
| footer            = مٿي: [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] واري علائقي ۾ [[جبلِ نور]]&lt;br&gt;هيٺ: [[غارِ حرا]]؛ اها جاءِ جتي حضرت [[محمد ﷺ]] تي پهريون [[وحي]] نازل ٿيو، انتهائي اهميت رکي ٿي.
}}

[[مڪه مڪرمه]] ۾ موجود جبل النور سڄي دنيا جي مسلمانن لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي ئي حضرت [[محمد ﷺ]] تي [[قرآن]] جو پهريون [[وحي]] نازل ٿيو هو، جنهن ۾ حضرت جبرائيل عليه السلام جي ذريعي سورة العلق جون پهريون پنج آيتون شامل هيون. زائرين روزانو هن جبل تي چڙهي غارِ حرا ڏسڻ ويندا آهن؛ اهو ئي اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي ”ليلة القدر“ (قدر واري رات) جي موقعي تي حضرت جبرائيل (عليه السلام) ذريعي پهريون وحي نازل ٿيو هو. حج جي ڏينهن ۾، اندازاً پنج هزار زائرين روزانو هن غار کي ڏسڻ لاءِ جبل تي چڙهندا آهن. 

پهرين وحي جي نزول کان اڳ، حضرت محمد ﷺ کي اهڙا روحاني خواب نظر ايندا هئا، جن ۾ اهي نشانيون هيون ته سندن نبوت جو آغاز ٿي چڪو آهي ۽ مڪي جا پٿر به کين ”سلام“ چوندا. اهي خواب ڇهن مهينن تائين جاري رهيا. اڪيلائي جي وڌندڙ ضرورت سبب، پاڻ ﷺ مڪي جي پٿريلين ٽڪرين ۾ خلوت ۽ مراقبي ڏانهن راغب ٿيا. پاڻ ﷺ هر سال هڪ مهيني لاءِ غار ۾ گوشه نشين ٿيندا هئا، جنهن کي &quot;تحنث&quot; چيو ويندو آهي. پاڻ ﷺ پنهنجي گڏ کاڌي پيتي جو سامان کڻي ويندا هئا ۽ جيڪي غريب ماڻهو وٽن ايندا هئا، انهن کي کارائيندا هئا. گهر واپس وڃڻ ۽ وڌيڪ سامان آڻڻ کان اڳ، پاڻ ﷺ [[ڪعبه شريف]] جو ست ڀيرا [[طواف]] ڪندا هئا.

===جبلِ احد===
===بدر جو ميدان===

=== جبل سينا ===
[[File:Mount Sinai Egypt.jpg|thumb|240x240px|[[Mount Sinai]] in the Asian part of [[Egypt]], is the place where according to the [[Torah]], [[Bible]], and [[Quran]], [[Moses]] received the [[Ten Commandments]] from God.]]
The Sinai Peninsula is associated with the prophets [[Aaron in Islam|Harun]] ([[Aaron]]) and [[Moses in Islam|Musa]] ([[Moses]]). Numerous references to Mount Sinai exist in the Quran, where it is called ''Ṭūr Saināʾ'',&lt;ref name=&quot;Cite quran|23|20|t=y|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|23|20|t=y|s=ns}}&lt;/ref&gt; ''Ṭūr Sīnīn'',&lt;ref name=&quot;Cite quran|95|2|t=y|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|95|2|t=y|s=ns}}&lt;/ref&gt; and ''aṭ-Ṭūr''&lt;ref name=&quot;Cite quran|2|63|e=93|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|2|63|e=93|s=ns}}&lt;/ref&gt; and ''al-Jabal'' (both meaning &quot;the Mount&quot;).&lt;ref name=&quot;Cite quran|7|103|e=156|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|7|103|e=156|s=ns}}&lt;/ref&gt; As for the adjacent ''[[Wadi|Wād]] Ṭuwā'' ([[Valley]] of Tuwa), it is considered as being ''muqaddas''&lt;ref name=&quot;Cite quran|20|9|e=99|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|20|9|e=99|s=ns}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cite quran|79|15|e=25|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|79|15|e=25|s=ns}}&lt;/ref&gt; (sacred),&lt;ref name=&quot;IbnKathir Al-Ahmad&quot;&gt;{{cite book |last=Ibn Kathir |author-link=Ibn Kathir |url=https://books.google.com/books?id=zx9LDwAAQBAJ |title=Stories of the Prophets: [قصص الأنبياء [انكليزي |date=2013-01-01 |publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah ({{langx|ar|دَار الْـكُـتُـب الْـعِـلْـمِـيَّـة}}) |isbn=978-2745151360 |editor=Dr Mohammad Hilmi Al-Ahmad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Elhadary2016&quot;&gt;{{cite book |last=Elhadary |first=Osman |url=https://books.google.com/books?id=4-ReDQAAQBAJ |title=Moses in the Holy Scriptures of Judaism, Christianity and Islam: A Call for Peace |date=2016-02-08 |publisher=BookBaby |isbn=978-1483563039 |chapter=11, 15}}{{Dead link|date=August 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; and a part of it is called ''Al-Buqʿah Al-Mubārakah'' (&quot;The Blessed Place&quot;).&lt;ref name=&quot;Cite quran|28|3|e=86|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|28|3|e=86|s=ns}}&lt;/ref&gt;

It is the location where, according to the sacred scriptures of the three major [[Abrahamic religions]] (Torah, Bible, and Quran), Moses received the Ten Commandments from God. The summit has a mosque that is still used by Muslims. At the summit also is &quot;Moses' cave&quot;, where Moses is believed to have waited to receive the Ten Commandments from God.

=== Umayyad Mosque ===
[[File:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|240x240px|Umayyad Mosque in [[Damascus]], [[Syria]], where Muslims and Christians alike consider it the burial place of the head of [[John the Baptist]], revered in Islam as [[John the Baptist in Islam|Prophet Yahya]]. [[Islamic eschatology]] holds that the [[Mahdi]] will emerge before the [[Eschatology|End of Times]] to restore justice, and this is the place where [[Jesus in Islam|Isa]] (Jesus) will descend from heaven at his [[Second Coming]] to accompany him. The mosque also holds special importance in Shia Islam, as it contains shrines commemorating [[Husayn ibn Ali|Husayn]], whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist. Imam Husayn's head was kept there before being transported to Karbala, while his surviving family members were imprisoned in the mosque.]]
The importance of Umayyad Mosque in Damascus, Syria, stems from the eschatological reports concerning the mosque and historic events associated with it. The head of John the Baptist, revered in Islam as the prophet Yahya, is believed to be inside the mosque, which also houses one of only four original copies of the Quran. Prayers in the Umayyad mosque are considered to be equal to those offered in Al-Aqsa Mosque.&lt;ref name=&quot;DumperStanley2007-Damascus&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2007 |title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |publisher=[[ABC-CLIO]] |editor-last1=Dumper |editor-first1=Michael R. T. |pages=119–126 |isbn=978-1-5760-7919-5 |editor-last2=Stanley |editor-first2=Bruce E. |author=Janet L. Abu-Lughod |chapter=Damascus |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;q=damascus+%22fourth+holiest%22&amp;pg=PA121}}&lt;/ref&gt; The Mosque is also the place where Muslims believe Isa (Jesus) will return at the end of times, atop the &quot;Minaret of Isa&quot; of the mosque, during the time of a [[Fajr (prayer)|Fajr prayer]].

The mosque's site has been used as a house of worship since the [[Iron Age]]. It enjoyed great prestige throughout its history and was regarded as a &quot;wonder of the world&quot; by many medieval Muslim writers. Muslims and Christians alike consider the site a holy place. The mosque also holds a special importance in Shia Islam since it contains shrines commemorating Husayn, whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Talmon-Heller |first1=Daniella |last2=Kedar |first2=Benjamin Z. |last3=Reiter |first3=Yitzhak |title=Vicissitudes of a Holy Place: Construction, Destruction and Commemoration of Mashhad Ḥusayn in Ascalon |url=https://www.researchgate.net/publication/301537484 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512010853/https://www.researchgate.net/profile/Daniella_Talmon-Heller/publication/301537484_Vicissitudes_of_a_Holy_Place_Construction_Destruction_and_Commemoration_of_Mashhad_Husayn_in_Ascalon/links/5cddc4d492851c4eaba685d8/Vicissitudes-of-a-Holy-Place-Construction-Destruction-and-Commemoration-of-Mashhad-Husayn-in-Ascalon.pdf |archive-date=2020-05-12 |access-date=2026-01-30 |journal=Der Islam |date=2016 |volume=93 |doi=10.1515/islam-2016-0008}}&lt;/ref&gt; There is a location in the mosque where Husayn's head was kept.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-18 |title=Remembering the Umayyad Mosque in Damascus |url=http://www.damascus-foundation.org/archives/2871 |access-date=2026-02-04 |website=مؤسسة تاريخ دمشق |language=ar}}&lt;/ref&gt; Furthermore, the surviving members of his family were imprisoned in the mosque for 60 days.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Nafasul Mahmoom |page=368}}&lt;/ref&gt;

=== Badr, Uhud and Khaybar ===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg
| image2            = Jabal-e-Uhud.jpg
| footer            = The sites of the three major battles, [[Battle of Badr|Badr]], [[Battle of Uhud|Uhud]], and [[Battle of Khaybar|Khaybar]], located in Saudi Arabia, hold great historical significance. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail. The Battle of Khaybar holds significance because of the major victory over the [[Jewish tribes of Arabia|Jewish strongholds]], an important turning point in the consolidation of the [[early Muslims]]. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of [[Ali]], Muhammad's cousin, his son-in-law and the first Shia Imam. He killed the Jewish Knight [[Marhab]], torn the fortress' gate from its hinges and used it as a bridge for the Muslim forces to cross the moat. The gate was reportedly so heavy that forty men were later needed to put it back in place. During Muhammad’s lifetime and his battles against the polytheists, Ali, Abu Bakr, Umar, and Uthman were the Prophet's closest companions, always standing by his side and shaping the Islamic history.
| image3            = Khaybar - deserted houses.jpg
| image4            = 
}}
The Battle of Badr is referred to as The Day of the Criterion in the Quran. On 13 March 624 CE, Muhammad, commanding an small army of his companions, defeated a massive army of the Quraysh polytheists led by Abu Jahl. It was the first large-scale engagement between the Muslims and the Quraysh Meccans. Advancing from the north, the Muslims faced the polytheist Meccans. The Muslim victory strengthened Muhammad's position; The Medinese eagerly joined his future expeditions, and tribes outside Medina openly allied with Muhammad. The battle has been passed down as a decisive victory attributable to divine intervention. The site of Badr marks the location of the battle and is regarded as one of the most significant historical sites in Islam. The story of Badr has been passed down throughout the centuries, before being combined in the multiple [[biographies of Muhammad]] that exist today. All knowledge of the battle comes from traditional Islamic accounts.

Mount Uhud was the site of the second battle between Muhammad and the polytheists of his tribe, Quraysh. The Battle was fought on 19 March, 625 CE, between a small force of Muslims and a much larger polytheist force from Mecca. It is especially revered because many companions of Muhammad, including Hamza, were martyred there, and Muhammad is reported to have said, &quot;Uhud is a mountain that loves us and we love it.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sahih Muslim 1393b - The Book of Pilgrimage - كتاب الحج - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/muslim:1393b |access-date=2026-07-08 |website=sunnah.com}}&lt;/ref&gt; The grave of Hamza is located near the Mount. The Quran discusses the events and lessons of the Uhud Battle in considerable detail, especially in [[Al Imran|Surah Al Imran]], verses 121–180.

The Battle of Khaybar was fought between the early Muslims and the Jewish community of Khaybar in April 628 CE. Khaybar was home to a sizable community of Jewish tribes. As Muhammad's army began to march on Khaybar, the [[Ghatafan|Banu Ghatafan]] and other Jewish tribes did not, or could not, send the reinforcements that had been expected to arrive to defend the settlement, further endangering the Jewish army's poor fortifications. After a brief period of fighting, Khaybar fell to the Muslims and the Jewish knight Marhab was killed by Ali. Khaybar was a major victory and marked an important turning point in the consolidation of the early Muslims. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of Ali in the battle. Ali is said to have lifted the fortress' gate from their hinges, climbed into the moat and held them up to make a bridge whereby the attackers gained access to the redoubt. The gate was so heavy that forty men were later required to put it back in place.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سني اسلام ۾ مقدس ماڳ]]
[[زمرو:سني اسلام]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]</text>
      <sha1>6k6oyfrwpozacnpzfwdda0v90hjdxw0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424328</id>
      <parentid>424327</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:58:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>424328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29066" sha1="dlx4uily036hft17utwsx1wb5ghbri9" xml:space="preserve">[[File:The_Kaaba_during_Hajj_-_edited.jpg|thumb|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مڪه مڪرمه]] ۾ واقع [[مسجد الحرام]] ۾ [[ڪعبه شريف]] [[سني اسلام]] جو سڀ کان پاڪ ترين مقام آهي.]]
'''سني اسلام''' ۾ &quot;ٽي پاڪ ترين هنڌ&quot;، نزولي ترتيب ۾، [[مڪه مڪرمه]] ۾ [[مسجد الحرام]]، [[مدينه منوره]] ۾ [[مسجد نبوي]] ۽ [[يروشلم]] ۾ [[مسجد اقصي|مسجد اقصيٰ]] آهن.&lt;ref name=&quot;Abu Sway&quot;&gt;{{Cite news |last=Mustafa Abu Sway |title=The Holy Land, Jerusalem and Al-Aqsa Mosque in the Qur'an, Sunnah and other Islamic Literary Source |url=http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728001911/http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |archive-date=2011-07-28 |publisher=[[Central Conference of American Rabbis]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NG&quot;&gt;{{Cite book |last=National Geographic Society (U.S.) |url=https://books.google.com/books?id=pPQ5AQAAIAAJ |title=Wiley/National Geographic College Atlas of the World |last2=de Blij |first2=H.J. |last3=Downs |first3=R. |last4=John Wiley &amp; Sons |publisher=Wiley |year=2007 |isbn=978-0-471-74117-6 |page=49 |quote=Al 'Aqsa is the second oldest mosque in Islam after the Kaaba in Mecca and is third in holiness after the mosques in Mecca and Medina. It holds up to 400,000 worshippers at one time. |access-date=2022-06-15}}&lt;/ref&gt; [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] روايتن ۾ هن گڏيل سڃاڻپ کان ٻاهر، ٻئي شاخون ٻين هنڌن تي مذهبي ۽ عقيدتمندانه اهميت جي مختلف درجن کي رکن ٿيون. سني اسلام ۾، سني مڪتب فڪر جي بانين جون قبرون مذهبي ۽ روحاني اهميت رکن ٿيون. مختلف سني فرقن ۾ مزارن جي زيارت ڪرڻ جا رويا مختلف آهن. [[ٻارهن امامن جي فهرست|ٻارهن امامن]] کي سني اسلام ۾ [[اھل بيت]] ۽ [[اسلام جي تاريخ|اسلامي تاريخ]] ۾ انتهائي اهم شخصيتن جي حيثيت سان پڻ احترام ڪيو ويندو آهي ۽ سني پڻ انهن جي مزارن تي تعظيم لاءِ ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |edition=New ed. 2006 |volume=7 |pages=97–105}}&lt;/ref&gt;

==صرف سني اسلام ۾==
{{multiple image
| align             = center
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = الامام ابو حنيفة النعمان.jpg
| image2            = Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg
| footer            = [[بغداد]] ([[عراق]]) ۾ امام ابو حنيفه مسجد، [[قاهره]] ([[مصر]]) ۾ [[امام شافعي]] جو مزار، بغداد ۾ عارف آغا مسجد، ۽ [[مدينو|مديني]] ([[سعودي عرب]]) ۾ [[جنت البقيع]] ۾ سني فقه جي چئني مڪتبه فڪرن جي بانين—يعني [[ابو حنيفه]]، [[امام شافعي]]، [[احمد بن حنبل]] ۽ [[امام مالڪ بن انس]] —جون قبرون موجود آهن.
| image3            = Arif Agha Mosque reconstruction.jpg
| image4            = Baqi Malek&amp;Nafi.jpg
}}

سني فقه جي حنفي مڪتبه فڪر جي باني، [[امام ابو حنيفه]] جو مزار سني فڪر جي ارتقا کي ظاهر ڪندڙ هڪ اهم سني مقام آهي. هي عراق جي شهر بغداد ۾ واقع آهي. سني اسلام ۾ موجود چئن مڪتبه فڪرن مان، حنفي مڪتبه فڪر اسلامي قانون (فقه) جو سڀ کان وڏو سلسلو آهي. امام ابو حنيفه جي قانوني طريقيڪار [[عباسي خلافت]]، [[وچ ايشيا]]، [[عثماني سلطنت]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ اسلامي قانون تي گهرو اثر وڌو. سندن آرام گاهه علمي روايتن ۽ سني قانوني سڃاڻپ سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي انهن علائقن ۾ جتي حنفي فقه جو غلبو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dodkhudoeva |first=Lola |date=2011-01-01 |title=Abu Hanifa and His Epoch |url=https://www.academia.edu/127583980 |journal=Абу Ханифа и его эпоха}}&lt;/ref&gt; 

سني فقه جي شافعي مڪتبه فڪر جي باني، امام شافعي جو مزار قاهره جي اهم ترين يادگارن مان هڪ آهي. امام شافعي اسلامي قانوني نظريي (اصولِ فقه) کي منظم ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو، ۽ سندن [[اتر اوڀر آفريڪا|اثر اوڀر آفريڪا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |date=2013 |pages=17–43 |editor-last=El Shamsy |editor-first=Ahmed |access-date=2026-01-29 |chapter=Tradition under Siege |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/canonization-of-islamic-law/tradition-under-siege/8C803D7E437BDD132E450D90B9448042 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04148-6}}&lt;/ref&gt;  سندن مزار سني علمي ورثي جي يادگيريءَ جو هڪ اهم مرڪز آهي. مزار جي موجوده عمارت گهڻي ڀاڱي ايوبي ۽ مملوڪ دورن جي آهي. سني فقه جي حنبلي مڪتبه فڪر جي باني، [[احمد بن حنبل]] جي آرام گاهه کي پڻ سني اسلام ۾ وڏي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dargahinfo – Complete Collection of Dargahs World Wide |url=https://dargahinfo.com/DargahDetails.aspx?DargahID=184 |access-date=2026-01-29 |website=dargahinfo.com}}&lt;/ref&gt; احمد بن حنبل خاص طور تي ’محنه‘ (امتحان/آزمائش) واري دور ۾ پنهنجي ثابت قدميءَ لاءِ ياد ڪيا وڃن ٿا، جڏهن هنن رياست طرفان مڙهيل عقيدن جي مقابلي ۾ روايتي سني عقيدن جو دفاع ڪيو. سندن ورثي سني عقيدي جي بنيادي اصولن کي تشڪيل ڏنو ۽ بعد ۾ ’اثريه‘ (Atharism) جهڙين تحريڪن تي اثر انداز ٿيو. سني اسلام جي مالڪي مڪتبه فڪر جو بنياد [[مالڪ بن انس]] رکيو. امام مالڪ [[مدينه منوره]] جي [[جنت البقيع]] قبرستان ۾ مدفون آهن.

==تاريخي طور نمايان ماڳ==
===مسجد قبا===
[[File:Quba_Mosque_Full_Picture_(2024).jpg|thumb|240x240px|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مدينه منوره]] ۾ واقع ”[[مسجد قبا|مسجدِ قبا]]“ اها پهرين مسجد آهي جنهن جو بنياد حضرت [[محمد ﷺ]] رکيو. هي مسجد سندن هجرت جي پهرين ڏينهن قائم ڪئي وئي هئي. پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ واري عمل ۾ ذاتي طور تي شريڪ هئا.]]
سعودي عرب جي شهر مديني جي ٻاهرين علائقي ۾ واقع ”مسجدِ قبا“ کي دنيا جي پهرين مسجد هجڻ جو اعزاز حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Admin |date=2023-07-12 |title=The Prophet's Entry Into Quba' And The Construction of Masjid Al-Quba – Authentic Seerah |url=https://preciousgemsfromthequranandsunnah.wordpress.com/2023/07/12/the-prophets-entry-into-quba-and-the-construction-of-masjid-al-quba-authentic-seerah/ |access-date=2026-01-29 |website=Precious Gems from the Quran and Sunnah |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-07-21 |title=Masjid al-Quba: The First Mosque Established By The Prophet – Our Prophet 5 – 85/90 |url=https://al-islam.org/media/masjid-al-quba-first-mosque-established-prophet-our-prophet-5-8590 |access-date=2026-01-29 |website=al-islam.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ان جو بنياد حضرت محمد ﷺ مڪي کان مديني ڏانهن هجرت جي دوران، مديني جي ويجهو پهچڻ تي رکيو هو. روايتن موجب، پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ ۾ ذاتي طور تي حصو ورتو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2025-06-13 |title=Quba Walk In The Prophet's ﷺ Steps |url=https://crownetravels.com/quba-walk-in-the-prophets-%EF%B7%BA-steps/ |access-date=2026-01-29 |website=Crowntravels |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

اسلامي روايتن ۾ هن مسجد جو ذڪر اڪثر ڪري تقويٰ ۽ طهارت (پاڪيزگي) جي حوالي سان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-06 |title=Religious and Historical Significance of Quba Mosque |url=https://news.iium.edu.my/?p=172194 |access-date=2026-01-29 |website=IIUM Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ڪيترين ئي حديثن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته مسجدِ قبا ۾ نماز ادا ڪرڻ جي خاص فضيلت آهي. جيتوڻيڪ مسجدِ قبا کي ”مقدس مقام“ (مقدس زيارت گاهه) طور نه ٿو مڃيو وڃي، پر اسلامي روايتن ۾ ان کي هڪ نمايان ۽ خاص حيثيت حاصل آهي. 

=== مسجدِ قبلتين ===
[[File:Masjid_al-Qiblatain.jpg|thumb|240x240px|سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”[[مسجد القبلتين|مسجدِ قبلتين]]“ اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ کي الله تعاليٰ طرفان نماز جي رخ (قبلو) کي [[بيت المقدس]] (يروشلم) کان مڪي ڏانهن تبديل ڪرڻ جو حڪم مليو هو.]]
سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”مسجدِ قبلتين“ اسلام جي تاريخ جي هڪ انتهائي اهم موڙ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري مشهور آهي. هي اها جاءِ آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي اهو وحي نازل ٿيو جنهن ۾ مسلمانن کي هدايت ڪئي وئي ته اهي نماز جو رخ (قبلو) بيت المقدس کان مڪي ڏانهن تبديل ڪن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-03-30 |title=Masjid al-Qiblatain |url=https://peopleofmadina.com/masjid-al-qiblatain/ |access-date=2026-01-29 |website=People of Madina |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Al-Qiblatayn Mosque |url=https://saudipedia.com/en/al-qiblatayn-mosque |access-date=2026-01-29 |website=saudipedia.com |language=en}}&lt;/ref&gt; هي واقعو هجرت کان تقريباً ۱۶ کان ۱۷ مهينا پوءِ پيش آيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Switch of the Qiblah: Story of Masjid Qiblatayn {{!}} Al-Aqsa: Past, Present, and Promise |url=https://yaqeeninstitute.org/watch/series/switch-of-the-qiblah-story-of-masjid-qiblatayn-al-aqsa |access-date=2026-01-29 |website=Yaqeen Institute for Islamic Research |language=en}}&lt;/ref&gt; هي مسجد اسلام جي ابتدائي دور مان نڪري هڪ الڳ امه (مذهبي برادريءَ) بڻجڻ جي عمل جي علامت آهي، جنهن جو روحاني مرڪز مڪو قرار ڏنو ويو.

ان ئي سبب ڪري، اسلامي تاريخ ۽ يادگيرين ۾ ”مسجدِ قبلتين“ کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. هي دنيا جي انهن چند مسجدن مان هڪ آهي جنهن ۾ ٻه محراب (اهي جڳهيون جيڪي قبلو جي طرف اشارو ڪن ٿيون) مختلف طرفن ۾ موجود آهن. هي انهن چند مسجدن مان آهي جن جو تعلق حضرت محمد ﷺ جي دور سان آهي (جنهن ۾ مسجدِ قبا ۽ مسجدِ نبوي پڻ شامل آهن)، جڏهن ته مسجدِ حرام ۽ مسجدِ اقصيٰ جو تعلق اڳوڻن نبين سان رهيو آهي. 

===مسجدِ ابراهيمي===
[[File:BTS_Hebron_Tour_280215_24.jpg|thumb|240x240px|فلسطين جي شهر الخليل ۾ حضرت ابراهيم عليه السلام رهائش پذير ٿيا هئا. اتي ئي هنن ”غارِ مڪفيله“ خريد ڪئي هئي، جنهن کي هنن پنهنجي گهرواريءَ حضرت ساره جي تدفين (دفن ڪرڻ) جي جاءِ طور استعمال ڪيو. ابراهيم، اسحاق ۽ يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سان گڏ، ان غار ۾ دفن آهن. مسلمانن 750ع ۾ سندن اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ”ابراهيمي مسجد“ تعمير ڪرائي؛ مسلمانن جو اهو به عقيدو آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر (معراج) دوران الخليل (هيبرون) تشريف کڻي ويا هئا. ]]
فلسطين ۾ واقع شهر الخليل (هيبرون) کي يهوديت، عيسائيت ۽ اسلام، ٽنهي مذهبن ۾ انتهائي مقدس ۽ قابلِ احترام سمجهيو وڃي ٿو. حضرت ابراهيم عليه السلام اتي رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي گهرواري ساره جي تدفين لاءِ ”غارِ مڪفيله“ (جنهن کي ’پيغمبرن جي غار‘ به چيو وڃي ٿو) خريد ڪئي. حضرت ابراهيم، حضرت اسحاق ۽ حضرت يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سميت، ان غار ۾ ئي دفن ٿيل آهن. مسلمانن حضرت ابراهيم جي اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ابراهيمي مسجد تعمير ڪرائي، ۽ سندن اهو به مڃڻ آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر دوران الخليل تشريف کڻي ويا هئا. ان مسجد ۾ هڪ ننڍڙي طاقي (کاقي) ۾ کاٻي پير جو نشان به موجود آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو ان ئي دور جو آهي.&lt;ref name=&quot;vitullo2003&quot;&gt;{{cite journal |last=Vitullo |first=Anita |year=2003 |title=People Tied to Place: Strengthening Cultural Identity in Hebron's Old City |journal=Journal of Palestine Studies |volume=33 |pages=68–83 |doi=10.1525/jps.2003.33.1.68}} quote: From earliest Islam, the sanctuaries of Hebron and Jerusalem [al-Haram al-Ibrahimi and al-Haram al-Sharif] were holy places outranked only by Mecca and Medina; the Ibrahimi Mosque was originally regarded by some Muslims as Islam's fourth holiest site. Muslims believe that the Hebron sanctuary was visited by Muhammad on his mystical nocturnal journey from Mecca to Jerusalem.🗿🗿🗿🗿&lt;/ref&gt;

بابلي قيد کان پوءِ، ادومي هبرون ۾ آباد ٿيا. پهرين صدي قبل مسيح دوران، هيروديس عظيم ڀت تعمير ڪئي جيڪا اڄ به پيٽريارڪ جي غار جي چوڌاري آهي، جيڪا بعد ۾ هڪ چرچ ۽ پوءِ هڪ مسجد بڻجي وئي. مختصر صليبي ڪنٽرول کان سواءِ، لڳاتار مسلمان خاندانن هبرون تي 7 صدي عيسوي کان وٺي پهرين عالمي جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي خاتمي تائين حڪومت ڪئي، جڏهن شهر برطانوي لازمي فلسطين جو حصو بڻجي ويو. هبرون دنيا جي قديم ترين مسلسل آباد شهرن مان هڪ آهي.

===جبل النور===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = Jabbal An-Nour (2024).jpg
| image2            = Hira Cave.jpg
| footer            = مٿي: [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] واري علائقي ۾ [[جبلِ نور]]&lt;br&gt;هيٺ: [[غارِ حرا]]؛ اها جاءِ جتي حضرت [[محمد ﷺ]] تي پهريون [[وحي]] نازل ٿيو، انتهائي اهميت رکي ٿي.
}}

[[مڪه مڪرمه]] ۾ موجود جبل النور سڄي دنيا جي مسلمانن لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي ئي حضرت [[محمد ﷺ]] تي [[قرآن]] جو پهريون [[وحي]] نازل ٿيو هو، جنهن ۾ حضرت جبرائيل عليه السلام جي ذريعي سورة العلق جون پهريون پنج آيتون شامل هيون. زائرين روزانو هن جبل تي چڙهي غارِ حرا ڏسڻ ويندا آهن؛ اهو ئي اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي ”ليلة القدر“ (قدر واري رات) جي موقعي تي حضرت جبرائيل (عليه السلام) ذريعي پهريون وحي نازل ٿيو هو. حج جي ڏينهن ۾، اندازاً پنج هزار زائرين روزانو هن غار کي ڏسڻ لاءِ جبل تي چڙهندا آهن. 

پهرين وحي جي نزول کان اڳ، حضرت محمد ﷺ کي اهڙا روحاني خواب نظر ايندا هئا، جن ۾ اهي نشانيون هيون ته سندن نبوت جو آغاز ٿي چڪو آهي ۽ مڪي جا پٿر به کين ”سلام“ چوندا. اهي خواب ڇهن مهينن تائين جاري رهيا. اڪيلائي جي وڌندڙ ضرورت سبب، پاڻ ﷺ مڪي جي پٿريلين ٽڪرين ۾ خلوت ۽ مراقبي ڏانهن راغب ٿيا. پاڻ ﷺ هر سال هڪ مهيني لاءِ غار ۾ گوشه نشين ٿيندا هئا، جنهن کي &quot;تحنث&quot; چيو ويندو آهي. پاڻ ﷺ پنهنجي گڏ کاڌي پيتي جو سامان کڻي ويندا هئا ۽ جيڪي غريب ماڻهو وٽن ايندا هئا، انهن کي کارائيندا هئا. گهر واپس وڃڻ ۽ وڌيڪ سامان آڻڻ کان اڳ، پاڻ ﷺ [[ڪعبه شريف]] جو ست ڀيرا [[طواف]] ڪندا هئا.

===جبلِ احد===
[[File:Jabal-e-Uhud.jpg|thumb|Jaba Al Uhud, where is grave of Hamza. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail.]]

===بدر جو ميدان===

=== جبل سينا ===
[[File:Mount Sinai Egypt.jpg|thumb|240x240px|[[Mount Sinai]] in the Asian part of [[Egypt]], is the place where according to the [[Torah]], [[Bible]], and [[Quran]], [[Moses]] received the [[Ten Commandments]] from God.]]
The Sinai Peninsula is associated with the prophets [[Aaron in Islam|Harun]] ([[Aaron]]) and [[Moses in Islam|Musa]] ([[Moses]]). Numerous references to Mount Sinai exist in the Quran, where it is called ''Ṭūr Saināʾ'',&lt;ref name=&quot;Cite quran|23|20|t=y|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|23|20|t=y|s=ns}}&lt;/ref&gt; ''Ṭūr Sīnīn'',&lt;ref name=&quot;Cite quran|95|2|t=y|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|95|2|t=y|s=ns}}&lt;/ref&gt; and ''aṭ-Ṭūr''&lt;ref name=&quot;Cite quran|2|63|e=93|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|2|63|e=93|s=ns}}&lt;/ref&gt; and ''al-Jabal'' (both meaning &quot;the Mount&quot;).&lt;ref name=&quot;Cite quran|7|103|e=156|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|7|103|e=156|s=ns}}&lt;/ref&gt; As for the adjacent ''[[Wadi|Wād]] Ṭuwā'' ([[Valley]] of Tuwa), it is considered as being ''muqaddas''&lt;ref name=&quot;Cite quran|20|9|e=99|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|20|9|e=99|s=ns}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cite quran|79|15|e=25|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|79|15|e=25|s=ns}}&lt;/ref&gt; (sacred),&lt;ref name=&quot;IbnKathir Al-Ahmad&quot;&gt;{{cite book |last=Ibn Kathir |author-link=Ibn Kathir |url=https://books.google.com/books?id=zx9LDwAAQBAJ |title=Stories of the Prophets: [قصص الأنبياء [انكليزي |date=2013-01-01 |publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah ({{langx|ar|دَار الْـكُـتُـب الْـعِـلْـمِـيَّـة}}) |isbn=978-2745151360 |editor=Dr Mohammad Hilmi Al-Ahmad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Elhadary2016&quot;&gt;{{cite book |last=Elhadary |first=Osman |url=https://books.google.com/books?id=4-ReDQAAQBAJ |title=Moses in the Holy Scriptures of Judaism, Christianity and Islam: A Call for Peace |date=2016-02-08 |publisher=BookBaby |isbn=978-1483563039 |chapter=11, 15}}{{Dead link|date=August 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; and a part of it is called ''Al-Buqʿah Al-Mubārakah'' (&quot;The Blessed Place&quot;).&lt;ref name=&quot;Cite quran|28|3|e=86|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|28|3|e=86|s=ns}}&lt;/ref&gt;

It is the location where, according to the sacred scriptures of the three major [[Abrahamic religions]] (Torah, Bible, and Quran), Moses received the Ten Commandments from God. The summit has a mosque that is still used by Muslims. At the summit also is &quot;Moses' cave&quot;, where Moses is believed to have waited to receive the Ten Commandments from God.

=== Umayyad Mosque ===
[[File:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|240x240px|Umayyad Mosque in [[Damascus]], [[Syria]], where Muslims and Christians alike consider it the burial place of the head of [[John the Baptist]], revered in Islam as [[John the Baptist in Islam|Prophet Yahya]]. [[Islamic eschatology]] holds that the [[Mahdi]] will emerge before the [[Eschatology|End of Times]] to restore justice, and this is the place where [[Jesus in Islam|Isa]] (Jesus) will descend from heaven at his [[Second Coming]] to accompany him. The mosque also holds special importance in Shia Islam, as it contains shrines commemorating [[Husayn ibn Ali|Husayn]], whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist. Imam Husayn's head was kept there before being transported to Karbala, while his surviving family members were imprisoned in the mosque.]]
The importance of Umayyad Mosque in Damascus, Syria, stems from the eschatological reports concerning the mosque and historic events associated with it. The head of John the Baptist, revered in Islam as the prophet Yahya, is believed to be inside the mosque, which also houses one of only four original copies of the Quran. Prayers in the Umayyad mosque are considered to be equal to those offered in Al-Aqsa Mosque.&lt;ref name=&quot;DumperStanley2007-Damascus&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2007 |title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |publisher=[[ABC-CLIO]] |editor-last1=Dumper |editor-first1=Michael R. T. |pages=119–126 |isbn=978-1-5760-7919-5 |editor-last2=Stanley |editor-first2=Bruce E. |author=Janet L. Abu-Lughod |chapter=Damascus |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;q=damascus+%22fourth+holiest%22&amp;pg=PA121}}&lt;/ref&gt; The Mosque is also the place where Muslims believe Isa (Jesus) will return at the end of times, atop the &quot;Minaret of Isa&quot; of the mosque, during the time of a [[Fajr (prayer)|Fajr prayer]].

The mosque's site has been used as a house of worship since the [[Iron Age]]. It enjoyed great prestige throughout its history and was regarded as a &quot;wonder of the world&quot; by many medieval Muslim writers. Muslims and Christians alike consider the site a holy place. The mosque also holds a special importance in Shia Islam since it contains shrines commemorating Husayn, whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Talmon-Heller |first1=Daniella |last2=Kedar |first2=Benjamin Z. |last3=Reiter |first3=Yitzhak |title=Vicissitudes of a Holy Place: Construction, Destruction and Commemoration of Mashhad Ḥusayn in Ascalon |url=https://www.researchgate.net/publication/301537484 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512010853/https://www.researchgate.net/profile/Daniella_Talmon-Heller/publication/301537484_Vicissitudes_of_a_Holy_Place_Construction_Destruction_and_Commemoration_of_Mashhad_Husayn_in_Ascalon/links/5cddc4d492851c4eaba685d8/Vicissitudes-of-a-Holy-Place-Construction-Destruction-and-Commemoration-of-Mashhad-Husayn-in-Ascalon.pdf |archive-date=2020-05-12 |access-date=2026-01-30 |journal=Der Islam |date=2016 |volume=93 |doi=10.1515/islam-2016-0008}}&lt;/ref&gt; There is a location in the mosque where Husayn's head was kept.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-18 |title=Remembering the Umayyad Mosque in Damascus |url=http://www.damascus-foundation.org/archives/2871 |access-date=2026-02-04 |website=مؤسسة تاريخ دمشق |language=ar}}&lt;/ref&gt; Furthermore, the surviving members of his family were imprisoned in the mosque for 60 days.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Nafasul Mahmoom |page=368}}&lt;/ref&gt;

=== Badr, Uhud and Khaybar ===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg
| image2            = Jabal-e-Uhud.jpg
| footer            = The sites of the three major battles, [[Battle of Badr|Badr]], [[Battle of Uhud|Uhud]], and [[Battle of Khaybar|Khaybar]], located in Saudi Arabia, hold great historical significance. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail. The Battle of Khaybar holds significance because of the major victory over the [[Jewish tribes of Arabia|Jewish strongholds]], an important turning point in the consolidation of the [[early Muslims]]. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of [[Ali]], Muhammad's cousin, his son-in-law and the first Shia Imam. He killed the Jewish Knight [[Marhab]], torn the fortress' gate from its hinges and used it as a bridge for the Muslim forces to cross the moat. The gate was reportedly so heavy that forty men were later needed to put it back in place. During Muhammad’s lifetime and his battles against the polytheists, Ali, Abu Bakr, Umar, and Uthman were the Prophet's closest companions, always standing by his side and shaping the Islamic history.
| image3            = Khaybar - deserted houses.jpg
| image4            = 
}}
The Battle of Badr is referred to as The Day of the Criterion in the Quran. On 13 March 624 CE, Muhammad, commanding an small army of his companions, defeated a massive army of the Quraysh polytheists led by Abu Jahl. It was the first large-scale engagement between the Muslims and the Quraysh Meccans. Advancing from the north, the Muslims faced the polytheist Meccans. The Muslim victory strengthened Muhammad's position; The Medinese eagerly joined his future expeditions, and tribes outside Medina openly allied with Muhammad. The battle has been passed down as a decisive victory attributable to divine intervention. The site of Badr marks the location of the battle and is regarded as one of the most significant historical sites in Islam. The story of Badr has been passed down throughout the centuries, before being combined in the multiple [[biographies of Muhammad]] that exist today. All knowledge of the battle comes from traditional Islamic accounts.

Mount Uhud was the site of the second battle between Muhammad and the polytheists of his tribe, Quraysh. The Battle was fought on 19 March, 625 CE, between a small force of Muslims and a much larger polytheist force from Mecca. It is especially revered because many companions of Muhammad, including Hamza, were martyred there, and Muhammad is reported to have said, &quot;Uhud is a mountain that loves us and we love it.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sahih Muslim 1393b - The Book of Pilgrimage - كتاب الحج - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/muslim:1393b |access-date=2026-07-08 |website=sunnah.com}}&lt;/ref&gt; The grave of Hamza is located near the Mount. The Quran discusses the events and lessons of the Uhud Battle in considerable detail, especially in [[Al Imran|Surah Al Imran]], verses 121–180.

The Battle of Khaybar was fought between the early Muslims and the Jewish community of Khaybar in April 628 CE. Khaybar was home to a sizable community of Jewish tribes. As Muhammad's army began to march on Khaybar, the [[Ghatafan|Banu Ghatafan]] and other Jewish tribes did not, or could not, send the reinforcements that had been expected to arrive to defend the settlement, further endangering the Jewish army's poor fortifications. After a brief period of fighting, Khaybar fell to the Muslims and the Jewish knight Marhab was killed by Ali. Khaybar was a major victory and marked an important turning point in the consolidation of the early Muslims. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of Ali in the battle. Ali is said to have lifted the fortress' gate from their hinges, climbed into the moat and held them up to make a bridge whereby the attackers gained access to the redoubt. The gate was so heavy that forty men were later required to put it back in place.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سني اسلام ۾ مقدس ماڳ]]
[[زمرو:سني اسلام]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]</text>
      <sha1>dlx4uily036hft17utwsx1wb5ghbri9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424329</id>
      <parentid>424328</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:59:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* بدر جو ميدان */</comment>
      <origin>424329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29591" sha1="sxvwjavoyjtdqyhz85riop6yht6hm17" xml:space="preserve">[[File:The_Kaaba_during_Hajj_-_edited.jpg|thumb|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مڪه مڪرمه]] ۾ واقع [[مسجد الحرام]] ۾ [[ڪعبه شريف]] [[سني اسلام]] جو سڀ کان پاڪ ترين مقام آهي.]]
'''سني اسلام''' ۾ &quot;ٽي پاڪ ترين هنڌ&quot;، نزولي ترتيب ۾، [[مڪه مڪرمه]] ۾ [[مسجد الحرام]]، [[مدينه منوره]] ۾ [[مسجد نبوي]] ۽ [[يروشلم]] ۾ [[مسجد اقصي|مسجد اقصيٰ]] آهن.&lt;ref name=&quot;Abu Sway&quot;&gt;{{Cite news |last=Mustafa Abu Sway |title=The Holy Land, Jerusalem and Al-Aqsa Mosque in the Qur'an, Sunnah and other Islamic Literary Source |url=http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728001911/http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |archive-date=2011-07-28 |publisher=[[Central Conference of American Rabbis]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NG&quot;&gt;{{Cite book |last=National Geographic Society (U.S.) |url=https://books.google.com/books?id=pPQ5AQAAIAAJ |title=Wiley/National Geographic College Atlas of the World |last2=de Blij |first2=H.J. |last3=Downs |first3=R. |last4=John Wiley &amp; Sons |publisher=Wiley |year=2007 |isbn=978-0-471-74117-6 |page=49 |quote=Al 'Aqsa is the second oldest mosque in Islam after the Kaaba in Mecca and is third in holiness after the mosques in Mecca and Medina. It holds up to 400,000 worshippers at one time. |access-date=2022-06-15}}&lt;/ref&gt; [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] روايتن ۾ هن گڏيل سڃاڻپ کان ٻاهر، ٻئي شاخون ٻين هنڌن تي مذهبي ۽ عقيدتمندانه اهميت جي مختلف درجن کي رکن ٿيون. سني اسلام ۾، سني مڪتب فڪر جي بانين جون قبرون مذهبي ۽ روحاني اهميت رکن ٿيون. مختلف سني فرقن ۾ مزارن جي زيارت ڪرڻ جا رويا مختلف آهن. [[ٻارهن امامن جي فهرست|ٻارهن امامن]] کي سني اسلام ۾ [[اھل بيت]] ۽ [[اسلام جي تاريخ|اسلامي تاريخ]] ۾ انتهائي اهم شخصيتن جي حيثيت سان پڻ احترام ڪيو ويندو آهي ۽ سني پڻ انهن جي مزارن تي تعظيم لاءِ ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |edition=New ed. 2006 |volume=7 |pages=97–105}}&lt;/ref&gt;

==صرف سني اسلام ۾==
{{multiple image
| align             = center
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = الامام ابو حنيفة النعمان.jpg
| image2            = Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg
| footer            = [[بغداد]] ([[عراق]]) ۾ امام ابو حنيفه مسجد، [[قاهره]] ([[مصر]]) ۾ [[امام شافعي]] جو مزار، بغداد ۾ عارف آغا مسجد، ۽ [[مدينو|مديني]] ([[سعودي عرب]]) ۾ [[جنت البقيع]] ۾ سني فقه جي چئني مڪتبه فڪرن جي بانين—يعني [[ابو حنيفه]]، [[امام شافعي]]، [[احمد بن حنبل]] ۽ [[امام مالڪ بن انس]] —جون قبرون موجود آهن.
| image3            = Arif Agha Mosque reconstruction.jpg
| image4            = Baqi Malek&amp;Nafi.jpg
}}

سني فقه جي حنفي مڪتبه فڪر جي باني، [[امام ابو حنيفه]] جو مزار سني فڪر جي ارتقا کي ظاهر ڪندڙ هڪ اهم سني مقام آهي. هي عراق جي شهر بغداد ۾ واقع آهي. سني اسلام ۾ موجود چئن مڪتبه فڪرن مان، حنفي مڪتبه فڪر اسلامي قانون (فقه) جو سڀ کان وڏو سلسلو آهي. امام ابو حنيفه جي قانوني طريقيڪار [[عباسي خلافت]]، [[وچ ايشيا]]، [[عثماني سلطنت]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ اسلامي قانون تي گهرو اثر وڌو. سندن آرام گاهه علمي روايتن ۽ سني قانوني سڃاڻپ سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي انهن علائقن ۾ جتي حنفي فقه جو غلبو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dodkhudoeva |first=Lola |date=2011-01-01 |title=Abu Hanifa and His Epoch |url=https://www.academia.edu/127583980 |journal=Абу Ханифа и его эпоха}}&lt;/ref&gt; 

سني فقه جي شافعي مڪتبه فڪر جي باني، امام شافعي جو مزار قاهره جي اهم ترين يادگارن مان هڪ آهي. امام شافعي اسلامي قانوني نظريي (اصولِ فقه) کي منظم ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو، ۽ سندن [[اتر اوڀر آفريڪا|اثر اوڀر آفريڪا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |date=2013 |pages=17–43 |editor-last=El Shamsy |editor-first=Ahmed |access-date=2026-01-29 |chapter=Tradition under Siege |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/canonization-of-islamic-law/tradition-under-siege/8C803D7E437BDD132E450D90B9448042 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04148-6}}&lt;/ref&gt;  سندن مزار سني علمي ورثي جي يادگيريءَ جو هڪ اهم مرڪز آهي. مزار جي موجوده عمارت گهڻي ڀاڱي ايوبي ۽ مملوڪ دورن جي آهي. سني فقه جي حنبلي مڪتبه فڪر جي باني، [[احمد بن حنبل]] جي آرام گاهه کي پڻ سني اسلام ۾ وڏي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dargahinfo – Complete Collection of Dargahs World Wide |url=https://dargahinfo.com/DargahDetails.aspx?DargahID=184 |access-date=2026-01-29 |website=dargahinfo.com}}&lt;/ref&gt; احمد بن حنبل خاص طور تي ’محنه‘ (امتحان/آزمائش) واري دور ۾ پنهنجي ثابت قدميءَ لاءِ ياد ڪيا وڃن ٿا، جڏهن هنن رياست طرفان مڙهيل عقيدن جي مقابلي ۾ روايتي سني عقيدن جو دفاع ڪيو. سندن ورثي سني عقيدي جي بنيادي اصولن کي تشڪيل ڏنو ۽ بعد ۾ ’اثريه‘ (Atharism) جهڙين تحريڪن تي اثر انداز ٿيو. سني اسلام جي مالڪي مڪتبه فڪر جو بنياد [[مالڪ بن انس]] رکيو. امام مالڪ [[مدينه منوره]] جي [[جنت البقيع]] قبرستان ۾ مدفون آهن.

==تاريخي طور نمايان ماڳ==
===مسجد قبا===
[[File:Quba_Mosque_Full_Picture_(2024).jpg|thumb|240x240px|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مدينه منوره]] ۾ واقع ”[[مسجد قبا|مسجدِ قبا]]“ اها پهرين مسجد آهي جنهن جو بنياد حضرت [[محمد ﷺ]] رکيو. هي مسجد سندن هجرت جي پهرين ڏينهن قائم ڪئي وئي هئي. پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ واري عمل ۾ ذاتي طور تي شريڪ هئا.]]
سعودي عرب جي شهر مديني جي ٻاهرين علائقي ۾ واقع ”مسجدِ قبا“ کي دنيا جي پهرين مسجد هجڻ جو اعزاز حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Admin |date=2023-07-12 |title=The Prophet's Entry Into Quba' And The Construction of Masjid Al-Quba – Authentic Seerah |url=https://preciousgemsfromthequranandsunnah.wordpress.com/2023/07/12/the-prophets-entry-into-quba-and-the-construction-of-masjid-al-quba-authentic-seerah/ |access-date=2026-01-29 |website=Precious Gems from the Quran and Sunnah |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-07-21 |title=Masjid al-Quba: The First Mosque Established By The Prophet – Our Prophet 5 – 85/90 |url=https://al-islam.org/media/masjid-al-quba-first-mosque-established-prophet-our-prophet-5-8590 |access-date=2026-01-29 |website=al-islam.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ان جو بنياد حضرت محمد ﷺ مڪي کان مديني ڏانهن هجرت جي دوران، مديني جي ويجهو پهچڻ تي رکيو هو. روايتن موجب، پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ ۾ ذاتي طور تي حصو ورتو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2025-06-13 |title=Quba Walk In The Prophet's ﷺ Steps |url=https://crownetravels.com/quba-walk-in-the-prophets-%EF%B7%BA-steps/ |access-date=2026-01-29 |website=Crowntravels |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

اسلامي روايتن ۾ هن مسجد جو ذڪر اڪثر ڪري تقويٰ ۽ طهارت (پاڪيزگي) جي حوالي سان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-06 |title=Religious and Historical Significance of Quba Mosque |url=https://news.iium.edu.my/?p=172194 |access-date=2026-01-29 |website=IIUM Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ڪيترين ئي حديثن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته مسجدِ قبا ۾ نماز ادا ڪرڻ جي خاص فضيلت آهي. جيتوڻيڪ مسجدِ قبا کي ”مقدس مقام“ (مقدس زيارت گاهه) طور نه ٿو مڃيو وڃي، پر اسلامي روايتن ۾ ان کي هڪ نمايان ۽ خاص حيثيت حاصل آهي. 

=== مسجدِ قبلتين ===
[[File:Masjid_al-Qiblatain.jpg|thumb|240x240px|سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”[[مسجد القبلتين|مسجدِ قبلتين]]“ اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ کي الله تعاليٰ طرفان نماز جي رخ (قبلو) کي [[بيت المقدس]] (يروشلم) کان مڪي ڏانهن تبديل ڪرڻ جو حڪم مليو هو.]]
سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”مسجدِ قبلتين“ اسلام جي تاريخ جي هڪ انتهائي اهم موڙ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري مشهور آهي. هي اها جاءِ آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي اهو وحي نازل ٿيو جنهن ۾ مسلمانن کي هدايت ڪئي وئي ته اهي نماز جو رخ (قبلو) بيت المقدس کان مڪي ڏانهن تبديل ڪن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-03-30 |title=Masjid al-Qiblatain |url=https://peopleofmadina.com/masjid-al-qiblatain/ |access-date=2026-01-29 |website=People of Madina |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Al-Qiblatayn Mosque |url=https://saudipedia.com/en/al-qiblatayn-mosque |access-date=2026-01-29 |website=saudipedia.com |language=en}}&lt;/ref&gt; هي واقعو هجرت کان تقريباً ۱۶ کان ۱۷ مهينا پوءِ پيش آيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Switch of the Qiblah: Story of Masjid Qiblatayn {{!}} Al-Aqsa: Past, Present, and Promise |url=https://yaqeeninstitute.org/watch/series/switch-of-the-qiblah-story-of-masjid-qiblatayn-al-aqsa |access-date=2026-01-29 |website=Yaqeen Institute for Islamic Research |language=en}}&lt;/ref&gt; هي مسجد اسلام جي ابتدائي دور مان نڪري هڪ الڳ امه (مذهبي برادريءَ) بڻجڻ جي عمل جي علامت آهي، جنهن جو روحاني مرڪز مڪو قرار ڏنو ويو.

ان ئي سبب ڪري، اسلامي تاريخ ۽ يادگيرين ۾ ”مسجدِ قبلتين“ کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. هي دنيا جي انهن چند مسجدن مان هڪ آهي جنهن ۾ ٻه محراب (اهي جڳهيون جيڪي قبلو جي طرف اشارو ڪن ٿيون) مختلف طرفن ۾ موجود آهن. هي انهن چند مسجدن مان آهي جن جو تعلق حضرت محمد ﷺ جي دور سان آهي (جنهن ۾ مسجدِ قبا ۽ مسجدِ نبوي پڻ شامل آهن)، جڏهن ته مسجدِ حرام ۽ مسجدِ اقصيٰ جو تعلق اڳوڻن نبين سان رهيو آهي. 

===مسجدِ ابراهيمي===
[[File:BTS_Hebron_Tour_280215_24.jpg|thumb|240x240px|فلسطين جي شهر الخليل ۾ حضرت ابراهيم عليه السلام رهائش پذير ٿيا هئا. اتي ئي هنن ”غارِ مڪفيله“ خريد ڪئي هئي، جنهن کي هنن پنهنجي گهرواريءَ حضرت ساره جي تدفين (دفن ڪرڻ) جي جاءِ طور استعمال ڪيو. ابراهيم، اسحاق ۽ يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سان گڏ، ان غار ۾ دفن آهن. مسلمانن 750ع ۾ سندن اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ”ابراهيمي مسجد“ تعمير ڪرائي؛ مسلمانن جو اهو به عقيدو آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر (معراج) دوران الخليل (هيبرون) تشريف کڻي ويا هئا. ]]
فلسطين ۾ واقع شهر الخليل (هيبرون) کي يهوديت، عيسائيت ۽ اسلام، ٽنهي مذهبن ۾ انتهائي مقدس ۽ قابلِ احترام سمجهيو وڃي ٿو. حضرت ابراهيم عليه السلام اتي رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي گهرواري ساره جي تدفين لاءِ ”غارِ مڪفيله“ (جنهن کي ’پيغمبرن جي غار‘ به چيو وڃي ٿو) خريد ڪئي. حضرت ابراهيم، حضرت اسحاق ۽ حضرت يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سميت، ان غار ۾ ئي دفن ٿيل آهن. مسلمانن حضرت ابراهيم جي اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ابراهيمي مسجد تعمير ڪرائي، ۽ سندن اهو به مڃڻ آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر دوران الخليل تشريف کڻي ويا هئا. ان مسجد ۾ هڪ ننڍڙي طاقي (کاقي) ۾ کاٻي پير جو نشان به موجود آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو ان ئي دور جو آهي.&lt;ref name=&quot;vitullo2003&quot;&gt;{{cite journal |last=Vitullo |first=Anita |year=2003 |title=People Tied to Place: Strengthening Cultural Identity in Hebron's Old City |journal=Journal of Palestine Studies |volume=33 |pages=68–83 |doi=10.1525/jps.2003.33.1.68}} quote: From earliest Islam, the sanctuaries of Hebron and Jerusalem [al-Haram al-Ibrahimi and al-Haram al-Sharif] were holy places outranked only by Mecca and Medina; the Ibrahimi Mosque was originally regarded by some Muslims as Islam's fourth holiest site. Muslims believe that the Hebron sanctuary was visited by Muhammad on his mystical nocturnal journey from Mecca to Jerusalem.🗿🗿🗿🗿&lt;/ref&gt;

بابلي قيد کان پوءِ، ادومي هبرون ۾ آباد ٿيا. پهرين صدي قبل مسيح دوران، هيروديس عظيم ڀت تعمير ڪئي جيڪا اڄ به پيٽريارڪ جي غار جي چوڌاري آهي، جيڪا بعد ۾ هڪ چرچ ۽ پوءِ هڪ مسجد بڻجي وئي. مختصر صليبي ڪنٽرول کان سواءِ، لڳاتار مسلمان خاندانن هبرون تي 7 صدي عيسوي کان وٺي پهرين عالمي جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي خاتمي تائين حڪومت ڪئي، جڏهن شهر برطانوي لازمي فلسطين جو حصو بڻجي ويو. هبرون دنيا جي قديم ترين مسلسل آباد شهرن مان هڪ آهي.

===جبل النور===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = Jabbal An-Nour (2024).jpg
| image2            = Hira Cave.jpg
| footer            = مٿي: [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] واري علائقي ۾ [[جبلِ نور]]&lt;br&gt;هيٺ: [[غارِ حرا]]؛ اها جاءِ جتي حضرت [[محمد ﷺ]] تي پهريون [[وحي]] نازل ٿيو، انتهائي اهميت رکي ٿي.
}}

[[مڪه مڪرمه]] ۾ موجود جبل النور سڄي دنيا جي مسلمانن لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي ئي حضرت [[محمد ﷺ]] تي [[قرآن]] جو پهريون [[وحي]] نازل ٿيو هو، جنهن ۾ حضرت جبرائيل عليه السلام جي ذريعي سورة العلق جون پهريون پنج آيتون شامل هيون. زائرين روزانو هن جبل تي چڙهي غارِ حرا ڏسڻ ويندا آهن؛ اهو ئي اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي ”ليلة القدر“ (قدر واري رات) جي موقعي تي حضرت جبرائيل (عليه السلام) ذريعي پهريون وحي نازل ٿيو هو. حج جي ڏينهن ۾، اندازاً پنج هزار زائرين روزانو هن غار کي ڏسڻ لاءِ جبل تي چڙهندا آهن. 

پهرين وحي جي نزول کان اڳ، حضرت محمد ﷺ کي اهڙا روحاني خواب نظر ايندا هئا، جن ۾ اهي نشانيون هيون ته سندن نبوت جو آغاز ٿي چڪو آهي ۽ مڪي جا پٿر به کين ”سلام“ چوندا. اهي خواب ڇهن مهينن تائين جاري رهيا. اڪيلائي جي وڌندڙ ضرورت سبب، پاڻ ﷺ مڪي جي پٿريلين ٽڪرين ۾ خلوت ۽ مراقبي ڏانهن راغب ٿيا. پاڻ ﷺ هر سال هڪ مهيني لاءِ غار ۾ گوشه نشين ٿيندا هئا، جنهن کي &quot;تحنث&quot; چيو ويندو آهي. پاڻ ﷺ پنهنجي گڏ کاڌي پيتي جو سامان کڻي ويندا هئا ۽ جيڪي غريب ماڻهو وٽن ايندا هئا، انهن کي کارائيندا هئا. گهر واپس وڃڻ ۽ وڌيڪ سامان آڻڻ کان اڳ، پاڻ ﷺ [[ڪعبه شريف]] جو ست ڀيرا [[طواف]] ڪندا هئا.

===جبلِ احد===
[[File:Jabal-e-Uhud.jpg|thumb|Jaba Al Uhud, where is grave of Hamza. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail.]]

===بدر جو ميدان===
[[File:General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg|thumb|
Battlefield of Badar. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention.]]

=== جبل سينا ===
[[File:Mount Sinai Egypt.jpg|thumb|240x240px|[[Mount Sinai]] in the Asian part of [[Egypt]], is the place where according to the [[Torah]], [[Bible]], and [[Quran]], [[Moses]] received the [[Ten Commandments]] from God.]]
The Sinai Peninsula is associated with the prophets [[Aaron in Islam|Harun]] ([[Aaron]]) and [[Moses in Islam|Musa]] ([[Moses]]). Numerous references to Mount Sinai exist in the Quran, where it is called ''Ṭūr Saināʾ'',&lt;ref name=&quot;Cite quran|23|20|t=y|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|23|20|t=y|s=ns}}&lt;/ref&gt; ''Ṭūr Sīnīn'',&lt;ref name=&quot;Cite quran|95|2|t=y|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|95|2|t=y|s=ns}}&lt;/ref&gt; and ''aṭ-Ṭūr''&lt;ref name=&quot;Cite quran|2|63|e=93|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|2|63|e=93|s=ns}}&lt;/ref&gt; and ''al-Jabal'' (both meaning &quot;the Mount&quot;).&lt;ref name=&quot;Cite quran|7|103|e=156|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|7|103|e=156|s=ns}}&lt;/ref&gt; As for the adjacent ''[[Wadi|Wād]] Ṭuwā'' ([[Valley]] of Tuwa), it is considered as being ''muqaddas''&lt;ref name=&quot;Cite quran|20|9|e=99|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|20|9|e=99|s=ns}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cite quran|79|15|e=25|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|79|15|e=25|s=ns}}&lt;/ref&gt; (sacred),&lt;ref name=&quot;IbnKathir Al-Ahmad&quot;&gt;{{cite book |last=Ibn Kathir |author-link=Ibn Kathir |url=https://books.google.com/books?id=zx9LDwAAQBAJ |title=Stories of the Prophets: [قصص الأنبياء [انكليزي |date=2013-01-01 |publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah ({{langx|ar|دَار الْـكُـتُـب الْـعِـلْـمِـيَّـة}}) |isbn=978-2745151360 |editor=Dr Mohammad Hilmi Al-Ahmad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Elhadary2016&quot;&gt;{{cite book |last=Elhadary |first=Osman |url=https://books.google.com/books?id=4-ReDQAAQBAJ |title=Moses in the Holy Scriptures of Judaism, Christianity and Islam: A Call for Peace |date=2016-02-08 |publisher=BookBaby |isbn=978-1483563039 |chapter=11, 15}}{{Dead link|date=August 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; and a part of it is called ''Al-Buqʿah Al-Mubārakah'' (&quot;The Blessed Place&quot;).&lt;ref name=&quot;Cite quran|28|3|e=86|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|28|3|e=86|s=ns}}&lt;/ref&gt;

It is the location where, according to the sacred scriptures of the three major [[Abrahamic religions]] (Torah, Bible, and Quran), Moses received the Ten Commandments from God. The summit has a mosque that is still used by Muslims. At the summit also is &quot;Moses' cave&quot;, where Moses is believed to have waited to receive the Ten Commandments from God.

=== Umayyad Mosque ===
[[File:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|240x240px|Umayyad Mosque in [[Damascus]], [[Syria]], where Muslims and Christians alike consider it the burial place of the head of [[John the Baptist]], revered in Islam as [[John the Baptist in Islam|Prophet Yahya]]. [[Islamic eschatology]] holds that the [[Mahdi]] will emerge before the [[Eschatology|End of Times]] to restore justice, and this is the place where [[Jesus in Islam|Isa]] (Jesus) will descend from heaven at his [[Second Coming]] to accompany him. The mosque also holds special importance in Shia Islam, as it contains shrines commemorating [[Husayn ibn Ali|Husayn]], whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist. Imam Husayn's head was kept there before being transported to Karbala, while his surviving family members were imprisoned in the mosque.]]
The importance of Umayyad Mosque in Damascus, Syria, stems from the eschatological reports concerning the mosque and historic events associated with it. The head of John the Baptist, revered in Islam as the prophet Yahya, is believed to be inside the mosque, which also houses one of only four original copies of the Quran. Prayers in the Umayyad mosque are considered to be equal to those offered in Al-Aqsa Mosque.&lt;ref name=&quot;DumperStanley2007-Damascus&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2007 |title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |publisher=[[ABC-CLIO]] |editor-last1=Dumper |editor-first1=Michael R. T. |pages=119–126 |isbn=978-1-5760-7919-5 |editor-last2=Stanley |editor-first2=Bruce E. |author=Janet L. Abu-Lughod |chapter=Damascus |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;q=damascus+%22fourth+holiest%22&amp;pg=PA121}}&lt;/ref&gt; The Mosque is also the place where Muslims believe Isa (Jesus) will return at the end of times, atop the &quot;Minaret of Isa&quot; of the mosque, during the time of a [[Fajr (prayer)|Fajr prayer]].

The mosque's site has been used as a house of worship since the [[Iron Age]]. It enjoyed great prestige throughout its history and was regarded as a &quot;wonder of the world&quot; by many medieval Muslim writers. Muslims and Christians alike consider the site a holy place. The mosque also holds a special importance in Shia Islam since it contains shrines commemorating Husayn, whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Talmon-Heller |first1=Daniella |last2=Kedar |first2=Benjamin Z. |last3=Reiter |first3=Yitzhak |title=Vicissitudes of a Holy Place: Construction, Destruction and Commemoration of Mashhad Ḥusayn in Ascalon |url=https://www.researchgate.net/publication/301537484 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512010853/https://www.researchgate.net/profile/Daniella_Talmon-Heller/publication/301537484_Vicissitudes_of_a_Holy_Place_Construction_Destruction_and_Commemoration_of_Mashhad_Husayn_in_Ascalon/links/5cddc4d492851c4eaba685d8/Vicissitudes-of-a-Holy-Place-Construction-Destruction-and-Commemoration-of-Mashhad-Husayn-in-Ascalon.pdf |archive-date=2020-05-12 |access-date=2026-01-30 |journal=Der Islam |date=2016 |volume=93 |doi=10.1515/islam-2016-0008}}&lt;/ref&gt; There is a location in the mosque where Husayn's head was kept.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-18 |title=Remembering the Umayyad Mosque in Damascus |url=http://www.damascus-foundation.org/archives/2871 |access-date=2026-02-04 |website=مؤسسة تاريخ دمشق |language=ar}}&lt;/ref&gt; Furthermore, the surviving members of his family were imprisoned in the mosque for 60 days.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Nafasul Mahmoom |page=368}}&lt;/ref&gt;

=== Badr, Uhud and Khaybar ===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg
| image2            = Jabal-e-Uhud.jpg
| footer            = The sites of the three major battles, [[Battle of Badr|Badr]], [[Battle of Uhud|Uhud]], and [[Battle of Khaybar|Khaybar]], located in Saudi Arabia, hold great historical significance. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail. The Battle of Khaybar holds significance because of the major victory over the [[Jewish tribes of Arabia|Jewish strongholds]], an important turning point in the consolidation of the [[early Muslims]]. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of [[Ali]], Muhammad's cousin, his son-in-law and the first Shia Imam. He killed the Jewish Knight [[Marhab]], torn the fortress' gate from its hinges and used it as a bridge for the Muslim forces to cross the moat. The gate was reportedly so heavy that forty men were later needed to put it back in place. During Muhammad’s lifetime and his battles against the polytheists, Ali, Abu Bakr, Umar, and Uthman were the Prophet's closest companions, always standing by his side and shaping the Islamic history.
| image3            = Khaybar - deserted houses.jpg
| image4            = 
}}
The Battle of Badr is referred to as The Day of the Criterion in the Quran. On 13 March 624 CE, Muhammad, commanding an small army of his companions, defeated a massive army of the Quraysh polytheists led by Abu Jahl. It was the first large-scale engagement between the Muslims and the Quraysh Meccans. Advancing from the north, the Muslims faced the polytheist Meccans. The Muslim victory strengthened Muhammad's position; The Medinese eagerly joined his future expeditions, and tribes outside Medina openly allied with Muhammad. The battle has been passed down as a decisive victory attributable to divine intervention. The site of Badr marks the location of the battle and is regarded as one of the most significant historical sites in Islam. The story of Badr has been passed down throughout the centuries, before being combined in the multiple [[biographies of Muhammad]] that exist today. All knowledge of the battle comes from traditional Islamic accounts.

Mount Uhud was the site of the second battle between Muhammad and the polytheists of his tribe, Quraysh. The Battle was fought on 19 March, 625 CE, between a small force of Muslims and a much larger polytheist force from Mecca. It is especially revered because many companions of Muhammad, including Hamza, were martyred there, and Muhammad is reported to have said, &quot;Uhud is a mountain that loves us and we love it.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sahih Muslim 1393b - The Book of Pilgrimage - كتاب الحج - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/muslim:1393b |access-date=2026-07-08 |website=sunnah.com}}&lt;/ref&gt; The grave of Hamza is located near the Mount. The Quran discusses the events and lessons of the Uhud Battle in considerable detail, especially in [[Al Imran|Surah Al Imran]], verses 121–180.

The Battle of Khaybar was fought between the early Muslims and the Jewish community of Khaybar in April 628 CE. Khaybar was home to a sizable community of Jewish tribes. As Muhammad's army began to march on Khaybar, the [[Ghatafan|Banu Ghatafan]] and other Jewish tribes did not, or could not, send the reinforcements that had been expected to arrive to defend the settlement, further endangering the Jewish army's poor fortifications. After a brief period of fighting, Khaybar fell to the Muslims and the Jewish knight Marhab was killed by Ali. Khaybar was a major victory and marked an important turning point in the consolidation of the early Muslims. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of Ali in the battle. Ali is said to have lifted the fortress' gate from their hinges, climbed into the moat and held them up to make a bridge whereby the attackers gained access to the redoubt. The gate was so heavy that forty men were later required to put it back in place.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سني اسلام ۾ مقدس ماڳ]]
[[زمرو:سني اسلام]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]</text>
      <sha1>sxvwjavoyjtdqyhz85riop6yht6hm17</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424330</id>
      <parentid>424329</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T13:03:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* جبلِ احد */</comment>
      <origin>424330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31286" sha1="6wzz72vvayrogmdqmh7kd7uh9dafzg0" xml:space="preserve">[[File:The_Kaaba_during_Hajj_-_edited.jpg|thumb|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مڪه مڪرمه]] ۾ واقع [[مسجد الحرام]] ۾ [[ڪعبه شريف]] [[سني اسلام]] جو سڀ کان پاڪ ترين مقام آهي.]]
'''سني اسلام''' ۾ &quot;ٽي پاڪ ترين هنڌ&quot;، نزولي ترتيب ۾، [[مڪه مڪرمه]] ۾ [[مسجد الحرام]]، [[مدينه منوره]] ۾ [[مسجد نبوي]] ۽ [[يروشلم]] ۾ [[مسجد اقصي|مسجد اقصيٰ]] آهن.&lt;ref name=&quot;Abu Sway&quot;&gt;{{Cite news |last=Mustafa Abu Sway |title=The Holy Land, Jerusalem and Al-Aqsa Mosque in the Qur'an, Sunnah and other Islamic Literary Source |url=http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728001911/http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |archive-date=2011-07-28 |publisher=[[Central Conference of American Rabbis]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NG&quot;&gt;{{Cite book |last=National Geographic Society (U.S.) |url=https://books.google.com/books?id=pPQ5AQAAIAAJ |title=Wiley/National Geographic College Atlas of the World |last2=de Blij |first2=H.J. |last3=Downs |first3=R. |last4=John Wiley &amp; Sons |publisher=Wiley |year=2007 |isbn=978-0-471-74117-6 |page=49 |quote=Al 'Aqsa is the second oldest mosque in Islam after the Kaaba in Mecca and is third in holiness after the mosques in Mecca and Medina. It holds up to 400,000 worshippers at one time. |access-date=2022-06-15}}&lt;/ref&gt; [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] روايتن ۾ هن گڏيل سڃاڻپ کان ٻاهر، ٻئي شاخون ٻين هنڌن تي مذهبي ۽ عقيدتمندانه اهميت جي مختلف درجن کي رکن ٿيون. سني اسلام ۾، سني مڪتب فڪر جي بانين جون قبرون مذهبي ۽ روحاني اهميت رکن ٿيون. مختلف سني فرقن ۾ مزارن جي زيارت ڪرڻ جا رويا مختلف آهن. [[ٻارهن امامن جي فهرست|ٻارهن امامن]] کي سني اسلام ۾ [[اھل بيت]] ۽ [[اسلام جي تاريخ|اسلامي تاريخ]] ۾ انتهائي اهم شخصيتن جي حيثيت سان پڻ احترام ڪيو ويندو آهي ۽ سني پڻ انهن جي مزارن تي تعظيم لاءِ ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |edition=New ed. 2006 |volume=7 |pages=97–105}}&lt;/ref&gt;

==صرف سني اسلام ۾==
{{multiple image
| align             = center
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = الامام ابو حنيفة النعمان.jpg
| image2            = Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg
| footer            = [[بغداد]] ([[عراق]]) ۾ امام ابو حنيفه مسجد، [[قاهره]] ([[مصر]]) ۾ [[امام شافعي]] جو مزار، بغداد ۾ عارف آغا مسجد، ۽ [[مدينو|مديني]] ([[سعودي عرب]]) ۾ [[جنت البقيع]] ۾ سني فقه جي چئني مڪتبه فڪرن جي بانين—يعني [[ابو حنيفه]]، [[امام شافعي]]، [[احمد بن حنبل]] ۽ [[امام مالڪ بن انس]] —جون قبرون موجود آهن.
| image3            = Arif Agha Mosque reconstruction.jpg
| image4            = Baqi Malek&amp;Nafi.jpg
}}

سني فقه جي حنفي مڪتبه فڪر جي باني، [[امام ابو حنيفه]] جو مزار سني فڪر جي ارتقا کي ظاهر ڪندڙ هڪ اهم سني مقام آهي. هي عراق جي شهر بغداد ۾ واقع آهي. سني اسلام ۾ موجود چئن مڪتبه فڪرن مان، حنفي مڪتبه فڪر اسلامي قانون (فقه) جو سڀ کان وڏو سلسلو آهي. امام ابو حنيفه جي قانوني طريقيڪار [[عباسي خلافت]]، [[وچ ايشيا]]، [[عثماني سلطنت]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ اسلامي قانون تي گهرو اثر وڌو. سندن آرام گاهه علمي روايتن ۽ سني قانوني سڃاڻپ سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي انهن علائقن ۾ جتي حنفي فقه جو غلبو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dodkhudoeva |first=Lola |date=2011-01-01 |title=Abu Hanifa and His Epoch |url=https://www.academia.edu/127583980 |journal=Абу Ханифа и его эпоха}}&lt;/ref&gt; 

سني فقه جي شافعي مڪتبه فڪر جي باني، امام شافعي جو مزار قاهره جي اهم ترين يادگارن مان هڪ آهي. امام شافعي اسلامي قانوني نظريي (اصولِ فقه) کي منظم ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو، ۽ سندن [[اتر اوڀر آفريڪا|اثر اوڀر آفريڪا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |date=2013 |pages=17–43 |editor-last=El Shamsy |editor-first=Ahmed |access-date=2026-01-29 |chapter=Tradition under Siege |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/canonization-of-islamic-law/tradition-under-siege/8C803D7E437BDD132E450D90B9448042 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04148-6}}&lt;/ref&gt;  سندن مزار سني علمي ورثي جي يادگيريءَ جو هڪ اهم مرڪز آهي. مزار جي موجوده عمارت گهڻي ڀاڱي ايوبي ۽ مملوڪ دورن جي آهي. سني فقه جي حنبلي مڪتبه فڪر جي باني، [[احمد بن حنبل]] جي آرام گاهه کي پڻ سني اسلام ۾ وڏي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dargahinfo – Complete Collection of Dargahs World Wide |url=https://dargahinfo.com/DargahDetails.aspx?DargahID=184 |access-date=2026-01-29 |website=dargahinfo.com}}&lt;/ref&gt; احمد بن حنبل خاص طور تي ’محنه‘ (امتحان/آزمائش) واري دور ۾ پنهنجي ثابت قدميءَ لاءِ ياد ڪيا وڃن ٿا، جڏهن هنن رياست طرفان مڙهيل عقيدن جي مقابلي ۾ روايتي سني عقيدن جو دفاع ڪيو. سندن ورثي سني عقيدي جي بنيادي اصولن کي تشڪيل ڏنو ۽ بعد ۾ ’اثريه‘ (Atharism) جهڙين تحريڪن تي اثر انداز ٿيو. سني اسلام جي مالڪي مڪتبه فڪر جو بنياد [[مالڪ بن انس]] رکيو. امام مالڪ [[مدينه منوره]] جي [[جنت البقيع]] قبرستان ۾ مدفون آهن.

==تاريخي طور نمايان ماڳ==
===مسجد قبا===
[[File:Quba_Mosque_Full_Picture_(2024).jpg|thumb|240x240px|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مدينه منوره]] ۾ واقع ”[[مسجد قبا|مسجدِ قبا]]“ اها پهرين مسجد آهي جنهن جو بنياد حضرت [[محمد ﷺ]] رکيو. هي مسجد سندن هجرت جي پهرين ڏينهن قائم ڪئي وئي هئي. پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ واري عمل ۾ ذاتي طور تي شريڪ هئا.]]
سعودي عرب جي شهر مديني جي ٻاهرين علائقي ۾ واقع ”مسجدِ قبا“ کي دنيا جي پهرين مسجد هجڻ جو اعزاز حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Admin |date=2023-07-12 |title=The Prophet's Entry Into Quba' And The Construction of Masjid Al-Quba – Authentic Seerah |url=https://preciousgemsfromthequranandsunnah.wordpress.com/2023/07/12/the-prophets-entry-into-quba-and-the-construction-of-masjid-al-quba-authentic-seerah/ |access-date=2026-01-29 |website=Precious Gems from the Quran and Sunnah |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-07-21 |title=Masjid al-Quba: The First Mosque Established By The Prophet – Our Prophet 5 – 85/90 |url=https://al-islam.org/media/masjid-al-quba-first-mosque-established-prophet-our-prophet-5-8590 |access-date=2026-01-29 |website=al-islam.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ان جو بنياد حضرت محمد ﷺ مڪي کان مديني ڏانهن هجرت جي دوران، مديني جي ويجهو پهچڻ تي رکيو هو. روايتن موجب، پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ ۾ ذاتي طور تي حصو ورتو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2025-06-13 |title=Quba Walk In The Prophet's ﷺ Steps |url=https://crownetravels.com/quba-walk-in-the-prophets-%EF%B7%BA-steps/ |access-date=2026-01-29 |website=Crowntravels |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

اسلامي روايتن ۾ هن مسجد جو ذڪر اڪثر ڪري تقويٰ ۽ طهارت (پاڪيزگي) جي حوالي سان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-06 |title=Religious and Historical Significance of Quba Mosque |url=https://news.iium.edu.my/?p=172194 |access-date=2026-01-29 |website=IIUM Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ڪيترين ئي حديثن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته مسجدِ قبا ۾ نماز ادا ڪرڻ جي خاص فضيلت آهي. جيتوڻيڪ مسجدِ قبا کي ”مقدس مقام“ (مقدس زيارت گاهه) طور نه ٿو مڃيو وڃي، پر اسلامي روايتن ۾ ان کي هڪ نمايان ۽ خاص حيثيت حاصل آهي. 

=== مسجدِ قبلتين ===
[[File:Masjid_al-Qiblatain.jpg|thumb|240x240px|سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”[[مسجد القبلتين|مسجدِ قبلتين]]“ اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ کي الله تعاليٰ طرفان نماز جي رخ (قبلو) کي [[بيت المقدس]] (يروشلم) کان مڪي ڏانهن تبديل ڪرڻ جو حڪم مليو هو.]]
سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”مسجدِ قبلتين“ اسلام جي تاريخ جي هڪ انتهائي اهم موڙ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري مشهور آهي. هي اها جاءِ آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي اهو وحي نازل ٿيو جنهن ۾ مسلمانن کي هدايت ڪئي وئي ته اهي نماز جو رخ (قبلو) بيت المقدس کان مڪي ڏانهن تبديل ڪن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-03-30 |title=Masjid al-Qiblatain |url=https://peopleofmadina.com/masjid-al-qiblatain/ |access-date=2026-01-29 |website=People of Madina |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Al-Qiblatayn Mosque |url=https://saudipedia.com/en/al-qiblatayn-mosque |access-date=2026-01-29 |website=saudipedia.com |language=en}}&lt;/ref&gt; هي واقعو هجرت کان تقريباً ۱۶ کان ۱۷ مهينا پوءِ پيش آيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Switch of the Qiblah: Story of Masjid Qiblatayn {{!}} Al-Aqsa: Past, Present, and Promise |url=https://yaqeeninstitute.org/watch/series/switch-of-the-qiblah-story-of-masjid-qiblatayn-al-aqsa |access-date=2026-01-29 |website=Yaqeen Institute for Islamic Research |language=en}}&lt;/ref&gt; هي مسجد اسلام جي ابتدائي دور مان نڪري هڪ الڳ امه (مذهبي برادريءَ) بڻجڻ جي عمل جي علامت آهي، جنهن جو روحاني مرڪز مڪو قرار ڏنو ويو.

ان ئي سبب ڪري، اسلامي تاريخ ۽ يادگيرين ۾ ”مسجدِ قبلتين“ کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. هي دنيا جي انهن چند مسجدن مان هڪ آهي جنهن ۾ ٻه محراب (اهي جڳهيون جيڪي قبلو جي طرف اشارو ڪن ٿيون) مختلف طرفن ۾ موجود آهن. هي انهن چند مسجدن مان آهي جن جو تعلق حضرت محمد ﷺ جي دور سان آهي (جنهن ۾ مسجدِ قبا ۽ مسجدِ نبوي پڻ شامل آهن)، جڏهن ته مسجدِ حرام ۽ مسجدِ اقصيٰ جو تعلق اڳوڻن نبين سان رهيو آهي. 

===مسجدِ ابراهيمي===
[[File:BTS_Hebron_Tour_280215_24.jpg|thumb|240x240px|فلسطين جي شهر الخليل ۾ حضرت ابراهيم عليه السلام رهائش پذير ٿيا هئا. اتي ئي هنن ”غارِ مڪفيله“ خريد ڪئي هئي، جنهن کي هنن پنهنجي گهرواريءَ حضرت ساره جي تدفين (دفن ڪرڻ) جي جاءِ طور استعمال ڪيو. ابراهيم، اسحاق ۽ يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سان گڏ، ان غار ۾ دفن آهن. مسلمانن 750ع ۾ سندن اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ”ابراهيمي مسجد“ تعمير ڪرائي؛ مسلمانن جو اهو به عقيدو آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر (معراج) دوران الخليل (هيبرون) تشريف کڻي ويا هئا. ]]
فلسطين ۾ واقع شهر الخليل (هيبرون) کي يهوديت، عيسائيت ۽ اسلام، ٽنهي مذهبن ۾ انتهائي مقدس ۽ قابلِ احترام سمجهيو وڃي ٿو. حضرت ابراهيم عليه السلام اتي رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي گهرواري ساره جي تدفين لاءِ ”غارِ مڪفيله“ (جنهن کي ’پيغمبرن جي غار‘ به چيو وڃي ٿو) خريد ڪئي. حضرت ابراهيم، حضرت اسحاق ۽ حضرت يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سميت، ان غار ۾ ئي دفن ٿيل آهن. مسلمانن حضرت ابراهيم جي اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ابراهيمي مسجد تعمير ڪرائي، ۽ سندن اهو به مڃڻ آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر دوران الخليل تشريف کڻي ويا هئا. ان مسجد ۾ هڪ ننڍڙي طاقي (کاقي) ۾ کاٻي پير جو نشان به موجود آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو ان ئي دور جو آهي.&lt;ref name=&quot;vitullo2003&quot;&gt;{{cite journal |last=Vitullo |first=Anita |year=2003 |title=People Tied to Place: Strengthening Cultural Identity in Hebron's Old City |journal=Journal of Palestine Studies |volume=33 |pages=68–83 |doi=10.1525/jps.2003.33.1.68}} quote: From earliest Islam, the sanctuaries of Hebron and Jerusalem [al-Haram al-Ibrahimi and al-Haram al-Sharif] were holy places outranked only by Mecca and Medina; the Ibrahimi Mosque was originally regarded by some Muslims as Islam's fourth holiest site. Muslims believe that the Hebron sanctuary was visited by Muhammad on his mystical nocturnal journey from Mecca to Jerusalem.🗿🗿🗿🗿&lt;/ref&gt;

بابلي قيد کان پوءِ، ادومي هبرون ۾ آباد ٿيا. پهرين صدي قبل مسيح دوران، هيروديس عظيم ڀت تعمير ڪئي جيڪا اڄ به پيٽريارڪ جي غار جي چوڌاري آهي، جيڪا بعد ۾ هڪ چرچ ۽ پوءِ هڪ مسجد بڻجي وئي. مختصر صليبي ڪنٽرول کان سواءِ، لڳاتار مسلمان خاندانن هبرون تي 7 صدي عيسوي کان وٺي پهرين عالمي جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي خاتمي تائين حڪومت ڪئي، جڏهن شهر برطانوي لازمي فلسطين جو حصو بڻجي ويو. هبرون دنيا جي قديم ترين مسلسل آباد شهرن مان هڪ آهي.

===جبل النور===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = Jabbal An-Nour (2024).jpg
| image2            = Hira Cave.jpg
| footer            = مٿي: [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] واري علائقي ۾ [[جبلِ نور]]&lt;br&gt;هيٺ: [[غارِ حرا]]؛ اها جاءِ جتي حضرت [[محمد ﷺ]] تي پهريون [[وحي]] نازل ٿيو، انتهائي اهميت رکي ٿي.
}}

[[مڪه مڪرمه]] ۾ موجود جبل النور سڄي دنيا جي مسلمانن لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي ئي حضرت [[محمد ﷺ]] تي [[قرآن]] جو پهريون [[وحي]] نازل ٿيو هو، جنهن ۾ حضرت جبرائيل عليه السلام جي ذريعي سورة العلق جون پهريون پنج آيتون شامل هيون. زائرين روزانو هن جبل تي چڙهي غارِ حرا ڏسڻ ويندا آهن؛ اهو ئي اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي ”ليلة القدر“ (قدر واري رات) جي موقعي تي حضرت جبرائيل (عليه السلام) ذريعي پهريون وحي نازل ٿيو هو. حج جي ڏينهن ۾، اندازاً پنج هزار زائرين روزانو هن غار کي ڏسڻ لاءِ جبل تي چڙهندا آهن. 

پهرين وحي جي نزول کان اڳ، حضرت محمد ﷺ کي اهڙا روحاني خواب نظر ايندا هئا، جن ۾ اهي نشانيون هيون ته سندن نبوت جو آغاز ٿي چڪو آهي ۽ مڪي جا پٿر به کين ”سلام“ چوندا. اهي خواب ڇهن مهينن تائين جاري رهيا. اڪيلائي جي وڌندڙ ضرورت سبب، پاڻ ﷺ مڪي جي پٿريلين ٽڪرين ۾ خلوت ۽ مراقبي ڏانهن راغب ٿيا. پاڻ ﷺ هر سال هڪ مهيني لاءِ غار ۾ گوشه نشين ٿيندا هئا، جنهن کي &quot;تحنث&quot; چيو ويندو آهي. پاڻ ﷺ پنهنجي گڏ کاڌي پيتي جو سامان کڻي ويندا هئا ۽ جيڪي غريب ماڻهو وٽن ايندا هئا، انهن کي کارائيندا هئا. گهر واپس وڃڻ ۽ وڌيڪ سامان آڻڻ کان اڳ، پاڻ ﷺ [[ڪعبه شريف]] جو ست ڀيرا [[طواف]] ڪندا هئا.

===جبلِ احد===
[[File:Jabal-e-Uhud.jpg|thumb|Jaba Al Uhud, where is grave of Hamza. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail.]]

مصر جي ايشيائي حصي ۾ واقع ’ڪوهِ سينا‘ (Mount Sinai) اهو مقام آهي، جتي توريت، بائيبل ۽ قرآن موجب، حضرت موسيٰ عليه السلام کي الله تعاليٰ طرفان ’ڏهه حڪم‘ (Ten Commandments) عطا ٿيا هئا. * سينا جو خطو (Sinai Peninsula) حضرت هارون ۽ حضرت موسيٰ عليهما السلام سان منسوب آهي. قرآن مجيد ۾ ڪوهِ سينا ​​جو ڪيترائي ڀيرا ذڪر آيو آهي، جتي ان کي ’طورِ سينا‘، ’طورِ سينين‘، ’الطور‘ ۽ ’الجبل‘ (جن جو مطلب ’پهاڙ‘ آهي) جي نالن سان سڏيو ويو آهي. ان جي ڀرسان ’واديِ طويٰ‘ (Valley of Tuwa) آهي، جنهن کي مقدس مڃيو وڃي ٿو، ۽ ان جي هڪ حصي کي ’البقعة المبارڪة‘ (يعني ’مبارڪ جڳهه‘) چيو وڃي ٿو. * هي اهو ئي مقام آهي جتي، ٽن وڏن ابراهيمي مذهبن جي مقدس ڪتابن (توريت، بائيبل ۽ قرآن) موجب، حضرت موسيٰ عليه السلام کي الله تعاليٰ طرفان ’ڏهه حڪم‘ مليا هئا. هن جبل جي چوٽيءَ تي هڪ مسجد موجود آهي، جنهن کي اڄ به مسلمان عبادت لاءِ استعمال ڪن ٿا. اتي ئي ’موسيٰ عليه السلام جي غار‘ پڻ آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته حضرت موسيٰ عليه السلام اتي ئي الله تعاليٰ کان اهي ’ڏهه حڪم‘ حاصل ڪرڻ لاءِ انتظار فرمايو هو.

===بدر جو ميدان===
[[File:General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg|thumb|
Battlefield of Badar. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention.]]

=== جبل سينا ===
[[File:Mount Sinai Egypt.jpg|thumb|240x240px|[[Mount Sinai]] in the Asian part of [[Egypt]], is the place where according to the [[Torah]], [[Bible]], and [[Quran]], [[Moses]] received the [[Ten Commandments]] from God.]]
The Sinai Peninsula is associated with the prophets [[Aaron in Islam|Harun]] ([[Aaron]]) and [[Moses in Islam|Musa]] ([[Moses]]). Numerous references to Mount Sinai exist in the Quran, where it is called ''Ṭūr Saināʾ'',&lt;ref name=&quot;Cite quran|23|20|t=y|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|23|20|t=y|s=ns}}&lt;/ref&gt; ''Ṭūr Sīnīn'',&lt;ref name=&quot;Cite quran|95|2|t=y|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|95|2|t=y|s=ns}}&lt;/ref&gt; and ''aṭ-Ṭūr''&lt;ref name=&quot;Cite quran|2|63|e=93|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|2|63|e=93|s=ns}}&lt;/ref&gt; and ''al-Jabal'' (both meaning &quot;the Mount&quot;).&lt;ref name=&quot;Cite quran|7|103|e=156|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|7|103|e=156|s=ns}}&lt;/ref&gt; As for the adjacent ''[[Wadi|Wād]] Ṭuwā'' ([[Valley]] of Tuwa), it is considered as being ''muqaddas''&lt;ref name=&quot;Cite quran|20|9|e=99|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|20|9|e=99|s=ns}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cite quran|79|15|e=25|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|79|15|e=25|s=ns}}&lt;/ref&gt; (sacred),&lt;ref name=&quot;IbnKathir Al-Ahmad&quot;&gt;{{cite book |last=Ibn Kathir |author-link=Ibn Kathir |url=https://books.google.com/books?id=zx9LDwAAQBAJ |title=Stories of the Prophets: [قصص الأنبياء [انكليزي |date=2013-01-01 |publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah ({{langx|ar|دَار الْـكُـتُـب الْـعِـلْـمِـيَّـة}}) |isbn=978-2745151360 |editor=Dr Mohammad Hilmi Al-Ahmad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Elhadary2016&quot;&gt;{{cite book |last=Elhadary |first=Osman |url=https://books.google.com/books?id=4-ReDQAAQBAJ |title=Moses in the Holy Scriptures of Judaism, Christianity and Islam: A Call for Peace |date=2016-02-08 |publisher=BookBaby |isbn=978-1483563039 |chapter=11, 15}}{{Dead link|date=August 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; and a part of it is called ''Al-Buqʿah Al-Mubārakah'' (&quot;The Blessed Place&quot;).&lt;ref name=&quot;Cite quran|28|3|e=86|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|28|3|e=86|s=ns}}&lt;/ref&gt;

It is the location where, according to the sacred scriptures of the three major [[Abrahamic religions]] (Torah, Bible, and Quran), Moses received the Ten Commandments from God. The summit has a mosque that is still used by Muslims. At the summit also is &quot;Moses' cave&quot;, where Moses is believed to have waited to receive the Ten Commandments from God.

=== Umayyad Mosque ===
[[File:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|240x240px|Umayyad Mosque in [[Damascus]], [[Syria]], where Muslims and Christians alike consider it the burial place of the head of [[John the Baptist]], revered in Islam as [[John the Baptist in Islam|Prophet Yahya]]. [[Islamic eschatology]] holds that the [[Mahdi]] will emerge before the [[Eschatology|End of Times]] to restore justice, and this is the place where [[Jesus in Islam|Isa]] (Jesus) will descend from heaven at his [[Second Coming]] to accompany him. The mosque also holds special importance in Shia Islam, as it contains shrines commemorating [[Husayn ibn Ali|Husayn]], whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist. Imam Husayn's head was kept there before being transported to Karbala, while his surviving family members were imprisoned in the mosque.]]
The importance of Umayyad Mosque in Damascus, Syria, stems from the eschatological reports concerning the mosque and historic events associated with it. The head of John the Baptist, revered in Islam as the prophet Yahya, is believed to be inside the mosque, which also houses one of only four original copies of the Quran. Prayers in the Umayyad mosque are considered to be equal to those offered in Al-Aqsa Mosque.&lt;ref name=&quot;DumperStanley2007-Damascus&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2007 |title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |publisher=[[ABC-CLIO]] |editor-last1=Dumper |editor-first1=Michael R. T. |pages=119–126 |isbn=978-1-5760-7919-5 |editor-last2=Stanley |editor-first2=Bruce E. |author=Janet L. Abu-Lughod |chapter=Damascus |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;q=damascus+%22fourth+holiest%22&amp;pg=PA121}}&lt;/ref&gt; The Mosque is also the place where Muslims believe Isa (Jesus) will return at the end of times, atop the &quot;Minaret of Isa&quot; of the mosque, during the time of a [[Fajr (prayer)|Fajr prayer]].

The mosque's site has been used as a house of worship since the [[Iron Age]]. It enjoyed great prestige throughout its history and was regarded as a &quot;wonder of the world&quot; by many medieval Muslim writers. Muslims and Christians alike consider the site a holy place. The mosque also holds a special importance in Shia Islam since it contains shrines commemorating Husayn, whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Talmon-Heller |first1=Daniella |last2=Kedar |first2=Benjamin Z. |last3=Reiter |first3=Yitzhak |title=Vicissitudes of a Holy Place: Construction, Destruction and Commemoration of Mashhad Ḥusayn in Ascalon |url=https://www.researchgate.net/publication/301537484 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512010853/https://www.researchgate.net/profile/Daniella_Talmon-Heller/publication/301537484_Vicissitudes_of_a_Holy_Place_Construction_Destruction_and_Commemoration_of_Mashhad_Husayn_in_Ascalon/links/5cddc4d492851c4eaba685d8/Vicissitudes-of-a-Holy-Place-Construction-Destruction-and-Commemoration-of-Mashhad-Husayn-in-Ascalon.pdf |archive-date=2020-05-12 |access-date=2026-01-30 |journal=Der Islam |date=2016 |volume=93 |doi=10.1515/islam-2016-0008}}&lt;/ref&gt; There is a location in the mosque where Husayn's head was kept.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-18 |title=Remembering the Umayyad Mosque in Damascus |url=http://www.damascus-foundation.org/archives/2871 |access-date=2026-02-04 |website=مؤسسة تاريخ دمشق |language=ar}}&lt;/ref&gt; Furthermore, the surviving members of his family were imprisoned in the mosque for 60 days.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Nafasul Mahmoom |page=368}}&lt;/ref&gt;

=== Badr, Uhud and Khaybar ===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg
| image2            = Jabal-e-Uhud.jpg
| footer            = The sites of the three major battles, [[Battle of Badr|Badr]], [[Battle of Uhud|Uhud]], and [[Battle of Khaybar|Khaybar]], located in Saudi Arabia, hold great historical significance. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail. The Battle of Khaybar holds significance because of the major victory over the [[Jewish tribes of Arabia|Jewish strongholds]], an important turning point in the consolidation of the [[early Muslims]]. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of [[Ali]], Muhammad's cousin, his son-in-law and the first Shia Imam. He killed the Jewish Knight [[Marhab]], torn the fortress' gate from its hinges and used it as a bridge for the Muslim forces to cross the moat. The gate was reportedly so heavy that forty men were later needed to put it back in place. During Muhammad’s lifetime and his battles against the polytheists, Ali, Abu Bakr, Umar, and Uthman were the Prophet's closest companions, always standing by his side and shaping the Islamic history.
| image3            = Khaybar - deserted houses.jpg
| image4            = 
}}
The Battle of Badr is referred to as The Day of the Criterion in the Quran. On 13 March 624 CE, Muhammad, commanding an small army of his companions, defeated a massive army of the Quraysh polytheists led by Abu Jahl. It was the first large-scale engagement between the Muslims and the Quraysh Meccans. Advancing from the north, the Muslims faced the polytheist Meccans. The Muslim victory strengthened Muhammad's position; The Medinese eagerly joined his future expeditions, and tribes outside Medina openly allied with Muhammad. The battle has been passed down as a decisive victory attributable to divine intervention. The site of Badr marks the location of the battle and is regarded as one of the most significant historical sites in Islam. The story of Badr has been passed down throughout the centuries, before being combined in the multiple [[biographies of Muhammad]] that exist today. All knowledge of the battle comes from traditional Islamic accounts.

Mount Uhud was the site of the second battle between Muhammad and the polytheists of his tribe, Quraysh. The Battle was fought on 19 March, 625 CE, between a small force of Muslims and a much larger polytheist force from Mecca. It is especially revered because many companions of Muhammad, including Hamza, were martyred there, and Muhammad is reported to have said, &quot;Uhud is a mountain that loves us and we love it.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sahih Muslim 1393b - The Book of Pilgrimage - كتاب الحج - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/muslim:1393b |access-date=2026-07-08 |website=sunnah.com}}&lt;/ref&gt; The grave of Hamza is located near the Mount. The Quran discusses the events and lessons of the Uhud Battle in considerable detail, especially in [[Al Imran|Surah Al Imran]], verses 121–180.

The Battle of Khaybar was fought between the early Muslims and the Jewish community of Khaybar in April 628 CE. Khaybar was home to a sizable community of Jewish tribes. As Muhammad's army began to march on Khaybar, the [[Ghatafan|Banu Ghatafan]] and other Jewish tribes did not, or could not, send the reinforcements that had been expected to arrive to defend the settlement, further endangering the Jewish army's poor fortifications. After a brief period of fighting, Khaybar fell to the Muslims and the Jewish knight Marhab was killed by Ali. Khaybar was a major victory and marked an important turning point in the consolidation of the early Muslims. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of Ali in the battle. Ali is said to have lifted the fortress' gate from their hinges, climbed into the moat and held them up to make a bridge whereby the attackers gained access to the redoubt. The gate was so heavy that forty men were later required to put it back in place.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سني اسلام ۾ مقدس ماڳ]]
[[زمرو:سني اسلام]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]</text>
      <sha1>6wzz72vvayrogmdqmh7kd7uh9dafzg0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424474</id>
      <parentid>424330</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:28:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* جبلِ احد */</comment>
      <origin>424474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29591" sha1="sxvwjavoyjtdqyhz85riop6yht6hm17" xml:space="preserve">[[File:The_Kaaba_during_Hajj_-_edited.jpg|thumb|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مڪه مڪرمه]] ۾ واقع [[مسجد الحرام]] ۾ [[ڪعبه شريف]] [[سني اسلام]] جو سڀ کان پاڪ ترين مقام آهي.]]
'''سني اسلام''' ۾ &quot;ٽي پاڪ ترين هنڌ&quot;، نزولي ترتيب ۾، [[مڪه مڪرمه]] ۾ [[مسجد الحرام]]، [[مدينه منوره]] ۾ [[مسجد نبوي]] ۽ [[يروشلم]] ۾ [[مسجد اقصي|مسجد اقصيٰ]] آهن.&lt;ref name=&quot;Abu Sway&quot;&gt;{{Cite news |last=Mustafa Abu Sway |title=The Holy Land, Jerusalem and Al-Aqsa Mosque in the Qur'an, Sunnah and other Islamic Literary Source |url=http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728001911/http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |archive-date=2011-07-28 |publisher=[[Central Conference of American Rabbis]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NG&quot;&gt;{{Cite book |last=National Geographic Society (U.S.) |url=https://books.google.com/books?id=pPQ5AQAAIAAJ |title=Wiley/National Geographic College Atlas of the World |last2=de Blij |first2=H.J. |last3=Downs |first3=R. |last4=John Wiley &amp; Sons |publisher=Wiley |year=2007 |isbn=978-0-471-74117-6 |page=49 |quote=Al 'Aqsa is the second oldest mosque in Islam after the Kaaba in Mecca and is third in holiness after the mosques in Mecca and Medina. It holds up to 400,000 worshippers at one time. |access-date=2022-06-15}}&lt;/ref&gt; [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] روايتن ۾ هن گڏيل سڃاڻپ کان ٻاهر، ٻئي شاخون ٻين هنڌن تي مذهبي ۽ عقيدتمندانه اهميت جي مختلف درجن کي رکن ٿيون. سني اسلام ۾، سني مڪتب فڪر جي بانين جون قبرون مذهبي ۽ روحاني اهميت رکن ٿيون. مختلف سني فرقن ۾ مزارن جي زيارت ڪرڻ جا رويا مختلف آهن. [[ٻارهن امامن جي فهرست|ٻارهن امامن]] کي سني اسلام ۾ [[اھل بيت]] ۽ [[اسلام جي تاريخ|اسلامي تاريخ]] ۾ انتهائي اهم شخصيتن جي حيثيت سان پڻ احترام ڪيو ويندو آهي ۽ سني پڻ انهن جي مزارن تي تعظيم لاءِ ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |edition=New ed. 2006 |volume=7 |pages=97–105}}&lt;/ref&gt;

==صرف سني اسلام ۾==
{{multiple image
| align             = center
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = الامام ابو حنيفة النعمان.jpg
| image2            = Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg
| footer            = [[بغداد]] ([[عراق]]) ۾ امام ابو حنيفه مسجد، [[قاهره]] ([[مصر]]) ۾ [[امام شافعي]] جو مزار، بغداد ۾ عارف آغا مسجد، ۽ [[مدينو|مديني]] ([[سعودي عرب]]) ۾ [[جنت البقيع]] ۾ سني فقه جي چئني مڪتبه فڪرن جي بانين—يعني [[ابو حنيفه]]، [[امام شافعي]]، [[احمد بن حنبل]] ۽ [[امام مالڪ بن انس]] —جون قبرون موجود آهن.
| image3            = Arif Agha Mosque reconstruction.jpg
| image4            = Baqi Malek&amp;Nafi.jpg
}}

سني فقه جي حنفي مڪتبه فڪر جي باني، [[امام ابو حنيفه]] جو مزار سني فڪر جي ارتقا کي ظاهر ڪندڙ هڪ اهم سني مقام آهي. هي عراق جي شهر بغداد ۾ واقع آهي. سني اسلام ۾ موجود چئن مڪتبه فڪرن مان، حنفي مڪتبه فڪر اسلامي قانون (فقه) جو سڀ کان وڏو سلسلو آهي. امام ابو حنيفه جي قانوني طريقيڪار [[عباسي خلافت]]، [[وچ ايشيا]]، [[عثماني سلطنت]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ اسلامي قانون تي گهرو اثر وڌو. سندن آرام گاهه علمي روايتن ۽ سني قانوني سڃاڻپ سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي انهن علائقن ۾ جتي حنفي فقه جو غلبو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dodkhudoeva |first=Lola |date=2011-01-01 |title=Abu Hanifa and His Epoch |url=https://www.academia.edu/127583980 |journal=Абу Ханифа и его эпоха}}&lt;/ref&gt; 

سني فقه جي شافعي مڪتبه فڪر جي باني، امام شافعي جو مزار قاهره جي اهم ترين يادگارن مان هڪ آهي. امام شافعي اسلامي قانوني نظريي (اصولِ فقه) کي منظم ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو، ۽ سندن [[اتر اوڀر آفريڪا|اثر اوڀر آفريڪا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |date=2013 |pages=17–43 |editor-last=El Shamsy |editor-first=Ahmed |access-date=2026-01-29 |chapter=Tradition under Siege |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/canonization-of-islamic-law/tradition-under-siege/8C803D7E437BDD132E450D90B9448042 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04148-6}}&lt;/ref&gt;  سندن مزار سني علمي ورثي جي يادگيريءَ جو هڪ اهم مرڪز آهي. مزار جي موجوده عمارت گهڻي ڀاڱي ايوبي ۽ مملوڪ دورن جي آهي. سني فقه جي حنبلي مڪتبه فڪر جي باني، [[احمد بن حنبل]] جي آرام گاهه کي پڻ سني اسلام ۾ وڏي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dargahinfo – Complete Collection of Dargahs World Wide |url=https://dargahinfo.com/DargahDetails.aspx?DargahID=184 |access-date=2026-01-29 |website=dargahinfo.com}}&lt;/ref&gt; احمد بن حنبل خاص طور تي ’محنه‘ (امتحان/آزمائش) واري دور ۾ پنهنجي ثابت قدميءَ لاءِ ياد ڪيا وڃن ٿا، جڏهن هنن رياست طرفان مڙهيل عقيدن جي مقابلي ۾ روايتي سني عقيدن جو دفاع ڪيو. سندن ورثي سني عقيدي جي بنيادي اصولن کي تشڪيل ڏنو ۽ بعد ۾ ’اثريه‘ (Atharism) جهڙين تحريڪن تي اثر انداز ٿيو. سني اسلام جي مالڪي مڪتبه فڪر جو بنياد [[مالڪ بن انس]] رکيو. امام مالڪ [[مدينه منوره]] جي [[جنت البقيع]] قبرستان ۾ مدفون آهن.

==تاريخي طور نمايان ماڳ==
===مسجد قبا===
[[File:Quba_Mosque_Full_Picture_(2024).jpg|thumb|240x240px|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مدينه منوره]] ۾ واقع ”[[مسجد قبا|مسجدِ قبا]]“ اها پهرين مسجد آهي جنهن جو بنياد حضرت [[محمد ﷺ]] رکيو. هي مسجد سندن هجرت جي پهرين ڏينهن قائم ڪئي وئي هئي. پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ واري عمل ۾ ذاتي طور تي شريڪ هئا.]]
سعودي عرب جي شهر مديني جي ٻاهرين علائقي ۾ واقع ”مسجدِ قبا“ کي دنيا جي پهرين مسجد هجڻ جو اعزاز حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Admin |date=2023-07-12 |title=The Prophet's Entry Into Quba' And The Construction of Masjid Al-Quba – Authentic Seerah |url=https://preciousgemsfromthequranandsunnah.wordpress.com/2023/07/12/the-prophets-entry-into-quba-and-the-construction-of-masjid-al-quba-authentic-seerah/ |access-date=2026-01-29 |website=Precious Gems from the Quran and Sunnah |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-07-21 |title=Masjid al-Quba: The First Mosque Established By The Prophet – Our Prophet 5 – 85/90 |url=https://al-islam.org/media/masjid-al-quba-first-mosque-established-prophet-our-prophet-5-8590 |access-date=2026-01-29 |website=al-islam.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ان جو بنياد حضرت محمد ﷺ مڪي کان مديني ڏانهن هجرت جي دوران، مديني جي ويجهو پهچڻ تي رکيو هو. روايتن موجب، پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ ۾ ذاتي طور تي حصو ورتو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2025-06-13 |title=Quba Walk In The Prophet's ﷺ Steps |url=https://crownetravels.com/quba-walk-in-the-prophets-%EF%B7%BA-steps/ |access-date=2026-01-29 |website=Crowntravels |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

اسلامي روايتن ۾ هن مسجد جو ذڪر اڪثر ڪري تقويٰ ۽ طهارت (پاڪيزگي) جي حوالي سان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-06 |title=Religious and Historical Significance of Quba Mosque |url=https://news.iium.edu.my/?p=172194 |access-date=2026-01-29 |website=IIUM Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ڪيترين ئي حديثن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته مسجدِ قبا ۾ نماز ادا ڪرڻ جي خاص فضيلت آهي. جيتوڻيڪ مسجدِ قبا کي ”مقدس مقام“ (مقدس زيارت گاهه) طور نه ٿو مڃيو وڃي، پر اسلامي روايتن ۾ ان کي هڪ نمايان ۽ خاص حيثيت حاصل آهي. 

=== مسجدِ قبلتين ===
[[File:Masjid_al-Qiblatain.jpg|thumb|240x240px|سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”[[مسجد القبلتين|مسجدِ قبلتين]]“ اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ کي الله تعاليٰ طرفان نماز جي رخ (قبلو) کي [[بيت المقدس]] (يروشلم) کان مڪي ڏانهن تبديل ڪرڻ جو حڪم مليو هو.]]
سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”مسجدِ قبلتين“ اسلام جي تاريخ جي هڪ انتهائي اهم موڙ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري مشهور آهي. هي اها جاءِ آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي اهو وحي نازل ٿيو جنهن ۾ مسلمانن کي هدايت ڪئي وئي ته اهي نماز جو رخ (قبلو) بيت المقدس کان مڪي ڏانهن تبديل ڪن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-03-30 |title=Masjid al-Qiblatain |url=https://peopleofmadina.com/masjid-al-qiblatain/ |access-date=2026-01-29 |website=People of Madina |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Al-Qiblatayn Mosque |url=https://saudipedia.com/en/al-qiblatayn-mosque |access-date=2026-01-29 |website=saudipedia.com |language=en}}&lt;/ref&gt; هي واقعو هجرت کان تقريباً ۱۶ کان ۱۷ مهينا پوءِ پيش آيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Switch of the Qiblah: Story of Masjid Qiblatayn {{!}} Al-Aqsa: Past, Present, and Promise |url=https://yaqeeninstitute.org/watch/series/switch-of-the-qiblah-story-of-masjid-qiblatayn-al-aqsa |access-date=2026-01-29 |website=Yaqeen Institute for Islamic Research |language=en}}&lt;/ref&gt; هي مسجد اسلام جي ابتدائي دور مان نڪري هڪ الڳ امه (مذهبي برادريءَ) بڻجڻ جي عمل جي علامت آهي، جنهن جو روحاني مرڪز مڪو قرار ڏنو ويو.

ان ئي سبب ڪري، اسلامي تاريخ ۽ يادگيرين ۾ ”مسجدِ قبلتين“ کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. هي دنيا جي انهن چند مسجدن مان هڪ آهي جنهن ۾ ٻه محراب (اهي جڳهيون جيڪي قبلو جي طرف اشارو ڪن ٿيون) مختلف طرفن ۾ موجود آهن. هي انهن چند مسجدن مان آهي جن جو تعلق حضرت محمد ﷺ جي دور سان آهي (جنهن ۾ مسجدِ قبا ۽ مسجدِ نبوي پڻ شامل آهن)، جڏهن ته مسجدِ حرام ۽ مسجدِ اقصيٰ جو تعلق اڳوڻن نبين سان رهيو آهي. 

===مسجدِ ابراهيمي===
[[File:BTS_Hebron_Tour_280215_24.jpg|thumb|240x240px|فلسطين جي شهر الخليل ۾ حضرت ابراهيم عليه السلام رهائش پذير ٿيا هئا. اتي ئي هنن ”غارِ مڪفيله“ خريد ڪئي هئي، جنهن کي هنن پنهنجي گهرواريءَ حضرت ساره جي تدفين (دفن ڪرڻ) جي جاءِ طور استعمال ڪيو. ابراهيم، اسحاق ۽ يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سان گڏ، ان غار ۾ دفن آهن. مسلمانن 750ع ۾ سندن اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ”ابراهيمي مسجد“ تعمير ڪرائي؛ مسلمانن جو اهو به عقيدو آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر (معراج) دوران الخليل (هيبرون) تشريف کڻي ويا هئا. ]]
فلسطين ۾ واقع شهر الخليل (هيبرون) کي يهوديت، عيسائيت ۽ اسلام، ٽنهي مذهبن ۾ انتهائي مقدس ۽ قابلِ احترام سمجهيو وڃي ٿو. حضرت ابراهيم عليه السلام اتي رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي گهرواري ساره جي تدفين لاءِ ”غارِ مڪفيله“ (جنهن کي ’پيغمبرن جي غار‘ به چيو وڃي ٿو) خريد ڪئي. حضرت ابراهيم، حضرت اسحاق ۽ حضرت يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سميت، ان غار ۾ ئي دفن ٿيل آهن. مسلمانن حضرت ابراهيم جي اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ابراهيمي مسجد تعمير ڪرائي، ۽ سندن اهو به مڃڻ آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر دوران الخليل تشريف کڻي ويا هئا. ان مسجد ۾ هڪ ننڍڙي طاقي (کاقي) ۾ کاٻي پير جو نشان به موجود آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو ان ئي دور جو آهي.&lt;ref name=&quot;vitullo2003&quot;&gt;{{cite journal |last=Vitullo |first=Anita |year=2003 |title=People Tied to Place: Strengthening Cultural Identity in Hebron's Old City |journal=Journal of Palestine Studies |volume=33 |pages=68–83 |doi=10.1525/jps.2003.33.1.68}} quote: From earliest Islam, the sanctuaries of Hebron and Jerusalem [al-Haram al-Ibrahimi and al-Haram al-Sharif] were holy places outranked only by Mecca and Medina; the Ibrahimi Mosque was originally regarded by some Muslims as Islam's fourth holiest site. Muslims believe that the Hebron sanctuary was visited by Muhammad on his mystical nocturnal journey from Mecca to Jerusalem.🗿🗿🗿🗿&lt;/ref&gt;

بابلي قيد کان پوءِ، ادومي هبرون ۾ آباد ٿيا. پهرين صدي قبل مسيح دوران، هيروديس عظيم ڀت تعمير ڪئي جيڪا اڄ به پيٽريارڪ جي غار جي چوڌاري آهي، جيڪا بعد ۾ هڪ چرچ ۽ پوءِ هڪ مسجد بڻجي وئي. مختصر صليبي ڪنٽرول کان سواءِ، لڳاتار مسلمان خاندانن هبرون تي 7 صدي عيسوي کان وٺي پهرين عالمي جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي خاتمي تائين حڪومت ڪئي، جڏهن شهر برطانوي لازمي فلسطين جو حصو بڻجي ويو. هبرون دنيا جي قديم ترين مسلسل آباد شهرن مان هڪ آهي.

===جبل النور===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = Jabbal An-Nour (2024).jpg
| image2            = Hira Cave.jpg
| footer            = مٿي: [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] واري علائقي ۾ [[جبلِ نور]]&lt;br&gt;هيٺ: [[غارِ حرا]]؛ اها جاءِ جتي حضرت [[محمد ﷺ]] تي پهريون [[وحي]] نازل ٿيو، انتهائي اهميت رکي ٿي.
}}

[[مڪه مڪرمه]] ۾ موجود جبل النور سڄي دنيا جي مسلمانن لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي ئي حضرت [[محمد ﷺ]] تي [[قرآن]] جو پهريون [[وحي]] نازل ٿيو هو، جنهن ۾ حضرت جبرائيل عليه السلام جي ذريعي سورة العلق جون پهريون پنج آيتون شامل هيون. زائرين روزانو هن جبل تي چڙهي غارِ حرا ڏسڻ ويندا آهن؛ اهو ئي اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي ”ليلة القدر“ (قدر واري رات) جي موقعي تي حضرت جبرائيل (عليه السلام) ذريعي پهريون وحي نازل ٿيو هو. حج جي ڏينهن ۾، اندازاً پنج هزار زائرين روزانو هن غار کي ڏسڻ لاءِ جبل تي چڙهندا آهن. 

پهرين وحي جي نزول کان اڳ، حضرت محمد ﷺ کي اهڙا روحاني خواب نظر ايندا هئا، جن ۾ اهي نشانيون هيون ته سندن نبوت جو آغاز ٿي چڪو آهي ۽ مڪي جا پٿر به کين ”سلام“ چوندا. اهي خواب ڇهن مهينن تائين جاري رهيا. اڪيلائي جي وڌندڙ ضرورت سبب، پاڻ ﷺ مڪي جي پٿريلين ٽڪرين ۾ خلوت ۽ مراقبي ڏانهن راغب ٿيا. پاڻ ﷺ هر سال هڪ مهيني لاءِ غار ۾ گوشه نشين ٿيندا هئا، جنهن کي &quot;تحنث&quot; چيو ويندو آهي. پاڻ ﷺ پنهنجي گڏ کاڌي پيتي جو سامان کڻي ويندا هئا ۽ جيڪي غريب ماڻهو وٽن ايندا هئا، انهن کي کارائيندا هئا. گهر واپس وڃڻ ۽ وڌيڪ سامان آڻڻ کان اڳ، پاڻ ﷺ [[ڪعبه شريف]] جو ست ڀيرا [[طواف]] ڪندا هئا.

===جبلِ احد===
[[File:Jabal-e-Uhud.jpg|thumb|Jaba Al Uhud, where is grave of Hamza. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail.]]

===بدر جو ميدان===
[[File:General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg|thumb|
Battlefield of Badar. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention.]]

=== جبل سينا ===
[[File:Mount Sinai Egypt.jpg|thumb|240x240px|[[Mount Sinai]] in the Asian part of [[Egypt]], is the place where according to the [[Torah]], [[Bible]], and [[Quran]], [[Moses]] received the [[Ten Commandments]] from God.]]
The Sinai Peninsula is associated with the prophets [[Aaron in Islam|Harun]] ([[Aaron]]) and [[Moses in Islam|Musa]] ([[Moses]]). Numerous references to Mount Sinai exist in the Quran, where it is called ''Ṭūr Saināʾ'',&lt;ref name=&quot;Cite quran|23|20|t=y|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|23|20|t=y|s=ns}}&lt;/ref&gt; ''Ṭūr Sīnīn'',&lt;ref name=&quot;Cite quran|95|2|t=y|s=ns&quot;&gt;{{Cite quran|95|2|t=y|s=ns}}&lt;/ref&gt; and ''aṭ-Ṭūr''&lt;ref name=&quot;Cite quran|2|63|e=93|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|2|63|e=93|s=ns}}&lt;/ref&gt; and ''al-Jabal'' (both meaning &quot;the Mount&quot;).&lt;ref name=&quot;Cite quran|7|103|e=156|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|7|103|e=156|s=ns}}&lt;/ref&gt; As for the adjacent ''[[Wadi|Wād]] Ṭuwā'' ([[Valley]] of Tuwa), it is considered as being ''muqaddas''&lt;ref name=&quot;Cite quran|20|9|e=99|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|20|9|e=99|s=ns}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cite quran|79|15|e=25|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|79|15|e=25|s=ns}}&lt;/ref&gt; (sacred),&lt;ref name=&quot;IbnKathir Al-Ahmad&quot;&gt;{{cite book |last=Ibn Kathir |author-link=Ibn Kathir |url=https://books.google.com/books?id=zx9LDwAAQBAJ |title=Stories of the Prophets: [قصص الأنبياء [انكليزي |date=2013-01-01 |publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah ({{langx|ar|دَار الْـكُـتُـب الْـعِـلْـمِـيَّـة}}) |isbn=978-2745151360 |editor=Dr Mohammad Hilmi Al-Ahmad}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Elhadary2016&quot;&gt;{{cite book |last=Elhadary |first=Osman |url=https://books.google.com/books?id=4-ReDQAAQBAJ |title=Moses in the Holy Scriptures of Judaism, Christianity and Islam: A Call for Peace |date=2016-02-08 |publisher=BookBaby |isbn=978-1483563039 |chapter=11, 15}}{{Dead link|date=August 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; and a part of it is called ''Al-Buqʿah Al-Mubārakah'' (&quot;The Blessed Place&quot;).&lt;ref name=&quot;Cite quran|28|3|e=86|s=ns&quot;&gt;{{cite quran|28|3|e=86|s=ns}}&lt;/ref&gt;

It is the location where, according to the sacred scriptures of the three major [[Abrahamic religions]] (Torah, Bible, and Quran), Moses received the Ten Commandments from God. The summit has a mosque that is still used by Muslims. At the summit also is &quot;Moses' cave&quot;, where Moses is believed to have waited to receive the Ten Commandments from God.

=== Umayyad Mosque ===
[[File:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|240x240px|Umayyad Mosque in [[Damascus]], [[Syria]], where Muslims and Christians alike consider it the burial place of the head of [[John the Baptist]], revered in Islam as [[John the Baptist in Islam|Prophet Yahya]]. [[Islamic eschatology]] holds that the [[Mahdi]] will emerge before the [[Eschatology|End of Times]] to restore justice, and this is the place where [[Jesus in Islam|Isa]] (Jesus) will descend from heaven at his [[Second Coming]] to accompany him. The mosque also holds special importance in Shia Islam, as it contains shrines commemorating [[Husayn ibn Ali|Husayn]], whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist. Imam Husayn's head was kept there before being transported to Karbala, while his surviving family members were imprisoned in the mosque.]]
The importance of Umayyad Mosque in Damascus, Syria, stems from the eschatological reports concerning the mosque and historic events associated with it. The head of John the Baptist, revered in Islam as the prophet Yahya, is believed to be inside the mosque, which also houses one of only four original copies of the Quran. Prayers in the Umayyad mosque are considered to be equal to those offered in Al-Aqsa Mosque.&lt;ref name=&quot;DumperStanley2007-Damascus&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2007 |title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |publisher=[[ABC-CLIO]] |editor-last1=Dumper |editor-first1=Michael R. T. |pages=119–126 |isbn=978-1-5760-7919-5 |editor-last2=Stanley |editor-first2=Bruce E. |author=Janet L. Abu-Lughod |chapter=Damascus |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;q=damascus+%22fourth+holiest%22&amp;pg=PA121}}&lt;/ref&gt; The Mosque is also the place where Muslims believe Isa (Jesus) will return at the end of times, atop the &quot;Minaret of Isa&quot; of the mosque, during the time of a [[Fajr (prayer)|Fajr prayer]].

The mosque's site has been used as a house of worship since the [[Iron Age]]. It enjoyed great prestige throughout its history and was regarded as a &quot;wonder of the world&quot; by many medieval Muslim writers. Muslims and Christians alike consider the site a holy place. The mosque also holds a special importance in Shia Islam since it contains shrines commemorating Husayn, whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Talmon-Heller |first1=Daniella |last2=Kedar |first2=Benjamin Z. |last3=Reiter |first3=Yitzhak |title=Vicissitudes of a Holy Place: Construction, Destruction and Commemoration of Mashhad Ḥusayn in Ascalon |url=https://www.researchgate.net/publication/301537484 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512010853/https://www.researchgate.net/profile/Daniella_Talmon-Heller/publication/301537484_Vicissitudes_of_a_Holy_Place_Construction_Destruction_and_Commemoration_of_Mashhad_Husayn_in_Ascalon/links/5cddc4d492851c4eaba685d8/Vicissitudes-of-a-Holy-Place-Construction-Destruction-and-Commemoration-of-Mashhad-Husayn-in-Ascalon.pdf |archive-date=2020-05-12 |access-date=2026-01-30 |journal=Der Islam |date=2016 |volume=93 |doi=10.1515/islam-2016-0008}}&lt;/ref&gt; There is a location in the mosque where Husayn's head was kept.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-18 |title=Remembering the Umayyad Mosque in Damascus |url=http://www.damascus-foundation.org/archives/2871 |access-date=2026-02-04 |website=مؤسسة تاريخ دمشق |language=ar}}&lt;/ref&gt; Furthermore, the surviving members of his family were imprisoned in the mosque for 60 days.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Nafasul Mahmoom |page=368}}&lt;/ref&gt;

=== Badr, Uhud and Khaybar ===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg
| image2            = Jabal-e-Uhud.jpg
| footer            = The sites of the three major battles, [[Battle of Badr|Badr]], [[Battle of Uhud|Uhud]], and [[Battle of Khaybar|Khaybar]], located in Saudi Arabia, hold great historical significance. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail. The Battle of Khaybar holds significance because of the major victory over the [[Jewish tribes of Arabia|Jewish strongholds]], an important turning point in the consolidation of the [[early Muslims]]. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of [[Ali]], Muhammad's cousin, his son-in-law and the first Shia Imam. He killed the Jewish Knight [[Marhab]], torn the fortress' gate from its hinges and used it as a bridge for the Muslim forces to cross the moat. The gate was reportedly so heavy that forty men were later needed to put it back in place. During Muhammad’s lifetime and his battles against the polytheists, Ali, Abu Bakr, Umar, and Uthman were the Prophet's closest companions, always standing by his side and shaping the Islamic history.
| image3            = Khaybar - deserted houses.jpg
| image4            = 
}}
The Battle of Badr is referred to as The Day of the Criterion in the Quran. On 13 March 624 CE, Muhammad, commanding an small army of his companions, defeated a massive army of the Quraysh polytheists led by Abu Jahl. It was the first large-scale engagement between the Muslims and the Quraysh Meccans. Advancing from the north, the Muslims faced the polytheist Meccans. The Muslim victory strengthened Muhammad's position; The Medinese eagerly joined his future expeditions, and tribes outside Medina openly allied with Muhammad. The battle has been passed down as a decisive victory attributable to divine intervention. The site of Badr marks the location of the battle and is regarded as one of the most significant historical sites in Islam. The story of Badr has been passed down throughout the centuries, before being combined in the multiple [[biographies of Muhammad]] that exist today. All knowledge of the battle comes from traditional Islamic accounts.

Mount Uhud was the site of the second battle between Muhammad and the polytheists of his tribe, Quraysh. The Battle was fought on 19 March, 625 CE, between a small force of Muslims and a much larger polytheist force from Mecca. It is especially revered because many companions of Muhammad, including Hamza, were martyred there, and Muhammad is reported to have said, &quot;Uhud is a mountain that loves us and we love it.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sahih Muslim 1393b - The Book of Pilgrimage - كتاب الحج - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/muslim:1393b |access-date=2026-07-08 |website=sunnah.com}}&lt;/ref&gt; The grave of Hamza is located near the Mount. The Quran discusses the events and lessons of the Uhud Battle in considerable detail, especially in [[Al Imran|Surah Al Imran]], verses 121–180.

The Battle of Khaybar was fought between the early Muslims and the Jewish community of Khaybar in April 628 CE. Khaybar was home to a sizable community of Jewish tribes. As Muhammad's army began to march on Khaybar, the [[Ghatafan|Banu Ghatafan]] and other Jewish tribes did not, or could not, send the reinforcements that had been expected to arrive to defend the settlement, further endangering the Jewish army's poor fortifications. After a brief period of fighting, Khaybar fell to the Muslims and the Jewish knight Marhab was killed by Ali. Khaybar was a major victory and marked an important turning point in the consolidation of the early Muslims. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of Ali in the battle. Ali is said to have lifted the fortress' gate from their hinges, climbed into the moat and held them up to make a bridge whereby the attackers gained access to the redoubt. The gate was so heavy that forty men were later required to put it back in place.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سني اسلام ۾ مقدس ماڳ]]
[[زمرو:سني اسلام]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]</text>
      <sha1>sxvwjavoyjtdqyhz85riop6yht6hm17</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424475</id>
      <parentid>424474</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:41:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* جبل سينا */</comment>
      <origin>424475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29880" sha1="40lgbbo8yw080y0whdnmzvlwmwiuygc" xml:space="preserve">[[File:The_Kaaba_during_Hajj_-_edited.jpg|thumb|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مڪه مڪرمه]] ۾ واقع [[مسجد الحرام]] ۾ [[ڪعبه شريف]] [[سني اسلام]] جو سڀ کان پاڪ ترين مقام آهي.]]
'''سني اسلام''' ۾ &quot;ٽي پاڪ ترين هنڌ&quot;، نزولي ترتيب ۾، [[مڪه مڪرمه]] ۾ [[مسجد الحرام]]، [[مدينه منوره]] ۾ [[مسجد نبوي]] ۽ [[يروشلم]] ۾ [[مسجد اقصي|مسجد اقصيٰ]] آهن.&lt;ref name=&quot;Abu Sway&quot;&gt;{{Cite news |last=Mustafa Abu Sway |title=The Holy Land, Jerusalem and Al-Aqsa Mosque in the Qur'an, Sunnah and other Islamic Literary Source |url=http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728001911/http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |archive-date=2011-07-28 |publisher=[[Central Conference of American Rabbis]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NG&quot;&gt;{{Cite book |last=National Geographic Society (U.S.) |url=https://books.google.com/books?id=pPQ5AQAAIAAJ |title=Wiley/National Geographic College Atlas of the World |last2=de Blij |first2=H.J. |last3=Downs |first3=R. |last4=John Wiley &amp; Sons |publisher=Wiley |year=2007 |isbn=978-0-471-74117-6 |page=49 |quote=Al 'Aqsa is the second oldest mosque in Islam after the Kaaba in Mecca and is third in holiness after the mosques in Mecca and Medina. It holds up to 400,000 worshippers at one time. |access-date=2022-06-15}}&lt;/ref&gt; [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] روايتن ۾ هن گڏيل سڃاڻپ کان ٻاهر، ٻئي شاخون ٻين هنڌن تي مذهبي ۽ عقيدتمندانه اهميت جي مختلف درجن کي رکن ٿيون. سني اسلام ۾، سني مڪتب فڪر جي بانين جون قبرون مذهبي ۽ روحاني اهميت رکن ٿيون. مختلف سني فرقن ۾ مزارن جي زيارت ڪرڻ جا رويا مختلف آهن. [[ٻارهن امامن جي فهرست|ٻارهن امامن]] کي سني اسلام ۾ [[اھل بيت]] ۽ [[اسلام جي تاريخ|اسلامي تاريخ]] ۾ انتهائي اهم شخصيتن جي حيثيت سان پڻ احترام ڪيو ويندو آهي ۽ سني پڻ انهن جي مزارن تي تعظيم لاءِ ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |edition=New ed. 2006 |volume=7 |pages=97–105}}&lt;/ref&gt;

==صرف سني اسلام ۾==
{{multiple image
| align             = center
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = الامام ابو حنيفة النعمان.jpg
| image2            = Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg
| footer            = [[بغداد]] ([[عراق]]) ۾ امام ابو حنيفه مسجد، [[قاهره]] ([[مصر]]) ۾ [[امام شافعي]] جو مزار، بغداد ۾ عارف آغا مسجد، ۽ [[مدينو|مديني]] ([[سعودي عرب]]) ۾ [[جنت البقيع]] ۾ سني فقه جي چئني مڪتبه فڪرن جي بانين—يعني [[ابو حنيفه]]، [[امام شافعي]]، [[احمد بن حنبل]] ۽ [[امام مالڪ بن انس]] —جون قبرون موجود آهن.
| image3            = Arif Agha Mosque reconstruction.jpg
| image4            = Baqi Malek&amp;Nafi.jpg
}}

سني فقه جي حنفي مڪتبه فڪر جي باني، [[امام ابو حنيفه]] جو مزار سني فڪر جي ارتقا کي ظاهر ڪندڙ هڪ اهم سني مقام آهي. هي عراق جي شهر بغداد ۾ واقع آهي. سني اسلام ۾ موجود چئن مڪتبه فڪرن مان، حنفي مڪتبه فڪر اسلامي قانون (فقه) جو سڀ کان وڏو سلسلو آهي. امام ابو حنيفه جي قانوني طريقيڪار [[عباسي خلافت]]، [[وچ ايشيا]]، [[عثماني سلطنت]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ اسلامي قانون تي گهرو اثر وڌو. سندن آرام گاهه علمي روايتن ۽ سني قانوني سڃاڻپ سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي انهن علائقن ۾ جتي حنفي فقه جو غلبو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dodkhudoeva |first=Lola |date=2011-01-01 |title=Abu Hanifa and His Epoch |url=https://www.academia.edu/127583980 |journal=Абу Ханифа и его эпоха}}&lt;/ref&gt; 

سني فقه جي شافعي مڪتبه فڪر جي باني، امام شافعي جو مزار قاهره جي اهم ترين يادگارن مان هڪ آهي. امام شافعي اسلامي قانوني نظريي (اصولِ فقه) کي منظم ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو، ۽ سندن [[اتر اوڀر آفريڪا|اثر اوڀر آفريڪا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |date=2013 |pages=17–43 |editor-last=El Shamsy |editor-first=Ahmed |access-date=2026-01-29 |chapter=Tradition under Siege |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/canonization-of-islamic-law/tradition-under-siege/8C803D7E437BDD132E450D90B9448042 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04148-6}}&lt;/ref&gt;  سندن مزار سني علمي ورثي جي يادگيريءَ جو هڪ اهم مرڪز آهي. مزار جي موجوده عمارت گهڻي ڀاڱي ايوبي ۽ مملوڪ دورن جي آهي. سني فقه جي حنبلي مڪتبه فڪر جي باني، [[احمد بن حنبل]] جي آرام گاهه کي پڻ سني اسلام ۾ وڏي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dargahinfo – Complete Collection of Dargahs World Wide |url=https://dargahinfo.com/DargahDetails.aspx?DargahID=184 |access-date=2026-01-29 |website=dargahinfo.com}}&lt;/ref&gt; احمد بن حنبل خاص طور تي ’محنه‘ (امتحان/آزمائش) واري دور ۾ پنهنجي ثابت قدميءَ لاءِ ياد ڪيا وڃن ٿا، جڏهن هنن رياست طرفان مڙهيل عقيدن جي مقابلي ۾ روايتي سني عقيدن جو دفاع ڪيو. سندن ورثي سني عقيدي جي بنيادي اصولن کي تشڪيل ڏنو ۽ بعد ۾ ’اثريه‘ (Atharism) جهڙين تحريڪن تي اثر انداز ٿيو. سني اسلام جي مالڪي مڪتبه فڪر جو بنياد [[مالڪ بن انس]] رکيو. امام مالڪ [[مدينه منوره]] جي [[جنت البقيع]] قبرستان ۾ مدفون آهن.

==تاريخي طور نمايان ماڳ==
===مسجد قبا===
[[File:Quba_Mosque_Full_Picture_(2024).jpg|thumb|240x240px|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مدينه منوره]] ۾ واقع ”[[مسجد قبا|مسجدِ قبا]]“ اها پهرين مسجد آهي جنهن جو بنياد حضرت [[محمد ﷺ]] رکيو. هي مسجد سندن هجرت جي پهرين ڏينهن قائم ڪئي وئي هئي. پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ واري عمل ۾ ذاتي طور تي شريڪ هئا.]]
سعودي عرب جي شهر مديني جي ٻاهرين علائقي ۾ واقع ”مسجدِ قبا“ کي دنيا جي پهرين مسجد هجڻ جو اعزاز حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Admin |date=2023-07-12 |title=The Prophet's Entry Into Quba' And The Construction of Masjid Al-Quba – Authentic Seerah |url=https://preciousgemsfromthequranandsunnah.wordpress.com/2023/07/12/the-prophets-entry-into-quba-and-the-construction-of-masjid-al-quba-authentic-seerah/ |access-date=2026-01-29 |website=Precious Gems from the Quran and Sunnah |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-07-21 |title=Masjid al-Quba: The First Mosque Established By The Prophet – Our Prophet 5 – 85/90 |url=https://al-islam.org/media/masjid-al-quba-first-mosque-established-prophet-our-prophet-5-8590 |access-date=2026-01-29 |website=al-islam.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ان جو بنياد حضرت محمد ﷺ مڪي کان مديني ڏانهن هجرت جي دوران، مديني جي ويجهو پهچڻ تي رکيو هو. روايتن موجب، پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ ۾ ذاتي طور تي حصو ورتو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2025-06-13 |title=Quba Walk In The Prophet's ﷺ Steps |url=https://crownetravels.com/quba-walk-in-the-prophets-%EF%B7%BA-steps/ |access-date=2026-01-29 |website=Crowntravels |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

اسلامي روايتن ۾ هن مسجد جو ذڪر اڪثر ڪري تقويٰ ۽ طهارت (پاڪيزگي) جي حوالي سان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-06 |title=Religious and Historical Significance of Quba Mosque |url=https://news.iium.edu.my/?p=172194 |access-date=2026-01-29 |website=IIUM Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ڪيترين ئي حديثن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته مسجدِ قبا ۾ نماز ادا ڪرڻ جي خاص فضيلت آهي. جيتوڻيڪ مسجدِ قبا کي ”مقدس مقام“ (مقدس زيارت گاهه) طور نه ٿو مڃيو وڃي، پر اسلامي روايتن ۾ ان کي هڪ نمايان ۽ خاص حيثيت حاصل آهي. 

=== مسجدِ قبلتين ===
[[File:Masjid_al-Qiblatain.jpg|thumb|240x240px|سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”[[مسجد القبلتين|مسجدِ قبلتين]]“ اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ کي الله تعاليٰ طرفان نماز جي رخ (قبلو) کي [[بيت المقدس]] (يروشلم) کان مڪي ڏانهن تبديل ڪرڻ جو حڪم مليو هو.]]
سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”مسجدِ قبلتين“ اسلام جي تاريخ جي هڪ انتهائي اهم موڙ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري مشهور آهي. هي اها جاءِ آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي اهو وحي نازل ٿيو جنهن ۾ مسلمانن کي هدايت ڪئي وئي ته اهي نماز جو رخ (قبلو) بيت المقدس کان مڪي ڏانهن تبديل ڪن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-03-30 |title=Masjid al-Qiblatain |url=https://peopleofmadina.com/masjid-al-qiblatain/ |access-date=2026-01-29 |website=People of Madina |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Al-Qiblatayn Mosque |url=https://saudipedia.com/en/al-qiblatayn-mosque |access-date=2026-01-29 |website=saudipedia.com |language=en}}&lt;/ref&gt; هي واقعو هجرت کان تقريباً ۱۶ کان ۱۷ مهينا پوءِ پيش آيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Switch of the Qiblah: Story of Masjid Qiblatayn {{!}} Al-Aqsa: Past, Present, and Promise |url=https://yaqeeninstitute.org/watch/series/switch-of-the-qiblah-story-of-masjid-qiblatayn-al-aqsa |access-date=2026-01-29 |website=Yaqeen Institute for Islamic Research |language=en}}&lt;/ref&gt; هي مسجد اسلام جي ابتدائي دور مان نڪري هڪ الڳ امه (مذهبي برادريءَ) بڻجڻ جي عمل جي علامت آهي، جنهن جو روحاني مرڪز مڪو قرار ڏنو ويو.

ان ئي سبب ڪري، اسلامي تاريخ ۽ يادگيرين ۾ ”مسجدِ قبلتين“ کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. هي دنيا جي انهن چند مسجدن مان هڪ آهي جنهن ۾ ٻه محراب (اهي جڳهيون جيڪي قبلو جي طرف اشارو ڪن ٿيون) مختلف طرفن ۾ موجود آهن. هي انهن چند مسجدن مان آهي جن جو تعلق حضرت محمد ﷺ جي دور سان آهي (جنهن ۾ مسجدِ قبا ۽ مسجدِ نبوي پڻ شامل آهن)، جڏهن ته مسجدِ حرام ۽ مسجدِ اقصيٰ جو تعلق اڳوڻن نبين سان رهيو آهي. 

===مسجدِ ابراهيمي===
[[File:BTS_Hebron_Tour_280215_24.jpg|thumb|240x240px|فلسطين جي شهر الخليل ۾ حضرت ابراهيم عليه السلام رهائش پذير ٿيا هئا. اتي ئي هنن ”غارِ مڪفيله“ خريد ڪئي هئي، جنهن کي هنن پنهنجي گهرواريءَ حضرت ساره جي تدفين (دفن ڪرڻ) جي جاءِ طور استعمال ڪيو. ابراهيم، اسحاق ۽ يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سان گڏ، ان غار ۾ دفن آهن. مسلمانن 750ع ۾ سندن اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ”ابراهيمي مسجد“ تعمير ڪرائي؛ مسلمانن جو اهو به عقيدو آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر (معراج) دوران الخليل (هيبرون) تشريف کڻي ويا هئا. ]]
فلسطين ۾ واقع شهر الخليل (هيبرون) کي يهوديت، عيسائيت ۽ اسلام، ٽنهي مذهبن ۾ انتهائي مقدس ۽ قابلِ احترام سمجهيو وڃي ٿو. حضرت ابراهيم عليه السلام اتي رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي گهرواري ساره جي تدفين لاءِ ”غارِ مڪفيله“ (جنهن کي ’پيغمبرن جي غار‘ به چيو وڃي ٿو) خريد ڪئي. حضرت ابراهيم، حضرت اسحاق ۽ حضرت يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سميت، ان غار ۾ ئي دفن ٿيل آهن. مسلمانن حضرت ابراهيم جي اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ابراهيمي مسجد تعمير ڪرائي، ۽ سندن اهو به مڃڻ آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر دوران الخليل تشريف کڻي ويا هئا. ان مسجد ۾ هڪ ننڍڙي طاقي (کاقي) ۾ کاٻي پير جو نشان به موجود آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو ان ئي دور جو آهي.&lt;ref name=&quot;vitullo2003&quot;&gt;{{cite journal |last=Vitullo |first=Anita |year=2003 |title=People Tied to Place: Strengthening Cultural Identity in Hebron's Old City |journal=Journal of Palestine Studies |volume=33 |pages=68–83 |doi=10.1525/jps.2003.33.1.68}} quote: From earliest Islam, the sanctuaries of Hebron and Jerusalem [al-Haram al-Ibrahimi and al-Haram al-Sharif] were holy places outranked only by Mecca and Medina; the Ibrahimi Mosque was originally regarded by some Muslims as Islam's fourth holiest site. Muslims believe that the Hebron sanctuary was visited by Muhammad on his mystical nocturnal journey from Mecca to Jerusalem.🗿🗿🗿🗿&lt;/ref&gt;

بابلي قيد کان پوءِ، ادومي هبرون ۾ آباد ٿيا. پهرين صدي قبل مسيح دوران، هيروديس عظيم ڀت تعمير ڪئي جيڪا اڄ به پيٽريارڪ جي غار جي چوڌاري آهي، جيڪا بعد ۾ هڪ چرچ ۽ پوءِ هڪ مسجد بڻجي وئي. مختصر صليبي ڪنٽرول کان سواءِ، لڳاتار مسلمان خاندانن هبرون تي 7 صدي عيسوي کان وٺي پهرين عالمي جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي خاتمي تائين حڪومت ڪئي، جڏهن شهر برطانوي لازمي فلسطين جو حصو بڻجي ويو. هبرون دنيا جي قديم ترين مسلسل آباد شهرن مان هڪ آهي.

===جبل النور===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = Jabbal An-Nour (2024).jpg
| image2            = Hira Cave.jpg
| footer            = مٿي: [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] واري علائقي ۾ [[جبلِ نور]]&lt;br&gt;هيٺ: [[غارِ حرا]]؛ اها جاءِ جتي حضرت [[محمد ﷺ]] تي پهريون [[وحي]] نازل ٿيو، انتهائي اهميت رکي ٿي.
}}

[[مڪه مڪرمه]] ۾ موجود جبل النور سڄي دنيا جي مسلمانن لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي ئي حضرت [[محمد ﷺ]] تي [[قرآن]] جو پهريون [[وحي]] نازل ٿيو هو، جنهن ۾ حضرت جبرائيل عليه السلام جي ذريعي سورة العلق جون پهريون پنج آيتون شامل هيون. زائرين روزانو هن جبل تي چڙهي غارِ حرا ڏسڻ ويندا آهن؛ اهو ئي اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي ”ليلة القدر“ (قدر واري رات) جي موقعي تي حضرت جبرائيل (عليه السلام) ذريعي پهريون وحي نازل ٿيو هو. حج جي ڏينهن ۾، اندازاً پنج هزار زائرين روزانو هن غار کي ڏسڻ لاءِ جبل تي چڙهندا آهن. 

پهرين وحي جي نزول کان اڳ، حضرت محمد ﷺ کي اهڙا روحاني خواب نظر ايندا هئا، جن ۾ اهي نشانيون هيون ته سندن نبوت جو آغاز ٿي چڪو آهي ۽ مڪي جا پٿر به کين ”سلام“ چوندا. اهي خواب ڇهن مهينن تائين جاري رهيا. اڪيلائي جي وڌندڙ ضرورت سبب، پاڻ ﷺ مڪي جي پٿريلين ٽڪرين ۾ خلوت ۽ مراقبي ڏانهن راغب ٿيا. پاڻ ﷺ هر سال هڪ مهيني لاءِ غار ۾ گوشه نشين ٿيندا هئا، جنهن کي &quot;تحنث&quot; چيو ويندو آهي. پاڻ ﷺ پنهنجي گڏ کاڌي پيتي جو سامان کڻي ويندا هئا ۽ جيڪي غريب ماڻهو وٽن ايندا هئا، انهن کي کارائيندا هئا. گهر واپس وڃڻ ۽ وڌيڪ سامان آڻڻ کان اڳ، پاڻ ﷺ [[ڪعبه شريف]] جو ست ڀيرا [[طواف]] ڪندا هئا.

===جبلِ احد===
[[File:Jabal-e-Uhud.jpg|thumb|Jaba Al Uhud, where is grave of Hamza. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail.]]

===بدر جو ميدان===
[[File:General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg|thumb|
Battlefield of Badar. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention.]]

=== جبل سينا ===
[[File:Mount Sinai Egypt.jpg|thumb|240x240px|[[مصر]] جي ايشيائي حصي [[سينائي اپٻيٽ]] ۾ واقع جبل سينا اهو مقام آهي، جتي [[توريت]]، [[بائبل|بائيبل]] ۽ [[قرآن]] موجب، [[موسيٰ عليه السلام|حضرت موسيٰ عليه السلام]] کي الله تعاليٰ طرفان &quot;ڏهه حڪم&quot; (&lt;small&gt;Ten&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Commandments&lt;/small&gt;) عطا ٿيا هئا. ]]
[[سينائي اپٻيٽ]] (&lt;small&gt;Sinai&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Peninsula&lt;/small&gt;) [[هارون عليہ السلام|حضرت هارون]] ۽ [[موسيٰ عليه السلام|حضرت موسيٰ عليهما السلام]] سان منسوب آهي. [[قرآن مجيد]] ۾ ڪوهِ سينا ​​جو ڪيترائي ڀيرا ذڪر آيو آهي، جتي ان کي &quot;طورِ سينا&quot;، &quot;طورِ سينين&quot;، &quot;الطور&quot; ۽ &quot;الجبل&quot; (جن جو مطلب پهاڙ آهي) جي نالن سان سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Elhadary2016&quot;&gt;{{cite book |last=Elhadary |first=Osman |url=https://books.google.com/books?id=4-ReDQAAQBAJ |title=Moses in the Holy Scriptures of Judaism, Christianity and Islam: A Call for Peace |date=2016-02-08 |publisher=BookBaby |isbn=978-1483563039 |chapter=11, 15}}{{Dead link|date=August 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;  ان جي ڀرسان &quot;واديِ طويٰ&quot; آهي، جنهن کي مقدس مڃيو وڃي ٿو&lt;ref name=&quot;IbnKathir Al-Ahmad&quot;&gt;{{cite book |last=Ibn Kathir |author-link=Ibn Kathir |url=https://books.google.com/books?id=zx9LDwAAQBAJ |title=Stories of the Prophets: [قصص الأنبياء [انكليزي |date=2013-01-01 |publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah ({{langx|ar|دَار الْـكُـتُـب الْـعِـلْـمِـيَّـة}}) |isbn=978-2745151360 |editor=Dr Mohammad Hilmi Al-Ahmad}}&lt;/ref&gt; ۽ ان جي هڪ حصي کي &quot;البقعة المبارڪة&quot; (يعني مبارڪ جڳهه) چيو وڃي ٿو. 

هي اهو ئي مقام آهي جتي، ٽن وڏن ابراهيمي مذهبن جي مقدس ڪتاب (توريت، بائيبل ۽ قرآن) موجب، حضرت موسيٰ عليه السلام کي الله تعاليٰ طرفان &quot;ڏهه حڪم&quot; مليا هئا. هن جبل جي چوٽيءَ تي هڪ مسجد موجود آهي، جنهن کي اڄ به مسلمان عبادت لاءِ استعمال ڪن ٿا. اتي ئي &quot;موسيٰ عليه السلام جي غار&quot; پڻ آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته حضرت موسيٰ عليه السلام اتي ئي الله تعاليٰ کان اهي &quot;ڏهه حڪم&quot; حاصل ڪرڻ لاءِ انتظار فرمايو هو.

=== Umayyad Mosque ===
[[File:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|240x240px|Umayyad Mosque in [[Damascus]], [[Syria]], where Muslims and Christians alike consider it the burial place of the head of [[John the Baptist]], revered in Islam as [[John the Baptist in Islam|Prophet Yahya]]. [[Islamic eschatology]] holds that the [[Mahdi]] will emerge before the [[Eschatology|End of Times]] to restore justice, and this is the place where [[Jesus in Islam|Isa]] (Jesus) will descend from heaven at his [[Second Coming]] to accompany him. The mosque also holds special importance in Shia Islam, as it contains shrines commemorating [[Husayn ibn Ali|Husayn]], whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist. Imam Husayn's head was kept there before being transported to Karbala, while his surviving family members were imprisoned in the mosque.]]
The importance of Umayyad Mosque in Damascus, Syria, stems from the eschatological reports concerning the mosque and historic events associated with it. The head of John the Baptist, revered in Islam as the prophet Yahya, is believed to be inside the mosque, which also houses one of only four original copies of the Quran. Prayers in the Umayyad mosque are considered to be equal to those offered in Al-Aqsa Mosque.&lt;ref name=&quot;DumperStanley2007-Damascus&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2007 |title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |publisher=[[ABC-CLIO]] |editor-last1=Dumper |editor-first1=Michael R. T. |pages=119–126 |isbn=978-1-5760-7919-5 |editor-last2=Stanley |editor-first2=Bruce E. |author=Janet L. Abu-Lughod |chapter=Damascus |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;q=damascus+%22fourth+holiest%22&amp;pg=PA121}}&lt;/ref&gt; The Mosque is also the place where Muslims believe Isa (Jesus) will return at the end of times, atop the &quot;Minaret of Isa&quot; of the mosque, during the time of a [[Fajr (prayer)|Fajr prayer]].

The mosque's site has been used as a house of worship since the [[Iron Age]]. It enjoyed great prestige throughout its history and was regarded as a &quot;wonder of the world&quot; by many medieval Muslim writers. Muslims and Christians alike consider the site a holy place. The mosque also holds a special importance in Shia Islam since it contains shrines commemorating Husayn, whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Talmon-Heller |first1=Daniella |last2=Kedar |first2=Benjamin Z. |last3=Reiter |first3=Yitzhak |title=Vicissitudes of a Holy Place: Construction, Destruction and Commemoration of Mashhad Ḥusayn in Ascalon |url=https://www.researchgate.net/publication/301537484 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512010853/https://www.researchgate.net/profile/Daniella_Talmon-Heller/publication/301537484_Vicissitudes_of_a_Holy_Place_Construction_Destruction_and_Commemoration_of_Mashhad_Husayn_in_Ascalon/links/5cddc4d492851c4eaba685d8/Vicissitudes-of-a-Holy-Place-Construction-Destruction-and-Commemoration-of-Mashhad-Husayn-in-Ascalon.pdf |archive-date=2020-05-12 |access-date=2026-01-30 |journal=Der Islam |date=2016 |volume=93 |doi=10.1515/islam-2016-0008}}&lt;/ref&gt; There is a location in the mosque where Husayn's head was kept.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-18 |title=Remembering the Umayyad Mosque in Damascus |url=http://www.damascus-foundation.org/archives/2871 |access-date=2026-02-04 |website=مؤسسة تاريخ دمشق |language=ar}}&lt;/ref&gt; Furthermore, the surviving members of his family were imprisoned in the mosque for 60 days.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Nafasul Mahmoom |page=368}}&lt;/ref&gt;

=== Badr, Uhud and Khaybar ===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg
| image2            = Jabal-e-Uhud.jpg
| footer            = The sites of the three major battles, [[Battle of Badr|Badr]], [[Battle of Uhud|Uhud]], and [[Battle of Khaybar|Khaybar]], located in Saudi Arabia, hold great historical significance. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail. The Battle of Khaybar holds significance because of the major victory over the [[Jewish tribes of Arabia|Jewish strongholds]], an important turning point in the consolidation of the [[early Muslims]]. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of [[Ali]], Muhammad's cousin, his son-in-law and the first Shia Imam. He killed the Jewish Knight [[Marhab]], torn the fortress' gate from its hinges and used it as a bridge for the Muslim forces to cross the moat. The gate was reportedly so heavy that forty men were later needed to put it back in place. During Muhammad’s lifetime and his battles against the polytheists, Ali, Abu Bakr, Umar, and Uthman were the Prophet's closest companions, always standing by his side and shaping the Islamic history.
| image3            = Khaybar - deserted houses.jpg
| image4            = 
}}
The Battle of Badr is referred to as The Day of the Criterion in the Quran. On 13 March 624 CE, Muhammad, commanding an small army of his companions, defeated a massive army of the Quraysh polytheists led by Abu Jahl. It was the first large-scale engagement between the Muslims and the Quraysh Meccans. Advancing from the north, the Muslims faced the polytheist Meccans. The Muslim victory strengthened Muhammad's position; The Medinese eagerly joined his future expeditions, and tribes outside Medina openly allied with Muhammad. The battle has been passed down as a decisive victory attributable to divine intervention. The site of Badr marks the location of the battle and is regarded as one of the most significant historical sites in Islam. The story of Badr has been passed down throughout the centuries, before being combined in the multiple [[biographies of Muhammad]] that exist today. All knowledge of the battle comes from traditional Islamic accounts.

Mount Uhud was the site of the second battle between Muhammad and the polytheists of his tribe, Quraysh. The Battle was fought on 19 March, 625 CE, between a small force of Muslims and a much larger polytheist force from Mecca. It is especially revered because many companions of Muhammad, including Hamza, were martyred there, and Muhammad is reported to have said, &quot;Uhud is a mountain that loves us and we love it.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sahih Muslim 1393b - The Book of Pilgrimage - كتاب الحج - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/muslim:1393b |access-date=2026-07-08 |website=sunnah.com}}&lt;/ref&gt; The grave of Hamza is located near the Mount. The Quran discusses the events and lessons of the Uhud Battle in considerable detail, especially in [[Al Imran|Surah Al Imran]], verses 121–180.

The Battle of Khaybar was fought between the early Muslims and the Jewish community of Khaybar in April 628 CE. Khaybar was home to a sizable community of Jewish tribes. As Muhammad's army began to march on Khaybar, the [[Ghatafan|Banu Ghatafan]] and other Jewish tribes did not, or could not, send the reinforcements that had been expected to arrive to defend the settlement, further endangering the Jewish army's poor fortifications. After a brief period of fighting, Khaybar fell to the Muslims and the Jewish knight Marhab was killed by Ali. Khaybar was a major victory and marked an important turning point in the consolidation of the early Muslims. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of Ali in the battle. Ali is said to have lifted the fortress' gate from their hinges, climbed into the moat and held them up to make a bridge whereby the attackers gained access to the redoubt. The gate was so heavy that forty men were later required to put it back in place.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سني اسلام ۾ مقدس ماڳ]]
[[زمرو:سني اسلام]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]</text>
      <sha1>40lgbbo8yw080y0whdnmzvlwmwiuygc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424476</id>
      <parentid>424475</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* Badr, Uhud and Khaybar */</comment>
      <origin>424476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29001" sha1="r5mg60gc5k70d4d9hffmn5ep695yiwp" xml:space="preserve">[[File:The_Kaaba_during_Hajj_-_edited.jpg|thumb|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مڪه مڪرمه]] ۾ واقع [[مسجد الحرام]] ۾ [[ڪعبه شريف]] [[سني اسلام]] جو سڀ کان پاڪ ترين مقام آهي.]]
'''سني اسلام''' ۾ &quot;ٽي پاڪ ترين هنڌ&quot;، نزولي ترتيب ۾، [[مڪه مڪرمه]] ۾ [[مسجد الحرام]]، [[مدينه منوره]] ۾ [[مسجد نبوي]] ۽ [[يروشلم]] ۾ [[مسجد اقصي|مسجد اقصيٰ]] آهن.&lt;ref name=&quot;Abu Sway&quot;&gt;{{Cite news |last=Mustafa Abu Sway |title=The Holy Land, Jerusalem and Al-Aqsa Mosque in the Qur'an, Sunnah and other Islamic Literary Source |url=http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728001911/http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |archive-date=2011-07-28 |publisher=[[Central Conference of American Rabbis]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NG&quot;&gt;{{Cite book |last=National Geographic Society (U.S.) |url=https://books.google.com/books?id=pPQ5AQAAIAAJ |title=Wiley/National Geographic College Atlas of the World |last2=de Blij |first2=H.J. |last3=Downs |first3=R. |last4=John Wiley &amp; Sons |publisher=Wiley |year=2007 |isbn=978-0-471-74117-6 |page=49 |quote=Al 'Aqsa is the second oldest mosque in Islam after the Kaaba in Mecca and is third in holiness after the mosques in Mecca and Medina. It holds up to 400,000 worshippers at one time. |access-date=2022-06-15}}&lt;/ref&gt; [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] روايتن ۾ هن گڏيل سڃاڻپ کان ٻاهر، ٻئي شاخون ٻين هنڌن تي مذهبي ۽ عقيدتمندانه اهميت جي مختلف درجن کي رکن ٿيون. سني اسلام ۾، سني مڪتب فڪر جي بانين جون قبرون مذهبي ۽ روحاني اهميت رکن ٿيون. مختلف سني فرقن ۾ مزارن جي زيارت ڪرڻ جا رويا مختلف آهن. [[ٻارهن امامن جي فهرست|ٻارهن امامن]] کي سني اسلام ۾ [[اھل بيت]] ۽ [[اسلام جي تاريخ|اسلامي تاريخ]] ۾ انتهائي اهم شخصيتن جي حيثيت سان پڻ احترام ڪيو ويندو آهي ۽ سني پڻ انهن جي مزارن تي تعظيم لاءِ ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |edition=New ed. 2006 |volume=7 |pages=97–105}}&lt;/ref&gt;

==صرف سني اسلام ۾==
{{multiple image
| align             = center
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = الامام ابو حنيفة النعمان.jpg
| image2            = Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg
| footer            = [[بغداد]] ([[عراق]]) ۾ امام ابو حنيفه مسجد، [[قاهره]] ([[مصر]]) ۾ [[امام شافعي]] جو مزار، بغداد ۾ عارف آغا مسجد، ۽ [[مدينو|مديني]] ([[سعودي عرب]]) ۾ [[جنت البقيع]] ۾ سني فقه جي چئني مڪتبه فڪرن جي بانين—يعني [[ابو حنيفه]]، [[امام شافعي]]، [[احمد بن حنبل]] ۽ [[امام مالڪ بن انس]] —جون قبرون موجود آهن.
| image3            = Arif Agha Mosque reconstruction.jpg
| image4            = Baqi Malek&amp;Nafi.jpg
}}

سني فقه جي حنفي مڪتبه فڪر جي باني، [[امام ابو حنيفه]] جو مزار سني فڪر جي ارتقا کي ظاهر ڪندڙ هڪ اهم سني مقام آهي. هي عراق جي شهر بغداد ۾ واقع آهي. سني اسلام ۾ موجود چئن مڪتبه فڪرن مان، حنفي مڪتبه فڪر اسلامي قانون (فقه) جو سڀ کان وڏو سلسلو آهي. امام ابو حنيفه جي قانوني طريقيڪار [[عباسي خلافت]]، [[وچ ايشيا]]، [[عثماني سلطنت]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ اسلامي قانون تي گهرو اثر وڌو. سندن آرام گاهه علمي روايتن ۽ سني قانوني سڃاڻپ سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي انهن علائقن ۾ جتي حنفي فقه جو غلبو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dodkhudoeva |first=Lola |date=2011-01-01 |title=Abu Hanifa and His Epoch |url=https://www.academia.edu/127583980 |journal=Абу Ханифа и его эпоха}}&lt;/ref&gt; 

سني فقه جي شافعي مڪتبه فڪر جي باني، امام شافعي جو مزار قاهره جي اهم ترين يادگارن مان هڪ آهي. امام شافعي اسلامي قانوني نظريي (اصولِ فقه) کي منظم ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو، ۽ سندن [[اتر اوڀر آفريڪا|اثر اوڀر آفريڪا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |date=2013 |pages=17–43 |editor-last=El Shamsy |editor-first=Ahmed |access-date=2026-01-29 |chapter=Tradition under Siege |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/canonization-of-islamic-law/tradition-under-siege/8C803D7E437BDD132E450D90B9448042 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04148-6}}&lt;/ref&gt;  سندن مزار سني علمي ورثي جي يادگيريءَ جو هڪ اهم مرڪز آهي. مزار جي موجوده عمارت گهڻي ڀاڱي ايوبي ۽ مملوڪ دورن جي آهي. سني فقه جي حنبلي مڪتبه فڪر جي باني، [[احمد بن حنبل]] جي آرام گاهه کي پڻ سني اسلام ۾ وڏي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dargahinfo – Complete Collection of Dargahs World Wide |url=https://dargahinfo.com/DargahDetails.aspx?DargahID=184 |access-date=2026-01-29 |website=dargahinfo.com}}&lt;/ref&gt; احمد بن حنبل خاص طور تي ’محنه‘ (امتحان/آزمائش) واري دور ۾ پنهنجي ثابت قدميءَ لاءِ ياد ڪيا وڃن ٿا، جڏهن هنن رياست طرفان مڙهيل عقيدن جي مقابلي ۾ روايتي سني عقيدن جو دفاع ڪيو. سندن ورثي سني عقيدي جي بنيادي اصولن کي تشڪيل ڏنو ۽ بعد ۾ ’اثريه‘ (Atharism) جهڙين تحريڪن تي اثر انداز ٿيو. سني اسلام جي مالڪي مڪتبه فڪر جو بنياد [[مالڪ بن انس]] رکيو. امام مالڪ [[مدينه منوره]] جي [[جنت البقيع]] قبرستان ۾ مدفون آهن.

==تاريخي طور نمايان ماڳ==
===مسجد قبا===
[[File:Quba_Mosque_Full_Picture_(2024).jpg|thumb|240x240px|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مدينه منوره]] ۾ واقع ”[[مسجد قبا|مسجدِ قبا]]“ اها پهرين مسجد آهي جنهن جو بنياد حضرت [[محمد ﷺ]] رکيو. هي مسجد سندن هجرت جي پهرين ڏينهن قائم ڪئي وئي هئي. پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ واري عمل ۾ ذاتي طور تي شريڪ هئا.]]
سعودي عرب جي شهر مديني جي ٻاهرين علائقي ۾ واقع ”مسجدِ قبا“ کي دنيا جي پهرين مسجد هجڻ جو اعزاز حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Admin |date=2023-07-12 |title=The Prophet's Entry Into Quba' And The Construction of Masjid Al-Quba – Authentic Seerah |url=https://preciousgemsfromthequranandsunnah.wordpress.com/2023/07/12/the-prophets-entry-into-quba-and-the-construction-of-masjid-al-quba-authentic-seerah/ |access-date=2026-01-29 |website=Precious Gems from the Quran and Sunnah |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-07-21 |title=Masjid al-Quba: The First Mosque Established By The Prophet – Our Prophet 5 – 85/90 |url=https://al-islam.org/media/masjid-al-quba-first-mosque-established-prophet-our-prophet-5-8590 |access-date=2026-01-29 |website=al-islam.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ان جو بنياد حضرت محمد ﷺ مڪي کان مديني ڏانهن هجرت جي دوران، مديني جي ويجهو پهچڻ تي رکيو هو. روايتن موجب، پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ ۾ ذاتي طور تي حصو ورتو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2025-06-13 |title=Quba Walk In The Prophet's ﷺ Steps |url=https://crownetravels.com/quba-walk-in-the-prophets-%EF%B7%BA-steps/ |access-date=2026-01-29 |website=Crowntravels |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

اسلامي روايتن ۾ هن مسجد جو ذڪر اڪثر ڪري تقويٰ ۽ طهارت (پاڪيزگي) جي حوالي سان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-06 |title=Religious and Historical Significance of Quba Mosque |url=https://news.iium.edu.my/?p=172194 |access-date=2026-01-29 |website=IIUM Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ڪيترين ئي حديثن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته مسجدِ قبا ۾ نماز ادا ڪرڻ جي خاص فضيلت آهي. جيتوڻيڪ مسجدِ قبا کي ”مقدس مقام“ (مقدس زيارت گاهه) طور نه ٿو مڃيو وڃي، پر اسلامي روايتن ۾ ان کي هڪ نمايان ۽ خاص حيثيت حاصل آهي. 

=== مسجدِ قبلتين ===
[[File:Masjid_al-Qiblatain.jpg|thumb|240x240px|سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”[[مسجد القبلتين|مسجدِ قبلتين]]“ اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ کي الله تعاليٰ طرفان نماز جي رخ (قبلو) کي [[بيت المقدس]] (يروشلم) کان مڪي ڏانهن تبديل ڪرڻ جو حڪم مليو هو.]]
سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”مسجدِ قبلتين“ اسلام جي تاريخ جي هڪ انتهائي اهم موڙ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري مشهور آهي. هي اها جاءِ آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي اهو وحي نازل ٿيو جنهن ۾ مسلمانن کي هدايت ڪئي وئي ته اهي نماز جو رخ (قبلو) بيت المقدس کان مڪي ڏانهن تبديل ڪن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-03-30 |title=Masjid al-Qiblatain |url=https://peopleofmadina.com/masjid-al-qiblatain/ |access-date=2026-01-29 |website=People of Madina |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Al-Qiblatayn Mosque |url=https://saudipedia.com/en/al-qiblatayn-mosque |access-date=2026-01-29 |website=saudipedia.com |language=en}}&lt;/ref&gt; هي واقعو هجرت کان تقريباً ۱۶ کان ۱۷ مهينا پوءِ پيش آيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Switch of the Qiblah: Story of Masjid Qiblatayn {{!}} Al-Aqsa: Past, Present, and Promise |url=https://yaqeeninstitute.org/watch/series/switch-of-the-qiblah-story-of-masjid-qiblatayn-al-aqsa |access-date=2026-01-29 |website=Yaqeen Institute for Islamic Research |language=en}}&lt;/ref&gt; هي مسجد اسلام جي ابتدائي دور مان نڪري هڪ الڳ امه (مذهبي برادريءَ) بڻجڻ جي عمل جي علامت آهي، جنهن جو روحاني مرڪز مڪو قرار ڏنو ويو.

ان ئي سبب ڪري، اسلامي تاريخ ۽ يادگيرين ۾ ”مسجدِ قبلتين“ کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. هي دنيا جي انهن چند مسجدن مان هڪ آهي جنهن ۾ ٻه محراب (اهي جڳهيون جيڪي قبلو جي طرف اشارو ڪن ٿيون) مختلف طرفن ۾ موجود آهن. هي انهن چند مسجدن مان آهي جن جو تعلق حضرت محمد ﷺ جي دور سان آهي (جنهن ۾ مسجدِ قبا ۽ مسجدِ نبوي پڻ شامل آهن)، جڏهن ته مسجدِ حرام ۽ مسجدِ اقصيٰ جو تعلق اڳوڻن نبين سان رهيو آهي. 

===مسجدِ ابراهيمي===
[[File:BTS_Hebron_Tour_280215_24.jpg|thumb|240x240px|فلسطين جي شهر الخليل ۾ حضرت ابراهيم عليه السلام رهائش پذير ٿيا هئا. اتي ئي هنن ”غارِ مڪفيله“ خريد ڪئي هئي، جنهن کي هنن پنهنجي گهرواريءَ حضرت ساره جي تدفين (دفن ڪرڻ) جي جاءِ طور استعمال ڪيو. ابراهيم، اسحاق ۽ يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سان گڏ، ان غار ۾ دفن آهن. مسلمانن 750ع ۾ سندن اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ”ابراهيمي مسجد“ تعمير ڪرائي؛ مسلمانن جو اهو به عقيدو آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر (معراج) دوران الخليل (هيبرون) تشريف کڻي ويا هئا. ]]
فلسطين ۾ واقع شهر الخليل (هيبرون) کي يهوديت، عيسائيت ۽ اسلام، ٽنهي مذهبن ۾ انتهائي مقدس ۽ قابلِ احترام سمجهيو وڃي ٿو. حضرت ابراهيم عليه السلام اتي رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي گهرواري ساره جي تدفين لاءِ ”غارِ مڪفيله“ (جنهن کي ’پيغمبرن جي غار‘ به چيو وڃي ٿو) خريد ڪئي. حضرت ابراهيم، حضرت اسحاق ۽ حضرت يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سميت، ان غار ۾ ئي دفن ٿيل آهن. مسلمانن حضرت ابراهيم جي اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ابراهيمي مسجد تعمير ڪرائي، ۽ سندن اهو به مڃڻ آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر دوران الخليل تشريف کڻي ويا هئا. ان مسجد ۾ هڪ ننڍڙي طاقي (کاقي) ۾ کاٻي پير جو نشان به موجود آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو ان ئي دور جو آهي.&lt;ref name=&quot;vitullo2003&quot;&gt;{{cite journal |last=Vitullo |first=Anita |year=2003 |title=People Tied to Place: Strengthening Cultural Identity in Hebron's Old City |journal=Journal of Palestine Studies |volume=33 |pages=68–83 |doi=10.1525/jps.2003.33.1.68}} quote: From earliest Islam, the sanctuaries of Hebron and Jerusalem [al-Haram al-Ibrahimi and al-Haram al-Sharif] were holy places outranked only by Mecca and Medina; the Ibrahimi Mosque was originally regarded by some Muslims as Islam's fourth holiest site. Muslims believe that the Hebron sanctuary was visited by Muhammad on his mystical nocturnal journey from Mecca to Jerusalem.🗿🗿🗿🗿&lt;/ref&gt;

بابلي قيد کان پوءِ، ادومي هبرون ۾ آباد ٿيا. پهرين صدي قبل مسيح دوران، هيروديس عظيم ڀت تعمير ڪئي جيڪا اڄ به پيٽريارڪ جي غار جي چوڌاري آهي، جيڪا بعد ۾ هڪ چرچ ۽ پوءِ هڪ مسجد بڻجي وئي. مختصر صليبي ڪنٽرول کان سواءِ، لڳاتار مسلمان خاندانن هبرون تي 7 صدي عيسوي کان وٺي پهرين عالمي جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي خاتمي تائين حڪومت ڪئي، جڏهن شهر برطانوي لازمي فلسطين جو حصو بڻجي ويو. هبرون دنيا جي قديم ترين مسلسل آباد شهرن مان هڪ آهي.

===جبل النور===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = Jabbal An-Nour (2024).jpg
| image2            = Hira Cave.jpg
| footer            = مٿي: [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] واري علائقي ۾ [[جبلِ نور]]&lt;br&gt;هيٺ: [[غارِ حرا]]؛ اها جاءِ جتي حضرت [[محمد ﷺ]] تي پهريون [[وحي]] نازل ٿيو، انتهائي اهميت رکي ٿي.
}}

[[مڪه مڪرمه]] ۾ موجود جبل النور سڄي دنيا جي مسلمانن لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي ئي حضرت [[محمد ﷺ]] تي [[قرآن]] جو پهريون [[وحي]] نازل ٿيو هو، جنهن ۾ حضرت جبرائيل عليه السلام جي ذريعي سورة العلق جون پهريون پنج آيتون شامل هيون. زائرين روزانو هن جبل تي چڙهي غارِ حرا ڏسڻ ويندا آهن؛ اهو ئي اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي ”ليلة القدر“ (قدر واري رات) جي موقعي تي حضرت جبرائيل (عليه السلام) ذريعي پهريون وحي نازل ٿيو هو. حج جي ڏينهن ۾، اندازاً پنج هزار زائرين روزانو هن غار کي ڏسڻ لاءِ جبل تي چڙهندا آهن. 

پهرين وحي جي نزول کان اڳ، حضرت محمد ﷺ کي اهڙا روحاني خواب نظر ايندا هئا، جن ۾ اهي نشانيون هيون ته سندن نبوت جو آغاز ٿي چڪو آهي ۽ مڪي جا پٿر به کين ”سلام“ چوندا. اهي خواب ڇهن مهينن تائين جاري رهيا. اڪيلائي جي وڌندڙ ضرورت سبب، پاڻ ﷺ مڪي جي پٿريلين ٽڪرين ۾ خلوت ۽ مراقبي ڏانهن راغب ٿيا. پاڻ ﷺ هر سال هڪ مهيني لاءِ غار ۾ گوشه نشين ٿيندا هئا، جنهن کي &quot;تحنث&quot; چيو ويندو آهي. پاڻ ﷺ پنهنجي گڏ کاڌي پيتي جو سامان کڻي ويندا هئا ۽ جيڪي غريب ماڻهو وٽن ايندا هئا، انهن کي کارائيندا هئا. گهر واپس وڃڻ ۽ وڌيڪ سامان آڻڻ کان اڳ، پاڻ ﷺ [[ڪعبه شريف]] جو ست ڀيرا [[طواف]] ڪندا هئا.

===جبلِ احد===
[[File:Jabal-e-Uhud.jpg|thumb|Jaba Al Uhud, where is grave of Hamza. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail.]]

===بدر جو ميدان===
[[File:General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg|thumb|
Battlefield of Badar. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention.]]

=== جبل سينا ===
[[File:Mount Sinai Egypt.jpg|thumb|240x240px|[[مصر]] جي ايشيائي حصي [[سينائي اپٻيٽ]] ۾ واقع جبل سينا اهو مقام آهي، جتي [[توريت]]، [[بائبل|بائيبل]] ۽ [[قرآن]] موجب، [[موسيٰ عليه السلام|حضرت موسيٰ عليه السلام]] کي الله تعاليٰ طرفان &quot;ڏهه حڪم&quot; (&lt;small&gt;Ten&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Commandments&lt;/small&gt;) عطا ٿيا هئا. ]]
[[سينائي اپٻيٽ]] (&lt;small&gt;Sinai&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Peninsula&lt;/small&gt;) [[هارون عليہ السلام|حضرت هارون]] ۽ [[موسيٰ عليه السلام|حضرت موسيٰ عليهما السلام]] سان منسوب آهي. [[قرآن مجيد]] ۾ ڪوهِ سينا ​​جو ڪيترائي ڀيرا ذڪر آيو آهي، جتي ان کي &quot;طورِ سينا&quot;، &quot;طورِ سينين&quot;، &quot;الطور&quot; ۽ &quot;الجبل&quot; (جن جو مطلب پهاڙ آهي) جي نالن سان سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Elhadary2016&quot;&gt;{{cite book |last=Elhadary |first=Osman |url=https://books.google.com/books?id=4-ReDQAAQBAJ |title=Moses in the Holy Scriptures of Judaism, Christianity and Islam: A Call for Peace |date=2016-02-08 |publisher=BookBaby |isbn=978-1483563039 |chapter=11, 15}}{{Dead link|date=August 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;  ان جي ڀرسان &quot;واديِ طويٰ&quot; آهي، جنهن کي مقدس مڃيو وڃي ٿو&lt;ref name=&quot;IbnKathir Al-Ahmad&quot;&gt;{{cite book |last=Ibn Kathir |author-link=Ibn Kathir |url=https://books.google.com/books?id=zx9LDwAAQBAJ |title=Stories of the Prophets: [قصص الأنبياء [انكليزي |date=2013-01-01 |publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah ({{langx|ar|دَار الْـكُـتُـب الْـعِـلْـمِـيَّـة}}) |isbn=978-2745151360 |editor=Dr Mohammad Hilmi Al-Ahmad}}&lt;/ref&gt; ۽ ان جي هڪ حصي کي &quot;البقعة المبارڪة&quot; (يعني مبارڪ جڳهه) چيو وڃي ٿو. 

هي اهو ئي مقام آهي جتي، ٽن وڏن ابراهيمي مذهبن جي مقدس ڪتاب (توريت، بائيبل ۽ قرآن) موجب، حضرت موسيٰ عليه السلام کي الله تعاليٰ طرفان &quot;ڏهه حڪم&quot; مليا هئا. هن جبل جي چوٽيءَ تي هڪ مسجد موجود آهي، جنهن کي اڄ به مسلمان عبادت لاءِ استعمال ڪن ٿا. اتي ئي &quot;موسيٰ عليه السلام جي غار&quot; پڻ آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته حضرت موسيٰ عليه السلام اتي ئي الله تعاليٰ کان اهي &quot;ڏهه حڪم&quot; حاصل ڪرڻ لاءِ انتظار فرمايو هو.

=== Umayyad Mosque ===
[[File:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|240x240px|Umayyad Mosque in [[Damascus]], [[Syria]], where Muslims and Christians alike consider it the burial place of the head of [[John the Baptist]], revered in Islam as [[John the Baptist in Islam|Prophet Yahya]]. [[Islamic eschatology]] holds that the [[Mahdi]] will emerge before the [[Eschatology|End of Times]] to restore justice, and this is the place where [[Jesus in Islam|Isa]] (Jesus) will descend from heaven at his [[Second Coming]] to accompany him. The mosque also holds special importance in Shia Islam, as it contains shrines commemorating [[Husayn ibn Ali|Husayn]], whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist. Imam Husayn's head was kept there before being transported to Karbala, while his surviving family members were imprisoned in the mosque.]]
The importance of Umayyad Mosque in Damascus, Syria, stems from the eschatological reports concerning the mosque and historic events associated with it. The head of John the Baptist, revered in Islam as the prophet Yahya, is believed to be inside the mosque, which also houses one of only four original copies of the Quran. Prayers in the Umayyad mosque are considered to be equal to those offered in Al-Aqsa Mosque.&lt;ref name=&quot;DumperStanley2007-Damascus&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2007 |title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |publisher=[[ABC-CLIO]] |editor-last1=Dumper |editor-first1=Michael R. T. |pages=119–126 |isbn=978-1-5760-7919-5 |editor-last2=Stanley |editor-first2=Bruce E. |author=Janet L. Abu-Lughod |chapter=Damascus |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;q=damascus+%22fourth+holiest%22&amp;pg=PA121}}&lt;/ref&gt; The Mosque is also the place where Muslims believe Isa (Jesus) will return at the end of times, atop the &quot;Minaret of Isa&quot; of the mosque, during the time of a [[Fajr (prayer)|Fajr prayer]].

The mosque's site has been used as a house of worship since the [[Iron Age]]. It enjoyed great prestige throughout its history and was regarded as a &quot;wonder of the world&quot; by many medieval Muslim writers. Muslims and Christians alike consider the site a holy place. The mosque also holds a special importance in Shia Islam since it contains shrines commemorating Husayn, whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Talmon-Heller |first1=Daniella |last2=Kedar |first2=Benjamin Z. |last3=Reiter |first3=Yitzhak |title=Vicissitudes of a Holy Place: Construction, Destruction and Commemoration of Mashhad Ḥusayn in Ascalon |url=https://www.researchgate.net/publication/301537484 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512010853/https://www.researchgate.net/profile/Daniella_Talmon-Heller/publication/301537484_Vicissitudes_of_a_Holy_Place_Construction_Destruction_and_Commemoration_of_Mashhad_Husayn_in_Ascalon/links/5cddc4d492851c4eaba685d8/Vicissitudes-of-a-Holy-Place-Construction-Destruction-and-Commemoration-of-Mashhad-Husayn-in-Ascalon.pdf |archive-date=2020-05-12 |access-date=2026-01-30 |journal=Der Islam |date=2016 |volume=93 |doi=10.1515/islam-2016-0008}}&lt;/ref&gt; There is a location in the mosque where Husayn's head was kept.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-18 |title=Remembering the Umayyad Mosque in Damascus |url=http://www.damascus-foundation.org/archives/2871 |access-date=2026-02-04 |website=مؤسسة تاريخ دمشق |language=ar}}&lt;/ref&gt; Furthermore, the surviving members of his family were imprisoned in the mosque for 60 days.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Nafasul Mahmoom |page=368}}&lt;/ref&gt;

=== Badr, Uhud and Khaybar ===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg
| image2            = Jabal-e-Uhud.jpg
| footer            = The sites of the three major battles, [[Battle of Badr|Badr]], [[Battle of Uhud|Uhud]], and [[Battle of Khaybar|Khaybar]], located in Saudi Arabia, hold great historical significance. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail. The Battle of Khaybar holds significance because of the major victory over the [[Jewish tribes of Arabia|Jewish strongholds]], an important turning point in the consolidation of the [[early Muslims]]. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of [[Ali]], Muhammad's cousin, his son-in-law and the first Shia Imam. He killed the Jewish Knight [[Marhab]], torn the fortress' gate from its hinges and used it as a bridge for the Muslim forces to cross the moat. The gate was reportedly so heavy that forty men were later needed to put it back in place. During Muhammad’s lifetime and his battles against the polytheists, Ali, Abu Bakr, Umar, and Uthman were the Prophet's closest companions, always standing by his side and shaping the Islamic history.
| image3            = Khaybar - deserted houses.jpg
| image4            = 
}}
The Battle of Badr is referred to as The Day of the Criterion in the Quran. On 13 March 624 CE, Muhammad, commanding an small army of his companions, defeated a massive army of the Quraysh polytheists led by Abu Jahl. It was the first large-scale engagement between the Muslims and the Quraysh Meccans. Advancing from the north, the Muslims faced the polytheist Meccans. The Muslim victory strengthened Muhammad's position; The Medinese eagerly joined his future expeditions, and tribes outside Medina openly allied with Muhammad. The battle has been passed down as a decisive victory attributable to divine intervention. The site of Badr marks the location of the battle and is regarded as one of the most significant historical sites in Islam. The story of Badr has been passed down throughout the centuries, before being combined in the multiple [[biographies of Muhammad]] that exist today. All knowledge of the battle comes from traditional Islamic accounts.


The Battle of Khaybar was fought between the early Muslims and the Jewish community of Khaybar in April 628 CE. Khaybar was home to a sizable community of Jewish tribes. As Muhammad's army began to march on Khaybar, the [[Ghatafan|Banu Ghatafan]] and other Jewish tribes did not, or could not, send the reinforcements that had been expected to arrive to defend the settlement, further endangering the Jewish army's poor fortifications. After a brief period of fighting, Khaybar fell to the Muslims and the Jewish knight Marhab was killed by Ali. Khaybar was a major victory and marked an important turning point in the consolidation of the early Muslims. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of Ali in the battle. Ali is said to have lifted the fortress' gate from their hinges, climbed into the moat and held them up to make a bridge whereby the attackers gained access to the redoubt. The gate was so heavy that forty men were later required to put it back in place.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سني اسلام ۾ مقدس ماڳ]]
[[زمرو:سني اسلام]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]</text>
      <sha1>r5mg60gc5k70d4d9hffmn5ep695yiwp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424477</id>
      <parentid>424476</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:43:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* جبلِ احد */</comment>
      <origin>424477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29882" sha1="46bv116933temnmwiiqgfx2ukdbxprd" xml:space="preserve">[[File:The_Kaaba_during_Hajj_-_edited.jpg|thumb|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مڪه مڪرمه]] ۾ واقع [[مسجد الحرام]] ۾ [[ڪعبه شريف]] [[سني اسلام]] جو سڀ کان پاڪ ترين مقام آهي.]]
'''سني اسلام''' ۾ &quot;ٽي پاڪ ترين هنڌ&quot;، نزولي ترتيب ۾، [[مڪه مڪرمه]] ۾ [[مسجد الحرام]]، [[مدينه منوره]] ۾ [[مسجد نبوي]] ۽ [[يروشلم]] ۾ [[مسجد اقصي|مسجد اقصيٰ]] آهن.&lt;ref name=&quot;Abu Sway&quot;&gt;{{Cite news |last=Mustafa Abu Sway |title=The Holy Land, Jerusalem and Al-Aqsa Mosque in the Qur'an, Sunnah and other Islamic Literary Source |url=http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728001911/http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |archive-date=2011-07-28 |publisher=[[Central Conference of American Rabbis]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NG&quot;&gt;{{Cite book |last=National Geographic Society (U.S.) |url=https://books.google.com/books?id=pPQ5AQAAIAAJ |title=Wiley/National Geographic College Atlas of the World |last2=de Blij |first2=H.J. |last3=Downs |first3=R. |last4=John Wiley &amp; Sons |publisher=Wiley |year=2007 |isbn=978-0-471-74117-6 |page=49 |quote=Al 'Aqsa is the second oldest mosque in Islam after the Kaaba in Mecca and is third in holiness after the mosques in Mecca and Medina. It holds up to 400,000 worshippers at one time. |access-date=2022-06-15}}&lt;/ref&gt; [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] روايتن ۾ هن گڏيل سڃاڻپ کان ٻاهر، ٻئي شاخون ٻين هنڌن تي مذهبي ۽ عقيدتمندانه اهميت جي مختلف درجن کي رکن ٿيون. سني اسلام ۾، سني مڪتب فڪر جي بانين جون قبرون مذهبي ۽ روحاني اهميت رکن ٿيون. مختلف سني فرقن ۾ مزارن جي زيارت ڪرڻ جا رويا مختلف آهن. [[ٻارهن امامن جي فهرست|ٻارهن امامن]] کي سني اسلام ۾ [[اھل بيت]] ۽ [[اسلام جي تاريخ|اسلامي تاريخ]] ۾ انتهائي اهم شخصيتن جي حيثيت سان پڻ احترام ڪيو ويندو آهي ۽ سني پڻ انهن جي مزارن تي تعظيم لاءِ ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |edition=New ed. 2006 |volume=7 |pages=97–105}}&lt;/ref&gt;

==صرف سني اسلام ۾==
{{multiple image
| align             = center
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = الامام ابو حنيفة النعمان.jpg
| image2            = Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg
| footer            = [[بغداد]] ([[عراق]]) ۾ امام ابو حنيفه مسجد، [[قاهره]] ([[مصر]]) ۾ [[امام شافعي]] جو مزار، بغداد ۾ عارف آغا مسجد، ۽ [[مدينو|مديني]] ([[سعودي عرب]]) ۾ [[جنت البقيع]] ۾ سني فقه جي چئني مڪتبه فڪرن جي بانين—يعني [[ابو حنيفه]]، [[امام شافعي]]، [[احمد بن حنبل]] ۽ [[امام مالڪ بن انس]] —جون قبرون موجود آهن.
| image3            = Arif Agha Mosque reconstruction.jpg
| image4            = Baqi Malek&amp;Nafi.jpg
}}

سني فقه جي حنفي مڪتبه فڪر جي باني، [[امام ابو حنيفه]] جو مزار سني فڪر جي ارتقا کي ظاهر ڪندڙ هڪ اهم سني مقام آهي. هي عراق جي شهر بغداد ۾ واقع آهي. سني اسلام ۾ موجود چئن مڪتبه فڪرن مان، حنفي مڪتبه فڪر اسلامي قانون (فقه) جو سڀ کان وڏو سلسلو آهي. امام ابو حنيفه جي قانوني طريقيڪار [[عباسي خلافت]]، [[وچ ايشيا]]، [[عثماني سلطنت]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ اسلامي قانون تي گهرو اثر وڌو. سندن آرام گاهه علمي روايتن ۽ سني قانوني سڃاڻپ سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي انهن علائقن ۾ جتي حنفي فقه جو غلبو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dodkhudoeva |first=Lola |date=2011-01-01 |title=Abu Hanifa and His Epoch |url=https://www.academia.edu/127583980 |journal=Абу Ханифа и его эпоха}}&lt;/ref&gt; 

سني فقه جي شافعي مڪتبه فڪر جي باني، امام شافعي جو مزار قاهره جي اهم ترين يادگارن مان هڪ آهي. امام شافعي اسلامي قانوني نظريي (اصولِ فقه) کي منظم ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو، ۽ سندن [[اتر اوڀر آفريڪا|اثر اوڀر آفريڪا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |date=2013 |pages=17–43 |editor-last=El Shamsy |editor-first=Ahmed |access-date=2026-01-29 |chapter=Tradition under Siege |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/canonization-of-islamic-law/tradition-under-siege/8C803D7E437BDD132E450D90B9448042 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04148-6}}&lt;/ref&gt;  سندن مزار سني علمي ورثي جي يادگيريءَ جو هڪ اهم مرڪز آهي. مزار جي موجوده عمارت گهڻي ڀاڱي ايوبي ۽ مملوڪ دورن جي آهي. سني فقه جي حنبلي مڪتبه فڪر جي باني، [[احمد بن حنبل]] جي آرام گاهه کي پڻ سني اسلام ۾ وڏي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dargahinfo – Complete Collection of Dargahs World Wide |url=https://dargahinfo.com/DargahDetails.aspx?DargahID=184 |access-date=2026-01-29 |website=dargahinfo.com}}&lt;/ref&gt; احمد بن حنبل خاص طور تي ’محنه‘ (امتحان/آزمائش) واري دور ۾ پنهنجي ثابت قدميءَ لاءِ ياد ڪيا وڃن ٿا، جڏهن هنن رياست طرفان مڙهيل عقيدن جي مقابلي ۾ روايتي سني عقيدن جو دفاع ڪيو. سندن ورثي سني عقيدي جي بنيادي اصولن کي تشڪيل ڏنو ۽ بعد ۾ ’اثريه‘ (Atharism) جهڙين تحريڪن تي اثر انداز ٿيو. سني اسلام جي مالڪي مڪتبه فڪر جو بنياد [[مالڪ بن انس]] رکيو. امام مالڪ [[مدينه منوره]] جي [[جنت البقيع]] قبرستان ۾ مدفون آهن.

==تاريخي طور نمايان ماڳ==
===مسجد قبا===
[[File:Quba_Mosque_Full_Picture_(2024).jpg|thumb|240x240px|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مدينه منوره]] ۾ واقع ”[[مسجد قبا|مسجدِ قبا]]“ اها پهرين مسجد آهي جنهن جو بنياد حضرت [[محمد ﷺ]] رکيو. هي مسجد سندن هجرت جي پهرين ڏينهن قائم ڪئي وئي هئي. پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ واري عمل ۾ ذاتي طور تي شريڪ هئا.]]
سعودي عرب جي شهر مديني جي ٻاهرين علائقي ۾ واقع ”مسجدِ قبا“ کي دنيا جي پهرين مسجد هجڻ جو اعزاز حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Admin |date=2023-07-12 |title=The Prophet's Entry Into Quba' And The Construction of Masjid Al-Quba – Authentic Seerah |url=https://preciousgemsfromthequranandsunnah.wordpress.com/2023/07/12/the-prophets-entry-into-quba-and-the-construction-of-masjid-al-quba-authentic-seerah/ |access-date=2026-01-29 |website=Precious Gems from the Quran and Sunnah |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-07-21 |title=Masjid al-Quba: The First Mosque Established By The Prophet – Our Prophet 5 – 85/90 |url=https://al-islam.org/media/masjid-al-quba-first-mosque-established-prophet-our-prophet-5-8590 |access-date=2026-01-29 |website=al-islam.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ان جو بنياد حضرت محمد ﷺ مڪي کان مديني ڏانهن هجرت جي دوران، مديني جي ويجهو پهچڻ تي رکيو هو. روايتن موجب، پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ ۾ ذاتي طور تي حصو ورتو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2025-06-13 |title=Quba Walk In The Prophet's ﷺ Steps |url=https://crownetravels.com/quba-walk-in-the-prophets-%EF%B7%BA-steps/ |access-date=2026-01-29 |website=Crowntravels |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

اسلامي روايتن ۾ هن مسجد جو ذڪر اڪثر ڪري تقويٰ ۽ طهارت (پاڪيزگي) جي حوالي سان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-06 |title=Religious and Historical Significance of Quba Mosque |url=https://news.iium.edu.my/?p=172194 |access-date=2026-01-29 |website=IIUM Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ڪيترين ئي حديثن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته مسجدِ قبا ۾ نماز ادا ڪرڻ جي خاص فضيلت آهي. جيتوڻيڪ مسجدِ قبا کي ”مقدس مقام“ (مقدس زيارت گاهه) طور نه ٿو مڃيو وڃي، پر اسلامي روايتن ۾ ان کي هڪ نمايان ۽ خاص حيثيت حاصل آهي. 

=== مسجدِ قبلتين ===
[[File:Masjid_al-Qiblatain.jpg|thumb|240x240px|سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”[[مسجد القبلتين|مسجدِ قبلتين]]“ اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ کي الله تعاليٰ طرفان نماز جي رخ (قبلو) کي [[بيت المقدس]] (يروشلم) کان مڪي ڏانهن تبديل ڪرڻ جو حڪم مليو هو.]]
سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”مسجدِ قبلتين“ اسلام جي تاريخ جي هڪ انتهائي اهم موڙ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري مشهور آهي. هي اها جاءِ آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي اهو وحي نازل ٿيو جنهن ۾ مسلمانن کي هدايت ڪئي وئي ته اهي نماز جو رخ (قبلو) بيت المقدس کان مڪي ڏانهن تبديل ڪن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-03-30 |title=Masjid al-Qiblatain |url=https://peopleofmadina.com/masjid-al-qiblatain/ |access-date=2026-01-29 |website=People of Madina |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Al-Qiblatayn Mosque |url=https://saudipedia.com/en/al-qiblatayn-mosque |access-date=2026-01-29 |website=saudipedia.com |language=en}}&lt;/ref&gt; هي واقعو هجرت کان تقريباً ۱۶ کان ۱۷ مهينا پوءِ پيش آيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Switch of the Qiblah: Story of Masjid Qiblatayn {{!}} Al-Aqsa: Past, Present, and Promise |url=https://yaqeeninstitute.org/watch/series/switch-of-the-qiblah-story-of-masjid-qiblatayn-al-aqsa |access-date=2026-01-29 |website=Yaqeen Institute for Islamic Research |language=en}}&lt;/ref&gt; هي مسجد اسلام جي ابتدائي دور مان نڪري هڪ الڳ امه (مذهبي برادريءَ) بڻجڻ جي عمل جي علامت آهي، جنهن جو روحاني مرڪز مڪو قرار ڏنو ويو.

ان ئي سبب ڪري، اسلامي تاريخ ۽ يادگيرين ۾ ”مسجدِ قبلتين“ کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. هي دنيا جي انهن چند مسجدن مان هڪ آهي جنهن ۾ ٻه محراب (اهي جڳهيون جيڪي قبلو جي طرف اشارو ڪن ٿيون) مختلف طرفن ۾ موجود آهن. هي انهن چند مسجدن مان آهي جن جو تعلق حضرت محمد ﷺ جي دور سان آهي (جنهن ۾ مسجدِ قبا ۽ مسجدِ نبوي پڻ شامل آهن)، جڏهن ته مسجدِ حرام ۽ مسجدِ اقصيٰ جو تعلق اڳوڻن نبين سان رهيو آهي. 

===مسجدِ ابراهيمي===
[[File:BTS_Hebron_Tour_280215_24.jpg|thumb|240x240px|فلسطين جي شهر الخليل ۾ حضرت ابراهيم عليه السلام رهائش پذير ٿيا هئا. اتي ئي هنن ”غارِ مڪفيله“ خريد ڪئي هئي، جنهن کي هنن پنهنجي گهرواريءَ حضرت ساره جي تدفين (دفن ڪرڻ) جي جاءِ طور استعمال ڪيو. ابراهيم، اسحاق ۽ يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سان گڏ، ان غار ۾ دفن آهن. مسلمانن 750ع ۾ سندن اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ”ابراهيمي مسجد“ تعمير ڪرائي؛ مسلمانن جو اهو به عقيدو آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر (معراج) دوران الخليل (هيبرون) تشريف کڻي ويا هئا. ]]
فلسطين ۾ واقع شهر الخليل (هيبرون) کي يهوديت، عيسائيت ۽ اسلام، ٽنهي مذهبن ۾ انتهائي مقدس ۽ قابلِ احترام سمجهيو وڃي ٿو. حضرت ابراهيم عليه السلام اتي رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي گهرواري ساره جي تدفين لاءِ ”غارِ مڪفيله“ (جنهن کي ’پيغمبرن جي غار‘ به چيو وڃي ٿو) خريد ڪئي. حضرت ابراهيم، حضرت اسحاق ۽ حضرت يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سميت، ان غار ۾ ئي دفن ٿيل آهن. مسلمانن حضرت ابراهيم جي اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ابراهيمي مسجد تعمير ڪرائي، ۽ سندن اهو به مڃڻ آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر دوران الخليل تشريف کڻي ويا هئا. ان مسجد ۾ هڪ ننڍڙي طاقي (کاقي) ۾ کاٻي پير جو نشان به موجود آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو ان ئي دور جو آهي.&lt;ref name=&quot;vitullo2003&quot;&gt;{{cite journal |last=Vitullo |first=Anita |year=2003 |title=People Tied to Place: Strengthening Cultural Identity in Hebron's Old City |journal=Journal of Palestine Studies |volume=33 |pages=68–83 |doi=10.1525/jps.2003.33.1.68}} quote: From earliest Islam, the sanctuaries of Hebron and Jerusalem [al-Haram al-Ibrahimi and al-Haram al-Sharif] were holy places outranked only by Mecca and Medina; the Ibrahimi Mosque was originally regarded by some Muslims as Islam's fourth holiest site. Muslims believe that the Hebron sanctuary was visited by Muhammad on his mystical nocturnal journey from Mecca to Jerusalem.🗿🗿🗿🗿&lt;/ref&gt;

بابلي قيد کان پوءِ، ادومي هبرون ۾ آباد ٿيا. پهرين صدي قبل مسيح دوران، هيروديس عظيم ڀت تعمير ڪئي جيڪا اڄ به پيٽريارڪ جي غار جي چوڌاري آهي، جيڪا بعد ۾ هڪ چرچ ۽ پوءِ هڪ مسجد بڻجي وئي. مختصر صليبي ڪنٽرول کان سواءِ، لڳاتار مسلمان خاندانن هبرون تي 7 صدي عيسوي کان وٺي پهرين عالمي جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي خاتمي تائين حڪومت ڪئي، جڏهن شهر برطانوي لازمي فلسطين جو حصو بڻجي ويو. هبرون دنيا جي قديم ترين مسلسل آباد شهرن مان هڪ آهي.

===جبل النور===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = Jabbal An-Nour (2024).jpg
| image2            = Hira Cave.jpg
| footer            = مٿي: [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] واري علائقي ۾ [[جبلِ نور]]&lt;br&gt;هيٺ: [[غارِ حرا]]؛ اها جاءِ جتي حضرت [[محمد ﷺ]] تي پهريون [[وحي]] نازل ٿيو، انتهائي اهميت رکي ٿي.
}}

[[مڪه مڪرمه]] ۾ موجود جبل النور سڄي دنيا جي مسلمانن لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي ئي حضرت [[محمد ﷺ]] تي [[قرآن]] جو پهريون [[وحي]] نازل ٿيو هو، جنهن ۾ حضرت جبرائيل عليه السلام جي ذريعي سورة العلق جون پهريون پنج آيتون شامل هيون. زائرين روزانو هن جبل تي چڙهي غارِ حرا ڏسڻ ويندا آهن؛ اهو ئي اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي ”ليلة القدر“ (قدر واري رات) جي موقعي تي حضرت جبرائيل (عليه السلام) ذريعي پهريون وحي نازل ٿيو هو. حج جي ڏينهن ۾، اندازاً پنج هزار زائرين روزانو هن غار کي ڏسڻ لاءِ جبل تي چڙهندا آهن. 

پهرين وحي جي نزول کان اڳ، حضرت محمد ﷺ کي اهڙا روحاني خواب نظر ايندا هئا، جن ۾ اهي نشانيون هيون ته سندن نبوت جو آغاز ٿي چڪو آهي ۽ مڪي جا پٿر به کين ”سلام“ چوندا. اهي خواب ڇهن مهينن تائين جاري رهيا. اڪيلائي جي وڌندڙ ضرورت سبب، پاڻ ﷺ مڪي جي پٿريلين ٽڪرين ۾ خلوت ۽ مراقبي ڏانهن راغب ٿيا. پاڻ ﷺ هر سال هڪ مهيني لاءِ غار ۾ گوشه نشين ٿيندا هئا، جنهن کي &quot;تحنث&quot; چيو ويندو آهي. پاڻ ﷺ پنهنجي گڏ کاڌي پيتي جو سامان کڻي ويندا هئا ۽ جيڪي غريب ماڻهو وٽن ايندا هئا، انهن کي کارائيندا هئا. گهر واپس وڃڻ ۽ وڌيڪ سامان آڻڻ کان اڳ، پاڻ ﷺ [[ڪعبه شريف]] جو ست ڀيرا [[طواف]] ڪندا هئا.

===جبلِ احد===
[[File:Jabal-e-Uhud.jpg|thumb|Jaba Al Uhud, where is grave of Hamza. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail.]]

Mount Uhud was the site of the second battle between Muhammad and the polytheists of his tribe, Quraysh. The Battle was fought on 19 March, 625 CE, between a small force of Muslims and a much larger polytheist force from Mecca. It is especially revered because many companions of Muhammad, including Hamza, were martyred there, and Muhammad is reported to have said, &quot;Uhud is a mountain that loves us and we love it.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sahih Muslim 1393b - The Book of Pilgrimage - كتاب الحج - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/muslim:1393b |access-date=2026-07-08 |website=sunnah.com}}&lt;/ref&gt; The grave of Hamza is located near the Mount. The Quran discusses the events and lessons of the Uhud Battle in considerable detail, especially in [[Al Imran|Surah Al Imran]], verses 121–180.

===بدر جو ميدان===
[[File:General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg|thumb|
Battlefield of Badar. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention.]]

=== جبل سينا ===
[[File:Mount Sinai Egypt.jpg|thumb|240x240px|[[مصر]] جي ايشيائي حصي [[سينائي اپٻيٽ]] ۾ واقع جبل سينا اهو مقام آهي، جتي [[توريت]]، [[بائبل|بائيبل]] ۽ [[قرآن]] موجب، [[موسيٰ عليه السلام|حضرت موسيٰ عليه السلام]] کي الله تعاليٰ طرفان &quot;ڏهه حڪم&quot; (&lt;small&gt;Ten&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Commandments&lt;/small&gt;) عطا ٿيا هئا. ]]
[[سينائي اپٻيٽ]] (&lt;small&gt;Sinai&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Peninsula&lt;/small&gt;) [[هارون عليہ السلام|حضرت هارون]] ۽ [[موسيٰ عليه السلام|حضرت موسيٰ عليهما السلام]] سان منسوب آهي. [[قرآن مجيد]] ۾ ڪوهِ سينا ​​جو ڪيترائي ڀيرا ذڪر آيو آهي، جتي ان کي &quot;طورِ سينا&quot;، &quot;طورِ سينين&quot;، &quot;الطور&quot; ۽ &quot;الجبل&quot; (جن جو مطلب پهاڙ آهي) جي نالن سان سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Elhadary2016&quot;&gt;{{cite book |last=Elhadary |first=Osman |url=https://books.google.com/books?id=4-ReDQAAQBAJ |title=Moses in the Holy Scriptures of Judaism, Christianity and Islam: A Call for Peace |date=2016-02-08 |publisher=BookBaby |isbn=978-1483563039 |chapter=11, 15}}{{Dead link|date=August 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;  ان جي ڀرسان &quot;واديِ طويٰ&quot; آهي، جنهن کي مقدس مڃيو وڃي ٿو&lt;ref name=&quot;IbnKathir Al-Ahmad&quot;&gt;{{cite book |last=Ibn Kathir |author-link=Ibn Kathir |url=https://books.google.com/books?id=zx9LDwAAQBAJ |title=Stories of the Prophets: [قصص الأنبياء [انكليزي |date=2013-01-01 |publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah ({{langx|ar|دَار الْـكُـتُـب الْـعِـلْـمِـيَّـة}}) |isbn=978-2745151360 |editor=Dr Mohammad Hilmi Al-Ahmad}}&lt;/ref&gt; ۽ ان جي هڪ حصي کي &quot;البقعة المبارڪة&quot; (يعني مبارڪ جڳهه) چيو وڃي ٿو. 

هي اهو ئي مقام آهي جتي، ٽن وڏن ابراهيمي مذهبن جي مقدس ڪتاب (توريت، بائيبل ۽ قرآن) موجب، حضرت موسيٰ عليه السلام کي الله تعاليٰ طرفان &quot;ڏهه حڪم&quot; مليا هئا. هن جبل جي چوٽيءَ تي هڪ مسجد موجود آهي، جنهن کي اڄ به مسلمان عبادت لاءِ استعمال ڪن ٿا. اتي ئي &quot;موسيٰ عليه السلام جي غار&quot; پڻ آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته حضرت موسيٰ عليه السلام اتي ئي الله تعاليٰ کان اهي &quot;ڏهه حڪم&quot; حاصل ڪرڻ لاءِ انتظار فرمايو هو.

=== Umayyad Mosque ===
[[File:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|240x240px|Umayyad Mosque in [[Damascus]], [[Syria]], where Muslims and Christians alike consider it the burial place of the head of [[John the Baptist]], revered in Islam as [[John the Baptist in Islam|Prophet Yahya]]. [[Islamic eschatology]] holds that the [[Mahdi]] will emerge before the [[Eschatology|End of Times]] to restore justice, and this is the place where [[Jesus in Islam|Isa]] (Jesus) will descend from heaven at his [[Second Coming]] to accompany him. The mosque also holds special importance in Shia Islam, as it contains shrines commemorating [[Husayn ibn Ali|Husayn]], whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist. Imam Husayn's head was kept there before being transported to Karbala, while his surviving family members were imprisoned in the mosque.]]
The importance of Umayyad Mosque in Damascus, Syria, stems from the eschatological reports concerning the mosque and historic events associated with it. The head of John the Baptist, revered in Islam as the prophet Yahya, is believed to be inside the mosque, which also houses one of only four original copies of the Quran. Prayers in the Umayyad mosque are considered to be equal to those offered in Al-Aqsa Mosque.&lt;ref name=&quot;DumperStanley2007-Damascus&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=2007 |title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |publisher=[[ABC-CLIO]] |editor-last1=Dumper |editor-first1=Michael R. T. |pages=119–126 |isbn=978-1-5760-7919-5 |editor-last2=Stanley |editor-first2=Bruce E. |author=Janet L. Abu-Lughod |chapter=Damascus |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;q=damascus+%22fourth+holiest%22&amp;pg=PA121}}&lt;/ref&gt; The Mosque is also the place where Muslims believe Isa (Jesus) will return at the end of times, atop the &quot;Minaret of Isa&quot; of the mosque, during the time of a [[Fajr (prayer)|Fajr prayer]].

The mosque's site has been used as a house of worship since the [[Iron Age]]. It enjoyed great prestige throughout its history and was regarded as a &quot;wonder of the world&quot; by many medieval Muslim writers. Muslims and Christians alike consider the site a holy place. The mosque also holds a special importance in Shia Islam since it contains shrines commemorating Husayn, whose martyrdom is frequently compared to that of John the Baptist.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Talmon-Heller |first1=Daniella |last2=Kedar |first2=Benjamin Z. |last3=Reiter |first3=Yitzhak |title=Vicissitudes of a Holy Place: Construction, Destruction and Commemoration of Mashhad Ḥusayn in Ascalon |url=https://www.researchgate.net/publication/301537484 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512010853/https://www.researchgate.net/profile/Daniella_Talmon-Heller/publication/301537484_Vicissitudes_of_a_Holy_Place_Construction_Destruction_and_Commemoration_of_Mashhad_Husayn_in_Ascalon/links/5cddc4d492851c4eaba685d8/Vicissitudes-of-a-Holy-Place-Construction-Destruction-and-Commemoration-of-Mashhad-Husayn-in-Ascalon.pdf |archive-date=2020-05-12 |access-date=2026-01-30 |journal=Der Islam |date=2016 |volume=93 |doi=10.1515/islam-2016-0008}}&lt;/ref&gt; There is a location in the mosque where Husayn's head was kept.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-01-18 |title=Remembering the Umayyad Mosque in Damascus |url=http://www.damascus-foundation.org/archives/2871 |access-date=2026-02-04 |website=مؤسسة تاريخ دمشق |language=ar}}&lt;/ref&gt; Furthermore, the surviving members of his family were imprisoned in the mosque for 60 days.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Nafasul Mahmoom |page=368}}&lt;/ref&gt;

=== Badr, Uhud and Khaybar ===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg
| image2            = Jabal-e-Uhud.jpg
| footer            = The sites of the three major battles, [[Battle of Badr|Badr]], [[Battle of Uhud|Uhud]], and [[Battle of Khaybar|Khaybar]], located in Saudi Arabia, hold great historical significance. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail. The Battle of Khaybar holds significance because of the major victory over the [[Jewish tribes of Arabia|Jewish strongholds]], an important turning point in the consolidation of the [[early Muslims]]. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of [[Ali]], Muhammad's cousin, his son-in-law and the first Shia Imam. He killed the Jewish Knight [[Marhab]], torn the fortress' gate from its hinges and used it as a bridge for the Muslim forces to cross the moat. The gate was reportedly so heavy that forty men were later needed to put it back in place. During Muhammad’s lifetime and his battles against the polytheists, Ali, Abu Bakr, Umar, and Uthman were the Prophet's closest companions, always standing by his side and shaping the Islamic history.
| image3            = Khaybar - deserted houses.jpg
| image4            = 
}}
The Battle of Badr is referred to as The Day of the Criterion in the Quran. On 13 March 624 CE, Muhammad, commanding an small army of his companions, defeated a massive army of the Quraysh polytheists led by Abu Jahl. It was the first large-scale engagement between the Muslims and the Quraysh Meccans. Advancing from the north, the Muslims faced the polytheist Meccans. The Muslim victory strengthened Muhammad's position; The Medinese eagerly joined his future expeditions, and tribes outside Medina openly allied with Muhammad. The battle has been passed down as a decisive victory attributable to divine intervention. The site of Badr marks the location of the battle and is regarded as one of the most significant historical sites in Islam. The story of Badr has been passed down throughout the centuries, before being combined in the multiple [[biographies of Muhammad]] that exist today. All knowledge of the battle comes from traditional Islamic accounts.


The Battle of Khaybar was fought between the early Muslims and the Jewish community of Khaybar in April 628 CE. Khaybar was home to a sizable community of Jewish tribes. As Muhammad's army began to march on Khaybar, the [[Ghatafan|Banu Ghatafan]] and other Jewish tribes did not, or could not, send the reinforcements that had been expected to arrive to defend the settlement, further endangering the Jewish army's poor fortifications. After a brief period of fighting, Khaybar fell to the Muslims and the Jewish knight Marhab was killed by Ali. Khaybar was a major victory and marked an important turning point in the consolidation of the early Muslims. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of Ali in the battle. Ali is said to have lifted the fortress' gate from their hinges, climbed into the moat and held them up to make a bridge whereby the attackers gained access to the redoubt. The gate was so heavy that forty men were later required to put it back in place.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سني اسلام ۾ مقدس ماڳ]]
[[زمرو:سني اسلام]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]</text>
      <sha1>46bv116933temnmwiiqgfx2ukdbxprd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424478</id>
      <parentid>424477</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:44:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>424478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26291" sha1="7jn9mt7z59eq06zpihw7savlccnckn3" xml:space="preserve">[[File:The_Kaaba_during_Hajj_-_edited.jpg|thumb|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مڪه مڪرمه]] ۾ واقع [[مسجد الحرام]] ۾ [[ڪعبه شريف]] [[سني اسلام]] جو سڀ کان پاڪ ترين مقام آهي.]]
'''سني اسلام''' ۾ &quot;ٽي پاڪ ترين هنڌ&quot;، نزولي ترتيب ۾، [[مڪه مڪرمه]] ۾ [[مسجد الحرام]]، [[مدينه منوره]] ۾ [[مسجد نبوي]] ۽ [[يروشلم]] ۾ [[مسجد اقصي|مسجد اقصيٰ]] آهن.&lt;ref name=&quot;Abu Sway&quot;&gt;{{Cite news |last=Mustafa Abu Sway |title=The Holy Land, Jerusalem and Al-Aqsa Mosque in the Qur'an, Sunnah and other Islamic Literary Source |url=http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728001911/http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |archive-date=2011-07-28 |publisher=[[Central Conference of American Rabbis]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NG&quot;&gt;{{Cite book |last=National Geographic Society (U.S.) |url=https://books.google.com/books?id=pPQ5AQAAIAAJ |title=Wiley/National Geographic College Atlas of the World |last2=de Blij |first2=H.J. |last3=Downs |first3=R. |last4=John Wiley &amp; Sons |publisher=Wiley |year=2007 |isbn=978-0-471-74117-6 |page=49 |quote=Al 'Aqsa is the second oldest mosque in Islam after the Kaaba in Mecca and is third in holiness after the mosques in Mecca and Medina. It holds up to 400,000 worshippers at one time. |access-date=2022-06-15}}&lt;/ref&gt; [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] روايتن ۾ هن گڏيل سڃاڻپ کان ٻاهر، ٻئي شاخون ٻين هنڌن تي مذهبي ۽ عقيدتمندانه اهميت جي مختلف درجن کي رکن ٿيون. سني اسلام ۾، سني مڪتب فڪر جي بانين جون قبرون مذهبي ۽ روحاني اهميت رکن ٿيون. مختلف سني فرقن ۾ مزارن جي زيارت ڪرڻ جا رويا مختلف آهن. [[ٻارهن امامن جي فهرست|ٻارهن امامن]] کي سني اسلام ۾ [[اھل بيت]] ۽ [[اسلام جي تاريخ|اسلامي تاريخ]] ۾ انتهائي اهم شخصيتن جي حيثيت سان پڻ احترام ڪيو ويندو آهي ۽ سني پڻ انهن جي مزارن تي تعظيم لاءِ ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |edition=New ed. 2006 |volume=7 |pages=97–105}}&lt;/ref&gt;

==صرف سني اسلام ۾==
{{multiple image
| align             = center
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = الامام ابو حنيفة النعمان.jpg
| image2            = Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg
| footer            = [[بغداد]] ([[عراق]]) ۾ امام ابو حنيفه مسجد، [[قاهره]] ([[مصر]]) ۾ [[امام شافعي]] جو مزار، بغداد ۾ عارف آغا مسجد، ۽ [[مدينو|مديني]] ([[سعودي عرب]]) ۾ [[جنت البقيع]] ۾ سني فقه جي چئني مڪتبه فڪرن جي بانين—يعني [[ابو حنيفه]]، [[امام شافعي]]، [[احمد بن حنبل]] ۽ [[امام مالڪ بن انس]] —جون قبرون موجود آهن.
| image3            = Arif Agha Mosque reconstruction.jpg
| image4            = Baqi Malek&amp;Nafi.jpg
}}

سني فقه جي حنفي مڪتبه فڪر جي باني، [[امام ابو حنيفه]] جو مزار سني فڪر جي ارتقا کي ظاهر ڪندڙ هڪ اهم سني مقام آهي. هي عراق جي شهر بغداد ۾ واقع آهي. سني اسلام ۾ موجود چئن مڪتبه فڪرن مان، حنفي مڪتبه فڪر اسلامي قانون (فقه) جو سڀ کان وڏو سلسلو آهي. امام ابو حنيفه جي قانوني طريقيڪار [[عباسي خلافت]]، [[وچ ايشيا]]، [[عثماني سلطنت]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ اسلامي قانون تي گهرو اثر وڌو. سندن آرام گاهه علمي روايتن ۽ سني قانوني سڃاڻپ سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي انهن علائقن ۾ جتي حنفي فقه جو غلبو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dodkhudoeva |first=Lola |date=2011-01-01 |title=Abu Hanifa and His Epoch |url=https://www.academia.edu/127583980 |journal=Абу Ханифа и его эпоха}}&lt;/ref&gt; 

سني فقه جي شافعي مڪتبه فڪر جي باني، امام شافعي جو مزار قاهره جي اهم ترين يادگارن مان هڪ آهي. امام شافعي اسلامي قانوني نظريي (اصولِ فقه) کي منظم ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو، ۽ سندن [[اتر اوڀر آفريڪا|اثر اوڀر آفريڪا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |date=2013 |pages=17–43 |editor-last=El Shamsy |editor-first=Ahmed |access-date=2026-01-29 |chapter=Tradition under Siege |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/canonization-of-islamic-law/tradition-under-siege/8C803D7E437BDD132E450D90B9448042 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04148-6}}&lt;/ref&gt;  سندن مزار سني علمي ورثي جي يادگيريءَ جو هڪ اهم مرڪز آهي. مزار جي موجوده عمارت گهڻي ڀاڱي ايوبي ۽ مملوڪ دورن جي آهي. سني فقه جي حنبلي مڪتبه فڪر جي باني، [[احمد بن حنبل]] جي آرام گاهه کي پڻ سني اسلام ۾ وڏي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dargahinfo – Complete Collection of Dargahs World Wide |url=https://dargahinfo.com/DargahDetails.aspx?DargahID=184 |access-date=2026-01-29 |website=dargahinfo.com}}&lt;/ref&gt; احمد بن حنبل خاص طور تي ’محنه‘ (امتحان/آزمائش) واري دور ۾ پنهنجي ثابت قدميءَ لاءِ ياد ڪيا وڃن ٿا، جڏهن هنن رياست طرفان مڙهيل عقيدن جي مقابلي ۾ روايتي سني عقيدن جو دفاع ڪيو. سندن ورثي سني عقيدي جي بنيادي اصولن کي تشڪيل ڏنو ۽ بعد ۾ ’اثريه‘ (Atharism) جهڙين تحريڪن تي اثر انداز ٿيو. سني اسلام جي مالڪي مڪتبه فڪر جو بنياد [[مالڪ بن انس]] رکيو. امام مالڪ [[مدينه منوره]] جي [[جنت البقيع]] قبرستان ۾ مدفون آهن.

==تاريخي طور نمايان ماڳ==
===مسجد قبا===
[[File:Quba_Mosque_Full_Picture_(2024).jpg|thumb|240x240px|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مدينه منوره]] ۾ واقع ”[[مسجد قبا|مسجدِ قبا]]“ اها پهرين مسجد آهي جنهن جو بنياد حضرت [[محمد ﷺ]] رکيو. هي مسجد سندن هجرت جي پهرين ڏينهن قائم ڪئي وئي هئي. پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ واري عمل ۾ ذاتي طور تي شريڪ هئا.]]
سعودي عرب جي شهر مديني جي ٻاهرين علائقي ۾ واقع ”مسجدِ قبا“ کي دنيا جي پهرين مسجد هجڻ جو اعزاز حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Admin |date=2023-07-12 |title=The Prophet's Entry Into Quba' And The Construction of Masjid Al-Quba – Authentic Seerah |url=https://preciousgemsfromthequranandsunnah.wordpress.com/2023/07/12/the-prophets-entry-into-quba-and-the-construction-of-masjid-al-quba-authentic-seerah/ |access-date=2026-01-29 |website=Precious Gems from the Quran and Sunnah |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-07-21 |title=Masjid al-Quba: The First Mosque Established By The Prophet – Our Prophet 5 – 85/90 |url=https://al-islam.org/media/masjid-al-quba-first-mosque-established-prophet-our-prophet-5-8590 |access-date=2026-01-29 |website=al-islam.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ان جو بنياد حضرت محمد ﷺ مڪي کان مديني ڏانهن هجرت جي دوران، مديني جي ويجهو پهچڻ تي رکيو هو. روايتن موجب، پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ ۾ ذاتي طور تي حصو ورتو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2025-06-13 |title=Quba Walk In The Prophet's ﷺ Steps |url=https://crownetravels.com/quba-walk-in-the-prophets-%EF%B7%BA-steps/ |access-date=2026-01-29 |website=Crowntravels |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

اسلامي روايتن ۾ هن مسجد جو ذڪر اڪثر ڪري تقويٰ ۽ طهارت (پاڪيزگي) جي حوالي سان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-06 |title=Religious and Historical Significance of Quba Mosque |url=https://news.iium.edu.my/?p=172194 |access-date=2026-01-29 |website=IIUM Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ڪيترين ئي حديثن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته مسجدِ قبا ۾ نماز ادا ڪرڻ جي خاص فضيلت آهي. جيتوڻيڪ مسجدِ قبا کي ”مقدس مقام“ (مقدس زيارت گاهه) طور نه ٿو مڃيو وڃي، پر اسلامي روايتن ۾ ان کي هڪ نمايان ۽ خاص حيثيت حاصل آهي. 

=== مسجدِ قبلتين ===
[[File:Masjid_al-Qiblatain.jpg|thumb|240x240px|سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”[[مسجد القبلتين|مسجدِ قبلتين]]“ اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ کي الله تعاليٰ طرفان نماز جي رخ (قبلو) کي [[بيت المقدس]] (يروشلم) کان مڪي ڏانهن تبديل ڪرڻ جو حڪم مليو هو.]]
سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”مسجدِ قبلتين“ اسلام جي تاريخ جي هڪ انتهائي اهم موڙ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري مشهور آهي. هي اها جاءِ آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي اهو وحي نازل ٿيو جنهن ۾ مسلمانن کي هدايت ڪئي وئي ته اهي نماز جو رخ (قبلو) بيت المقدس کان مڪي ڏانهن تبديل ڪن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-03-30 |title=Masjid al-Qiblatain |url=https://peopleofmadina.com/masjid-al-qiblatain/ |access-date=2026-01-29 |website=People of Madina |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Al-Qiblatayn Mosque |url=https://saudipedia.com/en/al-qiblatayn-mosque |access-date=2026-01-29 |website=saudipedia.com |language=en}}&lt;/ref&gt; هي واقعو هجرت کان تقريباً ۱۶ کان ۱۷ مهينا پوءِ پيش آيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Switch of the Qiblah: Story of Masjid Qiblatayn {{!}} Al-Aqsa: Past, Present, and Promise |url=https://yaqeeninstitute.org/watch/series/switch-of-the-qiblah-story-of-masjid-qiblatayn-al-aqsa |access-date=2026-01-29 |website=Yaqeen Institute for Islamic Research |language=en}}&lt;/ref&gt; هي مسجد اسلام جي ابتدائي دور مان نڪري هڪ الڳ امه (مذهبي برادريءَ) بڻجڻ جي عمل جي علامت آهي، جنهن جو روحاني مرڪز مڪو قرار ڏنو ويو.

ان ئي سبب ڪري، اسلامي تاريخ ۽ يادگيرين ۾ ”مسجدِ قبلتين“ کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. هي دنيا جي انهن چند مسجدن مان هڪ آهي جنهن ۾ ٻه محراب (اهي جڳهيون جيڪي قبلو جي طرف اشارو ڪن ٿيون) مختلف طرفن ۾ موجود آهن. هي انهن چند مسجدن مان آهي جن جو تعلق حضرت محمد ﷺ جي دور سان آهي (جنهن ۾ مسجدِ قبا ۽ مسجدِ نبوي پڻ شامل آهن)، جڏهن ته مسجدِ حرام ۽ مسجدِ اقصيٰ جو تعلق اڳوڻن نبين سان رهيو آهي. 

===مسجدِ ابراهيمي===
[[File:BTS_Hebron_Tour_280215_24.jpg|thumb|240x240px|فلسطين جي شهر الخليل ۾ حضرت ابراهيم عليه السلام رهائش پذير ٿيا هئا. اتي ئي هنن ”غارِ مڪفيله“ خريد ڪئي هئي، جنهن کي هنن پنهنجي گهرواريءَ حضرت ساره جي تدفين (دفن ڪرڻ) جي جاءِ طور استعمال ڪيو. ابراهيم، اسحاق ۽ يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سان گڏ، ان غار ۾ دفن آهن. مسلمانن 750ع ۾ سندن اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ”ابراهيمي مسجد“ تعمير ڪرائي؛ مسلمانن جو اهو به عقيدو آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر (معراج) دوران الخليل (هيبرون) تشريف کڻي ويا هئا. ]]
فلسطين ۾ واقع شهر الخليل (هيبرون) کي يهوديت، عيسائيت ۽ اسلام، ٽنهي مذهبن ۾ انتهائي مقدس ۽ قابلِ احترام سمجهيو وڃي ٿو. حضرت ابراهيم عليه السلام اتي رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي گهرواري ساره جي تدفين لاءِ ”غارِ مڪفيله“ (جنهن کي ’پيغمبرن جي غار‘ به چيو وڃي ٿو) خريد ڪئي. حضرت ابراهيم، حضرت اسحاق ۽ حضرت يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سميت، ان غار ۾ ئي دفن ٿيل آهن. مسلمانن حضرت ابراهيم جي اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ابراهيمي مسجد تعمير ڪرائي، ۽ سندن اهو به مڃڻ آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر دوران الخليل تشريف کڻي ويا هئا. ان مسجد ۾ هڪ ننڍڙي طاقي (کاقي) ۾ کاٻي پير جو نشان به موجود آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو ان ئي دور جو آهي.&lt;ref name=&quot;vitullo2003&quot;&gt;{{cite journal |last=Vitullo |first=Anita |year=2003 |title=People Tied to Place: Strengthening Cultural Identity in Hebron's Old City |journal=Journal of Palestine Studies |volume=33 |pages=68–83 |doi=10.1525/jps.2003.33.1.68}} quote: From earliest Islam, the sanctuaries of Hebron and Jerusalem [al-Haram al-Ibrahimi and al-Haram al-Sharif] were holy places outranked only by Mecca and Medina; the Ibrahimi Mosque was originally regarded by some Muslims as Islam's fourth holiest site. Muslims believe that the Hebron sanctuary was visited by Muhammad on his mystical nocturnal journey from Mecca to Jerusalem.🗿🗿🗿🗿&lt;/ref&gt;

بابلي قيد کان پوءِ، ادومي هبرون ۾ آباد ٿيا. پهرين صدي قبل مسيح دوران، هيروديس عظيم ڀت تعمير ڪئي جيڪا اڄ به پيٽريارڪ جي غار جي چوڌاري آهي، جيڪا بعد ۾ هڪ چرچ ۽ پوءِ هڪ مسجد بڻجي وئي. مختصر صليبي ڪنٽرول کان سواءِ، لڳاتار مسلمان خاندانن هبرون تي 7 صدي عيسوي کان وٺي پهرين عالمي جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي خاتمي تائين حڪومت ڪئي، جڏهن شهر برطانوي لازمي فلسطين جو حصو بڻجي ويو. هبرون دنيا جي قديم ترين مسلسل آباد شهرن مان هڪ آهي.

===جبل النور===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = Jabbal An-Nour (2024).jpg
| image2            = Hira Cave.jpg
| footer            = مٿي: [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] واري علائقي ۾ [[جبلِ نور]]&lt;br&gt;هيٺ: [[غارِ حرا]]؛ اها جاءِ جتي حضرت [[محمد ﷺ]] تي پهريون [[وحي]] نازل ٿيو، انتهائي اهميت رکي ٿي.
}}

[[مڪه مڪرمه]] ۾ موجود جبل النور سڄي دنيا جي مسلمانن لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي ئي حضرت [[محمد ﷺ]] تي [[قرآن]] جو پهريون [[وحي]] نازل ٿيو هو، جنهن ۾ حضرت جبرائيل عليه السلام جي ذريعي سورة العلق جون پهريون پنج آيتون شامل هيون. زائرين روزانو هن جبل تي چڙهي غارِ حرا ڏسڻ ويندا آهن؛ اهو ئي اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي ”ليلة القدر“ (قدر واري رات) جي موقعي تي حضرت جبرائيل (عليه السلام) ذريعي پهريون وحي نازل ٿيو هو. حج جي ڏينهن ۾، اندازاً پنج هزار زائرين روزانو هن غار کي ڏسڻ لاءِ جبل تي چڙهندا آهن. 

پهرين وحي جي نزول کان اڳ، حضرت محمد ﷺ کي اهڙا روحاني خواب نظر ايندا هئا، جن ۾ اهي نشانيون هيون ته سندن نبوت جو آغاز ٿي چڪو آهي ۽ مڪي جا پٿر به کين ”سلام“ چوندا. اهي خواب ڇهن مهينن تائين جاري رهيا. اڪيلائي جي وڌندڙ ضرورت سبب، پاڻ ﷺ مڪي جي پٿريلين ٽڪرين ۾ خلوت ۽ مراقبي ڏانهن راغب ٿيا. پاڻ ﷺ هر سال هڪ مهيني لاءِ غار ۾ گوشه نشين ٿيندا هئا، جنهن کي &quot;تحنث&quot; چيو ويندو آهي. پاڻ ﷺ پنهنجي گڏ کاڌي پيتي جو سامان کڻي ويندا هئا ۽ جيڪي غريب ماڻهو وٽن ايندا هئا، انهن کي کارائيندا هئا. گهر واپس وڃڻ ۽ وڌيڪ سامان آڻڻ کان اڳ، پاڻ ﷺ [[ڪعبه شريف]] جو ست ڀيرا [[طواف]] ڪندا هئا.

===جبلِ احد===
[[File:Jabal-e-Uhud.jpg|thumb|Jaba Al Uhud, where is grave of Hamza. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail.]]

Mount Uhud was the site of the second battle between Muhammad and the polytheists of his tribe, Quraysh. The Battle was fought on 19 March, 625 CE, between a small force of Muslims and a much larger polytheist force from Mecca. It is especially revered because many companions of Muhammad, including Hamza, were martyred there, and Muhammad is reported to have said, &quot;Uhud is a mountain that loves us and we love it.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sahih Muslim 1393b - The Book of Pilgrimage - كتاب الحج - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/muslim:1393b |access-date=2026-07-08 |website=sunnah.com}}&lt;/ref&gt; The grave of Hamza is located near the Mount. The Quran discusses the events and lessons of the Uhud Battle in considerable detail, especially in [[Al Imran|Surah Al Imran]], verses 121–180.

===بدر جو ميدان===
[[File:General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg|thumb|
Battlefield of Badar. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention.]]

=== جبل سينا ===
[[File:Mount Sinai Egypt.jpg|thumb|240x240px|[[مصر]] جي ايشيائي حصي [[سينائي اپٻيٽ]] ۾ واقع جبل سينا اهو مقام آهي، جتي [[توريت]]، [[بائبل|بائيبل]] ۽ [[قرآن]] موجب، [[موسيٰ عليه السلام|حضرت موسيٰ عليه السلام]] کي الله تعاليٰ طرفان &quot;ڏهه حڪم&quot; (&lt;small&gt;Ten&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Commandments&lt;/small&gt;) عطا ٿيا هئا. ]]
[[سينائي اپٻيٽ]] (&lt;small&gt;Sinai&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Peninsula&lt;/small&gt;) [[هارون عليہ السلام|حضرت هارون]] ۽ [[موسيٰ عليه السلام|حضرت موسيٰ عليهما السلام]] سان منسوب آهي. [[قرآن مجيد]] ۾ ڪوهِ سينا ​​جو ڪيترائي ڀيرا ذڪر آيو آهي، جتي ان کي &quot;طورِ سينا&quot;، &quot;طورِ سينين&quot;، &quot;الطور&quot; ۽ &quot;الجبل&quot; (جن جو مطلب پهاڙ آهي) جي نالن سان سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Elhadary2016&quot;&gt;{{cite book |last=Elhadary |first=Osman |url=https://books.google.com/books?id=4-ReDQAAQBAJ |title=Moses in the Holy Scriptures of Judaism, Christianity and Islam: A Call for Peace |date=2016-02-08 |publisher=BookBaby |isbn=978-1483563039 |chapter=11, 15}}{{Dead link|date=August 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;  ان جي ڀرسان &quot;واديِ طويٰ&quot; آهي، جنهن کي مقدس مڃيو وڃي ٿو&lt;ref name=&quot;IbnKathir Al-Ahmad&quot;&gt;{{cite book |last=Ibn Kathir |author-link=Ibn Kathir |url=https://books.google.com/books?id=zx9LDwAAQBAJ |title=Stories of the Prophets: [قصص الأنبياء [انكليزي |date=2013-01-01 |publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah ({{langx|ar|دَار الْـكُـتُـب الْـعِـلْـمِـيَّـة}}) |isbn=978-2745151360 |editor=Dr Mohammad Hilmi Al-Ahmad}}&lt;/ref&gt; ۽ ان جي هڪ حصي کي &quot;البقعة المبارڪة&quot; (يعني مبارڪ جڳهه) چيو وڃي ٿو. 

هي اهو ئي مقام آهي جتي، ٽن وڏن ابراهيمي مذهبن جي مقدس ڪتاب (توريت، بائيبل ۽ قرآن) موجب، حضرت موسيٰ عليه السلام کي الله تعاليٰ طرفان &quot;ڏهه حڪم&quot; مليا هئا. هن جبل جي چوٽيءَ تي هڪ مسجد موجود آهي، جنهن کي اڄ به مسلمان عبادت لاءِ استعمال ڪن ٿا. اتي ئي &quot;موسيٰ عليه السلام جي غار&quot; پڻ آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته حضرت موسيٰ عليه السلام اتي ئي الله تعاليٰ کان اهي &quot;ڏهه حڪم&quot; حاصل ڪرڻ لاءِ انتظار فرمايو هو.

=== Badr, Uhud and Khaybar ===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg
| image2            = Jabal-e-Uhud.jpg
| footer            = The sites of the three major battles, [[Battle of Badr|Badr]], [[Battle of Uhud|Uhud]], and [[Battle of Khaybar|Khaybar]], located in Saudi Arabia, hold great historical significance. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail. The Battle of Khaybar holds significance because of the major victory over the [[Jewish tribes of Arabia|Jewish strongholds]], an important turning point in the consolidation of the [[early Muslims]]. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of [[Ali]], Muhammad's cousin, his son-in-law and the first Shia Imam. He killed the Jewish Knight [[Marhab]], torn the fortress' gate from its hinges and used it as a bridge for the Muslim forces to cross the moat. The gate was reportedly so heavy that forty men were later needed to put it back in place. During Muhammad’s lifetime and his battles against the polytheists, Ali, Abu Bakr, Umar, and Uthman were the Prophet's closest companions, always standing by his side and shaping the Islamic history.
| image3            = Khaybar - deserted houses.jpg
| image4            = 
}}
The Battle of Badr is referred to as The Day of the Criterion in the Quran. On 13 March 624 CE, Muhammad, commanding an small army of his companions, defeated a massive army of the Quraysh polytheists led by Abu Jahl. It was the first large-scale engagement between the Muslims and the Quraysh Meccans. Advancing from the north, the Muslims faced the polytheist Meccans. The Muslim victory strengthened Muhammad's position; The Medinese eagerly joined his future expeditions, and tribes outside Medina openly allied with Muhammad. The battle has been passed down as a decisive victory attributable to divine intervention. The site of Badr marks the location of the battle and is regarded as one of the most significant historical sites in Islam. The story of Badr has been passed down throughout the centuries, before being combined in the multiple [[biographies of Muhammad]] that exist today. All knowledge of the battle comes from traditional Islamic accounts.


The Battle of Khaybar was fought between the early Muslims and the Jewish community of Khaybar in April 628 CE. Khaybar was home to a sizable community of Jewish tribes. As Muhammad's army began to march on Khaybar, the [[Ghatafan|Banu Ghatafan]] and other Jewish tribes did not, or could not, send the reinforcements that had been expected to arrive to defend the settlement, further endangering the Jewish army's poor fortifications. After a brief period of fighting, Khaybar fell to the Muslims and the Jewish knight Marhab was killed by Ali. Khaybar was a major victory and marked an important turning point in the consolidation of the early Muslims. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of Ali in the battle. Ali is said to have lifted the fortress' gate from their hinges, climbed into the moat and held them up to make a bridge whereby the attackers gained access to the redoubt. The gate was so heavy that forty men were later required to put it back in place.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سني اسلام ۾ مقدس ماڳ]]
[[زمرو:سني اسلام]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]</text>
      <sha1>7jn9mt7z59eq06zpihw7savlccnckn3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424479</id>
      <parentid>424478</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:45:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* Badr, Uhud and Khaybar */</comment>
      <origin>424479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25326" sha1="h88p11ogpd1ocnn2y370ry7qseftu76" xml:space="preserve">[[File:The_Kaaba_during_Hajj_-_edited.jpg|thumb|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مڪه مڪرمه]] ۾ واقع [[مسجد الحرام]] ۾ [[ڪعبه شريف]] [[سني اسلام]] جو سڀ کان پاڪ ترين مقام آهي.]]
'''سني اسلام''' ۾ &quot;ٽي پاڪ ترين هنڌ&quot;، نزولي ترتيب ۾، [[مڪه مڪرمه]] ۾ [[مسجد الحرام]]، [[مدينه منوره]] ۾ [[مسجد نبوي]] ۽ [[يروشلم]] ۾ [[مسجد اقصي|مسجد اقصيٰ]] آهن.&lt;ref name=&quot;Abu Sway&quot;&gt;{{Cite news |last=Mustafa Abu Sway |title=The Holy Land, Jerusalem and Al-Aqsa Mosque in the Qur'an, Sunnah and other Islamic Literary Source |url=http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728001911/http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |archive-date=2011-07-28 |publisher=[[Central Conference of American Rabbis]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NG&quot;&gt;{{Cite book |last=National Geographic Society (U.S.) |url=https://books.google.com/books?id=pPQ5AQAAIAAJ |title=Wiley/National Geographic College Atlas of the World |last2=de Blij |first2=H.J. |last3=Downs |first3=R. |last4=John Wiley &amp; Sons |publisher=Wiley |year=2007 |isbn=978-0-471-74117-6 |page=49 |quote=Al 'Aqsa is the second oldest mosque in Islam after the Kaaba in Mecca and is third in holiness after the mosques in Mecca and Medina. It holds up to 400,000 worshippers at one time. |access-date=2022-06-15}}&lt;/ref&gt; [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] روايتن ۾ هن گڏيل سڃاڻپ کان ٻاهر، ٻئي شاخون ٻين هنڌن تي مذهبي ۽ عقيدتمندانه اهميت جي مختلف درجن کي رکن ٿيون. سني اسلام ۾، سني مڪتب فڪر جي بانين جون قبرون مذهبي ۽ روحاني اهميت رکن ٿيون. مختلف سني فرقن ۾ مزارن جي زيارت ڪرڻ جا رويا مختلف آهن. [[ٻارهن امامن جي فهرست|ٻارهن امامن]] کي سني اسلام ۾ [[اھل بيت]] ۽ [[اسلام جي تاريخ|اسلامي تاريخ]] ۾ انتهائي اهم شخصيتن جي حيثيت سان پڻ احترام ڪيو ويندو آهي ۽ سني پڻ انهن جي مزارن تي تعظيم لاءِ ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |edition=New ed. 2006 |volume=7 |pages=97–105}}&lt;/ref&gt;

==صرف سني اسلام ۾==
{{multiple image
| align             = center
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = الامام ابو حنيفة النعمان.jpg
| image2            = Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg
| footer            = [[بغداد]] ([[عراق]]) ۾ امام ابو حنيفه مسجد، [[قاهره]] ([[مصر]]) ۾ [[امام شافعي]] جو مزار، بغداد ۾ عارف آغا مسجد، ۽ [[مدينو|مديني]] ([[سعودي عرب]]) ۾ [[جنت البقيع]] ۾ سني فقه جي چئني مڪتبه فڪرن جي بانين—يعني [[ابو حنيفه]]، [[امام شافعي]]، [[احمد بن حنبل]] ۽ [[امام مالڪ بن انس]] —جون قبرون موجود آهن.
| image3            = Arif Agha Mosque reconstruction.jpg
| image4            = Baqi Malek&amp;Nafi.jpg
}}

سني فقه جي حنفي مڪتبه فڪر جي باني، [[امام ابو حنيفه]] جو مزار سني فڪر جي ارتقا کي ظاهر ڪندڙ هڪ اهم سني مقام آهي. هي عراق جي شهر بغداد ۾ واقع آهي. سني اسلام ۾ موجود چئن مڪتبه فڪرن مان، حنفي مڪتبه فڪر اسلامي قانون (فقه) جو سڀ کان وڏو سلسلو آهي. امام ابو حنيفه جي قانوني طريقيڪار [[عباسي خلافت]]، [[وچ ايشيا]]، [[عثماني سلطنت]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ اسلامي قانون تي گهرو اثر وڌو. سندن آرام گاهه علمي روايتن ۽ سني قانوني سڃاڻپ سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي انهن علائقن ۾ جتي حنفي فقه جو غلبو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dodkhudoeva |first=Lola |date=2011-01-01 |title=Abu Hanifa and His Epoch |url=https://www.academia.edu/127583980 |journal=Абу Ханифа и его эпоха}}&lt;/ref&gt; 

سني فقه جي شافعي مڪتبه فڪر جي باني، امام شافعي جو مزار قاهره جي اهم ترين يادگارن مان هڪ آهي. امام شافعي اسلامي قانوني نظريي (اصولِ فقه) کي منظم ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو، ۽ سندن [[اتر اوڀر آفريڪا|اثر اوڀر آفريڪا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |date=2013 |pages=17–43 |editor-last=El Shamsy |editor-first=Ahmed |access-date=2026-01-29 |chapter=Tradition under Siege |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/canonization-of-islamic-law/tradition-under-siege/8C803D7E437BDD132E450D90B9448042 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04148-6}}&lt;/ref&gt;  سندن مزار سني علمي ورثي جي يادگيريءَ جو هڪ اهم مرڪز آهي. مزار جي موجوده عمارت گهڻي ڀاڱي ايوبي ۽ مملوڪ دورن جي آهي. سني فقه جي حنبلي مڪتبه فڪر جي باني، [[احمد بن حنبل]] جي آرام گاهه کي پڻ سني اسلام ۾ وڏي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dargahinfo – Complete Collection of Dargahs World Wide |url=https://dargahinfo.com/DargahDetails.aspx?DargahID=184 |access-date=2026-01-29 |website=dargahinfo.com}}&lt;/ref&gt; احمد بن حنبل خاص طور تي ’محنه‘ (امتحان/آزمائش) واري دور ۾ پنهنجي ثابت قدميءَ لاءِ ياد ڪيا وڃن ٿا، جڏهن هنن رياست طرفان مڙهيل عقيدن جي مقابلي ۾ روايتي سني عقيدن جو دفاع ڪيو. سندن ورثي سني عقيدي جي بنيادي اصولن کي تشڪيل ڏنو ۽ بعد ۾ ’اثريه‘ (Atharism) جهڙين تحريڪن تي اثر انداز ٿيو. سني اسلام جي مالڪي مڪتبه فڪر جو بنياد [[مالڪ بن انس]] رکيو. امام مالڪ [[مدينه منوره]] جي [[جنت البقيع]] قبرستان ۾ مدفون آهن.

==تاريخي طور نمايان ماڳ==
===مسجد قبا===
[[File:Quba_Mosque_Full_Picture_(2024).jpg|thumb|240x240px|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مدينه منوره]] ۾ واقع ”[[مسجد قبا|مسجدِ قبا]]“ اها پهرين مسجد آهي جنهن جو بنياد حضرت [[محمد ﷺ]] رکيو. هي مسجد سندن هجرت جي پهرين ڏينهن قائم ڪئي وئي هئي. پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ واري عمل ۾ ذاتي طور تي شريڪ هئا.]]
سعودي عرب جي شهر مديني جي ٻاهرين علائقي ۾ واقع ”مسجدِ قبا“ کي دنيا جي پهرين مسجد هجڻ جو اعزاز حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Admin |date=2023-07-12 |title=The Prophet's Entry Into Quba' And The Construction of Masjid Al-Quba – Authentic Seerah |url=https://preciousgemsfromthequranandsunnah.wordpress.com/2023/07/12/the-prophets-entry-into-quba-and-the-construction-of-masjid-al-quba-authentic-seerah/ |access-date=2026-01-29 |website=Precious Gems from the Quran and Sunnah |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-07-21 |title=Masjid al-Quba: The First Mosque Established By The Prophet – Our Prophet 5 – 85/90 |url=https://al-islam.org/media/masjid-al-quba-first-mosque-established-prophet-our-prophet-5-8590 |access-date=2026-01-29 |website=al-islam.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ان جو بنياد حضرت محمد ﷺ مڪي کان مديني ڏانهن هجرت جي دوران، مديني جي ويجهو پهچڻ تي رکيو هو. روايتن موجب، پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ ۾ ذاتي طور تي حصو ورتو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2025-06-13 |title=Quba Walk In The Prophet's ﷺ Steps |url=https://crownetravels.com/quba-walk-in-the-prophets-%EF%B7%BA-steps/ |access-date=2026-01-29 |website=Crowntravels |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

اسلامي روايتن ۾ هن مسجد جو ذڪر اڪثر ڪري تقويٰ ۽ طهارت (پاڪيزگي) جي حوالي سان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-06 |title=Religious and Historical Significance of Quba Mosque |url=https://news.iium.edu.my/?p=172194 |access-date=2026-01-29 |website=IIUM Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ڪيترين ئي حديثن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته مسجدِ قبا ۾ نماز ادا ڪرڻ جي خاص فضيلت آهي. جيتوڻيڪ مسجدِ قبا کي ”مقدس مقام“ (مقدس زيارت گاهه) طور نه ٿو مڃيو وڃي، پر اسلامي روايتن ۾ ان کي هڪ نمايان ۽ خاص حيثيت حاصل آهي. 

=== مسجدِ قبلتين ===
[[File:Masjid_al-Qiblatain.jpg|thumb|240x240px|سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”[[مسجد القبلتين|مسجدِ قبلتين]]“ اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ کي الله تعاليٰ طرفان نماز جي رخ (قبلو) کي [[بيت المقدس]] (يروشلم) کان مڪي ڏانهن تبديل ڪرڻ جو حڪم مليو هو.]]
سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”مسجدِ قبلتين“ اسلام جي تاريخ جي هڪ انتهائي اهم موڙ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري مشهور آهي. هي اها جاءِ آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي اهو وحي نازل ٿيو جنهن ۾ مسلمانن کي هدايت ڪئي وئي ته اهي نماز جو رخ (قبلو) بيت المقدس کان مڪي ڏانهن تبديل ڪن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-03-30 |title=Masjid al-Qiblatain |url=https://peopleofmadina.com/masjid-al-qiblatain/ |access-date=2026-01-29 |website=People of Madina |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Al-Qiblatayn Mosque |url=https://saudipedia.com/en/al-qiblatayn-mosque |access-date=2026-01-29 |website=saudipedia.com |language=en}}&lt;/ref&gt; هي واقعو هجرت کان تقريباً ۱۶ کان ۱۷ مهينا پوءِ پيش آيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Switch of the Qiblah: Story of Masjid Qiblatayn {{!}} Al-Aqsa: Past, Present, and Promise |url=https://yaqeeninstitute.org/watch/series/switch-of-the-qiblah-story-of-masjid-qiblatayn-al-aqsa |access-date=2026-01-29 |website=Yaqeen Institute for Islamic Research |language=en}}&lt;/ref&gt; هي مسجد اسلام جي ابتدائي دور مان نڪري هڪ الڳ امه (مذهبي برادريءَ) بڻجڻ جي عمل جي علامت آهي، جنهن جو روحاني مرڪز مڪو قرار ڏنو ويو.

ان ئي سبب ڪري، اسلامي تاريخ ۽ يادگيرين ۾ ”مسجدِ قبلتين“ کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. هي دنيا جي انهن چند مسجدن مان هڪ آهي جنهن ۾ ٻه محراب (اهي جڳهيون جيڪي قبلو جي طرف اشارو ڪن ٿيون) مختلف طرفن ۾ موجود آهن. هي انهن چند مسجدن مان آهي جن جو تعلق حضرت محمد ﷺ جي دور سان آهي (جنهن ۾ مسجدِ قبا ۽ مسجدِ نبوي پڻ شامل آهن)، جڏهن ته مسجدِ حرام ۽ مسجدِ اقصيٰ جو تعلق اڳوڻن نبين سان رهيو آهي. 

===مسجدِ ابراهيمي===
[[File:BTS_Hebron_Tour_280215_24.jpg|thumb|240x240px|فلسطين جي شهر الخليل ۾ حضرت ابراهيم عليه السلام رهائش پذير ٿيا هئا. اتي ئي هنن ”غارِ مڪفيله“ خريد ڪئي هئي، جنهن کي هنن پنهنجي گهرواريءَ حضرت ساره جي تدفين (دفن ڪرڻ) جي جاءِ طور استعمال ڪيو. ابراهيم، اسحاق ۽ يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سان گڏ، ان غار ۾ دفن آهن. مسلمانن 750ع ۾ سندن اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ”ابراهيمي مسجد“ تعمير ڪرائي؛ مسلمانن جو اهو به عقيدو آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر (معراج) دوران الخليل (هيبرون) تشريف کڻي ويا هئا. ]]
فلسطين ۾ واقع شهر الخليل (هيبرون) کي يهوديت، عيسائيت ۽ اسلام، ٽنهي مذهبن ۾ انتهائي مقدس ۽ قابلِ احترام سمجهيو وڃي ٿو. حضرت ابراهيم عليه السلام اتي رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي گهرواري ساره جي تدفين لاءِ ”غارِ مڪفيله“ (جنهن کي ’پيغمبرن جي غار‘ به چيو وڃي ٿو) خريد ڪئي. حضرت ابراهيم، حضرت اسحاق ۽ حضرت يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سميت، ان غار ۾ ئي دفن ٿيل آهن. مسلمانن حضرت ابراهيم جي اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ابراهيمي مسجد تعمير ڪرائي، ۽ سندن اهو به مڃڻ آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر دوران الخليل تشريف کڻي ويا هئا. ان مسجد ۾ هڪ ننڍڙي طاقي (کاقي) ۾ کاٻي پير جو نشان به موجود آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو ان ئي دور جو آهي.&lt;ref name=&quot;vitullo2003&quot;&gt;{{cite journal |last=Vitullo |first=Anita |year=2003 |title=People Tied to Place: Strengthening Cultural Identity in Hebron's Old City |journal=Journal of Palestine Studies |volume=33 |pages=68–83 |doi=10.1525/jps.2003.33.1.68}} quote: From earliest Islam, the sanctuaries of Hebron and Jerusalem [al-Haram al-Ibrahimi and al-Haram al-Sharif] were holy places outranked only by Mecca and Medina; the Ibrahimi Mosque was originally regarded by some Muslims as Islam's fourth holiest site. Muslims believe that the Hebron sanctuary was visited by Muhammad on his mystical nocturnal journey from Mecca to Jerusalem.🗿🗿🗿🗿&lt;/ref&gt;

بابلي قيد کان پوءِ، ادومي هبرون ۾ آباد ٿيا. پهرين صدي قبل مسيح دوران، هيروديس عظيم ڀت تعمير ڪئي جيڪا اڄ به پيٽريارڪ جي غار جي چوڌاري آهي، جيڪا بعد ۾ هڪ چرچ ۽ پوءِ هڪ مسجد بڻجي وئي. مختصر صليبي ڪنٽرول کان سواءِ، لڳاتار مسلمان خاندانن هبرون تي 7 صدي عيسوي کان وٺي پهرين عالمي جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي خاتمي تائين حڪومت ڪئي، جڏهن شهر برطانوي لازمي فلسطين جو حصو بڻجي ويو. هبرون دنيا جي قديم ترين مسلسل آباد شهرن مان هڪ آهي.

===جبل النور===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = Jabbal An-Nour (2024).jpg
| image2            = Hira Cave.jpg
| footer            = مٿي: [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] واري علائقي ۾ [[جبلِ نور]]&lt;br&gt;هيٺ: [[غارِ حرا]]؛ اها جاءِ جتي حضرت [[محمد ﷺ]] تي پهريون [[وحي]] نازل ٿيو، انتهائي اهميت رکي ٿي.
}}

[[مڪه مڪرمه]] ۾ موجود جبل النور سڄي دنيا جي مسلمانن لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي ئي حضرت [[محمد ﷺ]] تي [[قرآن]] جو پهريون [[وحي]] نازل ٿيو هو، جنهن ۾ حضرت جبرائيل عليه السلام جي ذريعي سورة العلق جون پهريون پنج آيتون شامل هيون. زائرين روزانو هن جبل تي چڙهي غارِ حرا ڏسڻ ويندا آهن؛ اهو ئي اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي ”ليلة القدر“ (قدر واري رات) جي موقعي تي حضرت جبرائيل (عليه السلام) ذريعي پهريون وحي نازل ٿيو هو. حج جي ڏينهن ۾، اندازاً پنج هزار زائرين روزانو هن غار کي ڏسڻ لاءِ جبل تي چڙهندا آهن. 

پهرين وحي جي نزول کان اڳ، حضرت محمد ﷺ کي اهڙا روحاني خواب نظر ايندا هئا، جن ۾ اهي نشانيون هيون ته سندن نبوت جو آغاز ٿي چڪو آهي ۽ مڪي جا پٿر به کين ”سلام“ چوندا. اهي خواب ڇهن مهينن تائين جاري رهيا. اڪيلائي جي وڌندڙ ضرورت سبب، پاڻ ﷺ مڪي جي پٿريلين ٽڪرين ۾ خلوت ۽ مراقبي ڏانهن راغب ٿيا. پاڻ ﷺ هر سال هڪ مهيني لاءِ غار ۾ گوشه نشين ٿيندا هئا، جنهن کي &quot;تحنث&quot; چيو ويندو آهي. پاڻ ﷺ پنهنجي گڏ کاڌي پيتي جو سامان کڻي ويندا هئا ۽ جيڪي غريب ماڻهو وٽن ايندا هئا، انهن کي کارائيندا هئا. گهر واپس وڃڻ ۽ وڌيڪ سامان آڻڻ کان اڳ، پاڻ ﷺ [[ڪعبه شريف]] جو ست ڀيرا [[طواف]] ڪندا هئا.

===جبلِ احد===
[[File:Jabal-e-Uhud.jpg|thumb|Jaba Al Uhud, where is grave of Hamza. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail.]]

Mount Uhud was the site of the second battle between Muhammad and the polytheists of his tribe, Quraysh. The Battle was fought on 19 March, 625 CE, between a small force of Muslims and a much larger polytheist force from Mecca. It is especially revered because many companions of Muhammad, including Hamza, were martyred there, and Muhammad is reported to have said, &quot;Uhud is a mountain that loves us and we love it.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sahih Muslim 1393b - The Book of Pilgrimage - كتاب الحج - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/muslim:1393b |access-date=2026-07-08 |website=sunnah.com}}&lt;/ref&gt; The grave of Hamza is located near the Mount. The Quran discusses the events and lessons of the Uhud Battle in considerable detail, especially in [[Al Imran|Surah Al Imran]], verses 121–180.

===بدر جو ميدان===
[[File:General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg|thumb|
Battlefield of Badar. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention.]]

=== جبل سينا ===
[[File:Mount Sinai Egypt.jpg|thumb|240x240px|[[مصر]] جي ايشيائي حصي [[سينائي اپٻيٽ]] ۾ واقع جبل سينا اهو مقام آهي، جتي [[توريت]]، [[بائبل|بائيبل]] ۽ [[قرآن]] موجب، [[موسيٰ عليه السلام|حضرت موسيٰ عليه السلام]] کي الله تعاليٰ طرفان &quot;ڏهه حڪم&quot; (&lt;small&gt;Ten&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Commandments&lt;/small&gt;) عطا ٿيا هئا. ]]
[[سينائي اپٻيٽ]] (&lt;small&gt;Sinai&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Peninsula&lt;/small&gt;) [[هارون عليہ السلام|حضرت هارون]] ۽ [[موسيٰ عليه السلام|حضرت موسيٰ عليهما السلام]] سان منسوب آهي. [[قرآن مجيد]] ۾ ڪوهِ سينا ​​جو ڪيترائي ڀيرا ذڪر آيو آهي، جتي ان کي &quot;طورِ سينا&quot;، &quot;طورِ سينين&quot;، &quot;الطور&quot; ۽ &quot;الجبل&quot; (جن جو مطلب پهاڙ آهي) جي نالن سان سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Elhadary2016&quot;&gt;{{cite book |last=Elhadary |first=Osman |url=https://books.google.com/books?id=4-ReDQAAQBAJ |title=Moses in the Holy Scriptures of Judaism, Christianity and Islam: A Call for Peace |date=2016-02-08 |publisher=BookBaby |isbn=978-1483563039 |chapter=11, 15}}{{Dead link|date=August 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;  ان جي ڀرسان &quot;واديِ طويٰ&quot; آهي، جنهن کي مقدس مڃيو وڃي ٿو&lt;ref name=&quot;IbnKathir Al-Ahmad&quot;&gt;{{cite book |last=Ibn Kathir |author-link=Ibn Kathir |url=https://books.google.com/books?id=zx9LDwAAQBAJ |title=Stories of the Prophets: [قصص الأنبياء [انكليزي |date=2013-01-01 |publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah ({{langx|ar|دَار الْـكُـتُـب الْـعِـلْـمِـيَّـة}}) |isbn=978-2745151360 |editor=Dr Mohammad Hilmi Al-Ahmad}}&lt;/ref&gt; ۽ ان جي هڪ حصي کي &quot;البقعة المبارڪة&quot; (يعني مبارڪ جڳهه) چيو وڃي ٿو. 

هي اهو ئي مقام آهي جتي، ٽن وڏن ابراهيمي مذهبن جي مقدس ڪتاب (توريت، بائيبل ۽ قرآن) موجب، حضرت موسيٰ عليه السلام کي الله تعاليٰ طرفان &quot;ڏهه حڪم&quot; مليا هئا. هن جبل جي چوٽيءَ تي هڪ مسجد موجود آهي، جنهن کي اڄ به مسلمان عبادت لاءِ استعمال ڪن ٿا. اتي ئي &quot;موسيٰ عليه السلام جي غار&quot; پڻ آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته حضرت موسيٰ عليه السلام اتي ئي الله تعاليٰ کان اهي &quot;ڏهه حڪم&quot; حاصل ڪرڻ لاءِ انتظار فرمايو هو.

=== Badr, Uhud and Khaybar ===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg
| image2            = Jabal-e-Uhud.jpg
| footer            = The sites of the three major battles, [[Battle of Badr|Badr]], [[Battle of Uhud|Uhud]], and [[Battle of Khaybar|Khaybar]], located in Saudi Arabia, hold great historical significance. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail. The Battle of Khaybar holds significance because of the major victory over the [[Jewish tribes of Arabia|Jewish strongholds]], an important turning point in the consolidation of the [[early Muslims]]. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of [[Ali]], Muhammad's cousin, his son-in-law and the first Shia Imam. He killed the Jewish Knight [[Marhab]], torn the fortress' gate from its hinges and used it as a bridge for the Muslim forces to cross the moat. The gate was reportedly so heavy that forty men were later needed to put it back in place. During Muhammad’s lifetime and his battles against the polytheists, Ali, Abu Bakr, Umar, and Uthman were the Prophet's closest companions, always standing by his side and shaping the Islamic history.
| image3            = Khaybar - deserted houses.jpg
| image4            = 
}}

The Battle of Khaybar was fought between the early Muslims and the Jewish community of Khaybar in April 628 CE. Khaybar was home to a sizable community of Jewish tribes. As Muhammad's army began to march on Khaybar, the [[Ghatafan|Banu Ghatafan]] and other Jewish tribes did not, or could not, send the reinforcements that had been expected to arrive to defend the settlement, further endangering the Jewish army's poor fortifications. After a brief period of fighting, Khaybar fell to the Muslims and the Jewish knight Marhab was killed by Ali. Khaybar was a major victory and marked an important turning point in the consolidation of the early Muslims. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of Ali in the battle. Ali is said to have lifted the fortress' gate from their hinges, climbed into the moat and held them up to make a bridge whereby the attackers gained access to the redoubt. The gate was so heavy that forty men were later required to put it back in place.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سني اسلام ۾ مقدس ماڳ]]
[[زمرو:سني اسلام]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]</text>
      <sha1>h88p11ogpd1ocnn2y370ry7qseftu76</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424480</id>
      <parentid>424479</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* بدر جو ميدان */</comment>
      <origin>424480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26291" sha1="lkf7fg8qogpofsda2tpp4fgqe561i4s" xml:space="preserve">[[File:The_Kaaba_during_Hajj_-_edited.jpg|thumb|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مڪه مڪرمه]] ۾ واقع [[مسجد الحرام]] ۾ [[ڪعبه شريف]] [[سني اسلام]] جو سڀ کان پاڪ ترين مقام آهي.]]
'''سني اسلام''' ۾ &quot;ٽي پاڪ ترين هنڌ&quot;، نزولي ترتيب ۾، [[مڪه مڪرمه]] ۾ [[مسجد الحرام]]، [[مدينه منوره]] ۾ [[مسجد نبوي]] ۽ [[يروشلم]] ۾ [[مسجد اقصي|مسجد اقصيٰ]] آهن.&lt;ref name=&quot;Abu Sway&quot;&gt;{{Cite news |last=Mustafa Abu Sway |title=The Holy Land, Jerusalem and Al-Aqsa Mosque in the Qur'an, Sunnah and other Islamic Literary Source |url=http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728001911/http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |archive-date=2011-07-28 |publisher=[[Central Conference of American Rabbis]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NG&quot;&gt;{{Cite book |last=National Geographic Society (U.S.) |url=https://books.google.com/books?id=pPQ5AQAAIAAJ |title=Wiley/National Geographic College Atlas of the World |last2=de Blij |first2=H.J. |last3=Downs |first3=R. |last4=John Wiley &amp; Sons |publisher=Wiley |year=2007 |isbn=978-0-471-74117-6 |page=49 |quote=Al 'Aqsa is the second oldest mosque in Islam after the Kaaba in Mecca and is third in holiness after the mosques in Mecca and Medina. It holds up to 400,000 worshippers at one time. |access-date=2022-06-15}}&lt;/ref&gt; [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] روايتن ۾ هن گڏيل سڃاڻپ کان ٻاهر، ٻئي شاخون ٻين هنڌن تي مذهبي ۽ عقيدتمندانه اهميت جي مختلف درجن کي رکن ٿيون. سني اسلام ۾، سني مڪتب فڪر جي بانين جون قبرون مذهبي ۽ روحاني اهميت رکن ٿيون. مختلف سني فرقن ۾ مزارن جي زيارت ڪرڻ جا رويا مختلف آهن. [[ٻارهن امامن جي فهرست|ٻارهن امامن]] کي سني اسلام ۾ [[اھل بيت]] ۽ [[اسلام جي تاريخ|اسلامي تاريخ]] ۾ انتهائي اهم شخصيتن جي حيثيت سان پڻ احترام ڪيو ويندو آهي ۽ سني پڻ انهن جي مزارن تي تعظيم لاءِ ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |edition=New ed. 2006 |volume=7 |pages=97–105}}&lt;/ref&gt;

==صرف سني اسلام ۾==
{{multiple image
| align             = center
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = الامام ابو حنيفة النعمان.jpg
| image2            = Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg
| footer            = [[بغداد]] ([[عراق]]) ۾ امام ابو حنيفه مسجد، [[قاهره]] ([[مصر]]) ۾ [[امام شافعي]] جو مزار، بغداد ۾ عارف آغا مسجد، ۽ [[مدينو|مديني]] ([[سعودي عرب]]) ۾ [[جنت البقيع]] ۾ سني فقه جي چئني مڪتبه فڪرن جي بانين—يعني [[ابو حنيفه]]، [[امام شافعي]]، [[احمد بن حنبل]] ۽ [[امام مالڪ بن انس]] —جون قبرون موجود آهن.
| image3            = Arif Agha Mosque reconstruction.jpg
| image4            = Baqi Malek&amp;Nafi.jpg
}}

سني فقه جي حنفي مڪتبه فڪر جي باني، [[امام ابو حنيفه]] جو مزار سني فڪر جي ارتقا کي ظاهر ڪندڙ هڪ اهم سني مقام آهي. هي عراق جي شهر بغداد ۾ واقع آهي. سني اسلام ۾ موجود چئن مڪتبه فڪرن مان، حنفي مڪتبه فڪر اسلامي قانون (فقه) جو سڀ کان وڏو سلسلو آهي. امام ابو حنيفه جي قانوني طريقيڪار [[عباسي خلافت]]، [[وچ ايشيا]]، [[عثماني سلطنت]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ اسلامي قانون تي گهرو اثر وڌو. سندن آرام گاهه علمي روايتن ۽ سني قانوني سڃاڻپ سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي انهن علائقن ۾ جتي حنفي فقه جو غلبو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dodkhudoeva |first=Lola |date=2011-01-01 |title=Abu Hanifa and His Epoch |url=https://www.academia.edu/127583980 |journal=Абу Ханифа и его эпоха}}&lt;/ref&gt; 

سني فقه جي شافعي مڪتبه فڪر جي باني، امام شافعي جو مزار قاهره جي اهم ترين يادگارن مان هڪ آهي. امام شافعي اسلامي قانوني نظريي (اصولِ فقه) کي منظم ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو، ۽ سندن [[اتر اوڀر آفريڪا|اثر اوڀر آفريڪا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |date=2013 |pages=17–43 |editor-last=El Shamsy |editor-first=Ahmed |access-date=2026-01-29 |chapter=Tradition under Siege |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/canonization-of-islamic-law/tradition-under-siege/8C803D7E437BDD132E450D90B9448042 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04148-6}}&lt;/ref&gt;  سندن مزار سني علمي ورثي جي يادگيريءَ جو هڪ اهم مرڪز آهي. مزار جي موجوده عمارت گهڻي ڀاڱي ايوبي ۽ مملوڪ دورن جي آهي. سني فقه جي حنبلي مڪتبه فڪر جي باني، [[احمد بن حنبل]] جي آرام گاهه کي پڻ سني اسلام ۾ وڏي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dargahinfo – Complete Collection of Dargahs World Wide |url=https://dargahinfo.com/DargahDetails.aspx?DargahID=184 |access-date=2026-01-29 |website=dargahinfo.com}}&lt;/ref&gt; احمد بن حنبل خاص طور تي ’محنه‘ (امتحان/آزمائش) واري دور ۾ پنهنجي ثابت قدميءَ لاءِ ياد ڪيا وڃن ٿا، جڏهن هنن رياست طرفان مڙهيل عقيدن جي مقابلي ۾ روايتي سني عقيدن جو دفاع ڪيو. سندن ورثي سني عقيدي جي بنيادي اصولن کي تشڪيل ڏنو ۽ بعد ۾ ’اثريه‘ (Atharism) جهڙين تحريڪن تي اثر انداز ٿيو. سني اسلام جي مالڪي مڪتبه فڪر جو بنياد [[مالڪ بن انس]] رکيو. امام مالڪ [[مدينه منوره]] جي [[جنت البقيع]] قبرستان ۾ مدفون آهن.

==تاريخي طور نمايان ماڳ==
===مسجد قبا===
[[File:Quba_Mosque_Full_Picture_(2024).jpg|thumb|240x240px|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مدينه منوره]] ۾ واقع ”[[مسجد قبا|مسجدِ قبا]]“ اها پهرين مسجد آهي جنهن جو بنياد حضرت [[محمد ﷺ]] رکيو. هي مسجد سندن هجرت جي پهرين ڏينهن قائم ڪئي وئي هئي. پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ واري عمل ۾ ذاتي طور تي شريڪ هئا.]]
سعودي عرب جي شهر مديني جي ٻاهرين علائقي ۾ واقع ”مسجدِ قبا“ کي دنيا جي پهرين مسجد هجڻ جو اعزاز حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Admin |date=2023-07-12 |title=The Prophet's Entry Into Quba' And The Construction of Masjid Al-Quba – Authentic Seerah |url=https://preciousgemsfromthequranandsunnah.wordpress.com/2023/07/12/the-prophets-entry-into-quba-and-the-construction-of-masjid-al-quba-authentic-seerah/ |access-date=2026-01-29 |website=Precious Gems from the Quran and Sunnah |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-07-21 |title=Masjid al-Quba: The First Mosque Established By The Prophet – Our Prophet 5 – 85/90 |url=https://al-islam.org/media/masjid-al-quba-first-mosque-established-prophet-our-prophet-5-8590 |access-date=2026-01-29 |website=al-islam.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ان جو بنياد حضرت محمد ﷺ مڪي کان مديني ڏانهن هجرت جي دوران، مديني جي ويجهو پهچڻ تي رکيو هو. روايتن موجب، پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ ۾ ذاتي طور تي حصو ورتو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2025-06-13 |title=Quba Walk In The Prophet's ﷺ Steps |url=https://crownetravels.com/quba-walk-in-the-prophets-%EF%B7%BA-steps/ |access-date=2026-01-29 |website=Crowntravels |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

اسلامي روايتن ۾ هن مسجد جو ذڪر اڪثر ڪري تقويٰ ۽ طهارت (پاڪيزگي) جي حوالي سان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-06 |title=Religious and Historical Significance of Quba Mosque |url=https://news.iium.edu.my/?p=172194 |access-date=2026-01-29 |website=IIUM Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ڪيترين ئي حديثن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته مسجدِ قبا ۾ نماز ادا ڪرڻ جي خاص فضيلت آهي. جيتوڻيڪ مسجدِ قبا کي ”مقدس مقام“ (مقدس زيارت گاهه) طور نه ٿو مڃيو وڃي، پر اسلامي روايتن ۾ ان کي هڪ نمايان ۽ خاص حيثيت حاصل آهي. 

=== مسجدِ قبلتين ===
[[File:Masjid_al-Qiblatain.jpg|thumb|240x240px|سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”[[مسجد القبلتين|مسجدِ قبلتين]]“ اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ کي الله تعاليٰ طرفان نماز جي رخ (قبلو) کي [[بيت المقدس]] (يروشلم) کان مڪي ڏانهن تبديل ڪرڻ جو حڪم مليو هو.]]
سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”مسجدِ قبلتين“ اسلام جي تاريخ جي هڪ انتهائي اهم موڙ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري مشهور آهي. هي اها جاءِ آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي اهو وحي نازل ٿيو جنهن ۾ مسلمانن کي هدايت ڪئي وئي ته اهي نماز جو رخ (قبلو) بيت المقدس کان مڪي ڏانهن تبديل ڪن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-03-30 |title=Masjid al-Qiblatain |url=https://peopleofmadina.com/masjid-al-qiblatain/ |access-date=2026-01-29 |website=People of Madina |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Al-Qiblatayn Mosque |url=https://saudipedia.com/en/al-qiblatayn-mosque |access-date=2026-01-29 |website=saudipedia.com |language=en}}&lt;/ref&gt; هي واقعو هجرت کان تقريباً ۱۶ کان ۱۷ مهينا پوءِ پيش آيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Switch of the Qiblah: Story of Masjid Qiblatayn {{!}} Al-Aqsa: Past, Present, and Promise |url=https://yaqeeninstitute.org/watch/series/switch-of-the-qiblah-story-of-masjid-qiblatayn-al-aqsa |access-date=2026-01-29 |website=Yaqeen Institute for Islamic Research |language=en}}&lt;/ref&gt; هي مسجد اسلام جي ابتدائي دور مان نڪري هڪ الڳ امه (مذهبي برادريءَ) بڻجڻ جي عمل جي علامت آهي، جنهن جو روحاني مرڪز مڪو قرار ڏنو ويو.

ان ئي سبب ڪري، اسلامي تاريخ ۽ يادگيرين ۾ ”مسجدِ قبلتين“ کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. هي دنيا جي انهن چند مسجدن مان هڪ آهي جنهن ۾ ٻه محراب (اهي جڳهيون جيڪي قبلو جي طرف اشارو ڪن ٿيون) مختلف طرفن ۾ موجود آهن. هي انهن چند مسجدن مان آهي جن جو تعلق حضرت محمد ﷺ جي دور سان آهي (جنهن ۾ مسجدِ قبا ۽ مسجدِ نبوي پڻ شامل آهن)، جڏهن ته مسجدِ حرام ۽ مسجدِ اقصيٰ جو تعلق اڳوڻن نبين سان رهيو آهي. 

===مسجدِ ابراهيمي===
[[File:BTS_Hebron_Tour_280215_24.jpg|thumb|240x240px|فلسطين جي شهر الخليل ۾ حضرت ابراهيم عليه السلام رهائش پذير ٿيا هئا. اتي ئي هنن ”غارِ مڪفيله“ خريد ڪئي هئي، جنهن کي هنن پنهنجي گهرواريءَ حضرت ساره جي تدفين (دفن ڪرڻ) جي جاءِ طور استعمال ڪيو. ابراهيم، اسحاق ۽ يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سان گڏ، ان غار ۾ دفن آهن. مسلمانن 750ع ۾ سندن اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ”ابراهيمي مسجد“ تعمير ڪرائي؛ مسلمانن جو اهو به عقيدو آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر (معراج) دوران الخليل (هيبرون) تشريف کڻي ويا هئا. ]]
فلسطين ۾ واقع شهر الخليل (هيبرون) کي يهوديت، عيسائيت ۽ اسلام، ٽنهي مذهبن ۾ انتهائي مقدس ۽ قابلِ احترام سمجهيو وڃي ٿو. حضرت ابراهيم عليه السلام اتي رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي گهرواري ساره جي تدفين لاءِ ”غارِ مڪفيله“ (جنهن کي ’پيغمبرن جي غار‘ به چيو وڃي ٿو) خريد ڪئي. حضرت ابراهيم، حضرت اسحاق ۽ حضرت يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سميت، ان غار ۾ ئي دفن ٿيل آهن. مسلمانن حضرت ابراهيم جي اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ابراهيمي مسجد تعمير ڪرائي، ۽ سندن اهو به مڃڻ آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر دوران الخليل تشريف کڻي ويا هئا. ان مسجد ۾ هڪ ننڍڙي طاقي (کاقي) ۾ کاٻي پير جو نشان به موجود آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو ان ئي دور جو آهي.&lt;ref name=&quot;vitullo2003&quot;&gt;{{cite journal |last=Vitullo |first=Anita |year=2003 |title=People Tied to Place: Strengthening Cultural Identity in Hebron's Old City |journal=Journal of Palestine Studies |volume=33 |pages=68–83 |doi=10.1525/jps.2003.33.1.68}} quote: From earliest Islam, the sanctuaries of Hebron and Jerusalem [al-Haram al-Ibrahimi and al-Haram al-Sharif] were holy places outranked only by Mecca and Medina; the Ibrahimi Mosque was originally regarded by some Muslims as Islam's fourth holiest site. Muslims believe that the Hebron sanctuary was visited by Muhammad on his mystical nocturnal journey from Mecca to Jerusalem.🗿🗿🗿🗿&lt;/ref&gt;

بابلي قيد کان پوءِ، ادومي هبرون ۾ آباد ٿيا. پهرين صدي قبل مسيح دوران، هيروديس عظيم ڀت تعمير ڪئي جيڪا اڄ به پيٽريارڪ جي غار جي چوڌاري آهي، جيڪا بعد ۾ هڪ چرچ ۽ پوءِ هڪ مسجد بڻجي وئي. مختصر صليبي ڪنٽرول کان سواءِ، لڳاتار مسلمان خاندانن هبرون تي 7 صدي عيسوي کان وٺي پهرين عالمي جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي خاتمي تائين حڪومت ڪئي، جڏهن شهر برطانوي لازمي فلسطين جو حصو بڻجي ويو. هبرون دنيا جي قديم ترين مسلسل آباد شهرن مان هڪ آهي.

===جبل النور===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = Jabbal An-Nour (2024).jpg
| image2            = Hira Cave.jpg
| footer            = مٿي: [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] واري علائقي ۾ [[جبلِ نور]]&lt;br&gt;هيٺ: [[غارِ حرا]]؛ اها جاءِ جتي حضرت [[محمد ﷺ]] تي پهريون [[وحي]] نازل ٿيو، انتهائي اهميت رکي ٿي.
}}

[[مڪه مڪرمه]] ۾ موجود جبل النور سڄي دنيا جي مسلمانن لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي ئي حضرت [[محمد ﷺ]] تي [[قرآن]] جو پهريون [[وحي]] نازل ٿيو هو، جنهن ۾ حضرت جبرائيل عليه السلام جي ذريعي سورة العلق جون پهريون پنج آيتون شامل هيون. زائرين روزانو هن جبل تي چڙهي غارِ حرا ڏسڻ ويندا آهن؛ اهو ئي اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي ”ليلة القدر“ (قدر واري رات) جي موقعي تي حضرت جبرائيل (عليه السلام) ذريعي پهريون وحي نازل ٿيو هو. حج جي ڏينهن ۾، اندازاً پنج هزار زائرين روزانو هن غار کي ڏسڻ لاءِ جبل تي چڙهندا آهن. 

پهرين وحي جي نزول کان اڳ، حضرت محمد ﷺ کي اهڙا روحاني خواب نظر ايندا هئا، جن ۾ اهي نشانيون هيون ته سندن نبوت جو آغاز ٿي چڪو آهي ۽ مڪي جا پٿر به کين ”سلام“ چوندا. اهي خواب ڇهن مهينن تائين جاري رهيا. اڪيلائي جي وڌندڙ ضرورت سبب، پاڻ ﷺ مڪي جي پٿريلين ٽڪرين ۾ خلوت ۽ مراقبي ڏانهن راغب ٿيا. پاڻ ﷺ هر سال هڪ مهيني لاءِ غار ۾ گوشه نشين ٿيندا هئا، جنهن کي &quot;تحنث&quot; چيو ويندو آهي. پاڻ ﷺ پنهنجي گڏ کاڌي پيتي جو سامان کڻي ويندا هئا ۽ جيڪي غريب ماڻهو وٽن ايندا هئا، انهن کي کارائيندا هئا. گهر واپس وڃڻ ۽ وڌيڪ سامان آڻڻ کان اڳ، پاڻ ﷺ [[ڪعبه شريف]] جو ست ڀيرا [[طواف]] ڪندا هئا.

===جبلِ احد===
[[File:Jabal-e-Uhud.jpg|thumb|Jaba Al Uhud, where is grave of Hamza. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail.]]

Mount Uhud was the site of the second battle between Muhammad and the polytheists of his tribe, Quraysh. The Battle was fought on 19 March, 625 CE, between a small force of Muslims and a much larger polytheist force from Mecca. It is especially revered because many companions of Muhammad, including Hamza, were martyred there, and Muhammad is reported to have said, &quot;Uhud is a mountain that loves us and we love it.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sahih Muslim 1393b - The Book of Pilgrimage - كتاب الحج - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/muslim:1393b |access-date=2026-07-08 |website=sunnah.com}}&lt;/ref&gt; The grave of Hamza is located near the Mount. The Quran discusses the events and lessons of the Uhud Battle in considerable detail, especially in [[Al Imran|Surah Al Imran]], verses 121–180.

===بدر جو ميدان===
[[File:General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg|thumb|
Battlefield of Badar. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention.]]

The Battle of Badr is referred to as The Day of the Criterion in the Quran. On 13 March 624 CE, Muhammad, commanding an small army of his companions, defeated a massive army of the Quraysh polytheists led by Abu Jahl. It was the first large-scale engagement between the Muslims and the Quraysh Meccans. Advancing from the north, the Muslims faced the polytheist Meccans. The Muslim victory strengthened Muhammad's position; The Medinese eagerly joined his future expeditions, and tribes outside Medina openly allied with Muhammad. The battle has been passed down as a decisive victory attributable to divine intervention. The site of Badr marks the location of the battle and is regarded as one of the most significant historical sites in Islam. The story of Badr has been passed down throughout the centuries, before being combined in the multiple [[biographies of Muhammad]] that exist today. All knowledge of the battle comes from traditional Islamic accounts.

=== جبل سينا ===
[[File:Mount Sinai Egypt.jpg|thumb|240x240px|[[مصر]] جي ايشيائي حصي [[سينائي اپٻيٽ]] ۾ واقع جبل سينا اهو مقام آهي، جتي [[توريت]]، [[بائبل|بائيبل]] ۽ [[قرآن]] موجب، [[موسيٰ عليه السلام|حضرت موسيٰ عليه السلام]] کي الله تعاليٰ طرفان &quot;ڏهه حڪم&quot; (&lt;small&gt;Ten&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Commandments&lt;/small&gt;) عطا ٿيا هئا. ]]
[[سينائي اپٻيٽ]] (&lt;small&gt;Sinai&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Peninsula&lt;/small&gt;) [[هارون عليہ السلام|حضرت هارون]] ۽ [[موسيٰ عليه السلام|حضرت موسيٰ عليهما السلام]] سان منسوب آهي. [[قرآن مجيد]] ۾ ڪوهِ سينا ​​جو ڪيترائي ڀيرا ذڪر آيو آهي، جتي ان کي &quot;طورِ سينا&quot;، &quot;طورِ سينين&quot;، &quot;الطور&quot; ۽ &quot;الجبل&quot; (جن جو مطلب پهاڙ آهي) جي نالن سان سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Elhadary2016&quot;&gt;{{cite book |last=Elhadary |first=Osman |url=https://books.google.com/books?id=4-ReDQAAQBAJ |title=Moses in the Holy Scriptures of Judaism, Christianity and Islam: A Call for Peace |date=2016-02-08 |publisher=BookBaby |isbn=978-1483563039 |chapter=11, 15}}{{Dead link|date=August 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;  ان جي ڀرسان &quot;واديِ طويٰ&quot; آهي، جنهن کي مقدس مڃيو وڃي ٿو&lt;ref name=&quot;IbnKathir Al-Ahmad&quot;&gt;{{cite book |last=Ibn Kathir |author-link=Ibn Kathir |url=https://books.google.com/books?id=zx9LDwAAQBAJ |title=Stories of the Prophets: [قصص الأنبياء [انكليزي |date=2013-01-01 |publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah ({{langx|ar|دَار الْـكُـتُـب الْـعِـلْـمِـيَّـة}}) |isbn=978-2745151360 |editor=Dr Mohammad Hilmi Al-Ahmad}}&lt;/ref&gt; ۽ ان جي هڪ حصي کي &quot;البقعة المبارڪة&quot; (يعني مبارڪ جڳهه) چيو وڃي ٿو. 

هي اهو ئي مقام آهي جتي، ٽن وڏن ابراهيمي مذهبن جي مقدس ڪتاب (توريت، بائيبل ۽ قرآن) موجب، حضرت موسيٰ عليه السلام کي الله تعاليٰ طرفان &quot;ڏهه حڪم&quot; مليا هئا. هن جبل جي چوٽيءَ تي هڪ مسجد موجود آهي، جنهن کي اڄ به مسلمان عبادت لاءِ استعمال ڪن ٿا. اتي ئي &quot;موسيٰ عليه السلام جي غار&quot; پڻ آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته حضرت موسيٰ عليه السلام اتي ئي الله تعاليٰ کان اهي &quot;ڏهه حڪم&quot; حاصل ڪرڻ لاءِ انتظار فرمايو هو.

=== Badr, Uhud and Khaybar ===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg
| image2            = Jabal-e-Uhud.jpg
| footer            = The sites of the three major battles, [[Battle of Badr|Badr]], [[Battle of Uhud|Uhud]], and [[Battle of Khaybar|Khaybar]], located in Saudi Arabia, hold great historical significance. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail. The Battle of Khaybar holds significance because of the major victory over the [[Jewish tribes of Arabia|Jewish strongholds]], an important turning point in the consolidation of the [[early Muslims]]. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of [[Ali]], Muhammad's cousin, his son-in-law and the first Shia Imam. He killed the Jewish Knight [[Marhab]], torn the fortress' gate from its hinges and used it as a bridge for the Muslim forces to cross the moat. The gate was reportedly so heavy that forty men were later needed to put it back in place. During Muhammad’s lifetime and his battles against the polytheists, Ali, Abu Bakr, Umar, and Uthman were the Prophet's closest companions, always standing by his side and shaping the Islamic history.
| image3            = Khaybar - deserted houses.jpg
| image4            = 
}}

The Battle of Khaybar was fought between the early Muslims and the Jewish community of Khaybar in April 628 CE. Khaybar was home to a sizable community of Jewish tribes. As Muhammad's army began to march on Khaybar, the [[Ghatafan|Banu Ghatafan]] and other Jewish tribes did not, or could not, send the reinforcements that had been expected to arrive to defend the settlement, further endangering the Jewish army's poor fortifications. After a brief period of fighting, Khaybar fell to the Muslims and the Jewish knight Marhab was killed by Ali. Khaybar was a major victory and marked an important turning point in the consolidation of the early Muslims. The site holds special significance in Shia Islam because of the prominent role of Ali in the battle. Ali is said to have lifted the fortress' gate from their hinges, climbed into the moat and held them up to make a bridge whereby the attackers gained access to the redoubt. The gate was so heavy that forty men were later required to put it back in place.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سني اسلام ۾ مقدس ماڳ]]
[[زمرو:سني اسلام]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]</text>
      <sha1>lkf7fg8qogpofsda2tpp4fgqe561i4s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424481</id>
      <parentid>424480</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:45:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>424481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23271" sha1="optl59yzac10ls12uaqtrbc9s1tlxme" xml:space="preserve">[[File:The_Kaaba_during_Hajj_-_edited.jpg|thumb|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مڪه مڪرمه]] ۾ واقع [[مسجد الحرام]] ۾ [[ڪعبه شريف]] [[سني اسلام]] جو سڀ کان پاڪ ترين مقام آهي.]]
'''سني اسلام''' ۾ &quot;ٽي پاڪ ترين هنڌ&quot;، نزولي ترتيب ۾، [[مڪه مڪرمه]] ۾ [[مسجد الحرام]]، [[مدينه منوره]] ۾ [[مسجد نبوي]] ۽ [[يروشلم]] ۾ [[مسجد اقصي|مسجد اقصيٰ]] آهن.&lt;ref name=&quot;Abu Sway&quot;&gt;{{Cite news |last=Mustafa Abu Sway |title=The Holy Land, Jerusalem and Al-Aqsa Mosque in the Qur'an, Sunnah and other Islamic Literary Source |url=http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728001911/http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |archive-date=2011-07-28 |publisher=[[Central Conference of American Rabbis]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NG&quot;&gt;{{Cite book |last=National Geographic Society (U.S.) |url=https://books.google.com/books?id=pPQ5AQAAIAAJ |title=Wiley/National Geographic College Atlas of the World |last2=de Blij |first2=H.J. |last3=Downs |first3=R. |last4=John Wiley &amp; Sons |publisher=Wiley |year=2007 |isbn=978-0-471-74117-6 |page=49 |quote=Al 'Aqsa is the second oldest mosque in Islam after the Kaaba in Mecca and is third in holiness after the mosques in Mecca and Medina. It holds up to 400,000 worshippers at one time. |access-date=2022-06-15}}&lt;/ref&gt; [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] روايتن ۾ هن گڏيل سڃاڻپ کان ٻاهر، ٻئي شاخون ٻين هنڌن تي مذهبي ۽ عقيدتمندانه اهميت جي مختلف درجن کي رکن ٿيون. سني اسلام ۾، سني مڪتب فڪر جي بانين جون قبرون مذهبي ۽ روحاني اهميت رکن ٿيون. مختلف سني فرقن ۾ مزارن جي زيارت ڪرڻ جا رويا مختلف آهن. [[ٻارهن امامن جي فهرست|ٻارهن امامن]] کي سني اسلام ۾ [[اھل بيت]] ۽ [[اسلام جي تاريخ|اسلامي تاريخ]] ۾ انتهائي اهم شخصيتن جي حيثيت سان پڻ احترام ڪيو ويندو آهي ۽ سني پڻ انهن جي مزارن تي تعظيم لاءِ ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |edition=New ed. 2006 |volume=7 |pages=97–105}}&lt;/ref&gt;

==صرف سني اسلام ۾==
{{multiple image
| align             = center
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = الامام ابو حنيفة النعمان.jpg
| image2            = Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg
| footer            = [[بغداد]] ([[عراق]]) ۾ امام ابو حنيفه مسجد، [[قاهره]] ([[مصر]]) ۾ [[امام شافعي]] جو مزار، بغداد ۾ عارف آغا مسجد، ۽ [[مدينو|مديني]] ([[سعودي عرب]]) ۾ [[جنت البقيع]] ۾ سني فقه جي چئني مڪتبه فڪرن جي بانين—يعني [[ابو حنيفه]]، [[امام شافعي]]، [[احمد بن حنبل]] ۽ [[امام مالڪ بن انس]] —جون قبرون موجود آهن.
| image3            = Arif Agha Mosque reconstruction.jpg
| image4            = Baqi Malek&amp;Nafi.jpg
}}

سني فقه جي حنفي مڪتبه فڪر جي باني، [[امام ابو حنيفه]] جو مزار سني فڪر جي ارتقا کي ظاهر ڪندڙ هڪ اهم سني مقام آهي. هي عراق جي شهر بغداد ۾ واقع آهي. سني اسلام ۾ موجود چئن مڪتبه فڪرن مان، حنفي مڪتبه فڪر اسلامي قانون (فقه) جو سڀ کان وڏو سلسلو آهي. امام ابو حنيفه جي قانوني طريقيڪار [[عباسي خلافت]]، [[وچ ايشيا]]، [[عثماني سلطنت]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ اسلامي قانون تي گهرو اثر وڌو. سندن آرام گاهه علمي روايتن ۽ سني قانوني سڃاڻپ سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي انهن علائقن ۾ جتي حنفي فقه جو غلبو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dodkhudoeva |first=Lola |date=2011-01-01 |title=Abu Hanifa and His Epoch |url=https://www.academia.edu/127583980 |journal=Абу Ханифа и его эпоха}}&lt;/ref&gt; 

سني فقه جي شافعي مڪتبه فڪر جي باني، امام شافعي جو مزار قاهره جي اهم ترين يادگارن مان هڪ آهي. امام شافعي اسلامي قانوني نظريي (اصولِ فقه) کي منظم ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو، ۽ سندن [[اتر اوڀر آفريڪا|اثر اوڀر آفريڪا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |date=2013 |pages=17–43 |editor-last=El Shamsy |editor-first=Ahmed |access-date=2026-01-29 |chapter=Tradition under Siege |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/canonization-of-islamic-law/tradition-under-siege/8C803D7E437BDD132E450D90B9448042 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04148-6}}&lt;/ref&gt;  سندن مزار سني علمي ورثي جي يادگيريءَ جو هڪ اهم مرڪز آهي. مزار جي موجوده عمارت گهڻي ڀاڱي ايوبي ۽ مملوڪ دورن جي آهي. سني فقه جي حنبلي مڪتبه فڪر جي باني، [[احمد بن حنبل]] جي آرام گاهه کي پڻ سني اسلام ۾ وڏي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dargahinfo – Complete Collection of Dargahs World Wide |url=https://dargahinfo.com/DargahDetails.aspx?DargahID=184 |access-date=2026-01-29 |website=dargahinfo.com}}&lt;/ref&gt; احمد بن حنبل خاص طور تي ’محنه‘ (امتحان/آزمائش) واري دور ۾ پنهنجي ثابت قدميءَ لاءِ ياد ڪيا وڃن ٿا، جڏهن هنن رياست طرفان مڙهيل عقيدن جي مقابلي ۾ روايتي سني عقيدن جو دفاع ڪيو. سندن ورثي سني عقيدي جي بنيادي اصولن کي تشڪيل ڏنو ۽ بعد ۾ ’اثريه‘ (Atharism) جهڙين تحريڪن تي اثر انداز ٿيو. سني اسلام جي مالڪي مڪتبه فڪر جو بنياد [[مالڪ بن انس]] رکيو. امام مالڪ [[مدينه منوره]] جي [[جنت البقيع]] قبرستان ۾ مدفون آهن.

==تاريخي طور نمايان ماڳ==
===مسجد قبا===
[[File:Quba_Mosque_Full_Picture_(2024).jpg|thumb|240x240px|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مدينه منوره]] ۾ واقع ”[[مسجد قبا|مسجدِ قبا]]“ اها پهرين مسجد آهي جنهن جو بنياد حضرت [[محمد ﷺ]] رکيو. هي مسجد سندن هجرت جي پهرين ڏينهن قائم ڪئي وئي هئي. پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ واري عمل ۾ ذاتي طور تي شريڪ هئا.]]
سعودي عرب جي شهر مديني جي ٻاهرين علائقي ۾ واقع ”مسجدِ قبا“ کي دنيا جي پهرين مسجد هجڻ جو اعزاز حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Admin |date=2023-07-12 |title=The Prophet's Entry Into Quba' And The Construction of Masjid Al-Quba – Authentic Seerah |url=https://preciousgemsfromthequranandsunnah.wordpress.com/2023/07/12/the-prophets-entry-into-quba-and-the-construction-of-masjid-al-quba-authentic-seerah/ |access-date=2026-01-29 |website=Precious Gems from the Quran and Sunnah |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-07-21 |title=Masjid al-Quba: The First Mosque Established By The Prophet – Our Prophet 5 – 85/90 |url=https://al-islam.org/media/masjid-al-quba-first-mosque-established-prophet-our-prophet-5-8590 |access-date=2026-01-29 |website=al-islam.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ان جو بنياد حضرت محمد ﷺ مڪي کان مديني ڏانهن هجرت جي دوران، مديني جي ويجهو پهچڻ تي رکيو هو. روايتن موجب، پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ ۾ ذاتي طور تي حصو ورتو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2025-06-13 |title=Quba Walk In The Prophet's ﷺ Steps |url=https://crownetravels.com/quba-walk-in-the-prophets-%EF%B7%BA-steps/ |access-date=2026-01-29 |website=Crowntravels |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

اسلامي روايتن ۾ هن مسجد جو ذڪر اڪثر ڪري تقويٰ ۽ طهارت (پاڪيزگي) جي حوالي سان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-06 |title=Religious and Historical Significance of Quba Mosque |url=https://news.iium.edu.my/?p=172194 |access-date=2026-01-29 |website=IIUM Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ڪيترين ئي حديثن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته مسجدِ قبا ۾ نماز ادا ڪرڻ جي خاص فضيلت آهي. جيتوڻيڪ مسجدِ قبا کي ”مقدس مقام“ (مقدس زيارت گاهه) طور نه ٿو مڃيو وڃي، پر اسلامي روايتن ۾ ان کي هڪ نمايان ۽ خاص حيثيت حاصل آهي. 

=== مسجدِ قبلتين ===
[[File:Masjid_al-Qiblatain.jpg|thumb|240x240px|سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”[[مسجد القبلتين|مسجدِ قبلتين]]“ اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ کي الله تعاليٰ طرفان نماز جي رخ (قبلو) کي [[بيت المقدس]] (يروشلم) کان مڪي ڏانهن تبديل ڪرڻ جو حڪم مليو هو.]]
سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”مسجدِ قبلتين“ اسلام جي تاريخ جي هڪ انتهائي اهم موڙ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري مشهور آهي. هي اها جاءِ آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي اهو وحي نازل ٿيو جنهن ۾ مسلمانن کي هدايت ڪئي وئي ته اهي نماز جو رخ (قبلو) بيت المقدس کان مڪي ڏانهن تبديل ڪن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-03-30 |title=Masjid al-Qiblatain |url=https://peopleofmadina.com/masjid-al-qiblatain/ |access-date=2026-01-29 |website=People of Madina |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Al-Qiblatayn Mosque |url=https://saudipedia.com/en/al-qiblatayn-mosque |access-date=2026-01-29 |website=saudipedia.com |language=en}}&lt;/ref&gt; هي واقعو هجرت کان تقريباً ۱۶ کان ۱۷ مهينا پوءِ پيش آيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Switch of the Qiblah: Story of Masjid Qiblatayn {{!}} Al-Aqsa: Past, Present, and Promise |url=https://yaqeeninstitute.org/watch/series/switch-of-the-qiblah-story-of-masjid-qiblatayn-al-aqsa |access-date=2026-01-29 |website=Yaqeen Institute for Islamic Research |language=en}}&lt;/ref&gt; هي مسجد اسلام جي ابتدائي دور مان نڪري هڪ الڳ امه (مذهبي برادريءَ) بڻجڻ جي عمل جي علامت آهي، جنهن جو روحاني مرڪز مڪو قرار ڏنو ويو.

ان ئي سبب ڪري، اسلامي تاريخ ۽ يادگيرين ۾ ”مسجدِ قبلتين“ کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. هي دنيا جي انهن چند مسجدن مان هڪ آهي جنهن ۾ ٻه محراب (اهي جڳهيون جيڪي قبلو جي طرف اشارو ڪن ٿيون) مختلف طرفن ۾ موجود آهن. هي انهن چند مسجدن مان آهي جن جو تعلق حضرت محمد ﷺ جي دور سان آهي (جنهن ۾ مسجدِ قبا ۽ مسجدِ نبوي پڻ شامل آهن)، جڏهن ته مسجدِ حرام ۽ مسجدِ اقصيٰ جو تعلق اڳوڻن نبين سان رهيو آهي. 

===مسجدِ ابراهيمي===
[[File:BTS_Hebron_Tour_280215_24.jpg|thumb|240x240px|فلسطين جي شهر الخليل ۾ حضرت ابراهيم عليه السلام رهائش پذير ٿيا هئا. اتي ئي هنن ”غارِ مڪفيله“ خريد ڪئي هئي، جنهن کي هنن پنهنجي گهرواريءَ حضرت ساره جي تدفين (دفن ڪرڻ) جي جاءِ طور استعمال ڪيو. ابراهيم، اسحاق ۽ يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سان گڏ، ان غار ۾ دفن آهن. مسلمانن 750ع ۾ سندن اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ”ابراهيمي مسجد“ تعمير ڪرائي؛ مسلمانن جو اهو به عقيدو آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر (معراج) دوران الخليل (هيبرون) تشريف کڻي ويا هئا. ]]
فلسطين ۾ واقع شهر الخليل (هيبرون) کي يهوديت، عيسائيت ۽ اسلام، ٽنهي مذهبن ۾ انتهائي مقدس ۽ قابلِ احترام سمجهيو وڃي ٿو. حضرت ابراهيم عليه السلام اتي رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي گهرواري ساره جي تدفين لاءِ ”غارِ مڪفيله“ (جنهن کي ’پيغمبرن جي غار‘ به چيو وڃي ٿو) خريد ڪئي. حضرت ابراهيم، حضرت اسحاق ۽ حضرت يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سميت، ان غار ۾ ئي دفن ٿيل آهن. مسلمانن حضرت ابراهيم جي اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ابراهيمي مسجد تعمير ڪرائي، ۽ سندن اهو به مڃڻ آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر دوران الخليل تشريف کڻي ويا هئا. ان مسجد ۾ هڪ ننڍڙي طاقي (کاقي) ۾ کاٻي پير جو نشان به موجود آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو ان ئي دور جو آهي.&lt;ref name=&quot;vitullo2003&quot;&gt;{{cite journal |last=Vitullo |first=Anita |year=2003 |title=People Tied to Place: Strengthening Cultural Identity in Hebron's Old City |journal=Journal of Palestine Studies |volume=33 |pages=68–83 |doi=10.1525/jps.2003.33.1.68}} quote: From earliest Islam, the sanctuaries of Hebron and Jerusalem [al-Haram al-Ibrahimi and al-Haram al-Sharif] were holy places outranked only by Mecca and Medina; the Ibrahimi Mosque was originally regarded by some Muslims as Islam's fourth holiest site. Muslims believe that the Hebron sanctuary was visited by Muhammad on his mystical nocturnal journey from Mecca to Jerusalem.🗿🗿🗿🗿&lt;/ref&gt;

بابلي قيد کان پوءِ، ادومي هبرون ۾ آباد ٿيا. پهرين صدي قبل مسيح دوران، هيروديس عظيم ڀت تعمير ڪئي جيڪا اڄ به پيٽريارڪ جي غار جي چوڌاري آهي، جيڪا بعد ۾ هڪ چرچ ۽ پوءِ هڪ مسجد بڻجي وئي. مختصر صليبي ڪنٽرول کان سواءِ، لڳاتار مسلمان خاندانن هبرون تي 7 صدي عيسوي کان وٺي پهرين عالمي جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي خاتمي تائين حڪومت ڪئي، جڏهن شهر برطانوي لازمي فلسطين جو حصو بڻجي ويو. هبرون دنيا جي قديم ترين مسلسل آباد شهرن مان هڪ آهي.

===جبل النور===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = Jabbal An-Nour (2024).jpg
| image2            = Hira Cave.jpg
| footer            = مٿي: [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] واري علائقي ۾ [[جبلِ نور]]&lt;br&gt;هيٺ: [[غارِ حرا]]؛ اها جاءِ جتي حضرت [[محمد ﷺ]] تي پهريون [[وحي]] نازل ٿيو، انتهائي اهميت رکي ٿي.
}}

[[مڪه مڪرمه]] ۾ موجود جبل النور سڄي دنيا جي مسلمانن لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي ئي حضرت [[محمد ﷺ]] تي [[قرآن]] جو پهريون [[وحي]] نازل ٿيو هو، جنهن ۾ حضرت جبرائيل عليه السلام جي ذريعي سورة العلق جون پهريون پنج آيتون شامل هيون. زائرين روزانو هن جبل تي چڙهي غارِ حرا ڏسڻ ويندا آهن؛ اهو ئي اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي ”ليلة القدر“ (قدر واري رات) جي موقعي تي حضرت جبرائيل (عليه السلام) ذريعي پهريون وحي نازل ٿيو هو. حج جي ڏينهن ۾، اندازاً پنج هزار زائرين روزانو هن غار کي ڏسڻ لاءِ جبل تي چڙهندا آهن. 

پهرين وحي جي نزول کان اڳ، حضرت محمد ﷺ کي اهڙا روحاني خواب نظر ايندا هئا، جن ۾ اهي نشانيون هيون ته سندن نبوت جو آغاز ٿي چڪو آهي ۽ مڪي جا پٿر به کين ”سلام“ چوندا. اهي خواب ڇهن مهينن تائين جاري رهيا. اڪيلائي جي وڌندڙ ضرورت سبب، پاڻ ﷺ مڪي جي پٿريلين ٽڪرين ۾ خلوت ۽ مراقبي ڏانهن راغب ٿيا. پاڻ ﷺ هر سال هڪ مهيني لاءِ غار ۾ گوشه نشين ٿيندا هئا، جنهن کي &quot;تحنث&quot; چيو ويندو آهي. پاڻ ﷺ پنهنجي گڏ کاڌي پيتي جو سامان کڻي ويندا هئا ۽ جيڪي غريب ماڻهو وٽن ايندا هئا، انهن کي کارائيندا هئا. گهر واپس وڃڻ ۽ وڌيڪ سامان آڻڻ کان اڳ، پاڻ ﷺ [[ڪعبه شريف]] جو ست ڀيرا [[طواف]] ڪندا هئا.

===جبلِ احد===
[[File:Jabal-e-Uhud.jpg|thumb|Jaba Al Uhud, where is grave of Hamza. The Battle of Uhud is revered because many of Muhammad’s companions were martyred there, including his paternal uncle and milk-brother [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]]. The Quran discusses the events and lessons of Uhud in considerable detail.]]

Mount Uhud was the site of the second battle between Muhammad and the polytheists of his tribe, Quraysh. The Battle was fought on 19 March, 625 CE, between a small force of Muslims and a much larger polytheist force from Mecca. It is especially revered because many companions of Muhammad, including Hamza, were martyred there, and Muhammad is reported to have said, &quot;Uhud is a mountain that loves us and we love it.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sahih Muslim 1393b - The Book of Pilgrimage - كتاب الحج - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/muslim:1393b |access-date=2026-07-08 |website=sunnah.com}}&lt;/ref&gt; The grave of Hamza is located near the Mount. The Quran discusses the events and lessons of the Uhud Battle in considerable detail, especially in [[Al Imran|Surah Al Imran]], verses 121–180.

===بدر جو ميدان===
[[File:General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg|thumb|
Battlefield of Badar. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention.]]

The Battle of Badr is referred to as The Day of the Criterion in the Quran. On 13 March 624 CE, Muhammad, commanding an small army of his companions, defeated a massive army of the Quraysh polytheists led by Abu Jahl. It was the first large-scale engagement between the Muslims and the Quraysh Meccans. Advancing from the north, the Muslims faced the polytheist Meccans. The Muslim victory strengthened Muhammad's position; The Medinese eagerly joined his future expeditions, and tribes outside Medina openly allied with Muhammad. The battle has been passed down as a decisive victory attributable to divine intervention. The site of Badr marks the location of the battle and is regarded as one of the most significant historical sites in Islam. The story of Badr has been passed down throughout the centuries, before being combined in the multiple [[biographies of Muhammad]] that exist today. All knowledge of the battle comes from traditional Islamic accounts.

=== جبل سينا ===
[[File:Mount Sinai Egypt.jpg|thumb|240x240px|[[مصر]] جي ايشيائي حصي [[سينائي اپٻيٽ]] ۾ واقع جبل سينا اهو مقام آهي، جتي [[توريت]]، [[بائبل|بائيبل]] ۽ [[قرآن]] موجب، [[موسيٰ عليه السلام|حضرت موسيٰ عليه السلام]] کي الله تعاليٰ طرفان &quot;ڏهه حڪم&quot; (&lt;small&gt;Ten&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Commandments&lt;/small&gt;) عطا ٿيا هئا. ]]
[[سينائي اپٻيٽ]] (&lt;small&gt;Sinai&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Peninsula&lt;/small&gt;) [[هارون عليہ السلام|حضرت هارون]] ۽ [[موسيٰ عليه السلام|حضرت موسيٰ عليهما السلام]] سان منسوب آهي. [[قرآن مجيد]] ۾ ڪوهِ سينا ​​جو ڪيترائي ڀيرا ذڪر آيو آهي، جتي ان کي &quot;طورِ سينا&quot;، &quot;طورِ سينين&quot;، &quot;الطور&quot; ۽ &quot;الجبل&quot; (جن جو مطلب پهاڙ آهي) جي نالن سان سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Elhadary2016&quot;&gt;{{cite book |last=Elhadary |first=Osman |url=https://books.google.com/books?id=4-ReDQAAQBAJ |title=Moses in the Holy Scriptures of Judaism, Christianity and Islam: A Call for Peace |date=2016-02-08 |publisher=BookBaby |isbn=978-1483563039 |chapter=11, 15}}{{Dead link|date=August 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;  ان جي ڀرسان &quot;واديِ طويٰ&quot; آهي، جنهن کي مقدس مڃيو وڃي ٿو&lt;ref name=&quot;IbnKathir Al-Ahmad&quot;&gt;{{cite book |last=Ibn Kathir |author-link=Ibn Kathir |url=https://books.google.com/books?id=zx9LDwAAQBAJ |title=Stories of the Prophets: [قصص الأنبياء [انكليزي |date=2013-01-01 |publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah ({{langx|ar|دَار الْـكُـتُـب الْـعِـلْـمِـيَّـة}}) |isbn=978-2745151360 |editor=Dr Mohammad Hilmi Al-Ahmad}}&lt;/ref&gt; ۽ ان جي هڪ حصي کي &quot;البقعة المبارڪة&quot; (يعني مبارڪ جڳهه) چيو وڃي ٿو. 

هي اهو ئي مقام آهي جتي، ٽن وڏن ابراهيمي مذهبن جي مقدس ڪتاب (توريت، بائيبل ۽ قرآن) موجب، حضرت موسيٰ عليه السلام کي الله تعاليٰ طرفان &quot;ڏهه حڪم&quot; مليا هئا. هن جبل جي چوٽيءَ تي هڪ مسجد موجود آهي، جنهن کي اڄ به مسلمان عبادت لاءِ استعمال ڪن ٿا. اتي ئي &quot;موسيٰ عليه السلام جي غار&quot; پڻ آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته حضرت موسيٰ عليه السلام اتي ئي الله تعاليٰ کان اهي &quot;ڏهه حڪم&quot; حاصل ڪرڻ لاءِ انتظار فرمايو هو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سني اسلام ۾ مقدس ماڳ]]
[[زمرو:سني اسلام]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]</text>
      <sha1>optl59yzac10ls12uaqtrbc9s1tlxme</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424482</id>
      <parentid>424481</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* جبلِ احد */</comment>
      <origin>424482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23952" sha1="lv1dte0lrct9bq3rporc5xobts8m2mt" xml:space="preserve">[[File:The_Kaaba_during_Hajj_-_edited.jpg|thumb|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مڪه مڪرمه]] ۾ واقع [[مسجد الحرام]] ۾ [[ڪعبه شريف]] [[سني اسلام]] جو سڀ کان پاڪ ترين مقام آهي.]]
'''سني اسلام''' ۾ &quot;ٽي پاڪ ترين هنڌ&quot;، نزولي ترتيب ۾، [[مڪه مڪرمه]] ۾ [[مسجد الحرام]]، [[مدينه منوره]] ۾ [[مسجد نبوي]] ۽ [[يروشلم]] ۾ [[مسجد اقصي|مسجد اقصيٰ]] آهن.&lt;ref name=&quot;Abu Sway&quot;&gt;{{Cite news |last=Mustafa Abu Sway |title=The Holy Land, Jerusalem and Al-Aqsa Mosque in the Qur'an, Sunnah and other Islamic Literary Source |url=http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728001911/http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |archive-date=2011-07-28 |publisher=[[Central Conference of American Rabbis]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NG&quot;&gt;{{Cite book |last=National Geographic Society (U.S.) |url=https://books.google.com/books?id=pPQ5AQAAIAAJ |title=Wiley/National Geographic College Atlas of the World |last2=de Blij |first2=H.J. |last3=Downs |first3=R. |last4=John Wiley &amp; Sons |publisher=Wiley |year=2007 |isbn=978-0-471-74117-6 |page=49 |quote=Al 'Aqsa is the second oldest mosque in Islam after the Kaaba in Mecca and is third in holiness after the mosques in Mecca and Medina. It holds up to 400,000 worshippers at one time. |access-date=2022-06-15}}&lt;/ref&gt; [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] روايتن ۾ هن گڏيل سڃاڻپ کان ٻاهر، ٻئي شاخون ٻين هنڌن تي مذهبي ۽ عقيدتمندانه اهميت جي مختلف درجن کي رکن ٿيون. سني اسلام ۾، سني مڪتب فڪر جي بانين جون قبرون مذهبي ۽ روحاني اهميت رکن ٿيون. مختلف سني فرقن ۾ مزارن جي زيارت ڪرڻ جا رويا مختلف آهن. [[ٻارهن امامن جي فهرست|ٻارهن امامن]] کي سني اسلام ۾ [[اھل بيت]] ۽ [[اسلام جي تاريخ|اسلامي تاريخ]] ۾ انتهائي اهم شخصيتن جي حيثيت سان پڻ احترام ڪيو ويندو آهي ۽ سني پڻ انهن جي مزارن تي تعظيم لاءِ ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |edition=New ed. 2006 |volume=7 |pages=97–105}}&lt;/ref&gt;

==صرف سني اسلام ۾==
{{multiple image
| align             = center
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = الامام ابو حنيفة النعمان.jpg
| image2            = Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg
| footer            = [[بغداد]] ([[عراق]]) ۾ امام ابو حنيفه مسجد، [[قاهره]] ([[مصر]]) ۾ [[امام شافعي]] جو مزار، بغداد ۾ عارف آغا مسجد، ۽ [[مدينو|مديني]] ([[سعودي عرب]]) ۾ [[جنت البقيع]] ۾ سني فقه جي چئني مڪتبه فڪرن جي بانين—يعني [[ابو حنيفه]]، [[امام شافعي]]، [[احمد بن حنبل]] ۽ [[امام مالڪ بن انس]] —جون قبرون موجود آهن.
| image3            = Arif Agha Mosque reconstruction.jpg
| image4            = Baqi Malek&amp;Nafi.jpg
}}

سني فقه جي حنفي مڪتبه فڪر جي باني، [[امام ابو حنيفه]] جو مزار سني فڪر جي ارتقا کي ظاهر ڪندڙ هڪ اهم سني مقام آهي. هي عراق جي شهر بغداد ۾ واقع آهي. سني اسلام ۾ موجود چئن مڪتبه فڪرن مان، حنفي مڪتبه فڪر اسلامي قانون (فقه) جو سڀ کان وڏو سلسلو آهي. امام ابو حنيفه جي قانوني طريقيڪار [[عباسي خلافت]]، [[وچ ايشيا]]، [[عثماني سلطنت]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ اسلامي قانون تي گهرو اثر وڌو. سندن آرام گاهه علمي روايتن ۽ سني قانوني سڃاڻپ سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي انهن علائقن ۾ جتي حنفي فقه جو غلبو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dodkhudoeva |first=Lola |date=2011-01-01 |title=Abu Hanifa and His Epoch |url=https://www.academia.edu/127583980 |journal=Абу Ханифа и его эпоха}}&lt;/ref&gt; 

سني فقه جي شافعي مڪتبه فڪر جي باني، امام شافعي جو مزار قاهره جي اهم ترين يادگارن مان هڪ آهي. امام شافعي اسلامي قانوني نظريي (اصولِ فقه) کي منظم ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو، ۽ سندن [[اتر اوڀر آفريڪا|اثر اوڀر آفريڪا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |date=2013 |pages=17–43 |editor-last=El Shamsy |editor-first=Ahmed |access-date=2026-01-29 |chapter=Tradition under Siege |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/canonization-of-islamic-law/tradition-under-siege/8C803D7E437BDD132E450D90B9448042 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04148-6}}&lt;/ref&gt;  سندن مزار سني علمي ورثي جي يادگيريءَ جو هڪ اهم مرڪز آهي. مزار جي موجوده عمارت گهڻي ڀاڱي ايوبي ۽ مملوڪ دورن جي آهي. سني فقه جي حنبلي مڪتبه فڪر جي باني، [[احمد بن حنبل]] جي آرام گاهه کي پڻ سني اسلام ۾ وڏي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dargahinfo – Complete Collection of Dargahs World Wide |url=https://dargahinfo.com/DargahDetails.aspx?DargahID=184 |access-date=2026-01-29 |website=dargahinfo.com}}&lt;/ref&gt; احمد بن حنبل خاص طور تي ’محنه‘ (امتحان/آزمائش) واري دور ۾ پنهنجي ثابت قدميءَ لاءِ ياد ڪيا وڃن ٿا، جڏهن هنن رياست طرفان مڙهيل عقيدن جي مقابلي ۾ روايتي سني عقيدن جو دفاع ڪيو. سندن ورثي سني عقيدي جي بنيادي اصولن کي تشڪيل ڏنو ۽ بعد ۾ ’اثريه‘ (Atharism) جهڙين تحريڪن تي اثر انداز ٿيو. سني اسلام جي مالڪي مڪتبه فڪر جو بنياد [[مالڪ بن انس]] رکيو. امام مالڪ [[مدينه منوره]] جي [[جنت البقيع]] قبرستان ۾ مدفون آهن.

==تاريخي طور نمايان ماڳ==
===مسجد قبا===
[[File:Quba_Mosque_Full_Picture_(2024).jpg|thumb|240x240px|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مدينه منوره]] ۾ واقع ”[[مسجد قبا|مسجدِ قبا]]“ اها پهرين مسجد آهي جنهن جو بنياد حضرت [[محمد ﷺ]] رکيو. هي مسجد سندن هجرت جي پهرين ڏينهن قائم ڪئي وئي هئي. پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ واري عمل ۾ ذاتي طور تي شريڪ هئا.]]
سعودي عرب جي شهر مديني جي ٻاهرين علائقي ۾ واقع ”مسجدِ قبا“ کي دنيا جي پهرين مسجد هجڻ جو اعزاز حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Admin |date=2023-07-12 |title=The Prophet's Entry Into Quba' And The Construction of Masjid Al-Quba – Authentic Seerah |url=https://preciousgemsfromthequranandsunnah.wordpress.com/2023/07/12/the-prophets-entry-into-quba-and-the-construction-of-masjid-al-quba-authentic-seerah/ |access-date=2026-01-29 |website=Precious Gems from the Quran and Sunnah |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-07-21 |title=Masjid al-Quba: The First Mosque Established By The Prophet – Our Prophet 5 – 85/90 |url=https://al-islam.org/media/masjid-al-quba-first-mosque-established-prophet-our-prophet-5-8590 |access-date=2026-01-29 |website=al-islam.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ان جو بنياد حضرت محمد ﷺ مڪي کان مديني ڏانهن هجرت جي دوران، مديني جي ويجهو پهچڻ تي رکيو هو. روايتن موجب، پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ ۾ ذاتي طور تي حصو ورتو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2025-06-13 |title=Quba Walk In The Prophet's ﷺ Steps |url=https://crownetravels.com/quba-walk-in-the-prophets-%EF%B7%BA-steps/ |access-date=2026-01-29 |website=Crowntravels |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

اسلامي روايتن ۾ هن مسجد جو ذڪر اڪثر ڪري تقويٰ ۽ طهارت (پاڪيزگي) جي حوالي سان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-06 |title=Religious and Historical Significance of Quba Mosque |url=https://news.iium.edu.my/?p=172194 |access-date=2026-01-29 |website=IIUM Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ڪيترين ئي حديثن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته مسجدِ قبا ۾ نماز ادا ڪرڻ جي خاص فضيلت آهي. جيتوڻيڪ مسجدِ قبا کي ”مقدس مقام“ (مقدس زيارت گاهه) طور نه ٿو مڃيو وڃي، پر اسلامي روايتن ۾ ان کي هڪ نمايان ۽ خاص حيثيت حاصل آهي. 

=== مسجدِ قبلتين ===
[[File:Masjid_al-Qiblatain.jpg|thumb|240x240px|سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”[[مسجد القبلتين|مسجدِ قبلتين]]“ اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ کي الله تعاليٰ طرفان نماز جي رخ (قبلو) کي [[بيت المقدس]] (يروشلم) کان مڪي ڏانهن تبديل ڪرڻ جو حڪم مليو هو.]]
سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”مسجدِ قبلتين“ اسلام جي تاريخ جي هڪ انتهائي اهم موڙ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري مشهور آهي. هي اها جاءِ آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي اهو وحي نازل ٿيو جنهن ۾ مسلمانن کي هدايت ڪئي وئي ته اهي نماز جو رخ (قبلو) بيت المقدس کان مڪي ڏانهن تبديل ڪن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-03-30 |title=Masjid al-Qiblatain |url=https://peopleofmadina.com/masjid-al-qiblatain/ |access-date=2026-01-29 |website=People of Madina |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Al-Qiblatayn Mosque |url=https://saudipedia.com/en/al-qiblatayn-mosque |access-date=2026-01-29 |website=saudipedia.com |language=en}}&lt;/ref&gt; هي واقعو هجرت کان تقريباً ۱۶ کان ۱۷ مهينا پوءِ پيش آيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Switch of the Qiblah: Story of Masjid Qiblatayn {{!}} Al-Aqsa: Past, Present, and Promise |url=https://yaqeeninstitute.org/watch/series/switch-of-the-qiblah-story-of-masjid-qiblatayn-al-aqsa |access-date=2026-01-29 |website=Yaqeen Institute for Islamic Research |language=en}}&lt;/ref&gt; هي مسجد اسلام جي ابتدائي دور مان نڪري هڪ الڳ امه (مذهبي برادريءَ) بڻجڻ جي عمل جي علامت آهي، جنهن جو روحاني مرڪز مڪو قرار ڏنو ويو.

ان ئي سبب ڪري، اسلامي تاريخ ۽ يادگيرين ۾ ”مسجدِ قبلتين“ کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. هي دنيا جي انهن چند مسجدن مان هڪ آهي جنهن ۾ ٻه محراب (اهي جڳهيون جيڪي قبلو جي طرف اشارو ڪن ٿيون) مختلف طرفن ۾ موجود آهن. هي انهن چند مسجدن مان آهي جن جو تعلق حضرت محمد ﷺ جي دور سان آهي (جنهن ۾ مسجدِ قبا ۽ مسجدِ نبوي پڻ شامل آهن)، جڏهن ته مسجدِ حرام ۽ مسجدِ اقصيٰ جو تعلق اڳوڻن نبين سان رهيو آهي. 

===مسجدِ ابراهيمي===
[[File:BTS_Hebron_Tour_280215_24.jpg|thumb|240x240px|فلسطين جي شهر الخليل ۾ حضرت ابراهيم عليه السلام رهائش پذير ٿيا هئا. اتي ئي هنن ”غارِ مڪفيله“ خريد ڪئي هئي، جنهن کي هنن پنهنجي گهرواريءَ حضرت ساره جي تدفين (دفن ڪرڻ) جي جاءِ طور استعمال ڪيو. ابراهيم، اسحاق ۽ يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سان گڏ، ان غار ۾ دفن آهن. مسلمانن 750ع ۾ سندن اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ”ابراهيمي مسجد“ تعمير ڪرائي؛ مسلمانن جو اهو به عقيدو آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر (معراج) دوران الخليل (هيبرون) تشريف کڻي ويا هئا. ]]
فلسطين ۾ واقع شهر الخليل (هيبرون) کي يهوديت، عيسائيت ۽ اسلام، ٽنهي مذهبن ۾ انتهائي مقدس ۽ قابلِ احترام سمجهيو وڃي ٿو. حضرت ابراهيم عليه السلام اتي رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي گهرواري ساره جي تدفين لاءِ ”غارِ مڪفيله“ (جنهن کي ’پيغمبرن جي غار‘ به چيو وڃي ٿو) خريد ڪئي. حضرت ابراهيم، حضرت اسحاق ۽ حضرت يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سميت، ان غار ۾ ئي دفن ٿيل آهن. مسلمانن حضرت ابراهيم جي اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ابراهيمي مسجد تعمير ڪرائي، ۽ سندن اهو به مڃڻ آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر دوران الخليل تشريف کڻي ويا هئا. ان مسجد ۾ هڪ ننڍڙي طاقي (کاقي) ۾ کاٻي پير جو نشان به موجود آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو ان ئي دور جو آهي.&lt;ref name=&quot;vitullo2003&quot;&gt;{{cite journal |last=Vitullo |first=Anita |year=2003 |title=People Tied to Place: Strengthening Cultural Identity in Hebron's Old City |journal=Journal of Palestine Studies |volume=33 |pages=68–83 |doi=10.1525/jps.2003.33.1.68}} quote: From earliest Islam, the sanctuaries of Hebron and Jerusalem [al-Haram al-Ibrahimi and al-Haram al-Sharif] were holy places outranked only by Mecca and Medina; the Ibrahimi Mosque was originally regarded by some Muslims as Islam's fourth holiest site. Muslims believe that the Hebron sanctuary was visited by Muhammad on his mystical nocturnal journey from Mecca to Jerusalem.🗿🗿🗿🗿&lt;/ref&gt;

بابلي قيد کان پوءِ، ادومي هبرون ۾ آباد ٿيا. پهرين صدي قبل مسيح دوران، هيروديس عظيم ڀت تعمير ڪئي جيڪا اڄ به پيٽريارڪ جي غار جي چوڌاري آهي، جيڪا بعد ۾ هڪ چرچ ۽ پوءِ هڪ مسجد بڻجي وئي. مختصر صليبي ڪنٽرول کان سواءِ، لڳاتار مسلمان خاندانن هبرون تي 7 صدي عيسوي کان وٺي پهرين عالمي جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي خاتمي تائين حڪومت ڪئي، جڏهن شهر برطانوي لازمي فلسطين جو حصو بڻجي ويو. هبرون دنيا جي قديم ترين مسلسل آباد شهرن مان هڪ آهي.

===جبل النور===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = Jabbal An-Nour (2024).jpg
| image2            = Hira Cave.jpg
| footer            = مٿي: [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] واري علائقي ۾ [[جبلِ نور]]&lt;br&gt;هيٺ: [[غارِ حرا]]؛ اها جاءِ جتي حضرت [[محمد ﷺ]] تي پهريون [[وحي]] نازل ٿيو، انتهائي اهميت رکي ٿي.
}}

[[مڪه مڪرمه]] ۾ موجود جبل النور سڄي دنيا جي مسلمانن لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي ئي حضرت [[محمد ﷺ]] تي [[قرآن]] جو پهريون [[وحي]] نازل ٿيو هو، جنهن ۾ حضرت جبرائيل عليه السلام جي ذريعي سورة العلق جون پهريون پنج آيتون شامل هيون. زائرين روزانو هن جبل تي چڙهي غارِ حرا ڏسڻ ويندا آهن؛ اهو ئي اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي ”ليلة القدر“ (قدر واري رات) جي موقعي تي حضرت جبرائيل (عليه السلام) ذريعي پهريون وحي نازل ٿيو هو. حج جي ڏينهن ۾، اندازاً پنج هزار زائرين روزانو هن غار کي ڏسڻ لاءِ جبل تي چڙهندا آهن. 

پهرين وحي جي نزول کان اڳ، حضرت محمد ﷺ کي اهڙا روحاني خواب نظر ايندا هئا، جن ۾ اهي نشانيون هيون ته سندن نبوت جو آغاز ٿي چڪو آهي ۽ مڪي جا پٿر به کين ”سلام“ چوندا. اهي خواب ڇهن مهينن تائين جاري رهيا. اڪيلائي جي وڌندڙ ضرورت سبب، پاڻ ﷺ مڪي جي پٿريلين ٽڪرين ۾ خلوت ۽ مراقبي ڏانهن راغب ٿيا. پاڻ ﷺ هر سال هڪ مهيني لاءِ غار ۾ گوشه نشين ٿيندا هئا، جنهن کي &quot;تحنث&quot; چيو ويندو آهي. پاڻ ﷺ پنهنجي گڏ کاڌي پيتي جو سامان کڻي ويندا هئا ۽ جيڪي غريب ماڻهو وٽن ايندا هئا، انهن کي کارائيندا هئا. گهر واپس وڃڻ ۽ وڌيڪ سامان آڻڻ کان اڳ، پاڻ ﷺ [[ڪعبه شريف]] جو ست ڀيرا [[طواف]] ڪندا هئا.

===جبلِ احد===
[[File:Jabal-e-Uhud.jpg|thumb|جبلِ اُحد، جتي حضرت حمزه جي قبر موجود آهي. [[احد جي جنگ|اُحد جي جنگ]] کي وڏي اهميت ۽ احترام حاصل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ حضرت محمد ﷺ جا ڪيترائي ساٿي شهيد ٿيا هئا، جن ۾ پاڻ سڳورن جا چاچا ۽ رضاعي ڀاءُ (کير ڀاءُ) حضرت حمزه به شامل هئا. قرآن مجيد ۾ اُحد جي واقعن ۽ ان مان ملندڙ سبقن جو تفصيل سان ذڪر ڪيو ويو آهي. ]]

جبلِ اُحد اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ ۽ سندن قبيلي، قريش جي مشرڪن جي وچ ۾ ٻي جنگ لڙي وئي هئي. هيءَ جنگ 19 مارچ، 625ع تي، مسلمانن جي هڪ ننڍڙي لشڪر ۽ مڪي جي مشرڪن جي هڪ وڏي لشڪر جي وچ ۾ ٿي هئي. ان کي خاص طور تي ان ڪري اهميت حاصل آهي جو ان ۾ حضرت محمد ﷺ جا ڪيترائي ساٿي، جن ۾ حضرت حمزه به شامل هئا، شهيد ٿيا هئا. روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ فرمايو هو: ”اُحد هڪ اهڙو جبل آهي جيڪو اسان سان محبت ڪري ٿو ۽ اسان ان سان محبت ڪريون ٿا.“&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sahih Muslim 1393b - The Book of Pilgrimage - كتاب الحج - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/muslim:1393b |access-date=2026-07-08 |website=sunnah.com}}&lt;/ref&gt; حضرت حمزه جي قبر هن جبل جي ويجهو واقع آهي. قرآن مجيد ۾ اُحد جي جنگ جي واقعن ۽ ان مان ملندڙ سبقن جو تفصيل سان ذڪر، خاص طور تي سورة آلِ عمران جي آيتن 121 کان 180 تائين موجود آهي.

===بدر جو ميدان===
[[File:General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg|thumb|
Battlefield of Badar. The Battle of Badr is referred to in the Quran as the Day of Criterion. The much less equipped army of Muhammad’s small companions defeated the massive army of the Quraysh [[Polytheism|polytheists]], led by [[Amr ibn Hisham|Abu Jahl]]. The battle has been remembered as a decisive victory attributed to divine intervention.]]

The Battle of Badr is referred to as The Day of the Criterion in the Quran. On 13 March 624 CE, Muhammad, commanding an small army of his companions, defeated a massive army of the Quraysh polytheists led by Abu Jahl. It was the first large-scale engagement between the Muslims and the Quraysh Meccans. Advancing from the north, the Muslims faced the polytheist Meccans. The Muslim victory strengthened Muhammad's position; The Medinese eagerly joined his future expeditions, and tribes outside Medina openly allied with Muhammad. The battle has been passed down as a decisive victory attributable to divine intervention. The site of Badr marks the location of the battle and is regarded as one of the most significant historical sites in Islam. The story of Badr has been passed down throughout the centuries, before being combined in the multiple [[biographies of Muhammad]] that exist today. All knowledge of the battle comes from traditional Islamic accounts.

=== جبل سينا ===
[[File:Mount Sinai Egypt.jpg|thumb|240x240px|[[مصر]] جي ايشيائي حصي [[سينائي اپٻيٽ]] ۾ واقع جبل سينا اهو مقام آهي، جتي [[توريت]]، [[بائبل|بائيبل]] ۽ [[قرآن]] موجب، [[موسيٰ عليه السلام|حضرت موسيٰ عليه السلام]] کي الله تعاليٰ طرفان &quot;ڏهه حڪم&quot; (&lt;small&gt;Ten&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Commandments&lt;/small&gt;) عطا ٿيا هئا. ]]
[[سينائي اپٻيٽ]] (&lt;small&gt;Sinai&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Peninsula&lt;/small&gt;) [[هارون عليہ السلام|حضرت هارون]] ۽ [[موسيٰ عليه السلام|حضرت موسيٰ عليهما السلام]] سان منسوب آهي. [[قرآن مجيد]] ۾ ڪوهِ سينا ​​جو ڪيترائي ڀيرا ذڪر آيو آهي، جتي ان کي &quot;طورِ سينا&quot;، &quot;طورِ سينين&quot;، &quot;الطور&quot; ۽ &quot;الجبل&quot; (جن جو مطلب پهاڙ آهي) جي نالن سان سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Elhadary2016&quot;&gt;{{cite book |last=Elhadary |first=Osman |url=https://books.google.com/books?id=4-ReDQAAQBAJ |title=Moses in the Holy Scriptures of Judaism, Christianity and Islam: A Call for Peace |date=2016-02-08 |publisher=BookBaby |isbn=978-1483563039 |chapter=11, 15}}{{Dead link|date=August 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;  ان جي ڀرسان &quot;واديِ طويٰ&quot; آهي، جنهن کي مقدس مڃيو وڃي ٿو&lt;ref name=&quot;IbnKathir Al-Ahmad&quot;&gt;{{cite book |last=Ibn Kathir |author-link=Ibn Kathir |url=https://books.google.com/books?id=zx9LDwAAQBAJ |title=Stories of the Prophets: [قصص الأنبياء [انكليزي |date=2013-01-01 |publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah ({{langx|ar|دَار الْـكُـتُـب الْـعِـلْـمِـيَّـة}}) |isbn=978-2745151360 |editor=Dr Mohammad Hilmi Al-Ahmad}}&lt;/ref&gt; ۽ ان جي هڪ حصي کي &quot;البقعة المبارڪة&quot; (يعني مبارڪ جڳهه) چيو وڃي ٿو. 

هي اهو ئي مقام آهي جتي، ٽن وڏن ابراهيمي مذهبن جي مقدس ڪتاب (توريت، بائيبل ۽ قرآن) موجب، حضرت موسيٰ عليه السلام کي الله تعاليٰ طرفان &quot;ڏهه حڪم&quot; مليا هئا. هن جبل جي چوٽيءَ تي هڪ مسجد موجود آهي، جنهن کي اڄ به مسلمان عبادت لاءِ استعمال ڪن ٿا. اتي ئي &quot;موسيٰ عليه السلام جي غار&quot; پڻ آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته حضرت موسيٰ عليه السلام اتي ئي الله تعاليٰ کان اهي &quot;ڏهه حڪم&quot; حاصل ڪرڻ لاءِ انتظار فرمايو هو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سني اسلام ۾ مقدس ماڳ]]
[[زمرو:سني اسلام]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]</text>
      <sha1>lv1dte0lrct9bq3rporc5xobts8m2mt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424483</id>
      <parentid>424482</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:59:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* بدر جو ميدان */</comment>
      <origin>424483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24967" sha1="bae5otfmmp7r4jmxowozdb56vye7kt6" xml:space="preserve">[[File:The_Kaaba_during_Hajj_-_edited.jpg|thumb|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مڪه مڪرمه]] ۾ واقع [[مسجد الحرام]] ۾ [[ڪعبه شريف]] [[سني اسلام]] جو سڀ کان پاڪ ترين مقام آهي.]]
'''سني اسلام''' ۾ &quot;ٽي پاڪ ترين هنڌ&quot;، نزولي ترتيب ۾، [[مڪه مڪرمه]] ۾ [[مسجد الحرام]]، [[مدينه منوره]] ۾ [[مسجد نبوي]] ۽ [[يروشلم]] ۾ [[مسجد اقصي|مسجد اقصيٰ]] آهن.&lt;ref name=&quot;Abu Sway&quot;&gt;{{Cite news |last=Mustafa Abu Sway |title=The Holy Land, Jerusalem and Al-Aqsa Mosque in the Qur'an, Sunnah and other Islamic Literary Source |url=http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728001911/http://www.wcfia.harvard.edu/sites/default/files/Abusway_0.pdf |archive-date=2011-07-28 |publisher=[[Central Conference of American Rabbis]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NG&quot;&gt;{{Cite book |last=National Geographic Society (U.S.) |url=https://books.google.com/books?id=pPQ5AQAAIAAJ |title=Wiley/National Geographic College Atlas of the World |last2=de Blij |first2=H.J. |last3=Downs |first3=R. |last4=John Wiley &amp; Sons |publisher=Wiley |year=2007 |isbn=978-0-471-74117-6 |page=49 |quote=Al 'Aqsa is the second oldest mosque in Islam after the Kaaba in Mecca and is third in holiness after the mosques in Mecca and Medina. It holds up to 400,000 worshippers at one time. |access-date=2022-06-15}}&lt;/ref&gt; [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعه اسلام|شيعه]] روايتن ۾ هن گڏيل سڃاڻپ کان ٻاهر، ٻئي شاخون ٻين هنڌن تي مذهبي ۽ عقيدتمندانه اهميت جي مختلف درجن کي رکن ٿيون. سني اسلام ۾، سني مڪتب فڪر جي بانين جون قبرون مذهبي ۽ روحاني اهميت رکن ٿيون. مختلف سني فرقن ۾ مزارن جي زيارت ڪرڻ جا رويا مختلف آهن. [[ٻارهن امامن جي فهرست|ٻارهن امامن]] کي سني اسلام ۾ [[اھل بيت]] ۽ [[اسلام جي تاريخ|اسلامي تاريخ]] ۾ انتهائي اهم شخصيتن جي حيثيت سان پڻ احترام ڪيو ويندو آهي ۽ سني پڻ انهن جي مزارن تي تعظيم لاءِ ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |edition=New ed. 2006 |volume=7 |pages=97–105}}&lt;/ref&gt;

==صرف سني اسلام ۾==
{{multiple image
| align             = center
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = الامام ابو حنيفة النعمان.jpg
| image2            = Schafi'i-Mausoleum in Kairo.jpg
| footer            = [[بغداد]] ([[عراق]]) ۾ امام ابو حنيفه مسجد، [[قاهره]] ([[مصر]]) ۾ [[امام شافعي]] جو مزار، بغداد ۾ عارف آغا مسجد، ۽ [[مدينو|مديني]] ([[سعودي عرب]]) ۾ [[جنت البقيع]] ۾ سني فقه جي چئني مڪتبه فڪرن جي بانين—يعني [[ابو حنيفه]]، [[امام شافعي]]، [[احمد بن حنبل]] ۽ [[امام مالڪ بن انس]] —جون قبرون موجود آهن.
| image3            = Arif Agha Mosque reconstruction.jpg
| image4            = Baqi Malek&amp;Nafi.jpg
}}

سني فقه جي حنفي مڪتبه فڪر جي باني، [[امام ابو حنيفه]] جو مزار سني فڪر جي ارتقا کي ظاهر ڪندڙ هڪ اهم سني مقام آهي. هي عراق جي شهر بغداد ۾ واقع آهي. سني اسلام ۾ موجود چئن مڪتبه فڪرن مان، حنفي مڪتبه فڪر اسلامي قانون (فقه) جو سڀ کان وڏو سلسلو آهي. امام ابو حنيفه جي قانوني طريقيڪار [[عباسي خلافت]]، [[وچ ايشيا]]، [[عثماني سلطنت]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ اسلامي قانون تي گهرو اثر وڌو. سندن آرام گاهه علمي روايتن ۽ سني قانوني سڃاڻپ سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي انهن علائقن ۾ جتي حنفي فقه جو غلبو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Dodkhudoeva |first=Lola |date=2011-01-01 |title=Abu Hanifa and His Epoch |url=https://www.academia.edu/127583980 |journal=Абу Ханифа и его эпоха}}&lt;/ref&gt; 

سني فقه جي شافعي مڪتبه فڪر جي باني، امام شافعي جو مزار قاهره جي اهم ترين يادگارن مان هڪ آهي. امام شافعي اسلامي قانوني نظريي (اصولِ فقه) کي منظم ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو، ۽ سندن [[اتر اوڀر آفريڪا|اثر اوڀر آفريڪا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۽ [[وچ اوڀر]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Canonization of Islamic Law: A Social and Intellectual History |date=2013 |pages=17–43 |editor-last=El Shamsy |editor-first=Ahmed |access-date=2026-01-29 |chapter=Tradition under Siege |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/canonization-of-islamic-law/tradition-under-siege/8C803D7E437BDD132E450D90B9448042 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04148-6}}&lt;/ref&gt;  سندن مزار سني علمي ورثي جي يادگيريءَ جو هڪ اهم مرڪز آهي. مزار جي موجوده عمارت گهڻي ڀاڱي ايوبي ۽ مملوڪ دورن جي آهي. سني فقه جي حنبلي مڪتبه فڪر جي باني، [[احمد بن حنبل]] جي آرام گاهه کي پڻ سني اسلام ۾ وڏي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dargahinfo – Complete Collection of Dargahs World Wide |url=https://dargahinfo.com/DargahDetails.aspx?DargahID=184 |access-date=2026-01-29 |website=dargahinfo.com}}&lt;/ref&gt; احمد بن حنبل خاص طور تي ’محنه‘ (امتحان/آزمائش) واري دور ۾ پنهنجي ثابت قدميءَ لاءِ ياد ڪيا وڃن ٿا، جڏهن هنن رياست طرفان مڙهيل عقيدن جي مقابلي ۾ روايتي سني عقيدن جو دفاع ڪيو. سندن ورثي سني عقيدي جي بنيادي اصولن کي تشڪيل ڏنو ۽ بعد ۾ ’اثريه‘ (Atharism) جهڙين تحريڪن تي اثر انداز ٿيو. سني اسلام جي مالڪي مڪتبه فڪر جو بنياد [[مالڪ بن انس]] رکيو. امام مالڪ [[مدينه منوره]] جي [[جنت البقيع]] قبرستان ۾ مدفون آهن.

==تاريخي طور نمايان ماڳ==
===مسجد قبا===
[[File:Quba_Mosque_Full_Picture_(2024).jpg|thumb|240x240px|[[سعودي عرب]] جي شهر [[مدينه منوره]] ۾ واقع ”[[مسجد قبا|مسجدِ قبا]]“ اها پهرين مسجد آهي جنهن جو بنياد حضرت [[محمد ﷺ]] رکيو. هي مسجد سندن هجرت جي پهرين ڏينهن قائم ڪئي وئي هئي. پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ واري عمل ۾ ذاتي طور تي شريڪ هئا.]]
سعودي عرب جي شهر مديني جي ٻاهرين علائقي ۾ واقع ”مسجدِ قبا“ کي دنيا جي پهرين مسجد هجڻ جو اعزاز حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Admin |date=2023-07-12 |title=The Prophet's Entry Into Quba' And The Construction of Masjid Al-Quba – Authentic Seerah |url=https://preciousgemsfromthequranandsunnah.wordpress.com/2023/07/12/the-prophets-entry-into-quba-and-the-construction-of-masjid-al-quba-authentic-seerah/ |access-date=2026-01-29 |website=Precious Gems from the Quran and Sunnah |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-07-21 |title=Masjid al-Quba: The First Mosque Established By The Prophet – Our Prophet 5 – 85/90 |url=https://al-islam.org/media/masjid-al-quba-first-mosque-established-prophet-our-prophet-5-8590 |access-date=2026-01-29 |website=al-islam.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ان جو بنياد حضرت محمد ﷺ مڪي کان مديني ڏانهن هجرت جي دوران، مديني جي ويجهو پهچڻ تي رکيو هو. روايتن موجب، پاڻ ﷺ ان جو بنياد رکڻ ۾ ذاتي طور تي حصو ورتو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2025-06-13 |title=Quba Walk In The Prophet's ﷺ Steps |url=https://crownetravels.com/quba-walk-in-the-prophets-%EF%B7%BA-steps/ |access-date=2026-01-29 |website=Crowntravels |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

اسلامي روايتن ۾ هن مسجد جو ذڪر اڪثر ڪري تقويٰ ۽ طهارت (پاڪيزگي) جي حوالي سان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-01-06 |title=Religious and Historical Significance of Quba Mosque |url=https://news.iium.edu.my/?p=172194 |access-date=2026-01-29 |website=IIUM Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ڪيترين ئي حديثن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته مسجدِ قبا ۾ نماز ادا ڪرڻ جي خاص فضيلت آهي. جيتوڻيڪ مسجدِ قبا کي ”مقدس مقام“ (مقدس زيارت گاهه) طور نه ٿو مڃيو وڃي، پر اسلامي روايتن ۾ ان کي هڪ نمايان ۽ خاص حيثيت حاصل آهي. 

=== مسجدِ قبلتين ===
[[File:Masjid_al-Qiblatain.jpg|thumb|240x240px|سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”[[مسجد القبلتين|مسجدِ قبلتين]]“ اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ کي الله تعاليٰ طرفان نماز جي رخ (قبلو) کي [[بيت المقدس]] (يروشلم) کان مڪي ڏانهن تبديل ڪرڻ جو حڪم مليو هو.]]
سعودي عرب جي شهر مديني ۾ واقع ”مسجدِ قبلتين“ اسلام جي تاريخ جي هڪ انتهائي اهم موڙ سان لاڳاپيل هجڻ ڪري مشهور آهي. هي اها جاءِ آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي اهو وحي نازل ٿيو جنهن ۾ مسلمانن کي هدايت ڪئي وئي ته اهي نماز جو رخ (قبلو) بيت المقدس کان مڪي ڏانهن تبديل ڪن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-03-30 |title=Masjid al-Qiblatain |url=https://peopleofmadina.com/masjid-al-qiblatain/ |access-date=2026-01-29 |website=People of Madina |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Al-Qiblatayn Mosque |url=https://saudipedia.com/en/al-qiblatayn-mosque |access-date=2026-01-29 |website=saudipedia.com |language=en}}&lt;/ref&gt; هي واقعو هجرت کان تقريباً ۱۶ کان ۱۷ مهينا پوءِ پيش آيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Switch of the Qiblah: Story of Masjid Qiblatayn {{!}} Al-Aqsa: Past, Present, and Promise |url=https://yaqeeninstitute.org/watch/series/switch-of-the-qiblah-story-of-masjid-qiblatayn-al-aqsa |access-date=2026-01-29 |website=Yaqeen Institute for Islamic Research |language=en}}&lt;/ref&gt; هي مسجد اسلام جي ابتدائي دور مان نڪري هڪ الڳ امه (مذهبي برادريءَ) بڻجڻ جي عمل جي علامت آهي، جنهن جو روحاني مرڪز مڪو قرار ڏنو ويو.

ان ئي سبب ڪري، اسلامي تاريخ ۽ يادگيرين ۾ ”مسجدِ قبلتين“ کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. هي دنيا جي انهن چند مسجدن مان هڪ آهي جنهن ۾ ٻه محراب (اهي جڳهيون جيڪي قبلو جي طرف اشارو ڪن ٿيون) مختلف طرفن ۾ موجود آهن. هي انهن چند مسجدن مان آهي جن جو تعلق حضرت محمد ﷺ جي دور سان آهي (جنهن ۾ مسجدِ قبا ۽ مسجدِ نبوي پڻ شامل آهن)، جڏهن ته مسجدِ حرام ۽ مسجدِ اقصيٰ جو تعلق اڳوڻن نبين سان رهيو آهي. 

===مسجدِ ابراهيمي===
[[File:BTS_Hebron_Tour_280215_24.jpg|thumb|240x240px|فلسطين جي شهر الخليل ۾ حضرت ابراهيم عليه السلام رهائش پذير ٿيا هئا. اتي ئي هنن ”غارِ مڪفيله“ خريد ڪئي هئي، جنهن کي هنن پنهنجي گهرواريءَ حضرت ساره جي تدفين (دفن ڪرڻ) جي جاءِ طور استعمال ڪيو. ابراهيم، اسحاق ۽ يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سان گڏ، ان غار ۾ دفن آهن. مسلمانن 750ع ۾ سندن اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ”ابراهيمي مسجد“ تعمير ڪرائي؛ مسلمانن جو اهو به عقيدو آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر (معراج) دوران الخليل (هيبرون) تشريف کڻي ويا هئا. ]]
فلسطين ۾ واقع شهر الخليل (هيبرون) کي يهوديت، عيسائيت ۽ اسلام، ٽنهي مذهبن ۾ انتهائي مقدس ۽ قابلِ احترام سمجهيو وڃي ٿو. حضرت ابراهيم عليه السلام اتي رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي گهرواري ساره جي تدفين لاءِ ”غارِ مڪفيله“ (جنهن کي ’پيغمبرن جي غار‘ به چيو وڃي ٿو) خريد ڪئي. حضرت ابراهيم، حضرت اسحاق ۽ حضرت يعقوب، پنهنجي زالن ساره، ربقا ۽ ليا سميت، ان غار ۾ ئي دفن ٿيل آهن. مسلمانن حضرت ابراهيم جي اعزاز ۾ ان غار جي مٿان ابراهيمي مسجد تعمير ڪرائي، ۽ سندن اهو به مڃڻ آهي ته حضرت محمد ﷺ مڪي کان بيت المقدس تائين پنهنجي شبانه سفر دوران الخليل تشريف کڻي ويا هئا. ان مسجد ۾ هڪ ننڍڙي طاقي (کاقي) ۾ کاٻي پير جو نشان به موجود آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته اهو ان ئي دور جو آهي.&lt;ref name=&quot;vitullo2003&quot;&gt;{{cite journal |last=Vitullo |first=Anita |year=2003 |title=People Tied to Place: Strengthening Cultural Identity in Hebron's Old City |journal=Journal of Palestine Studies |volume=33 |pages=68–83 |doi=10.1525/jps.2003.33.1.68}} quote: From earliest Islam, the sanctuaries of Hebron and Jerusalem [al-Haram al-Ibrahimi and al-Haram al-Sharif] were holy places outranked only by Mecca and Medina; the Ibrahimi Mosque was originally regarded by some Muslims as Islam's fourth holiest site. Muslims believe that the Hebron sanctuary was visited by Muhammad on his mystical nocturnal journey from Mecca to Jerusalem.🗿🗿🗿🗿&lt;/ref&gt;

بابلي قيد کان پوءِ، ادومي هبرون ۾ آباد ٿيا. پهرين صدي قبل مسيح دوران، هيروديس عظيم ڀت تعمير ڪئي جيڪا اڄ به پيٽريارڪ جي غار جي چوڌاري آهي، جيڪا بعد ۾ هڪ چرچ ۽ پوءِ هڪ مسجد بڻجي وئي. مختصر صليبي ڪنٽرول کان سواءِ، لڳاتار مسلمان خاندانن هبرون تي 7 صدي عيسوي کان وٺي پهرين عالمي جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي خاتمي تائين حڪومت ڪئي، جڏهن شهر برطانوي لازمي فلسطين جو حصو بڻجي ويو. هبرون دنيا جي قديم ترين مسلسل آباد شهرن مان هڪ آهي.

===جبل النور===
{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| total_width       = 450
| image1            = Jabbal An-Nour (2024).jpg
| image2            = Hira Cave.jpg
| footer            = مٿي: [[سعودي عرب]] جي [[حجاز]] واري علائقي ۾ [[جبلِ نور]]&lt;br&gt;هيٺ: [[غارِ حرا]]؛ اها جاءِ جتي حضرت [[محمد ﷺ]] تي پهريون [[وحي]] نازل ٿيو، انتهائي اهميت رکي ٿي.
}}

[[مڪه مڪرمه]] ۾ موجود جبل النور سڄي دنيا جي مسلمانن لاءِ وڏي اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي ئي حضرت [[محمد ﷺ]] تي [[قرآن]] جو پهريون [[وحي]] نازل ٿيو هو، جنهن ۾ حضرت جبرائيل عليه السلام جي ذريعي سورة العلق جون پهريون پنج آيتون شامل هيون. زائرين روزانو هن جبل تي چڙهي غارِ حرا ڏسڻ ويندا آهن؛ اهو ئي اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ تي ”ليلة القدر“ (قدر واري رات) جي موقعي تي حضرت جبرائيل (عليه السلام) ذريعي پهريون وحي نازل ٿيو هو. حج جي ڏينهن ۾، اندازاً پنج هزار زائرين روزانو هن غار کي ڏسڻ لاءِ جبل تي چڙهندا آهن. 

پهرين وحي جي نزول کان اڳ، حضرت محمد ﷺ کي اهڙا روحاني خواب نظر ايندا هئا، جن ۾ اهي نشانيون هيون ته سندن نبوت جو آغاز ٿي چڪو آهي ۽ مڪي جا پٿر به کين ”سلام“ چوندا. اهي خواب ڇهن مهينن تائين جاري رهيا. اڪيلائي جي وڌندڙ ضرورت سبب، پاڻ ﷺ مڪي جي پٿريلين ٽڪرين ۾ خلوت ۽ مراقبي ڏانهن راغب ٿيا. پاڻ ﷺ هر سال هڪ مهيني لاءِ غار ۾ گوشه نشين ٿيندا هئا، جنهن کي &quot;تحنث&quot; چيو ويندو آهي. پاڻ ﷺ پنهنجي گڏ کاڌي پيتي جو سامان کڻي ويندا هئا ۽ جيڪي غريب ماڻهو وٽن ايندا هئا، انهن کي کارائيندا هئا. گهر واپس وڃڻ ۽ وڌيڪ سامان آڻڻ کان اڳ، پاڻ ﷺ [[ڪعبه شريف]] جو ست ڀيرا [[طواف]] ڪندا هئا.

===جبلِ احد===
[[File:Jabal-e-Uhud.jpg|thumb|جبلِ اُحد، جتي حضرت حمزه جي قبر موجود آهي. [[احد جي جنگ|اُحد جي جنگ]] کي وڏي اهميت ۽ احترام حاصل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ حضرت محمد ﷺ جا ڪيترائي ساٿي شهيد ٿيا هئا، جن ۾ پاڻ سڳورن جا چاچا ۽ رضاعي ڀاءُ (کير ڀاءُ) حضرت حمزه به شامل هئا. قرآن مجيد ۾ اُحد جي واقعن ۽ ان مان ملندڙ سبقن جو تفصيل سان ذڪر ڪيو ويو آهي. ]]

جبلِ اُحد اهو مقام آهي جتي حضرت محمد ﷺ ۽ سندن قبيلي، قريش جي مشرڪن جي وچ ۾ ٻي جنگ لڙي وئي هئي. هيءَ جنگ 19 مارچ، 625ع تي، مسلمانن جي هڪ ننڍڙي لشڪر ۽ مڪي جي مشرڪن جي هڪ وڏي لشڪر جي وچ ۾ ٿي هئي. ان کي خاص طور تي ان ڪري اهميت حاصل آهي جو ان ۾ حضرت محمد ﷺ جا ڪيترائي ساٿي، جن ۾ حضرت حمزه به شامل هئا، شهيد ٿيا هئا. روايت آهي ته حضرت محمد ﷺ فرمايو هو: ”اُحد هڪ اهڙو جبل آهي جيڪو اسان سان محبت ڪري ٿو ۽ اسان ان سان محبت ڪريون ٿا.“&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sahih Muslim 1393b - The Book of Pilgrimage - كتاب الحج - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم) |url=https://sunnah.com/muslim:1393b |access-date=2026-07-08 |website=sunnah.com}}&lt;/ref&gt; حضرت حمزه جي قبر هن جبل جي ويجهو واقع آهي. قرآن مجيد ۾ اُحد جي جنگ جي واقعن ۽ ان مان ملندڙ سبقن جو تفصيل سان ذڪر، خاص طور تي سورة آلِ عمران جي آيتن 121 کان 180 تائين موجود آهي.

===بدر جو ميدان===
[[File:General view of the battlefield and burial ground of Badr, Saudi Arabia, site of the historic battle between the Prophet Muhammad and the Quraysh in 624 (6).jpg|thumb|
بدر جو ميدانِ جنگ. [[قرآن مجيد]] ۾ جنگِ بدر کي ”يوم الفرقان“ (حق ۽ باطل جي وچ ۾ فرق ڪرڻ وارو ڏينهن) طور بيان ڪيو ويو آهي. حضرت محمد ﷺ جي ساٿين جي هڪ ننڍڙي فوج، جنهن وٽ سامان ۽ هٿيار تمام گهٽ هئا، قريش جي مشرڪن جي ان وڏي لشڪر کي شڪست ڏني جنهن جي اڳواڻي ابو جهل ڪري رهيو هو. هيءَ جنگ هڪ اهڙي فيصله‌ڪن فتح طور ياد ڪئي وڃي ٿي جنهن ۾ خدائي مدد شامل هئي. ]]

قرآن مجيد ۾ جنگِ بدر کي ”يوم الفرقان“ (حق ۽ باطل جي وچ ۾ فرق ڪرڻ وارو ڏينهن) سڏيو ويو آهي. 13 مارچ 624ع تي، حضرت محمد ﷺ پنهنجي ساٿين جي هڪ ننڍڙي فوج جي اڳواڻي ڪندي، قريش جي مشرڪن جي هڪ وڏي لشڪر کي شڪست ڏني، جنهن جي قيادت ابو جهل ڪري رهيو هو. هي مسلمانن ۽ مڪي جي قريشين جي وچ ۾ پهرين وڏي پيماني تي ٿيندڙ جنگ هئي. اتر طرف کان اڳتي وڌندي، مسلمانن جو مقابلو مڪي جي مشرڪن سان ٿيو. مسلمانن جي هن فتح حضرت محمد ﷺ جي حيثيت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو؛ مديني جي ماڻهن جوش ۽ جذبي سان سندن ايندڙ مهمات ۾ حصو ورتو، ۽ مديني کان ٻاهر وارن قبيلن پڻ کليل نموني حضرت محمد ﷺ سان اتحاد قائم ڪيو. هيءَ جنگ هڪ اهڙي فيصله‌ڪن فتح طور مشهور آهي جنهن ۾ خدائي مدد شامل هئي. بدر جو مقام ان جنگ جي جاءِ جي نشاندهي ڪري ٿو ۽ ان کي اسلام جي اهم ترين تاريخي ماڳن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. جنگِ بدر جو احوال صدين تائين روايتن ذريعي اڳتي وڌندو رهيو، ۽ پوءِ ان کي حضرت محمد ﷺ جي انهن ڪيترين ئي سوانح عمرين (سيرت جي ڪتابن) ۾ شامل ڪيو ويو جيڪي اڄ موجود آهن. هن جنگ بابت سموري ڄاڻ روايتي اسلامي ذريعن ۽ بيانن مان ملي ٿي.

=== جبل سينا ===
[[File:Mount Sinai Egypt.jpg|thumb|240x240px|[[مصر]] جي ايشيائي حصي [[سينائي اپٻيٽ]] ۾ واقع جبل سينا اهو مقام آهي، جتي [[توريت]]، [[بائبل|بائيبل]] ۽ [[قرآن]] موجب، [[موسيٰ عليه السلام|حضرت موسيٰ عليه السلام]] کي الله تعاليٰ طرفان &quot;ڏهه حڪم&quot; (&lt;small&gt;Ten&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Commandments&lt;/small&gt;) عطا ٿيا هئا. ]]
[[سينائي اپٻيٽ]] (&lt;small&gt;Sinai&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Peninsula&lt;/small&gt;) [[هارون عليہ السلام|حضرت هارون]] ۽ [[موسيٰ عليه السلام|حضرت موسيٰ عليهما السلام]] سان منسوب آهي. [[قرآن مجيد]] ۾ ڪوهِ سينا ​​جو ڪيترائي ڀيرا ذڪر آيو آهي، جتي ان کي &quot;طورِ سينا&quot;، &quot;طورِ سينين&quot;، &quot;الطور&quot; ۽ &quot;الجبل&quot; (جن جو مطلب پهاڙ آهي) جي نالن سان سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Elhadary2016&quot;&gt;{{cite book |last=Elhadary |first=Osman |url=https://books.google.com/books?id=4-ReDQAAQBAJ |title=Moses in the Holy Scriptures of Judaism, Christianity and Islam: A Call for Peace |date=2016-02-08 |publisher=BookBaby |isbn=978-1483563039 |chapter=11, 15}}{{Dead link|date=August 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;  ان جي ڀرسان &quot;واديِ طويٰ&quot; آهي، جنهن کي مقدس مڃيو وڃي ٿو&lt;ref name=&quot;IbnKathir Al-Ahmad&quot;&gt;{{cite book |last=Ibn Kathir |author-link=Ibn Kathir |url=https://books.google.com/books?id=zx9LDwAAQBAJ |title=Stories of the Prophets: [قصص الأنبياء [انكليزي |date=2013-01-01 |publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah ({{langx|ar|دَار الْـكُـتُـب الْـعِـلْـمِـيَّـة}}) |isbn=978-2745151360 |editor=Dr Mohammad Hilmi Al-Ahmad}}&lt;/ref&gt; ۽ ان جي هڪ حصي کي &quot;البقعة المبارڪة&quot; (يعني مبارڪ جڳهه) چيو وڃي ٿو. 

هي اهو ئي مقام آهي جتي، ٽن وڏن ابراهيمي مذهبن جي مقدس ڪتاب (توريت، بائيبل ۽ قرآن) موجب، حضرت موسيٰ عليه السلام کي الله تعاليٰ طرفان &quot;ڏهه حڪم&quot; مليا هئا. هن جبل جي چوٽيءَ تي هڪ مسجد موجود آهي، جنهن کي اڄ به مسلمان عبادت لاءِ استعمال ڪن ٿا. اتي ئي &quot;موسيٰ عليه السلام جي غار&quot; پڻ آهي، جنهن بابت مڃيو وڃي ٿو ته حضرت موسيٰ عليه السلام اتي ئي الله تعاليٰ کان اهي &quot;ڏهه حڪم&quot; حاصل ڪرڻ لاءِ انتظار فرمايو هو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سني اسلام ۾ مقدس ماڳ]]
[[زمرو:سني اسلام]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]</text>
      <sha1>bae5otfmmp7r4jmxowozdb56vye7kt6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>علاؤالدين خلجي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104751</id>
    <revision>
      <id>424313</id>
      <parentid>424303</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:04:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134815" sha1="ebdi5ol0oypv5pfcbobda7kcz7zcabe" xml:space="preserve">
{{Short description|دهلي سلطنت جو خلجي حڪمران (1296ع–1316ع)}}
{{Infobox royalty
| name = علاءُ الدين خلجي
| title = سلطان دهلي
| image = The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh (Alauddin Khalji detail).jpg
| caption = نئين تخت نشين ٿيل علاءُ الدين خلجي، ''جامع التواريخ'' جي تصوير، لڳ ڀڳ 1314ع
| succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان
| reign = 1296ع – 4 جنوري 1316ع
| coronation = 1296ع، دهلي
| predecessor = [[جلال الدين فيروز خلجي]]
| successor = [[شهاب الدين عمر]]
| birth_name = علي گرشاسپ
| birth_date = لڳ ڀڳ 1266ع
| death_date = 4 جنوري 1316ع
| death_place = [[دهلي]]
| burial_place = علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، قطب ڪمپليڪس، دهلي
| dynasty = [[خلجي خاندان]]
| father = شهاب الدين مسعود
| spouse = ملڪه جهان، مهرو، ڪملا ديوي، جتيپالي
| issue = خضر خان، مبارڪ خان، شهاب الدين عمر ۽ ٻيا
| religion = [[اسلام]]، [[سني]]
}}


'''علاءُ الدين محمد شاهه خلجي'''&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Silver Tanka Coin of Ala ud din Muhammad Khilji of Khilji Dynasty of Delhi Sultanate
 |url=https://marudhararts.com/e-auction/auction-no-39/lot-no-68/coins-of-india/sultanate-coins/delhi-sultanate/17-ala-al-din-muhammad-khilaji-ah-695-715-1296-1316-ad/silver-tanka-coin-of-ala-ud-din-muhammad-khilji-of-khilji-dynasty-of-delhi-sultanate
 |website=Marudhar Arts
 |access-date=2026-08-23
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; (فارسي: {{lang|fa|علاء الدین محمد شاه}})، عام طور '''علاءُ الدين خلجي''' (فارسي: {{lang|fa|علاء الدین خلجی}}) جي نالي سان مشهور، ڄمڻ وقت '''علي گرشاسپ''' (لڳ ڀڳ 1266ع – 4 جنوري 1316ع)، [[خلجي خاندان]] جو ٻيو سلطان ۽ [[دهلي سلطنت]] جو هڪ اهم حڪمران هو، جنهن 1296ع کان پنهنجي وفات تائين 1316ع ۾ حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ دهلي سلطنت جون حدون نمايان طور وڌيون، [[منگول]] حملن جي ڪاميابيءَ سان مزاحمت ڪئي وئي، اتر ۽ وچ هندستان جون ڪيتريون رياستون سلطنت ۾ شامل ڪيون ويون ۽ [[دکن]] توڙي ڏکڻ هندستان جي حڪمرانن کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ وسيع فوجي مهمون هلايون ويون. علاءُ الدين زميني محصولن جي وصولي، فوجي انتظام، واپار، [[قيمتن تي ضابطو|بازاري اگهن تي ضابطي]] ۽ سماجي توڙي سياسي نگرانيءَ بابت اهم انتظامي سڌارا پڻ نافذ ڪيا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Zaidi
 |first=Nasr Hasan
 |title=ʿAlāʾ-al-Dīn Ḵaljī
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=1
 |page=779
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jackson
 |first=Peter
 |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1999
 |isbn=9780521404778
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين پنهنجي اڳوڻي سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جو ڀائٽيو ۽ ناٺي هو. جڏهن جلال الدين [[دهلي جو غلام خاندان|غلام خاندان]] جي اقتدار جي خاتمي کان پوءِ 1290ع ۾ دهليءَ جو سلطان بڻيو، تڏهن علاءُ الدين کي ''اميرِ توزڪ''، يعني شاهي تقريبن جي انتظام جو عهدو ڏنو ويو. جلال الدين خلاف هڪ بغاوت کي دٻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ سبب علاءُ الدين کي 1291ع ۾ [[ڪڙا-مانڪپور]] جي گورنري ملي، جڏهن ته [[ڀيلسا]] تي ڪامياب فوجي حملي کان پوءِ 1296ع ۾ کيس [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني وئي. ساڳئي سال هن [[ديوگري]] تي حملو ڪري وڏي مقدار ۾ دولت حاصل ڪئي، جنهن کي پنهنجي فوجي طاقت وڌائڻ ۽ جلال الدين خلاف اقتدار حاصل ڪرڻ جي منصوبابنديءَ ۾ استعمال ڪيو. جولاءِ 1296ع ۾ هن جلال الدين کي قتل ڪرائي پاڻ کي سلطان قرار ڏنو، جنهن کان پوءِ دهليءَ تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي ۽ [[ملتان]] ۾ موجود جلال الدين جي پٽن ۽ ٻين وارثن جي مزاحمت کي ختم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجن هندستان تي ڪيترائي حملا ڪيا، جن کي سندس فوجن مختلف محاذن تي روڪيو. انهن مقابلن ۾ 1297ع–1298ع جي جران منجور واري مهم، 1298ع ۾ [[سيوستان]]، يعني موجوده [[سيوهڻ]]، تي منگول حملي کي ناڪام بڻائڻ، 1299ع جي [[ڪلي جي جنگ]]، 1303ع ۾ دهليءَ جو منگول گهيرو، 1305ع جي [[امروهه جي جنگ]] ۽ 1306ع ۾ [[راوي درياهه]] جي ڪناري منگول فوج جي شڪست شامل آهن. 1306ع جي فتح کان پوءِ دهلي سلطنت جي فوجن موجوده [[افغانستان]] ۾ منگولن جي قبضي وارن ڪجهه علائقن تي جوابي حملا پڻ ڪيا. منگولن خلاف انهن فوجي ڪاميابين ۾ [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]]، [[الغ خان]] ۽ علاءُ الدين جي غلام مان سپهه سالار بڻيل [[مالڪ ڪافور]] سميت ڪيترن فوجي اڳواڻن اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
منگول حملن جي مزاحمت سان گڏ علاءُ الدين اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترين رياستن خلاف فوجي مهمون هلايون. سندس فوجن 1299ع ۾ [[گجرات]] تي حملو ڪيو، جنهن کي لڳ ڀڳ 1304ع ۾ دهلي سلطنت سان مستقل طور شامل ڪيو ويو. ان کان سواءِ 1299ع ۾ [[جيسلمير]]، 1301ع ۾ [[رنٿمبور]]، 1303ع ۾ [[چتوڙ]]، 1305ع ۾ [[مالوا]]، 1308ع ۾ [[سيوانا]] ۽ 1311ع ۾ [[جالور]] تي قبضو ڪيو ويو. انهن فتوحات جي نتيجي ۾ [[راجپوت]] ۽ ٻين مقامي حڪمران خاندانن جي سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو، جن ۾ مالوا جا [[پرمار خاندان|پرمار]]، گجرات جا [[واگهيلا خاندان|واگهيلا]]، رنٿمبور ۽ جالور جا [[چوهان خاندان|چوهان]]، ميواڙ جي [[گُهلا خاندان|گُهلا خاندان]] جي راول شاخ ۽ ممڪن طور [[يَجواپال خاندان]] شامل هئا. انهن مهمن سان دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي اثر ۾ نمايان واڌ آئي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=1
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2004
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي حڪم تي سندس اهم سپهه سالار [[مالڪ ڪافور]] [[ونڌيا جبلن]] کان ڏکڻ طرف ڪيترين فوجي مهمن جي اڳواڻي ڪئي. انهن مهمن دوران 1308ع ۾ [[ديوگري]]، 1310ع ۾ [[وارنگل]] ۽ 1311ع ۾ [[دواراسمودر]] مان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ خراج حاصل ڪيو ويو. نتيجي ۾ ديوگريءَ جي [[يادَو خاندان]] جي حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]]، وارنگل جي [[ڪاڪتيا خاندان]] جي حڪمران [[پرتاپ رودر]] ۽ دواراسمودر جي [[هويسالا خاندان]] جي حڪمران [[وير بلال ٽيون|وير بلال ٽئين]] دهلي سلطنت جي بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيا. مالڪ ڪافور 1311ع ۾ ڏکڻ هندستان جي [[پانڊيا خاندان]] جي علائقن تي پڻ حملو ڪيو، جتان وڏي مقدار ۾ دولت، هاٿي ۽ گهوڙا حاصل ڪيا ويا. تنهن هوندي به ڏکڻ هندستان جون سڀئي رياستون سڌي طرح دهلي سلطنت ۾ شامل نه ٿيون؛ ڪيترن علائقن ۾ مقامي حڪمران خراج گذار حيثيت سان برقرار رهيا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي حڪمرانيءَ ۾ طاقتور مرڪزي حڪومت ۽ وڏي مستقل فوج قائم ٿي. هن زرعي زمينن جي ماپ، محصولن جي وصولي، فوجين جي سڃاڻپ، گهوڙن تي داغ لڳائڻ ۽ بازارن ۾ ضروري شين جي اگهن تي ضابطو رکڻ لاءِ منظم سرڪاري نظام قائم ڪيو. فوج جي سارسنڀال ۽ سلطنت جي دفاع لاءِ گهربل وسيلن کي يقيني بڻائڻ سندس انتظامي پاليسين جو اهم مقصد هو. ان سان گڏ هن سياسي بغاوتن کي روڪڻ لاءِ جاسوسي ۽ نگرانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو، اميرن جي سياسي سرگرمين تي پابنديون وڌيون ۽ ڪجهه بااثر خاندانن جون ملڪيتون ضبط ڪيون. جيتوڻيڪ سندس انتظامي سڌارن سان مرڪزي اقتدار مضبوط ٿيو، پر سندس حڪومت ۾ سخت سزائون، سياسي مخالفن خلاف جبر، فوجي مهمن دوران قتل عام ۽ آبادگارن تي ڳرن محصولن جا واقعا پڻ تاريخي ذريعن ۾ درج آهن.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ علاءُ الدين بيمار ٿي پيو ۽ سلطنت جي انتظام لاءِ مالڪ ڪافور تي وڌيڪ ڀاڙڻ لڳو. ان عرصي ۾ درٻاري سازشن، اميرن جي باهمي رقابت ۽ جانشينيءَ بابت اختلافن سبب سياسي صورتحال غير مستحڪم ٿي وئي. علاءُ الدين 4 جنوري 1316ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ مالڪ ڪافور علاءُ الدين ۽ سندس زال [[جتيپالي]] جي نوجوان پٽ [[شهاب الدين عمر]] کي تخت تي ويهاريو، پر عملي اقتدار ڪافور جي هٿ ۾ رهيو. ٿوري عرصي کان پوءِ مالڪ ڪافور قتل ٿي ويو ۽ علاءُ الدين جي وڏي پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] اقتدار حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;
علاءُ الدين خلجي کي دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ فوجي فتوحات، منگول حملن جي ڪامياب مزاحمت، انتظامي مرڪزيت ۽ اقتصادي سڌارن سبب هڪ اهم سلطان سمجهيو وڃي ٿو. ساڳئي وقت سندس حڪمرانيءَ جا سخت ۽ جابراڻا پهلو پڻ تاريخي بحث جو موضوع رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;


== شروعاتي زندگي ==

[[علاءُ الدين خلجي]] جي ننڍپڻ ۽ شروعاتي زندگيءَ بابت همعصر تاريخ نويسن تمام ٿوري معلومات قلمبند ڪئي آهي. سورھين ۽ سترھين صديءَ جي تاريخ نويس حاجي الدبير موجب، علاءُ الدين جڏهن 1300ع–1301ع ۾ [[رنٿمبور]] خلاف فوجي مهم شروع ڪئي، تڏهن سندس عمر لڳ ڀڳ 34 سال هئي. انهيءَ روايت کي درست تسليم ڪرڻ جي صورت ۾ سندس ڄمڻ جو سال لڳ ڀڳ 1266ع يا 1267ع قرار ڏئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=40–41 |language=en}}&lt;/ref&gt; سندس اصل نالو '''علي گرشاسپ''' هو. هو شهاب الدين مسعود جو وڏو پٽ هو، جيڪو [[خلجي خاندان]] جي باني سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جو وڏو ڀاءُ هو. علاءُ الدين جا ٽي ننڍا ڀائر هئا: [[الماس بيگ]]، جيڪو بعد ۾ '''الغ خان''' جي لقب سان مشهور ٿيو، قتلغ تيگين ۽ محمد.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=326 |language=en}}&lt;/ref&gt;
پيءُ شهاب الدين مسعود جي وفات کان پوءِ علاءُ الدين جي پرورش سندس چاچي جلال الدين جي نگرانيءَ ۾ ٿي. علاءُ الدين ۽ سندس ننڍي ڀاءُ الماس بيگ ٻنهي جلال الدين جي ڌيئرن سان شاديون ڪيون، جنهن سبب سندن خانداني لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt; جڏهن 1290ع ۾ جلال الدين دهليءَ جو سلطان بڻيو، تڏهن هن علاءُ الدين کي ''اميرِ توزڪ''، يعني شاهي تقريبن ۽ درٻاري رسمن جي انتظام جو عهدو ڏنو، جڏهن ته الماس بيگ کي ''آخور بيگ''، يعني شاهي گهوڙن ۽ اصطبل جي انتظام جو عهدو مليو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== جلال الدين جي ڌيءَ سان شادي ===

[[File:Islamic Sultanates. Delhi. ‘Ala al-Din Muhammad. AH 695-715 AD 1296-1316. Dar al-Islam mint. Dated AH 709 (AD 1309-10).jpg|thumb|300px|علاءُ الدين محمد شاهه خلجي جو سونو سڪو، جيڪو 709هه (1309ع–1310ع) ۾ ضرب ڪيو ويو.]]

علاءُ الدين 1290ع ۾ خلجي خاندان جي اقتدار ۾ اچڻ کان گهڻو اڳ پنهنجي چاچي جلال الدين جي ڌيءَ '''ملڪه جهان''' سان شادي ڪئي هئي. تنهن هوندي به تاريخي روايتن موجب سندن ازدواجي تعلقات خوشگوار نه رهيا. حاجي الدبير جي بيان موجب، جلال الدين جي سلطان بڻجڻ کان پوءِ ملڪه جهان جي درٻاري حيثيت وڌي ۽ سندس پنهنجي مڙس سان اختلاف پيدا ٿيا. الدبير جي روايت موجب، علاءُ الدين بعد ۾ '''مهرو''' نالي عورت سان ٻي شادي ڪئي، جيڪا ملڪ سنجر، مشهور بہ [[الپ خان]]، جي ڀيڻ هئي. هن ٻي شاديءَ سبب ملڪه جهان ۽ علاءُ الدين جي وچ ۾ اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
حاجي الدبير جي بيان موجب، هڪ موقعي تي جڏهن علاءُ الدين ۽ مهرو هڪ باغ ۾ گڏ هئا، تڏهن ملڪه جهان حسد سبب مهرو تي حملو ڪيو، جنهن جي جواب ۾ علاءُ الدين پنهنجي پهرين زال سان تشدد وارو رويو اختيار ڪيو. اهو واقعو سلطان جلال الدين تائين پهتو، پر هن علاءُ الدين خلاف ڪا ڪارروائي نه ڪئي. هي واقعو بعد جي تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي، تنهنڪري ان کي قطعي طور ثابت ٿيل حقيقت بدران منسوب روايت طور ڏسڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=41 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جا پنهنجي سَسُ، يعني جلال الدين جي زال، سان پڻ خوشگوار تعلقات نه هئا. سندس سَسُ کي شاهي درٻار ۾ نمايان اثر رسوخ حاصل هو. تاريخ نويس [[فرشته]] موجب، هن جلال الدين کي خبردار ڪيو هو ته علاءُ الدين سلطنت جي ڪنهن پري علائقي ۾ پنهنجي الڳ حڪومت قائم ڪرڻ جو منصوبو جوڙي رهيو آهي. فرشتي جي بيان موجب، هوءَ علاءُ الدين جي سرگرمين تي نظر رکندي هئي ۽ پنهنجي ڌيءَ جي موقف جي حمايت ڪندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=42–43 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ڪڙا جي گورنري ===

1291ع ۾ علاءُ الدين [[ڪڙا، اتر پرديش|ڪڙا]] جي گورنر '''ملڪ ڇجو''' جي بغاوت کي دٻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس خدمتن جي اعتراف ۾ سلطان جلال الدين کيس ساڳئي سال ڪڙا جو نئون گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=41 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪڙا ۾ ملڪ ڇجوءَ سان لاڳاپيل ڪجهه اڳوڻن اميرن جلال الدين کي ڪمزور ۽ غير مؤثر حڪمران سمجهيو. انهن علاءُ الدين کي دهليءَ جو تخت حاصل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ سندس سياسي خواهشن کي هٿي ڏني. تاريخي مطالعي موجب، انهن اميرن جي همت افزائي ۽ شاهي خاندان اندر موجود اختلافن علاءُ الدين جي سياسي سوچ تي اثر وڌو ۽ هن جلال الدين کي تخت تان هٽائڻ بابت سنجيدگيءَ سان غور ڪرڻ شروع ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=42 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=321 |language=en}}&lt;/ref&gt;
بعد ۾ علاءُ الدين [[ڀيلسا]] تي فوجي حملو ڪري وڏي مقدار ۾ دولت حاصل ڪئي. انهيءَ مهم جي ڪاميابيءَ کان پوءِ جلال الدين کيس [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني. اهڙيءَ ريت علاءُ الدين جي سياسي ۽ فوجي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ سندس هٿ هيٺ ايندڙ علائقن ۽ وسيلن ۾ اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;


== اقتدار تي اچڻ ==

=== ڀيلسا ۽ ديوگري جون مهمون ===

1291ع ۾ [[ڪڙا، اتر پرديش|ڪڙا]] جي گورنر ملڪ ڇجوءَ جي بغاوت کي دٻائڻ کان پوءِ علاءُ الدين کي ڪڙا جي گورنري ملي. ملڪ ڇجوءَ جي ڪجهه اڳوڻن حامين علاءُ الدين کي سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] خلاف بغاوت ڪرڻ لاءِ همٿايو. انهن جو خيال هو ته دهليءَ جو تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ وڏي فوج ۽ ڪافي مالي وسيلن جي ضرورت هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ ڇجوءَ جي بغاوت ناڪام ٿيڻ جو هڪ اهم سبب مالي وسيلن جي کوٽ هئي. انهيءَ پسمنظر ۾ علاءُ الدين پنهنجي فوجي ۽ سياسي منصوبن لاءِ دولت حاصل ڪرڻ جي مقصد سان پاڙيسري رياستن تي حملا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=42 |language=en}}&lt;/ref&gt;

1293ع ۾ علاءُ الدين [[مالوا]] جي [[ڀيلسا]] شهر تي حملو ڪيو. ڀيلسا ان وقت [[پرمار خاندان]] جي حڪومت هيٺ هڪ خوشحال شهر هو، جيتوڻيڪ مالوا جي رياست اڳوڻن فوجي حملن سبب ڪمزور ٿي چڪي هئي. هن مهم دوران علاءُ الدين کي [[دکن]] جي خوشحال [[يادَو خاندان]]، ان جي گاديءَ واري شهر [[ديوگري]] ۽ اتي پهچڻ وارن رستن بابت اهم معلومات ملي. اها معلومات سندس ايندڙ فوجي منصوبن ۾ اهم ثابت ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=321 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين ڀيلسا مان حاصل ٿيل مالِ غنيمت سلطان جلال الدين جي حوالي ڪيو، جنهن سان سلطان جو مٿس اعتماد وڌيڪ وڌيو. تنهن هوندي به هن دکن جي يادَو رياست جي دولت ۽ فوجي رستن بابت حاصل ڪيل معلومات سلطان کان ڳجهي رکي. علاءُ الدين جي ڪاميابيءَ کان خوش ٿي جلال الدين کيس ''عارضِ ممالڪ''، يعني فوجي معاملن جي اعليٰ انتظامي عهدي، تي مقرر ڪيو ۽ [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني. سلطان کيس پنهنجي علائقن جي اضافي محصولن مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Habibullah |first=A. B. M. |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=322 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=45 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=322 |language=en}}&lt;/ref&gt;

1296ع ۾ علاءُ الدين [[ديوگري]] تي فوجي حملو ڪيو، جتي يادَو حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]] کان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ خراج حاصل ڪيو. انهيءَ مهم مان کيس سون، چاندي، قيمتي جواهر، ريشمي ڪپڙا، هاٿي، گهوڙا ۽ غلام هٿ آيا. ديوگريءَ مان حاصل ٿيل دولت علاءُ الدين جي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ هن ان کي جلال الدين خلاف اقتدار حاصل ڪرڻ جي منصوبابنديءَ ۾ استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=322–323 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== جلال الدين جو قتل ===

[[File:The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh.jpg|thumb|upright=1.7|سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جي قتل ۽ علاءُ الدين جي اقتدار تي اچڻ جي تصوير، جيڪا لڳ ڀڳ 1314ع ۾ مرتب ٿيل ''[[جامع التواريخ]]'' مان ورتل آهي.]]

ديوگريءَ تي علاءُ الدين جي ڪامياب حملي جي خبر جڏهن سلطان جلال الدين تائين پهتي، تڏهن هو [[گواليار]] پهتو، جتي کيس اميد هئي ته علاءُ الدين فتح مان حاصل ٿيل دولت سندس آڏو پيش ڪندو. پر علاءُ الدين سموري دولت ساڻ ڪري سڌو ڪڙا ڏانهن روانو ٿي ويو. سلطان جي صلاحڪارن، جن ۾ '''احمد چپ''' پڻ شامل هو، جلال الدين کي صلاح ڏني ته علاءُ الدين کي [[چنديري]] وٽ روڪيو وڃي، پر سلطان پنهنجي ڀائٽي تي اعتماد رکندي اها صلاح قبول نه ڪئي ۽ دهليءَ ڏانهن موٽي ويو. کيس اميد هئي ته علاءُ الدين ڪڙا مان دولت کڻي دهليءَ ايندو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=323 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪڙا پهچڻ کان پوءِ علاءُ الدين سلطان ڏانهن معافيءَ جو خط موڪليو. هن خدشو ظاهر ڪيو ته سندس مخالفن سلطان جي ذهن ۾ هن بابت بدگمانيون پيدا ڪيون هونديون. علاءُ الدين سلطان کان پنهنجي هٿ سان لکيل يا صحيح ٿيل معافي نامو گهريو، جيڪو جلال الدين فوراً پنهنجي قاصدن وسيلي موڪلي ڏنو. جڏهن اهي قاصد ڪڙا پهتا، تڏهن کين علاءُ الدين جي فوجي تيارين ۽ سلطان کي تخت تان هٽائڻ جي منصوبن بابت خبر پئي. علاءُ الدين کين روڪي ڇڏيو ته جيئن اهي اها معلومات جلال الدين تائين نه پهچائي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=323 |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ دوران علاءُ الدين جي ننڍي ڀاءُ [[الماس بيگ]]، جيڪو بعد ۾ '''الغ خان''' جي لقب سان مشهور ٿيو ۽ جلال الدين جو ناٺي پڻ هو، سلطان کي علاءُ الدين جي وفاداريءَ جو يقين ڏياريو. هن جلال الدين کي ڪڙا وڃي علاءُ الدين سان ذاتي ملاقات ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو. الماس بيگ سلطان کي ٻڌايو ته علاءُ الدين پنهنجي مبينا غلطيءَ سبب سخت پريشان آهي ۽ جيڪڏهن سلطان کيس ذاتي طور معاف نه ڪندو ته هو شرمندگيءَ ۾ پنهنجي جان به وٺي سگهي ٿو. انهن ڳالهين تي اعتبار ڪندي جلال الدين پنهنجي فوج سميت ڪڙا ڏانهن روانو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=324 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪڙا جي ويجهو پهچڻ کان پوءِ جلال الدين پنهنجي مکيه فوج کي احمد چپ جي اڳواڻيءَ ۾ زميني رستي روانو ڪيو، جڏهن ته پاڻ لڳ ڀڳ هڪ هزار سپاهين جي ننڍڙي دستي سان [[گنگا درياهه]] پار ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. 20 جولاءِ 1296ع تي علاءُ الدين پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين سان ملاقات جو بندوبست ڪيو. ملاقات دوران علاءُ الدين بظاهر سلطان جو استقبال ڪيو، پر سندس ماڻهن جلال الدين کي قتل ڪري ڇڏيو. جلال الدين جا ساٿي پڻ ماريا ويا، جڏهن ته احمد چپ جي اڳواڻيءَ ۾ موجود فوج دهليءَ ڏانهن واپس هٽي وئي. انهيءَ واقعي کان پوءِ علاءُ الدين پاڻ کي نئون سلطان قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=324 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ۽ تخت نشيني ===

[[File:Delhi Sultanate under Jalaluddin Khalji - based on A Historical Atlas of South Asia.svg|thumb|280px|1290ع ۾ جلال الدين خلجي جي تخت نشينيءَ وقت [[دهلي سلطنت]] جون حدون.]]

جولاءِ 1296ع ۾ جلال الدين جي قتل کان پوءِ علاءُ الدين، جيڪو ان وقت تائين '''علي گرشاسپ''' جي نالي سان مشهور هو، ڪڙا ۾ '''علاءُ الدنيا والدين محمد شاهه السلطان''' جو لقب اختيار ڪري پنهنجي بادشاهيءَ جو اعلان ڪيو. تاريخي روايتن موجب، جلال الدين جو ڪٽيل مٿو علاءُ الدين جي فوجي ڪئمپ ۾ نيزِي تي گهمايو ويو ۽ پوءِ [[اَوڌ]] ڏانهن موڪليو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=326 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ٻن ڏينهن اندر علاءُ الدين ڪڙا ۾ هڪ عارضي حڪومت قائم ڪئي. هن اڳوڻن ''اميرن'' کي ترقي ڏئي ''ملڪ'' جا لقب ڏنا ۽ پنهنجي ويجهن ساٿين کي نون اميرن طور مقرر ڪيو. انهيءَ انتظام جو مقصد پنهنجي حامين کي سياسي ۽ انتظامي عهدن تي آڻڻ ۽ دهليءَ ڏانهن پيشقدميءَ کان اڳ اقتدار جو بنياد مضبوط ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان وقت سخت برساتن سبب [[گنگا]] ۽ [[جمنا درياهه|جمنا]] درياهن ۾ ٻوڏ آيل هئي، جنهن سبب فوجي چرپر ۾ رڪاوٽون پيدا ٿيون. تنهن هوندي به علاءُ الدين دهليءَ تي حملي جون تياريون جاري رکيون. هن پنهنجي عملدارن کي حڪم ڏنو ته وڌ کان وڌ سپاهي ڀرتي ڪيا وڃن، ڀلي انهن جي جسماني صلاحيت يا اڳوڻي پسمنظر جي مڪمل جاچ نه ڪئي وڃي. ان جو مقصد فوجي تعداد وڌائڻ سان گڏ عام ماڻهن ۾ اهو تاثر پيدا ڪرڻ هو ته علاءُ الدين کي وڏي عوامي ۽ فوجي حمايت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=327–328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پنهنجي سخاوت جو تاثر پيدا ڪرڻ لاءِ علاءُ الدين ڪڙا ۾ هڪ ''منجنيق'' ذريعي ماڻهن جي ميڙ ڏانهن سون جا سڪا اڇلائڻ جو حڪم ڏنو. تاريخي روايت موجب، انهن سڪن جو مجموعي وزن پنج ''من'' هو. اهڙيءَ ريت دولت جي ورڇ کي علاءُ الدين پنهنجي سياسي حمايت وڌائڻ ۽ نون سپاهين کي پاڻ ڏانهن راغب ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}&lt;/ref&gt;

دهليءَ ڏانهن پيشقدميءَ لاءِ علاءُ الدين پنهنجي فوج کي ٻن حصن ۾ ورهايو. هڪ حصو سندس ۽ [[نصرت خان جليسري|نصرت خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[بدايون]] ۽ برن، يعني موجوده [[بلندشهر]]، جي رستي روانو ٿيو، جڏهن ته ٻيو حصو [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڪوئل، يعني موجوده [[علي ڳڙهه]]، جي رستي دهليءَ ڏانهن وڌيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي پيشقدميءَ دوران شهرن ۽ ڳوٺن ۾ اها خبر پکڙجي وئي ته هو سپاهي ڀرتي ڪرڻ سان گڏ سون پڻ ورهائي رهيو آهي. نتيجي ۾ فوجي ۽ غير فوجي پسمنظر رکندڙ ڪيترائي ماڻهو سندس فوج ۾ شامل ٿيا. تاريخي بيان موجب، جڏهن علاءُ الدين بدايون پهتو، تڏهن سندس فوج ۾ لڳ ڀڳ 56,000 گهوڙيسوار ۽ 60,000 پيادا سپاهي شامل هئا. اهي انگ تاريخي روايتن ۾ ڏنل آهن ۽ انهن کي قطعي طور تصديق ٿيل فوجي ڳڻپ نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}&lt;/ref&gt;

برن وٽ جلال الدين جي دور جا ست بااثر امير، جيڪي اڳ ۾ علاءُ الدين جي مخالفت ڪندا هئا، سندس حمايت ۾ اچي ويا. انهن ۾ '''تاج الملڪ ڪُوچي'''، '''ملڪ آباجي آخور بيگ'''، '''ملڪ امير علي ديوانه'''، '''ملڪ عثمان امير آخور'''، '''ملڪ امير خان'''، '''ملڪ عمر سرخا''' ۽ '''ملڪ هيرانمار''' شامل هئا. علاءُ الدين انهن مان هر امير کي 30 کان 50 من سون ڏنو ۽ سندن سپاهين مان هر هڪ کي 300 چانديءَ جا ''ٽڪا'' انعام طور ڏنا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي دهليءَ ڏانهن پيشقدمي جمنا درياهه ۾ ٻوڏ سبب ڪجهه وقت لاءِ رڪجي وئي. انهيءَ دوران دهليءَ ۾ جلال الدين جي بيوهه '''ملڪه جهان'''، ٻين اميرن سان صلاح ڪرڻ کان سواءِ، پنهنجي ننڍي پٽ '''قدر خان''' کي '''رڪن الدين ابراهيم''' جي لقب سان سلطان مقرر ڪيو. انهيءَ فيصلي سبب سندس وڏي پٽ '''ارڪلي خان'''، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، ناراض ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ملڪه جهان کي معلوم ٿيو ته جلال الدين جا ڪيترائي امير علاءُ الدين سان شامل ٿي ويا آهن، تڏهن هن ارڪلي خان کان معافي گهري ۽ کيس تخت سنڀالڻ جي آڇ ڪئي. هن ارڪلي خان کي ملتان مان دهليءَ اچي حڪومت بچائڻ لاءِ چيو، پر ارڪلي خان سندس مدد لاءِ اچڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 1296ع جي ٻئي هفتي ۾، جڏهن جمنا درياهه ۾ پاڻي گهٽيو، تڏهن علاءُ الدين دهليءَ ڏانهن پنهنجي پيشقدمي ٻيهر شروع ڪئي. جڏهن هو [[سيري قلعو|سيري]] جي علائقي وٽ پهتو، تڏهن رڪن الدين ابراهيم سندس مقابلي لاءِ فوج وٺي نڪتو. پر رات جي وقت رڪن الدين جي فوج جو هڪ حصو علاءُ الدين سان وڃي مليو. انهيءَ صورتحال سبب رڪن الدين جي فوجي طاقت ڪمزور ٿي وئي ۽ هو پنهنجي ماءُ ۽ وفادار اميرن سان گڏ ملتان ڏانهن ڀڄي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ علاءُ الدين دهليءَ ۾ داخل ٿيو، جتي ڪيترن اميرن ۽ سرڪاري عملدارن سندس اقتدار کي تسليم ڪيو. '''21 آڪٽوبر 1296ع''' تي علاءُ الدين کي دهليءَ ۾ باضابطه طور سلطان قرار ڏنو ويو. اهڙيءَ ريت ڪڙا ۾ ڪيل سندس شروعاتي بادشاهيءَ جو اعلان دهليءَ جي تخت تي رسمي اقتدار ۾ تبديل ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=329 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== اقتدار جو استحڪام ===

دهليءَ جي تخت تي ويهڻ کان پوءِ علاءُ الدين شروع ۾ اميرن، سپاهين ۽ ٻين حامين کي انعام ڏئي پنهنجي حمايت وڌائي. هن مختلف سياسي ۽ فوجي گروهن جي وچ ۾ طاقت جو توازن قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پنهنجي وفادار ماڻهن کي اهم انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو. اهڙيءَ طرح هن نئين حڪومت لاءِ فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل ڪرڻ کي اوليت ڏني.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

علاءُ الدين ملتان تي قبضو ڪري جلال الدين جي وارثن جي سياسي قوت ختم ڪئي. ان مهم کان پوءِ جلال الدين جي خاندان سان لاڳاپيل ڪيترن ماڻهن کي گرفتار ڪيو ويو، جڏهن ته ڪجهه کي انڌو ڪيو ويو يا قتل ڪيو ويو. انهيءَ سخت ڪارروائيءَ سان علاءُ الدين پنهنجي اقتدار جي ممڪن دعويدارن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

بعد ۾ اڳوڻن اميرن مان ڪيترن کي عهدن تان هٽايو ويو ۽ سندن ملڪيتون ضبط ڪيون ويون. انهن جي جاءِ تي علاءُ الدين پنهنجي وفادار اميرن ۽ عملدارن کي مقرر ڪيو، جنهن سان مرڪزي حڪومت تي سندس گرفت وڌيڪ مضبوط ٿي. اهڙين ڪاررواين سبب سندس حڪمرانيءَ ۾ سياسي استحڪام ته وڌيو، پر ساڳئي وقت سخت سزائن ۽ مخالفن خلاف جبر جو سلسلو پڻ شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

== فوجي مهمون ==


[[File:Map of the Khalji Sultanate.png|thumb|300px|[[خلجي خاندان]] جي حڪومت هيٺ دهلي سلطنت جون حدون، جن ۾ ڏکڻ هندستان جون خراج ڏيندڙ رياستون پڻ ڏيکاريل آهن.]]

=== منگول حملن جي مزاحمت ===

علاءُ الدين جي حڪومت دوران [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجن اتر هندستان تي بار بار حملا ڪيا. اهي حملا دهلي سلطنت جي سرحدي سلامتي ۽ سياسي استحڪام لاءِ وڏو خطرو هئا. علاءُ الدين جي دور ۾ منگولن خلاف ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا، جن ۾ سندس سپهه سالارن [[الغ خان]]، [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]]، ملڪ نائڪ ۽ [[ملڪ ڪافور]] اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

==== پنجاب تي منگول حملو (1297ع–1298ع) ====

1297ع جي سياري ۾ [[چغتائي خانات]] جي هڪ منگول فوج، هڪ ''نويان'' جي اڳواڻيءَ ۾، [[پنجاب]] تي حملو ڪيو ۽ [[قصور]] تائين پهچي وئي. علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالار الغ خان جي اڳواڻيءَ ۾ فوج موڪلي. 6 فيبروري 1298ع تي دهليءَ جي فوج منگولن کي شڪست ڏني. معاصر شاعر ۽ مورخ [[امير خسرو]] جي بيان موجب، انهيءَ مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 منگول مارجي ويا، جڏهن ته ڪيترن قيدين کي دهلي آڻڻ کان پوءِ پڻ قتل ڪيو ويو. اهو انگ معاصر روايت ۾ ڏنل آهي ۽ ان جي قطعي درستگيءَ بابت احتياط ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=221 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== سنڌ ۽ سيوستان تي منگول حملو (1298ع–1299ع) ====

1298ع–1299ع ۾ منگولن جي هڪ ٻي فوج [[سنڌ]] ۾ داخل ٿي. ڪجهه تاريخدانن موجب اهي حملي آور ممڪن آهي ته ''نگودري'' منگولن سان لاڳاپيل هجن. منگولن [[سيوستان]]، يعني موجوده [[سيوهڻ شريف|سيوهڻ]]، جي قلعي تي قبضو ڪري ورتو. سنڌ ۾ منگولن جي اها اڳڀرائي دهلي سلطنت جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه وارن علائقن لاءِ خطري جو سبب بڻي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=219–220 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;
علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالار ظفر خان کي سيوستان ڏانهن روانو ڪيو. ظفر خان منگول حملي آورن کي شڪست ڏئي قلعي تي ٻيهر قبضو حاصل ڪيو. انهيءَ فتح سان سيوستان ۾ دهلي سلطنت جو فوجي اقتدار بحال ٿيو ۽ منگولن جي سنڌ ۾ وڌيڪ اڳڀرائي کي روڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |title=The Cambridge Economic History of India |volume=1 |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== ڪلي جي جنگ (1299ع) ====

1299ع ۾ چغتائي حڪمران [[دوا خان]] دهليءَ کي فتح ڪرڻ جي مقصد سان [[قطلوغ خواجه]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ وڏي منگول فوج موڪلي. منگول لشڪر اتر هندستان مان اڳتي وڌي دهليءَ جي ويجهو پهتو. علاءُ الدين پاڻ پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪئي ۽ ٻنهي لشڪرن وچ ۾ [[ڪلي جي جنگ]] لڳي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=338 |language=en}}&lt;/ref&gt;
جنگ دوران علاءُ الدين جي سپهه سالار ظفر خان سلطان جي حڪم جو انتظار ڪرڻ کان سواءِ منگولن تي حملو ڪيو. سندس فوجي دستي دشمن کي وڏو نقصان پهچايو، پر ظفر خان پاڻ ۽ سندس ڪيترائي ساٿي جنگ ۾ مارجي ويا. منگول سپهه سالار قطلوغ خواجه پڻ سخت زخمي ٿيو، جنهن کان پوءِ منگول فوج واپس هٽڻ لڳي. قطلوغ خواجه واپسيءَ جي سفر دوران زخمن سبب فوت ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=159–161 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=221–222 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== دهليءَ تي منگول حملو (1303ع) ====

1303ع ۾ منگول فوج ٻيهر دهليءَ تائين پهتي. ان وقت علاءُ الدين جون فوجون [[چتوڙ]] ۽ [[ورنگل]] جي مهمن ۾ مصروف هيون. لڳ ڀڳ آگسٽ 1303ع ۾ منگولن دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ڪئي. علاءُ الدين حملي آورن کان اڳ دهليءَ ۾ پهچي ويو، پر کيس شهر جي مضبوط دفاع لاءِ ڪافي وقت نه ملي سگهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=368–369 |language=en}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران ورنگل ڏانهن موڪليل دهليءَ جي فوجي مهم ناڪام ٿي چڪي هئي. [[ضياءُ الدين برني]] موجب، ان ناڪاميءَ جو هڪ سبب سخت برساتون هيون. فوج کي جاني ۽ مالي نقصان پهتو ۽ ان جو سامان پڻ ضايع ٿيو. منگولن جي گهيري ۽ رستن تي قبضي سبب ورنگل مان واپس ايندڙ فوج ۽ صوبائي گورنرن جي موڪليل مدد دهليءَ تائين نه پهچي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=164–165 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=366–369 |language=en}}&lt;/ref&gt;
علاءُ الدين [[سيري قلعو|سيري]] جي تعمير هيٺ قلعي واري علائقي ۾ هڪ مضبوط فوجي ڪئمپ قائم ڪري دفاعي انتظام ڪيا. منگولن ۽ دهليءَ جي فوج وچ ۾ ڪجهه ننڍا مقابلا ٿيا، پر ڪنهن به ڌر کي فيصلائتي فتح حاصل نه ٿي. حملي آورن دهليءَ ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ڦرلٽ ۽ تباهي آندي، پر سيري جي دفاع کي ٽوڙڻ ۾ ناڪام ٿيڻ کان پوءِ واپس هليا ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=369–370 |language=en}}&lt;/ref&gt;
1303ع جو منگول حملو علاءُ الدين جي حڪومت لاءِ سڀ کان سنگين فوجي خطرن مان هڪ هو. انهيءَ حملي کان پوءِ سلطان سرحدي قلعن، فوجي چوڪين ۽ منگولن جي اچ وڃ وارن رستن تي دفاعي انتظامن کي مضبوط ڪيو. وڏي مستقل فوج برقرار رکڻ لاءِ هن زميني محصولن ۽ اقتصادي انتظام ۾ پڻ سڌارا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=372–373 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== امروهه جي جنگ (1305ع) ====

ڊسمبر 1305ع ۾ منگول فوجن هندستان تي ٻيهر حملو ڪيو. هن ڀيري حملي آورن دهليءَ جي مضبوط دفاع سان سڌي مقابلي کان پاسو ڪيو ۽ [[شوالڪ جبل|شوالڪ جبلن]] جي دامن سان ڏکڻ اوڀر طرف [[گنگا جو ميدان|گنگا جي ميداني علائقن]] ڏانهن وڌيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=227–228 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;
علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالار '''ملڪ نائڪ''' جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 30,000 گهوڙيسوارن تي مشتمل فوج موڪلي. [[امروهه جي جنگ]] ۾ دهليءَ جي فوج منگولن کي شڪست ڏني. ڪيترائي منگول سپاهي گرفتار ڪيا ويا ۽ انهن مان وڏي تعداد کي قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=392–393 |language=en}}&lt;/ref&gt;
سورهين صديءَ جي مورخ [[فرشته]] موجب، جنگ کان پوءِ لڳ ڀڳ 8,000 منگولن جا ڪٽيل مٿا سيري قلعي جي تعمير ۾ استعمال ڪيا ويا. اهو بيان فرشته جي تاريخي روايت طور درج آهي ۽ ان جي تفصيلن جي آزاد تصديق موجود نه آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=393 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== راوي درياهه جي جنگ (1306ع) ====

1306ع ۾ دوا خان جي موڪليل هڪ ٻي منگول فوج [[راوي درياهه]] تائين پهتي ۽ رستي ۾ ايندڙ علائقن ۾ ڦرلٽ ڪئي. علاءُ الدين جي فوج، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، منگولن کي فيصلائتي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=171–172 |language=en}}&lt;/ref&gt;
1307ع ۾ دوا خان جي وفات کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪومت جي باقي عرصي ۾ هندستان تي وڏي منگول حملي جو سلسلو ختم ٿي ويو. ان جي ابتڙ، علاءُ الدين جي [[ديپالپور]] جي گورنر '''ملڪ تغلق'''، جيڪو بعد ۾ [[غياث الدين تغلق]] جي نالي سان سلطان ٿيو، موجوده [[افغانستان]] جي منگولن جي قبضي هيٺ علائقن تي وقت بوقت فوجي حملا ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=175 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=229 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== گجرات جي مهم ===

1299ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن، الغ خان ۽ نصرت خان جي اڳواڻيءَ ۾، [[گجرات]] تي حملو ڪيو. ان وقت گجرات تي [[واگهيلا خاندان]] جو حڪمران [[ڪرن ديو ٻيون|ڪرن ديو]] حڪومت ڪندو هو. ڪرن ديو دهليءَ جي فوج جي مقابلي ۾ مضبوط مزاحمت نه ڪري سگهيو ۽ آخرڪار پنهنجو علائقو ڇڏي ڀڄي ويو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;
حملي دوران [[انهلوارا پٽن]]، [[کنڀات]]، [[سومنات]] ۽ ٻين علائقن ۾ ڦرلٽ ٿي. [[سومنات مندر]] کي نقصان پهچايو ويو ۽ ڪيترن شهرن مان دولت ۽ ٻيو مالِ غنيمت هٿ ڪيو ويو. دهليءَ جي فوج ڪيترن ماڻهن کي قيد ڪيو، جن ۾ واگهيلا حڪمران جي راڻي '''ڪملا ديوي''' پڻ شامل هئي. کيس دهلي آندو ويو ۽ بعد ۾ علاءُ الدين جي زالن ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=84–86 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=334–335 |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن مهم دوران [[ملڪ ڪافور]] پڻ دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. هو ان وقت غلام هو، پر اڳتي هلي علاءُ الدين جي درٻار ۾ اهم مقام حاصل ڪري ڏکڻ هندستان جي فوجي مهمن جو مشهور سپهه سالار بڻيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== گجرات مان واپسيءَ دوران بغاوت ====

گجرات مان دهليءَ ڏانهن واپسيءَ دوران فوج ۾ شامل ڪجهه منگول سپاهين [[جالور]] جي ويجهو بغاوت ڪئي. ان بغاوت جو سبب فوجي اڳواڻن طرفان مالِ غنيمت مان سرڪاري حصو، يعني ''خُمس''، زبردستي وصول ڪرڻ جي ڪوشش هئي. بغاوت ناڪام ٿي، پر ان کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪومت باغين ۽ سندن خاندانن خلاف سخت ڪارروايون ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=88 |language=en}}&lt;/ref&gt;
دهليءَ ۾ باغي سپاهين جي زالن ۽ ٻارن کي پڻ سزائون ڏنيون ويون. تاريخي بيانن موجب، ڪجهه ٻارن کي سندن مائرن جي سامهون قتل ڪيو ويو. [[ضياءُ الدين برني]] جي بيان موجب، مردن جي سياسي يا فوجي ڏوهن جي سزا سندن زالن ۽ ٻارن کي ڏيڻ جو رواج دهلي سلطنت ۾ انهيءَ واقعي کان پوءِ شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=335 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== گجرات جو الحاق (1304ع) ====

1304ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين گجرات ڏانهن ٻي فوجي مهم موڪلي. تاريخدانن موجب، انهيءَ مهم کان پوءِ واگهيلا خاندان جي حڪومت ختم ٿي ۽ گجرات جا علائقا وڌيڪ مستقل نموني [[دهلي سلطنت]] جي انتظام هيٺ آيا. اهڙيءَ طرح 1299ع جي شروعاتي فوجي حملي ۽ 1304ع جي سياسي الحاق ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Majumdar |first=R. C. |title=The History and Culture of the Indian People |volume=6 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1956 |page=191 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== اتر هندستان ۽ راجپوتانا جون فتحون ===

گجرات ۽ مالوا ڏانهن ويندڙ فوجي رستن کي محفوظ ڪرڻ ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ايندڙ مهمن لاءِ مضبوط بنياد قائم ڪرڻ جي مقصد سان علاءُ الدين [[راجپوتانا]] جي مختلف رياستن تي فوجي مهمون شروع ڪيون. انهن مهمن دوران [[جيسلمير]]، [[رنٿمبور]]، [[چتوڙ]]، [[سيوانا]] ۽ [[جالور]] جهڙا اهم قلعا دهلي سلطنت جي قبضي ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

==== جيسلمير جي فتح (1299ع) ====

[[File:Jaisalmer forteresse.jpg|thumb|[[جيسلمير قلعو]]، جنهن تي علاءُ الدين خلجي جي حڪومت دوران فوجي حملو ڪيو ويو.]]

1299ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين جي فوجن [[جيسلمير قلعو|جيسلمير جي قلعي]] جو گهيرو ڪيو. ان وقت جيسلمير تي [[ڀاٽي راجپوت]] خاندان جي حڪمران '''جيت سنگهه پهرئين''' جي حڪومت هئي. قلعو مضبوط هجڻ سبب گهيرو ڊگهي عرصي تائين جاري رهيو ۽ اندر موجود ماڻهن کي خوراڪ ۽ ٻين ضروري وسيلن جي کوٽ کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa &amp; Company |year=2006 |page=368 |isbn=9788129115010 |language=en}}&lt;/ref&gt;
راجپوت روايتن موجب، جيت سنگهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ '''مولراج''' قلعي جي دفاع جي اڳواڻي ڪئي. جڏهن گهيرو وڌيڪ سخت ٿيو ۽ خوراڪ جي کوٽ وڌي، تڏهن قلعي ۾ موجود عورتن ''جوهر'' ڪيو، جڏهن ته راجپوت جنگجو قلعي جا دروازا کولي آخري مقابلي لاءِ ٻاهر نڪتا. انهيءَ رسم ۽ آخري فوجي مقابلي کي راجپوت تاريخي روايتن ۾ ''ساڪا'' چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa &amp; Company |year=2006 |page=368 |isbn=9788129115010 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه تاريخي روايتن موجب، مولراج اڳ ئي ڪنهن مقابلي ۾ مارجي ويو هو ۽ سندس ڀاءُ '''رتن سنگهه''' دفاع جي اڳواڻي سنڀالي هئي. انهن تفصيلن بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي، پر جيسلمير جي قلعي تي خلجي فوجن جي قبضي کان پوءِ اهو ڪجهه سالن تائين دهلي سلطنت جي اختيار هيٺ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa &amp; Company |year=2006 |page=368 |isbn=9788129115010 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== رنٿمبور جي فتح ===

[[File:Sultan Alau'd Din put to Flight.jpeg|thumb|220px|1825ع جي هڪ راجپوت مصوري، جنهن ۾ علاءُ الدين جي فوجي مهم ۽ رنٿمبور جي عورتن جي ''جوهر'' واري روايت کي ڏيکاريو ويو آهي.]]
[[رنٿمبور]] جو قلعو راجپوتانا جي اهم فوجي مرڪزن مان هو. ان جو حڪمران [[همير ديو]] هو. هن گجرات مان واپسيءَ دوران بغاوت ڪندڙ ڪجهه منگول اڳواڻن کي پناهه ڏني هئي، جنهن کي علاءُ الدين رنٿمبور خلاف فوجي ڪارروائيءَ جو هڪ سبب بڻايو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
1301ع ۾ علاءُ الدين الغ خان ۽ نصرت خان جي اڳواڻيءَ ۾ رنٿمبور ڏانهن فوج موڪلي. گهيري دوران نصرت خان مارجي ويو، جنهن کان پوءِ علاءُ الدين پاڻ فوجي مهم جي اڳواڻي سنڀالي. ڊگهي مزاحمت کان پوءِ جولاءِ 1301ع ۾ قلعو دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. همير ديو جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=342–347 |language=en}}&lt;/ref&gt;
رنٿمبور جي مهم دوران علاءُ الدين کي پنهنجي سلطنت اندر ٽن ناڪام بغاوتن کي به منهن ڏيڻو پيو. انهن واقعن کان پوءِ هن مستقبل ۾ بغاوتن کي روڪڻ لاءِ جاسوسي ۽ نگرانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو، دهليءَ ۾ شراب جي وڪري ۽ استعمال تي سخت پابنديون لڳايون، اميرن جي پاڻ ۾ سياسي لاڳاپن کي محدود ڪيو ۽ ڪيترن ماڻهن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=343–352 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== چتوڙ جو گهيرو ===

[[File:Chittorgarh fort.JPG|thumb|[[چتوڙ قلعو]]، جنهن تي علاءُ الدين خلجي 1303ع ۾ قبضو ڪيو.]]

1303ع ۾ علاءُ الدين [[چتوڙ قلعو|چتوڙ]] تي حملو ڪيو، جيڪو [[ميواڙ]] جي [[گُهلا خاندان]] جي حڪمران [[رتن سنگهه|رتن سنگهه يا رتن سمها]] جي اقتدار جو مرڪز هو. انهيءَ کان اڳ 1302ع–1303ع جي سياري ۾ علاءُ الدين [[ڪاڪتيا خاندان]] جي گاديءَ واري شهر [[ورنگل]] ڏانهن پڻ فوج موڪلي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=366 |language=en}}&lt;/ref&gt;
چتوڙ جو گهيرو لڳ ڀڳ اٺ مهينا جاري رهيو. قلعي جي محافظن سخت مزاحمت ڪئي، پر آخرڪار 1303ع ۾ قلعو فتح ٿيو. معاصر شاعر [[امير خسرو]] جي بيان موجب، فتح کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪم سان لڳ ڀڳ 30,000 مقامي هندو قتل ڪيا ويا. اهو انگ معاصر درٻاري روايت مان ورتل آهي ۽ ان جي درستگيءَ بابت تاريخي احتياط ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=367 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=119–120 |language=en}}&lt;/ref&gt;
چتوڙ جي واقعي سان [[راڻي پدمني]] جي ڪهاڻي پڻ منسوب آهي. بعد جي ادبي روايتن موجب، علاءُ الدين پدمنيءَ جي حسن سبب چتوڙ تي حملو ڪيو، پر اها ڪهاڻي معاصر تاريخي ذريعن ۾ ان صورت ۾ موجود نه آهي. جديد مورخ عام طور ان کي علاءُ الدين جي حملي جو ثابت ٿيل تاريخي سبب نٿا سمجهن.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |page=89 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== مالوا جي فتح ===

1305ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن [[مالوا]] تي حملو ڪيو. هن مهم ۾ [[پرمار خاندان]] جي حڪمران [[مهالڪ ديو]] کي شڪست ڏني وئي ۽ هو جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ فتح کان پوءِ مالوا ۾ پرمار خاندان جي اقتدار جو خاتمو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=133–134 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=198 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن مهم جي نتيجي ۾ [[اجين]]، [[منڊو]]، [[ڌار]] ۽ [[چنديري]] سميت ڪيترائي اهم علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ آيا. مالوا جي اتر اوڀر ۾ حڪومت ڪندڙ [[يجوپال خاندان]] پڻ ممڪن آهي ته انهيءَ فوجي مهم دوران پنهنجي سياسي خودمختياري وڃائي ويٺو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=145 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== مارواڙ جون مهمون ===

علاءُ الدين جي فوجن [[راجستان]] جي [[مارواڙ]] علائقي ۾ [[سيوانا]] ۽ [[جالور]] قلعن تي پڻ مهمون هلايون. انهن قلعن تي قبضو ڪرڻ سان دهلي سلطنت جي فوجي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ گجرات ۽ اتر هندستان جي وچ ۾ آمدرفت جا رستا وڌيڪ محفوظ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

==== سيوانا جي فتح (1308ع) ====

سيوانا جو قلعو ڪيترن سالن کان دهلي سلطنت جي فوجي گهيري هيٺ هو، پر شروعاتي ڪوششن باوجود قلعي تي قبضو نه ٿي سگهيو. آگسٽ–سيپٽمبر 1308ع ۾ علاءُ الدين پاڻ سيوانا جي گهيري جي اڳواڻي سنڀالي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=396 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=198 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;
نومبر 1308ع ۾ دهليءَ جي فوج قلعي تي قبضو ڪري ورتو. سيوانا جو محافظ حڪمران '''سيتل ديو''' جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ فتح سان مارواڙ جي هڪ اهم فوجي مرڪز تي علاءُ الدين جو اقتدار قائم ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=135 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== جالور جي فتح (1311ع) ====

سيوانا جي فتح کان پوءِ علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالارن کي مارواڙ جي ٻين علائقن تي قبضو ڪرڻ جو حڪم ڏنو. انهن مهمن دوران دهليءَ جي فوجن جو مقابلو [[جالور]] جي [[چوهان خاندان]] جي حڪمران [[ڪانهاڙ ديو]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Srivastava |first=Ashirbadi Lal |title=The Sultanate of Delhi |year=1979 |pages=48–50 |language=en}}&lt;/ref&gt;
1311ع ۾ علاءُ الدين جي سپهه سالار '''ملڪ ڪمال الدين گرگ''' جالور تي حملو ڪيو. جنگ ۾ ڪانهاڙ ديو کي شڪست ڏني وئي ۽ هو مارجي ويو. ان کان پوءِ [[جالور قلعو]] دهلي سلطنت جي قبضي ۾ آيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Srivastava |first=Ashirbadi Lal |title=The Sultanate of Delhi |year=1979 |pages=52–53 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== [[دکن]] ۽ ڏکڻ هندستان جون مهمون ==

=== ديوگري ===

1308ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين مالڪ ڪافور کي ديوگري ڏانهن موڪليو. يادَو حڪمران رامچندر دهليءَ جي بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيو. کيس پنهنجي رياست جي حڪمراني جاري رکڻ جي اجازت ملي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== وارنگل ===

1309ع جي آخر ۾ مالڪ ڪافور [[ڪاڪتيا خاندان]] جي راڄڌاني [[وارنگل]] ڏانهن روانو ٿيو. 1310ع ۾ گهيري کان پوءِ ڪاڪتيا حڪمران پرتاپ رودر ديو خراج ڏيڻ ۽ دولت حوالي ڪرڻ تي راضي ٿيو. ان مهم سان دکن ۾ دهلي سلطنت جو سياسي اثر وڌيڪ وڌيو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ ===

1311ع ۾ مالڪ ڪافور [[هويسالا خاندان]] جي راڄڌاني دواراسمودر تي حملو ڪيو. حڪمران وير بلال ٽئين صلح ڪري خراج ڏيڻ قبول ڪيو. ان کان پوءِ ڪافور جي فوج ڏکڻ طرف [[پانڊيا خاندان]] جي علائقن ڏانهن وڌي، جتي ڪيترن شهرن مان دولت، هاٿي ۽ گهوڙا حاصل ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
ڏکڻ هندستان جون اهي مهمون هر علائقي جي مستقل الحاق جي برابر نه هيون. ڪيترين رياستن ۾ مقامي حڪمران برقرار رهيا ۽ دهلي سلطنت سان سندن تعلق خراج يا سياسي بالادستيءَ جي صورت ۾ هو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== ديوگري جي ٻيهر مهم ===

رامچندر جي وفات کان پوءِ ديوگريءَ ۾ دهليءَ جي بالادستيءَ جي مخالفت وڌي. 1313ع ۾ مالڪ ڪافور ٻيهر دکن ڏانهن ويو ۽ يادَو حڪمرانيءَ کي شڪست ڏني. هن مرحلي کان پوءِ ديوگري تي دهلي سلطنت جو سڌو اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

== اهم فوجي مهمن جو خلاصو ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d68;color:white;padding:10px;&quot; | علاءُ الدين خلجي جي دور جون اهم فوجي مهمون
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | علائقو يا جنگ
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | اهم نتيجو
|-
| 1296ع
| ديوگري
| دولت ۽ خراج حاصل ڪيو ويو
|-
| 1298ع
| سيوستان، سنڌ
| منگولن کان قلعو واپس ورتو ويو
|-
| 1299ع
| گجرات
| واگهيلا رياست تي حملو ۽ ڦرلٽ
|-
| 1299ع
| ڪلي جي جنگ
| منگول فوج جي واپسي
|-
| 1301ع
| رنٿمبور
| قلعي جي فتح
|-
| 1303ع
| چتوڙ
| گهيري کان پوءِ قلعي جي فتح
|-
| 1303ع
| دهلي
| منگول گهيري کان پوءِ حملي آورن جي واپسي
|-
| 1305ع
| مالوا
| پرمار حڪمرانيءَ جو خاتمو
|-
| 1305ع
| امروهه
| منگول فوج کي شڪست
|-
| 1308ع
| ديوگري
| رامچندر جي خراج ڏيڻ تي رضامندي
|-
| 1310ع
| وارنگل
| ڪاڪتيا حڪمران کان خراج
|-
| 1311ع
| دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ
| فوجي پيشقدمي ۽ دولت جي وصولي
|-
| 1313ع
| ديوگري
| دهليءَ جي اقتدار جي ٻيهر بحالي
|}
&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;


== انتظامي سڌارا ==

[[علاءُ الدين خلجي]] کي [[خلجي خاندان]] جي طاقتور ترين حڪمرانن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. سندس دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي فوجي، مالي، معاشي ۽ سياسي انتظام ۾ وڏي پيماني تي تبديليون آنديون ويون. اڳوڻن سلطانن جي ڀيٽ ۾، جيڪي گهڻو ڪري اڳ ۾ موجود انتظامي ڍانچي تي ڀاڙيندا هئا، علاءُ الدين مرڪزي حڪومت جي اختيارن کي وڌائڻ ۽ انتظامي ادارن کي سڌيءَ طرح سلطان جي نگرانيءَ هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Habib |first=Irfan |title=Essays in Indian History: Towards a Marxist Perception |publisher=Anthem Press |location=London |year=2002 |page=81 |isbn=9781843310617 |url=https://books.google.com/books?id=jUcu6uD5bU4C |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

منگول حملن ۽ سلطنت اندر ٿيندڙ ڪيترين بغاوتن کان پوءِ علاءُ الدين اهڙا سڌارا متعارف ڪرايا، جن سان هڪ وڏي مستقل فوج برقرار رکي سگهجي ۽ انهن اميرن، سردارن ۽ ٻين طاقتور گروهن جي سياسي ۽ معاشي قوت کي محدود ڪري سگهجي، جيڪي سلطان خلاف بغاوت منظم ڪرڻ جي صلاحيت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |page=172 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاريخدان [[ستيش چندر]] موجب، علاءُ الدين جي سڌارن جو بنيادي تصور حڪومت کي خوف، ضابطي ۽ مرڪزي اختيار جي بنياد تي مضبوط ڪرڻ هو. سندس ڪيترائي قدم فوجي ضرورتن، محصولن جي وصولي ۽ سلطان جي ذاتي اقتدار کي مستحڪم ڪرڻ سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=76–79 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[ضياءُ الدين برني]] علاءُ الدين جي ڪجهه زرعي ۽ مالي قدمن کي هندو زميندارن ۽ مقامي سردارن جي معاشي طاقت ختم ڪرڻ جي پاليسيءَ سان پڻ ڳنڍيو آهي. جديد مورخ انهن قدمن کي فوجي ضرورتن، مرڪزي حڪومت جي توسيع، مقامي طاقت جي خاتمي ۽ مذهبي تعصب سميت مختلف سببن جي روشنيءَ ۾ سمجهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |pages=172–173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي زميني محصولن بابت ڪجهه انتظامي طريقا سندس جانشينن جي دور ۾ پڻ برقرار رهيا ۽ بعد ۾ [[شير شاهه سوري]] ۽ [[اڪبر اعظم]] جي زرعي سڌارن لاءِ تاريخي بنياد بڻيا. تنهن هوندي به سندس ڪيترائي ٻيا ضابطا، خاص طور بازارن ۾ اگهن تي سخت ڪنٽرول، سندس وفات کان ڪجهه مهينن اندر سندس پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] ختم ڪري ڇڏيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=105 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=429 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== زميني محصول ===
{{مک مضمون|علاءُ الدين خلجي جا محصولي سڌارا}}

[[File:Copper coin of Alauddin Khilji.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جي دور جو ٽامي جو سڪو.]]

علاءُ الدين زمين جي محصول واري نظام کي مرڪزي حڪومت جي نگرانيءَ هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس دور ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۽ زرعي پيداوار تي مقامي سردارن، ڳوٺن جي وڏيرن ۽ روايتي هندو زميندارن جو وڏو اثر هو. اهي مقامي اڳواڻ محصولن جي وصوليءَ ۾ وچولي حيثيت رکندا هئا ۽ ڪيترن علائقن ۾ مرڪزي حڪومت جي حڪمن جي مزاحمت پڻ ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |pages=171–173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين مقامي سردارن جي سياسي طاقت ۽ درٻار اندر سازشن کي پنهنجي اقتدار لاءِ اهم مسئلو سمجهندو هو. سندس حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ ڪجهه بغاوتن ۽ سياسي سازشن کان پوءِ هن زرعي نظام ۾ اهڙيون تبديليون آنديون، جن سان هڪ طرف مرڪزي خزاني جي آمدني وڌي ۽ ٻئي طرف فوج ۽ دهليءَ جي شهر لاءِ اناج جي فراهمي کي يقيني بڻائي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== زمينن ۽ جاگيرن تي مرڪزي ڪنٽرول ====

علاءُ الدين ڪيترن علائقن ۾ جاگيردارن ۽ وچولي محصول وصول ڪندڙن جي اختيارن کي محدود ڪيو. هن درٻاري اميرن ۽ ٻين طاقتور ماڻهن کي ڏنل زمينن ۽ محصول وصول ڪرڻ جي حقن تي نظرثاني ڪئي. ڪيترين جاگيرن، زميني عطين ۽ محصولي حقن کي ختم ڪري انهن کي مرڪزي حڪومت جي سڌي انتظام هيٺ آندو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=102 |language=en}}&lt;/ref&gt;

خاص طور [[گنگا]] ۽ [[جمنا]] درياهن جي وچ واري زرخيز [[دوآبو|دوآبي]] علائقي ۾ ڪيترين ''اقطاعن'' ۽ ٻين جاگيرن کي ختم ڪري زمين کي سڌيءَ طرح شاهي خزاني سان لاڳاپيل ڪيو ويو. انهيءَ پاليسيءَ سان سلطان جي آمدنيءَ ۾ واڌ ٿي ۽ مقامي جاگيردارن جي معاشي خودمختياري گهٽجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=102 |language=en}}&lt;/ref&gt;

برني جي بيان موجب، علاءُ الدين اهڙي پاليسي اختيار ڪرڻ چاهيندو هو، جنهن سان طاقتور زميندار ۽ امير پنهنجي روزمرهه جي معاشي ضرورتن ۾ مصروف رهن ۽ بغاوت لاءِ دولت ۽ وسيلا گڏ نه ڪري سگهن. برني هن پاليسيءَ کي خاص طور هندو سردارن جي دولت ۽ سياسي قوت گهٽائڻ سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |pages=171–173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== زرعي محصول جي شرح ====

علاءُ الدين گنگا ۽ جمنا جي دوآبي علائقي سميت اتر هندستان جي ڪيترن حصن ۾ زرعي پيداوار تي لڳ ڀڳ '''50 سيڪڙو''' محصول مقرر ڪيو. هن محصول کي ''خراج'' چيو ويندو هو. اها شرح ان وقت دهليءَ ۾ غالب [[حنفي فقه]] جي روايتي تشريح موجب جائز سمجهي ويندڙ وڌ ۾ وڌ محصولي شرح سان مطابقت رکندڙ هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=242 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

زمين جي ماپ ۽ زرعي پيداوار جي حساب موجب محصول مقرر ڪرڻ سان وڏين زمينن تي قابض ڳوٺن ۽ طاقتور زميندارن کي نسبتاً وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پيو. اهڙيءَ طرح محصول جي وصوليءَ کي زمين جي ايراضيءَ ۽ زرعي پيداوار سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=104 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاريخدان [[عرفان حبيب]] موجب، علاءُ الدين جي دور ۾ زميني محصول جي وصوليءَ لاءِ قائم ڪيل انتظامي طريقن جا ڪجهه بنيادي اصول ڊگهي عرصي تائين هندستان جي زرعي مالياتي نظام تي اثرانداز رهيا. زمين مان حاصل ٿيندڙ پيداوار جو سرڪاري حصو حڪمران طبقي جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Habib1982&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Agrarian System and Its Crisis |title=The Cambridge Economic History of India |volume=1 |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |page=62 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== مقامي سردارن جي اختيارن ۾ گهٽتائي ====

علاءُ الدين ڪيترن علائقن ۾ وچولي حيثيت رکندڙ هندو ڳوٺاڻن سردارن جي محصول وصول ڪرڻ وارن اختيارن کي ختم يا محدود ڪيو ۽ سرڪاري عملدارن کي سڌو آبادگارن کان خراج وصول ڪرڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=357–358 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن مقامي سردارن کي عام آبادگارن وانگر محصول ادا ڪرڻ جو پابند بڻايو ۽ کين هارين کان غيرقانوني اضافي محصول وصول ڪرڻ کان روڪيو. اڳ ۾ وچولي وصول ڪندڙن کي ملندڙ ڪجهه حصا پڻ ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=78–80 |language=en}}&lt;/ref&gt;

بغاوتن کي روڪڻ لاءِ ڪيترن طاقتور ڳوٺاڻن سردارن کان دولت، گهوڙا ۽ هٿيار پڻ کسيا ويا. انهيءَ پاليسيءَ سان انهن جي فوجي ۽ سياسي قوت گهٽجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=358–359 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مقامي سردارن جي استحصال کي محدود ڪرڻ سبب علاءُ الدين پنهنجي حڪومت کي ڪمزور آبادگارن جي محافظ طور پيش ڪري سگهيو. تنهن هوندي به مرڪزي حڪومت جا ڳرا محصول هارين لاءِ وڏو معاشي بار هئا. ستيش چندر موجب، ڪيترن آبادگارن وٽ محصول ادا ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي خوراڪ ۽ پوک جاري رکڻ لاءِ بمشڪل ڪافي وسيلا بچندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=361 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== محصولي انتظام ۽ سرڪاري نگراني ====

زمين جي ماپ، پيداوار جي حساب ۽ محصول جي وصوليءَ لاءِ علاءُ الدين سرڪاري اهلڪارن جو نظام مضبوط ڪيو. محصولي کاتي ۾ حسابدار، وصول ڪندڙ ۽ ٻين انتظامي عملدارن کي مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

انهن عملدارن کي مناسب پگهارون ڏنيون وينديون هيون، پر رشوت وٺڻ يا سرڪاري حسابن ۾ بي ضابطگي ڪرڻ جي صورت ۾ سخت سزائون مقرر هيون. محصولي رجسٽرن ۽ حساب ڪتاب جي باقاعده جاچ ڪئي ويندي هئي ۽ ننڍين مالي غلطين تي پڻ ڪارروائي ٿي سگهندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |page=80 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهڙي سخت نگرانيءَ سبب وڏا زميندار ۽ ننڍا آبادگار ٻئي محصول جي ادائيگيءَ بابت محتاط رهندا هئا. انهن قدمن سان مرڪزي خزاني جي آمدني وڌي، پر زرعي آباديءَ تي معاشي ۽ انتظامي دٻاءُ پڻ وڌيو.&lt;ref name=&quot;Habib1982&quot;/&gt;

==== ٻين محصولن جو نظام ====

علاءُ الدين جي حڪومت ۾ زميني خراج کان سواءِ ٻين قسمن جا محصول پڻ وصول ڪيا ويندا هئا.

* '''خراج:''' زرعي زمين ۽ ان جي پيداوار تي لاڳو محصول، جيڪو ڪيترن علائقن ۾ پيداوار جي لڳ ڀڳ اڌ حصي تائين پهچندو هو.
* '''جزيو:''' غيرمسلم رعيت تي لاڳو مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل محصول.
* '''زڪوات:''' مسلمانن تي مذهبي اصولن موجب لاڳو مالي ذميواري.
* '''گهري:''' رهائشي گهرن تي لاڳو محصول.
* '''چرائي:''' چوپائي مال جي چرڻ يا چراگاهن جي استعمال سان لاڳاپيل محصول.

جزيو ۽ زڪوات جي وصوليءَ جو ذڪر علاءُ الدين جي مالي نظام جي تاريخي بيانن ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ''گهري'' ۽ ''چرائي'' جهڙا محصول پڻ وصول ڪيا ويندا هئا، جن کي ان وقت جي فقهي تشريحن ۾ روايتي اسلامي محصولن کان الڳ سمجهيو ويو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=250 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=243 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين فوجي مهمن مان حاصل ٿيندڙ مالِ غنيمت جي ورڇ ۾ پڻ تبديلي ڪئي. هن سپاهين کان مالِ غنيمت جو چار پنجون حصو سرڪاري خزاني لاءِ طلب ڪيو، جڏهن ته روايتي ''خُمس'' موجب پنجون حصو سرڪاري حق طور مقرر هوندو هو. انهيءَ پاليسيءَ سان شاهي خزاني جي آمدنيءَ ۾ واڌ ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=250 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== بازارن ۽ اگهن تي ضابطو ===
{{مک مضمون|علاءُ الدين خلجي جا بازاري سڌارا}}

علاءُ الدين جي مشهور انتظامي قدمن مان بازارن جي اگهن تي ضابطو هو. اناج، ڪپڙي، گهوڙن، چوپائي مال ۽ ٻين ضرورتن جي شين جا اگهه مقرر ڪيا ويا. بازارن جي نگرانيءَ لاءِ عملدار مقرر ٿيا، واپارين جي رجسٽريشن ڪئي وئي ۽ سرڪاري اناج جا ذخيرا قائم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;HabibPrice&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Price Regulations of Alauddin Khalji |title=Money and the Market in India, 1100–1700 |publisher=Oxford University Press |year=1998 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاريخدانن موجب انهن سڌارن جو هڪ اهم مقصد وڏي فوج لاءِ گهربل سامان سستو رکڻ هو، جيئن سپاهين کي محدود نقد پگهارن تي برقرار رکي سگهجي. ڪجهه معاصر تاريخ نويسن انهن قدمن کي عوامي ڀلائيءَ سان پڻ ڳنڍيو آهي. ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ واپارين کي سخت سزائون ڏنيون وينديون هيون.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HabibPrice&quot;/&gt;

==== اگهن جي مقرريءَ جا مقصد ====

علاءُ الدين مختلف بازارن ۾ شين جي وڪري لاءِ مقرر قيمتون لاڳو ڪيون. انهن ۾ روزمرهه جي خوراڪ، اناج، ڪپڙا، گهوڙا، چوپايو مال ۽ فوجي ضرورتن جون شيون شامل هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=105 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي درٻاري شاعر [[امير خسرو]] ۽ چوڏهين صديءَ جي ليکڪ '''حميد قلندر''' جي بيانن مان اهو تاثر ملي ٿو ته بازارن جي اگهن تي ضابطو عوامي ڀلائيءَ لاءِ پڻ هو. ان جي ابتڙ، [[ضياءُ الدين برني]] موجب، سلطان جو بنيادي مقصد شين جا اگهه گهٽ رکڻ هو، جيئن سپاهين کي گهٽ نقد پگهارون ڏئي وڏي مستقل فوج برقرار رکي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=374–376 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=103 |language=en}}&lt;/ref&gt;

برني پنهنجي تاريخي بيان ۾ هندو واپارين تي ناجائز منافعو ڪمائڻ جا الزام پڻ لڳايا ۽ سلطان جي ڪجهه بازاري قدمن کي انهن جي معاشي قوت محدود ڪرڻ سان ڳنڍيو. جديد تاريخي مطالعي ۾ اهڙن بيانن کي برني جي پنهنجي سماجي ۽ مذهبي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=104 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== بازارن جي نگراني ====

مقرر اگهن تي شين جي وڪري کي يقيني بڻائڻ لاءِ علاءُ الدين بازارن جي نگراني ڪندڙ عملدار مقرر ڪيا. جاسوسن ۽ اطلاع ڏيندڙن جو نظام پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو بازارن جي صورتحال بابت سلطان تائين الڳ الڳ رپورٽون پهچائيندو هو.&lt;ref name=&quot;HabibPrice&quot;/&gt;

بازارن ۾ واپارين جي رجسٽريشن ڪئي ويندي هئي ۽ مقرر اگهن تي سامان وڪڻڻ جي پابندي هئي. اهڙيءَ طرح حڪومت قيمتن، سامان جي فراهمي ۽ واپارين جي ڪاروباري سرگرمين تي سڌي نگراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== اناج جا ذخيرا ۽ رسد ====

اناج جي کوٽ ۽ قيمتن ۾ واڌ کي روڪڻ لاءِ حڪومت آبادگارن ۽ واپارين کي وڏي مقدار ۾ اناج لڪائي رکڻ يا مصنوعي کوٽ پيدا ڪرڻ کان منع ڪيو. حڪومت پنهنجي حصي ۾ وصول ٿيندڙ اناج کي محفوظ ڪرڻ لاءِ سرڪاري گدام ۽ ذخيرا قائم ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |page=173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

دهليءَ تائين اناج جي باقاعده فراهمي برقرار رکڻ لاءِ سامان کڻندڙن ۽ واپاري قافلن جي آمدرفت کي منظم ڪيو ويو. ڪجهه ٽرانسپورٽ سان لاڳاپيل ماڻهن کي [[جمنا درياهه]] جي ڪناري سان مخصوص فاصلن تي واقع ڳوٺن ۾ آباد ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو، جيئن اناج ۽ ٻيو ضروري سامان جلد دهلي پهچائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |page=173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== اگهن جي ڀڃڪڙيءَ تي سزائون ====

امير خسرو ۽ برني جهڙن تاريخ نويسن موجب، علاءُ الدين جي زندگيءَ دوران بازارن ۾ مقرر اگهن کي وڌڻ نه ڏنو ويندو هو، ايتري قدر جو گهٽ برساتن جي صورت ۾ به قيمتن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=379 |language=en}}&lt;/ref&gt;

جيڪي واپاري مقرر اگهن کان وڌيڪ قيمت وصول ڪندا هئا، گهٽ وزن ڏيندا هئا يا ٻئي ڪنهن طريقي سان سرڪاري ضابطن کان بچڻ جي ڪوشش ڪندا هئا، تن کي سخت سزائون ڏنيون وينديون هيون. انهيءَ سخت نگرانيءَ سان بازارن ۾ قيمتن کي ڪنٽرول ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=387 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] ڪجهه مهينن اندر بازارن جي قيمتن بابت ڪيترائي سخت ضابطا ختم ڪري ڇڏيا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته انهن قدمن جو نفاذ وڏي حد تائين علاءُ الدين جي ذاتي اقتدار ۽ سخت انتظامي نگرانيءَ سان ڳنڍيل هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=429 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== فوجي سڌارا ===

علاءُ الدين وڏي مستقل فوج برقرار رکي. هن سپاهين جي سڃاڻپ ۽ رجسٽريشن لاءِ ''چهرا'' ۽ گهوڙن جي سڃاڻپ لاءِ ''داغ'' جو نظام متعارف ڪرايو يا ان کي منظم ڪيو. ان سان فوجي معائنن ۾ جعلسازي روڪڻ ۽ گهوڙن جي معيار کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

==== مستقل فوج ====

علاءُ الدين جي فوجي سڌارن جو بنيادي مقصد هڪ اهڙي وڏي مستقل فوج قائم ڪرڻ هو، جيڪا منگول حملن کي روڪي سگهي ۽ سلطنت اندر بغاوتن کي دٻائڻ سان گڏ نون علائقن کي فتح ڪرڻ جي صلاحيت پڻ رکي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

سورهين صديءَ جي مورخ [[فرشته]] موجب، علاءُ الدين جي فوج ۾ لڳ ڀڳ '''475,000 گهوڙيسوار''' شامل هئا. اهو انگ هڪ بعد واري تاريخي روايت مان ورتل آهي ۽ ان کي مڪمل طور تصديق ٿيل فوجي ڳڻپ نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=257 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ايتري وڏي فوج جي خرچ کي برداشت ڪرڻ لاءِ علاءُ الدين سپاهين جون نقد پگهارون نسبتاً گهٽ رکيون ۽ بازارن ۾ ضروري شين جا اگهه مقرر ڪيا، جيئن محدود پگهارن باوجود سپاهي پنهنجي روزمرهه جون ضرورتون پوريون ڪري سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Eraly |first=Abraham |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate |publisher=Penguin Books |year=2015 |page=166 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== چهرا ۽ داغ جو نظام ====

علاءُ الدين فوجي رجسٽريشن ۽ معائنن لاءِ ٻه اهم طريقا استعمال ڪيا:

* '''چهرا:''' فوج ۾ شامل سپاهين جي سڃاڻپ، جسماني وصفن ۽ ٻين ضروري تفصيلن جو سرڪاري رڪارڊ.
* '''داغ:''' فوجي گهوڙن جي سڃاڻپ لاءِ انهن تي مخصوص نشان لڳائڻ جو نظام.

انهن قدمن سان فوجي عملدارن کي هڪ ئي گهوڙو بار بار مختلف نالن سان پيش ڪرڻ، فوجي معائني وقت سٺي گهوڙي جي جاءِ تي گهٽ معيار وارو گهوڙو آڻڻ يا سپاهين جي تعداد بابت غلط معلومات ڏيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=256–257 |language=en}}&lt;/ref&gt;

فوج جا وقت بوقت معائنا ڪيا ويندا هئا، جن ۾ سپاهين جي موجودگي، هٿيارن ۽ گهوڙن جي حالت جو جائزو ورتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

==== فوجي پگهارون ۽ انعام ====

علاءُ الدين عام طور فوجي سپهه سالارن ۽ سپاهين کي مستقل جاگيرون ڏيڻ جي پاليسيءَ کان پاسو ڪندو هو ۽ نقد پگهارن واري نظام کي ترجيح ڏيندو هو. ان جو مقصد فوجي قوت کي سڌيءَ طرح مرڪزي حڪومت سان ڳنڍڻ هو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

تنهن هوندي به ڪامياب فوجي مهمن کان پوءِ سپهه سالارن ۽ سپاهين کي انعام ڏنا ويندا هئا، خاص طور [[دکن]] ۽ ڏکڻ هندستان جي مهمن کان پوءِ حاصل ٿيل دولت مان فوجي اڳواڻن کي نوازيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=260 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== سياسي نگراني ===

بغاوتن جي روڪٿام لاءِ علاءُ الدين جاسوسي ۽ اطلاع رسانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو. اميرن جي گڏجاڻين، شادين ۽ سياسي لاڳاپن تي نگراني وڌائي وئي. ڪيترن اميرن جون ملڪيتون ضبط ڪيون ويون ۽ شراب نوشيءَ تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== اميرن ۽ درٻاري طبقي تي ضابطو ====

علاءُ الدين جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ ٿيندڙ بغاوتن سبب سلطان درٻاري اميرن ۽ طاقتور خاندانن کي پنهنجي اقتدار لاءِ هڪ ممڪن خطرو سمجهندو هو. انهن جي سياسي قوت گهٽائڻ لاءِ هن ڪيترن اميرن جون ملڪيتون ضبط ڪيون ۽ سندن معاشي وسيلن تي مرڪزي حڪومت جي نگراني وڌائي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=76–77 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن ڪجهه خيراتي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ ڏنل زمينن کي پڻ ضبط ڪيو. اميرن کي هڪ ٻئي سان آزادانه سياسي اتحاد قائم ڪرڻ، ڳجهيون گڏجاڻيون ڪرڻ ۽ سلطان جي اجازت کان سواءِ شاديءَ وسيلي خانداني اتحاد ٺاهڻ کان روڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

طاقتور امير خاندانن جي وچ ۾ ٿيندڙ شادين لاءِ سلطان جي منظوري ضروري قرار ڏني وئي، جيئن انهن خاندانن جي گڏيل سياسي قوت مرڪزي اقتدار لاءِ خطرو نه بڻجي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=76–77 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== جاسوسي ۽ اطلاع رساني ====

علاءُ الدين هڪ منظم جاسوسي نظام قائم ڪيو، جنهن ذريعي درٻاري اميرن، فوجي اڳواڻن ۽ ٻين طاقتور ماڻهن جي سرگرمين بابت معلومات گڏ ڪئي ويندي هئي. جاسوس اميرن جي گهرن ۽ ذاتي گڏجاڻين تائين پهچي انهن جي سياسي لاڳاپن بابت اطلاع ڏيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

سلطان جاسوسن کان ملندڙ اطلاعن کي سياسي سازشن ۽ بغاوتن جي اڳواٽ سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪندو هو. انهيءَ نگرانيءَ سان درٻاري طبقي جي ذاتي ۽ سياسي آزادي محدود ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== بغاوتن تي سخت سزائون ====

علاءُ الدين سياسي بي وفائي ۽ بغاوتن لاءِ سخت سزائون مقرر ڪيون. ڪيترن واقعن ۾ بغاوت ڪندڙ سپاهين ي

== مذهبي پاليسي ==

علاءُ الدين سني مسلمان حڪمران هو. سندس دور ۾ ڪجهه فوجي مهمن دوران هندو مندرن کي تباهه يا نقصان پهچايو ويو، جڏهن ته مقامي هندو حڪمرانن مان جيڪي دهليءَ جي بالادستي قبول ڪندا هئا، انهن مان ڪيترن کي پنهنجي علائقن جي انتظام ۾ برقرار رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Eaton2001&quot;&gt;{{cite journal |last=Eaton |first=Richard M. |title=Temple Desecration and Indo-Muslim States |journal=Frontline |year=2001 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;
تاريخ نويس [[ضياءُ الدين برني]] موجب علاءُ الدين ڪيترن سياسي معاملن ۾ مذهبي عالمن جي راءِ بدران رياستي ضرورتن کي ترجيح ڏيندو هو. تنهن هوندي به ان بيان جي تشريح بابت جديد تاريخدانن ۾ اختلاف موجود آهن. سندس مذهبي پاليسيءَ کي رڳو هڪ رخ کان بيان ڪرڻ بدران فوجي، مالياتي ۽ سياسي حالتن سان گڏ سمجهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;


== ذاتي زندگي ==

[[علاءُ الدين خلجي]] جي ذاتي زندگيءَ بابت معلومات گهڻو ڪري [[امير خسرو]]، [[ضياءُ الدين برني]]، [[فرشته]] ۽ ٻين تاريخ نويسن جي لکڻين مان ملي ٿي. سندس شادين ۽ خانداني لاڳاپن ۾ سياسي اتحاد، شاهي جانشيني ۽ فوجي فتوحات جو اهم ڪردار هو. سندس زالن ۾ [[جلال الدين فيروز خلجي]] جي ڌيءَ '''ملڪه جهان'''، [[الپ خان]] جي ڀيڻ '''مهرو'''، [[گجرات]] جي اڳوڻي راڻي '''ڪملا ديوي''' ۽ [[ديوگري]] جي حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]] جي ڌيءَ '''جتيپالي''' شامل هيون.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي پٽن ۾ '''خضر خان'''، '''شادي خان'''، '''مبارڪ خان'''، جيڪو بعد ۾ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] جي نالي سان سلطان ٿيو، ۽ '''شهاب الدين عمر''' جا نالا ملن ٿا. سندس زندگيءَ جي آخري سالن ۾ شاهي خاندان اندر اقتدار ۽ جانشينيءَ بابت اختلاف وڌيا، جن جو اثر 1316ع ۾ سندس وفات کان پوءِ دهلي سلطنت جي سياسي صورتحال تي پيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== ملڪه جهان ۽ مهرو ===

علاءُ الدين جي پهرين ڄاتل زال '''ملڪه جهان''' هئي، جيڪا سندس چاچي ۽ اڳوڻي سلطان جلال الدين فيروز خلجي جي ڌيءَ هئي. ٻنهي جي شادي 1290ع ۾ خلجي خاندان جي دهليءَ تي اقتدار حاصل ڪرڻ کان اڳ ٿي هئي. انهيءَ شاديءَ سان علاءُ الدين نه رڳو جلال الدين جو ڀائٽيو، پر سندس ناٺي پڻ بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=41–42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي روايتن موجب، جلال الدين جي سلطان ٿيڻ کان پوءِ ملڪه جهان جي درٻاري حيثيت وڌي، پر سندس ۽ علاءُ الدين جا ازدواجي تعلقات خوشگوار نه رهيا. بعد جي تاريخ نويس حاجي الدبير موجب، ملڪه جهان جي رويي ۽ شاهي خاندان اندر اختلافن سبب سندن لاڳاپن ۾ ڇڪتاڻ پيدا ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين ٻي شادي '''مهرو''' سان ڪئي، جيڪا ملڪ سنجر، مشهور بہ [[الپ خان]]، جي ڀيڻ هئي. حاجي الدبير موجب، مهرو سان شادي ڪرڻ کان پوءِ ملڪه جهان جي ناراضگي وڌيڪ وڌي. هن پنهنجي بيان ۾ هڪ باغ اندر ملڪه جهان ۽ مهرو جي وچ ۾ تڪرار جو واقعو پڻ نقل ڪيو آهي، جنهن دوران علاءُ الدين پنهنجي پهرين زال سان تشدد وارو رويو اختيار ڪيو. اهڙيون ذاتي نوعيت جون ڳالهيون بعد جي تاريخي روايتن مان ملن ٿيون ۽ انهن جي آزاد تصديق محدود آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=41–43
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جتيپالي ۽ ديوگريءَ سان خانداني لاڳاپا ===

علاءُ الدين جي هڪ ٻي زال '''جتيپالي''' هئي، جيڪا [[دکن]] جي [[يادَو خاندان]] جي حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]] جي ڌيءَ هئي. رامچندر ديوگريءَ جي گاديءَ واري شهر تي حڪومت ڪندو هو ۽ علاءُ الدين جي فوجي مهمن کان پوءِ دهلي سلطنت جي بالادستي تسليم ڪئي هئائين.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=56–57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جتيپالي سان علاءُ الدين جي شاديءَ جي صحيح تاريخ بابت مورخن ۾ اختلاف آهي. [[ڪشوري سرن لال]] موجب، اها شادي ممڪن آهي ته 1296ع ۾ ديوگريءَ تي پهرئين حملي کان پوءِ ٿي هجي، جڏهن ته [[ستيش چندر]] ان کي 1308ع ۾ ديوگريءَ جي ٻي فوجي مهم کان پوءِ جي واقعي سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=56–57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=1
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2004
 |page=92
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جتيپالي مان علاءُ الدين کي '''شهاب الدين عمر''' نالي پٽ ڄائو. علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ 1316ع ۾ [[ملڪ ڪافور]] شهاب الدين عمر کي دهليءَ جي تخت تي ويهاريو، پر سندس ننڍي عمر سبب عملي اقتدار ملڪ ڪافور جي هٿ ۾ رهيو. ٿوري عرصي کان پوءِ شاهي درٻار جي سياسي تبديلين سبب شهاب الدين عمر جو اقتدار ختم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== ڪملا ديوي ===

'''ڪملا ديوي''' اصل ۾ گجرات جي [[واگهيلا خاندان]] جي حڪمران [[ڪرن ديو ٻيون|ڪرن ديو ٻئين]] جي وڏي راڻي هئي. 1299ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن [[الغ خان]] ۽ [[نصرت خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ گجرات تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي دوران ڪرن ديو پنهنجي حڪومت وڃائي ويٺو ۽ ڪملا ديوي دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ اچي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=84–86
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=334
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪملا ديوي کي جنگي قيديءَ جي حيثيت سان دهلي آندو ويو ۽ علاءُ الدين جي شاهي حرم ۾ شامل ڪيو ويو. بعد ۾ هوءَ سندس زالن مان هڪ بڻجي وئي. تاريخي روايتن موجب، ڪجهه وقت گذرڻ کان پوءِ هن پنهنجي نئين درٻاري زندگيءَ سان موافقت اختيار ڪئي، پر سندس ذاتي احساسن بابت موجود بيان گهڻو ڪري بعد جي مورخن جي تشريحن تي ٻڌل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=86, 190
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪملا ديويءَ جي اڳوڻي مڙس ڪرن ديو وٽ سندن ڌيءَ '''ديول ديوي''' رهندي هئي. [[فرشته]] جي بيان موجب، 1306ع ۽ 1307ع جي وچ ۾ ڪملا ديوي علاءُ الدين کي درخواست ڪئي ته سندس ڌيءَ کي پيءُ وٽان گهرائي دهليءَ ۾ ساڻس ملايو وڃي. ان روايت موجب، سلطان ڪرن ديو کي ديول ديوي موڪلڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=190
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=402
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، ديول ديويءَ جي دهلي اچڻ بابت تاريخي ذريعن ۾ تفصيل ۽ تاريخون هڪجهڙيون نه آهن. امير خسرو، فرشته ۽ ٻين مؤرخن جي بيانن ۾ فرق ملي ٿو. ڪشوري سرن لال به ڄاڻايو آهي ته ڪملا ديويءَ جي درخواست بابت روايت برني وٽ موجود نه آهي، جڏهن ته ڪجهه بعد وارن تاريخ نويسن گجرات جي مختلف فوجي مهمن جي واقعن کي پاڻ ۾ ملائي بيان ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=190
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== خضر خان ۽ ديول ديوي ===

[[File:Khizr Khan and Devaldi enthroned. Duval Rani Khizr Khan of Amir Khusrau Dihvali. Scribe, Sultan Bayazid ibn Nizam Mughal, dated A.H. 976 (1568) National Museum, New Delhi (L53.217).jpg|thumb|[[خضر خان]] ۽ [[ديول ديوي]] جي شاهي تخت تي ويٺل تصوير، جيڪا [[امير خسرو]] جي مثنوي ''ديوَل راڻي خضر خان'' جي 976هه (1568ع) واري مغل دور جي قلمي نسخي ۾ شامل آهي. هيءَ تصوير واقعي کان اڍائي صدين کان وڌيڪ عرصو پوءِ تيار ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Welch
 |first=Stuart Cary
 |title=India: Art and Culture, 1300–1900
 |publisher=Metropolitan Museum of Art
 |location=New York
 |year=1985
 |page=153
 |isbn=9780030061141
 |url=https://www.metmuseum.org/met-publications/india-art-and-culture-1300-1900
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;]]

[[خضر خان]] علاءُ الدين جو وڏو پٽ ۽ شاهي جانشينيءَ جو اهم دعويدار هو. سندس شادي گجرات جي اڳوڻي حڪمران ڪرن ديو ۽ راڻي ڪملا ديويءَ جي ڌيءَ [[ديول ديوي]] سان ٿي. عام تاريخي بيانن موجب، اها شادي 1308ع ۾ ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

ديول ديوي پنهنجي پيءُ ڪرن ديو وٽ رهندي هئي، جيڪو گجرات وڃائڻ کان پوءِ دکن جي علائقن ڏانهن هليو ويو هو. بعد ۾ دهلي سلطنت جي فوجي مهم دوران ديول ديوي گرفتار ٿي يا دهليءَ جي قبضي ۾ آئي ۽ کيس شاهي درٻار ڏانهن آندو ويو. اتي سندس ماءُ ڪملا ديوي اڳ ئي علاءُ الدين جي حرم ۾ موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=189–190, 297
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي شادي [[دهلي سلطنت]] جي تاريخ ۾ مشهور ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان واقعي کي معاصر شاعر [[امير خسرو]] پنهنجي فارسي مثنوي '''''ديوَل راڻي خضر خان''''' ۾ ادبي صورت ڏني. اها مثنوي '''''عاشقه''''' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Bednar
 |first=Michael Boris
 |title=The Content and the Form in Amīr Khusraw's Duval Rānī va Khiẓr Khān
 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2013
 |language=en
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/content-and-the-form-in-amir-khusraws-duval-rani-va-khizr-khan-1/F7EA6E72C0509C9392C3708E0BD38C53
}}&lt;/ref&gt;

==== امير خسرو جي مثنوي ====

''ديوَل راڻي خضر خان'' هڪ فارسي عشقيه ۽ تاريخي مثنوي آهي، جنهن ۾ دهلي سلطنت جي سياسي واقعن، فوجي فتوحات ۽ خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي محبت ۽ شاديءَ جو بيان ملي ٿو. هن مثنويءَ جي شروعاتي حصي ۾ دهليءَ جي سلطانن ۽ سندن فوجي مهمن جو ذڪر آهي، جڏهن ته باقي حصو ٻنهي مرڪزي ڪردارن جي عشقيه ڪهاڻيءَ تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Bednar
 |first=Michael Boris
 |title=The Content and the Form in Amīr Khusraw's Duval Rānī va Khiẓr Khān
 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2013
 |language=en
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/content-and-the-form-in-amir-khusraws-duval-rani-va-khizr-khan-1/F7EA6E72C0509C9392C3708E0BD38C53
}}&lt;/ref&gt;

مثنويءَ جي تاريخي حيثيت بابت جديد محققن جا رايا مختلف آهن. ڪجهه ان کي تاريخي واقعن تي ٻڌل عشقيه داستان سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا ان ۾ ادبي تخيل، شاهي مدح ۽ تاريخي حقيقتن جي ميلاپ تي زور ڏين ٿا.

محقق '''مائيڪل بورس بيڊنار''' پنهنجي مطالعي ۾ واضح ڪيو آهي ته مثنويءَ جي تاريخي ۽ عشقيه حصن کي مڪمل طور الڳ ڪرڻ مناسب نه آهي؛ تاريخي واقعا پڻ شاهي مدح ۽ ادبي پيشڪش سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته عشقيه ڪهاڻيءَ ۾ تاريخي سوانح جا عنصر پڻ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Bednar
 |first=Michael Boris
 |title=The Content and the Form in Amīr Khusraw's Duval Rānī va Khiẓr Khān
 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2013
 |language=en
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/content-and-the-form-in-amir-khusraws-duval-rani-va-khizr-khan-1/F7EA6E72C0509C9392C3708E0BD38C53
}}&lt;/ref&gt;

تنهنڪري خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي شاديءَ جي تاريخي واقعي ۽ مثنويءَ ۾ بيان ڪيل مکالمن، جذباتي واقعن ۽ عشقيه منظرن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

==== قصي جو ادبي ۽ ثقافتي اثر ====

خضر خان ۽ ديول ديويءَ جو قصو بعد جي فارسي، هندستاني ۽ گجراتي ادبي روايتن ۾ پڻ مشهور رهيو. ان موضوع تي مختلف دورن ۾ قلمي نسخا ۽ مصوريون تيار ڪيون ويون.

مثال طور، 1568ع جي هڪ مغل دور جي قلمي نسخي ۾ ٻنهي کي تخت تي ويٺل ڏيکاريو ويو آهي. اهڙيءَ طرح ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ دهليءَ ۾ تيار ٿيل هڪ مصوريءَ ۾ خضر خان ۽ ديول ديويءَ کي گهوڙن تي سوار ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=An Album Page: Khizr Khan and Deval Rani, Delhi, North India, Late 18th Century
 |website=Christie's
 |url=https://www.christies.com/en/lot/lot-5881133
 |access-date=2026-10-22
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن تصويرن کي خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي اصل دور جا اکين ڏٺا ثبوت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سندن زندگيءَ کان گهڻو پوءِ تيار ڪيون ويون هيون.

=== ملڪ ڪافور سان لاڳاپا ===

[[ملڪ ڪافور]] علاءُ الدين جي دور جو هڪ اهم غلام مان ترقي ڪري سپهه سالار ۽ اعليٰ درٻاري عملدار بڻيل شخص هو. هو 1299ع ۾ گجرات جي فوجي مهم دوران دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو ۽ پوءِ علاءُ الدين جي خدمت ۾ شامل ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Digby
 |first=Simon
 |title=The Tuhfa-i Nasā'ih of Yūsuf Gadā: An Ethical Treatise in Verse from the Late-Fourteenth-Century Delhi Sultanate
 |journal=Iran
 |year=1978
 |volume=16
 |page=419
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ملڪ ڪافور پنهنجي فوجي صلاحيت، انتظامي قابليت ۽ سلطان سان ويجهن لاڳاپن سبب تيزيءَ سان ترقي ڪئي. هن دکن ۽ ڏکڻ هندستان جي ڪيترين مهمن جي اڳواڻي ڪئي، جن ۾ ديوگري، ورنگل، دواراسمدر ۽ پانڊيا رياست جون مهمون شامل هيون. بعد ۾ هو سلطنت جو نائب، يعني ''نائبِ سلطان''، بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Eraly
 |first=Abraham
 |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate
 |publisher=Penguin Books
 |year=2015
 |pages=177–178
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== سلطان جي ويجهڙائي ۽ سياسي اثر ====

[[ضياءُ الدين برني]] موجب، علاءُ الدين پنهنجي زندگيءَ جي آخري چار يا پنج سالن دوران ملڪ ڪافور تي غيرمعمولي اعتماد ڪرڻ لڳو. جڏهن سلطان جي صحت خراب ٿي، تڏهن ملڪ ڪافور کي سلطنت جي انتظام ۽ درٻاري معاملن ۾ وڌيڪ اختيار حاصل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last1=Vanita
 |editor-first1=Ruth
 |editor-last2=Kidwai
 |editor-first2=Saleem
 |title=Same-Sex Love in India: Readings from Literature and History
 |publisher=Palgrave
 |year=2000
 |page=132
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ملڪ ڪافور جي وڌندڙ اثر سبب شاهي خاندان ۽ درٻاري اميرن جي وچ ۾ اقتدار جي رقابت وڌي. سلطان جي وفات کان پوءِ ڪافور شهاب الدين عمر کي تخت تي ويهاريو ۽ حڪومت جي انتظام تي پنهنجو ڪنٽرول برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

==== لاڳاپن بابت تاريخدانن جا مختلف رايا ====

علاءُ الدين ۽ ملڪ ڪافور جي ذاتي لاڳاپن جي نوعيت بابت تاريخدانن ۾ اختلاف موجود آهي. برني جي بيانن ۾ ملڪ ڪافور لاءِ سلطان جي غيرمعمولي محبت ۽ اعتماد جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه جديد محققن رومانوي يا جنسي لاڳاپي جي امڪان طور تفسير ڪيو آهي.

محققن [[روٿ ونيتا]] ۽ [[سليم قدوائي]] برني جي بيانن جي بنياد تي ٻنهي جي وچ ۾ هم جنس رومانوي يا جنسي لاڳاپي جو امڪان ظاهر ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last1=Vanita
 |editor-first1=Ruth
 |editor-last2=Kidwai
 |editor-first2=Saleem
 |title=Same-Sex Love in India: Readings from Literature and History
 |publisher=Palgrave
 |year=2000
 |pages=113, 132
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي طرح تاريخدان '''جوڊٿ اي. والش'''، محقق '''نيلنجن سرڪار''' ۽ '''ٿامس گگلر''' پڻ علاءُ الدين ۽ ملڪ ڪافور جي لاڳاپن کي جنسي يا رومانوي ويجهڙائيءَ جي امڪان سان ڏٺو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Walsh
 |first=Judith E.
 |title=A Brief History of India
 |publisher=Infobase Publishing
 |year=2006
 |page=71
 |isbn=9781438108254
 |url=https://archive.org/details/briefhistoryofin0000wals/page/71
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Sarkar
 |first=Nilanjan
 |title=Forbidden Privileges and History-Writing in Medieval India
 |journal=The Medieval History Journal
 |volume=16
 |issue=1
 |year=2013
 |pages=33–34, 48, 55
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Gugler
 |first=Thomas K.
 |title=Politics of Pleasure: Setting South Asia Straight
 |journal=South Asia Chronicle
 |volume=1
 |year=2011
 |pages=355–392
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن تشريحن جي بنياد تي ڪجهه جديد ليکڪن علاءُ الدين جي جنسي رجحان بابت هم جنس پرستي يا ٻه جنسي ڪشش جا امڪان پڻ پيش ڪيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lockard
 |first=Craig
 |title=Societies, Networks, and Transitions: A Global History
 |volume=1
 |publisher=Cengage Learning
 |year=2006
 |page=366
 |isbn=9780618386116
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به تاريخدان '''بنارسي پرساد سڪسينا''' ٻنهي جي ويجهڙائيءَ کي جنسي تعلق جو ثبوت نٿو سمجهي. سندس خيال ۾ ملڪ ڪافور جي وڌندڙ اهميت کي فوجي قابليت، سياسي اعتماد ۽ درٻاري طاقت جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=421
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري علاءُ الدين ۽ ملڪ ڪافور جي وچ ۾ جنسي لاڳاپي بابت دعويٰ تاريخي طور متفقه يا قطعي ثابت ٿيل نه آهي. موجود ذريعا ٻنهي جي سياسي ۽ ذاتي ويجهڙائيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر ان ويجهڙائيءَ جي نوعيت بابت جديد محقق مختلف تشريحون پيش ڪن ٿا.

=== اولاد ۽ شاهي جانشيني ===

علاءُ الدين جي پٽن ۾ خضر خان، شادي خان، مبارڪ خان ۽ شهاب الدين عمر جا نالا اهم آهن. سندس وڏي پٽ خضر خان کي هڪ عرصي تائين شاهي جانشينيءَ جو نمايان دعويدار سمجهيو ويندو هو، پر علاءُ الدين جي آخري سالن ۾ ملڪ ڪافور جي وڌندڙ سياسي اثر سبب جانشينيءَ جي صورتحال تبديل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

4 جنوري 1316ع تي علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ ملڪ ڪافور سندس نوجوان پٽ شهاب الدين عمر کي تخت تي ويهاريو. شهاب الدين عمر جي ماءُ جتيپالي هئي. نئين سلطان جي ننڍي عمر سبب ملڪ ڪافور حڪومت جي انتظام تي اثرانداز رهيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

ملڪ ڪافور جي قتل کان پوءِ علاءُ الدين جي پٽ مبارڪ خان اقتدار حاصل ڪيو ۽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] جي لقب سان دهليءَ جو سلطان بڻيو. جانشينيءَ جي انهن تڪرارن سان علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ خلجي خاندان جي اندروني سياسي ڪمزوري ظاهر ٿي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== ذاتي زندگيءَ بابت تاريخي ماخذ ===

علاءُ الدين جي ذاتي زندگيءَ بابت موجود تاريخي مواد جي تشريح ڪندي همعصر ۽ بعد جي ماخذن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

[[امير خسرو]] علاءُ الدين جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ سندس لکڻين مان شاهي خاندان، فوجي مهمن ۽ خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي قصي بابت معلومات ملي ٿي. تنهن هوندي به سندس ادبي تصنيفن ۾ شاهي مدح ۽ تخليقي بيان پڻ شامل آهن.

[[ضياءُ الدين برني]] علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ جي دور ۾ سندس حڪومت ۽ درٻاري معاملن بابت لکيو. سندس بيان سياسي ۽ اخلاقي تبصرن سان لاڳاپيل آهن، تنهنڪري ذاتي لاڳاپن بابت سندس تشريحن کي تاريخي پسمنظر ۾ پرکڻ گهرجي.

[[فرشته]] ۽ حاجي الدبير جهڙن بعد جي مورخن ڪيترائي اضافي واقعا بيان ڪيا آهن، پر اهي علاءُ الدين جي دور کان گهڻو پوءِ لکندا هئا. سندن روايتن جي همعصر ذريعن سان ڀيٽ ڪرڻ ضروري آهي.

جديد تاريخدانن، جن ۾ ڪشوري سرن لال، بنارسي پرساد سڪسينا، پيٽر جيڪسن ۽ ٻيا محقق شامل آهن، انهن روايتن جو تجزيو ڪري علاءُ الدين جي ذاتي زندگي، شاهي خاندان ۽ سياسي لاڳاپن بابت مختلف نتيجا پيش ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

== فن تعمير ==

علاءُ الدين جي دور ۾ دهليءَ ۾ ڪيترائي اهم تعميراتي منصوبا شروع ٿيا. انهن ۾ [[سري قلعو]]، حوض خاص جي آبي ذخيري سان لاڳاپيل ڪم، [[علائي دروازو]] ۽ نامڪمل علائي مينار شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

=== علائي دروازو ===

[[File:Alai Darwaza.JPG|thumb|علائي دروازو، قطب ڪمپليڪس، دهلي]]

1311ع ۾ تعمير ٿيل علائي دروازو [[قطب ڪمپليڪس]] جي اهم عمارتن مان هڪ آهي. ان ۾ ڳاڙهي پٿر، سنگ مرمر، محرابن ۽ اسلامي هندستاني طرز تعمير جا نمايان نمونا ڏسڻ ۾ اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== علائي مينار ===

علاءُ الدين قطب مينار کان وڏي مينار تعمير ڪرائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، پر اها عمارت مڪمل نه ٿي سگهي. ان جا باقيات اڄ به قطب ڪمپليڪس ۾ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

=== مقبرو ۽ مدرسو ===

[[File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، دهلي]]

علاءُ الدين جو مقبرو دهليءَ جي مهرولي واري قطب ڪمپليڪس ۾ واقع آهي. ان سان گڏ سندس نالي سان منسوب مدرسي جا آثار پڻ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Qutb Complex: Ala al Din Khalji Madrasa |website=Archnet |url=https://archnet.org/sites/5794 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== سڪا ۽ لقب ==

[[File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو چانديءَ جو ٽنڪو، جنهن تي سڪندر ثاني جو لقب درج آهي]]
علاءُ الدين پنهنجي سڪن تي ''سڪندر ثاني''، يعني ٻيو سڪندر، جو لقب استعمال ڪيو. اهو لقب سندس فوجي فتوحات ۽ شاهي عظمت جي دعويٰ کي ظاهر ڪندو هو. سندس دور ۾ چانديءَ، ٽامي ۽ ٻين ڌاتن جا سڪا جاري ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Farooqui |first=Salma Ahmed |title=A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-eighteenth Century |publisher=Pearson |year=2011 |isbn=9788131732021 |page=13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آخري سال ۽ وفات ==

زندگيءَ جي آخري سالن ۾ علاءُ الدين بيمار ٿي پيو. سندس درٻار ۾ اميرن جي وچ ۾ رقابت وڌي ۽ مالڪ ڪافور جو اثر رسوخ نمايان ٿيو. خضر خان ۽ ٻين اميرن خلاف سخت قدم کنيا ويا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;
علاءُ الدين 4 جنوري 1316ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. ڪجهه تاريخي روايتن ۾ مالڪ ڪافور تي کيس زهر ڏيڻ يا سندس موت ۾ ملوث هجڻ جو شڪ ظاهر ڪيو ويو آهي، پر اها ڳالهه يقيني تاريخي حقيقت طور ثابت ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
سندس وفات کان پوءِ مالڪ ڪافور نوجوان شهاب الدين عمر کي تخت تي ويهاريو. ٿوري عرصي بعد ڪافور قتل ٿي ويو ۽ علاءُ الدين جو پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] اقتدار تي آيو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

== تاريخي جائزو ==

علاءُ الدين خلجي جي حڪومت دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهي وڃي ٿي. سندس دور ۾ سلطنت جو فوجي اثر اتر هندستان کان دکن ۽ ڏکڻ هندستان تائين وڌيو. منگول حملن جي مزاحمت، وڏي مستقل فوج جي تنظيم، زميني محصولن جي مرڪزيت ۽ بازارن جي ضابطي سندس اهم ڪارنامن ۾ شمار ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HabibPrice&quot;/&gt;
ٻئي طرف، سندس اقتدار حاصل ڪرڻ جو طريقو، سياسي مخالفن خلاف سخت ڪارروايون، فوجي مهمن ۾ ڦرلٽ ۽ قتل عام، ۽ آبادگارن تي ڳرا محصول سندس حڪمرانيءَ جا تڪراري پهلو هئا. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ سندس دور کي فوجي ڪاميابين ۽ سخت مرڪزي حڪمرانيءَ جي گڏيل پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

=== مؤرخ رميش چندر دت جو نقطه نظر ===

هندستاني مؤرخ [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ علاءُ الدين خلجي جي حڪومت کي فوجي فتوحات، سخت حڪمرانيءَ ۽ انتظامي قابليت جي گڏيل مثال طور پيش ڪيو آهي. دت موجب علاءُ الدين دکن مان موٽڻ کان پوءِ پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين فيروز خلجي کي دوکي سان قتل ڪرائي اقتدار حاصل ڪيو. هن گجرات جي فتح، منگول حملن جي مزاحمت، رنٿمبور ۽ چتوڙ جي محاصرن، مالوا جي فتح ۽ مالڪ ڪافور جي دکن ۽ ڏکڻ هندستان وارين مهمن کي سندس حڪومت جا اهم واقعا قرار ڏنو. دت خاص طور گجرات جي راجا ڪرن راءِ، ڪملا ديوي ۽ ديول ديويءَ جي واقعن، ديوگريءَ جي رام ديو، وارنگل جي حڪمرانن ۽ ڏکڻ جي بلالا خاندان سان لاڳاپيل فوجي مهمن جو ذڪر ڪري ٿو. سندس بيان موجب علاءُ الدين جي آخري سالن ۾ گجرات، چتوڙ ۽ دکن ۾ بغاوتون ٿيون، جڏهن ته مالڪ ڪافور جو درٻار ۾ اثر وڌندو ويو. دت علاءُ الدين کي ڪڏهن ظالم ۽ سخت مزاج حڪمران سڏي ٿو، پر ساڳئي وقت سندس فوجي صلاحيت، مضبوط انتظام، سلطنت ۾ امن امان قائم ڪرڻ ۽ منگول حملن کي روڪڻ جي ڪاميابيءَ جي واکاڻ پڻ ڪري ٿو. هن جي راءِ ۾ علاءُ الدين [[اڪبر اعظم]] جهڙي وسيع نظر يا عظمت نه رکندو هو، پر پنهنجي فتوحات ۽ انتظامي طاقت سبب دهليءَ جي اهم سلطانن مان شمار ٿئي ٿو. دت جي بيان ۾ ڏنل ڪجهه تاريخون، جيئن 1295ع ۾ تخت نشيني ۽ 1300ع ۾ رنٿمبور جي فتح، جديد تاريخي تحقيق جي عام طور قبوليل تاريخن سان نٿيون ملن؛ تنهنڪري انهن کي مؤرخ جي بيان جو حصو سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dutt
 |first=Romesh Chunder
 |title=A Brief History of Ancient and Modern India
 |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ
 |edition=3rd revised
 |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co.
 |location=Calcutta
 |year=1908
 |pages=58–62
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh.jpg|جلال الدين فيروز خلجي جي قتل جو تاريخي مصورانه منظر
File:Portrait of Sultan 'Ala-ud-Din, Padshah of Delhi.jpg|علاءُ الدين خلجي جي بعد واري دور جي تصوير
File:Alai Darwaza.JPG|علائي دروازو
File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|علاءُ الدين جو مقبرو
File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|سڪندر ثاني لقب وارو سڪو
File:Sultan Alau'd Din put to Flight.jpeg|راجپوت روايت سان لاڳاپيل بعد واري دور جي تصوير
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[دهلي سلطنت]]
* [[خلجي خاندان]]
* [[جلال الدين فيروز خلجي]]
* [[مالڪ ڪافور]]
* [[امير خسرو]]
* [[منگولن جا هندستان تي حملا]]
* [[قطب الدين مبارڪ شاهه]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/ علاءُ الدين خلجي — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Alauddin_Khalji علاءُ الدين خلجي جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-khilji-khalji-dynasty-1290-1320/ خلجي خاندان ۽ ان جا انتظامي سڌارا — INFLIBNET]
* [https://archnet.org/sites/5794 علاءُ الدين خلجي جو مدرسو — Archnet]

{{DEFAULTSORT:علاء الدين خلجي}}
[[زمرو:دهلي جا سلطان]]
[[زمرو:خلجي خاندان]]
[[زمرو:1260ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1316ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:دهلي سلطنت]]</text>
      <sha1>ebdi5ol0oypv5pfcbobda7kcz7zcabe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424331</id>
      <parentid>424313</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T13:15:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="150693" sha1="5mklxyft83his1ftysftawl07z5evov" xml:space="preserve">
{{Short description|دهلي سلطنت جو خلجي حڪمران (1296ع–1316ع)}}
{{Infobox royalty
| name = علاءُ الدين خلجي
| title = سلطان دهلي
| image = The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh (Alauddin Khalji detail).jpg
| caption = نئين تخت نشين ٿيل علاءُ الدين خلجي، ''جامع التواريخ'' جي تصوير، لڳ ڀڳ 1314ع
| succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان
| reign = 1296ع – 4 جنوري 1316ع
| coronation = 1296ع، دهلي
| predecessor = [[جلال الدين فيروز خلجي]]
| successor = [[شهاب الدين عمر]]
| birth_name = علي گرشاسپ
| birth_date = لڳ ڀڳ 1266ع
| death_date = 4 جنوري 1316ع
| death_place = [[دهلي]]
| burial_place = علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، قطب ڪمپليڪس، دهلي
| dynasty = [[خلجي خاندان]]
| father = شهاب الدين مسعود
| spouse = ملڪه جهان، مهرو، ڪملا ديوي، جتيپالي
| issue = خضر خان، مبارڪ خان، شهاب الدين عمر ۽ ٻيا
| religion = [[اسلام]]، [[سني]]
}}


'''علاءُ الدين محمد شاهه خلجي'''&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Silver Tanka Coin of Ala ud din Muhammad Khilji of Khilji Dynasty of Delhi Sultanate
 |url=https://marudhararts.com/e-auction/auction-no-39/lot-no-68/coins-of-india/sultanate-coins/delhi-sultanate/17-ala-al-din-muhammad-khilaji-ah-695-715-1296-1316-ad/silver-tanka-coin-of-ala-ud-din-muhammad-khilji-of-khilji-dynasty-of-delhi-sultanate
 |website=Marudhar Arts
 |access-date=2026-08-23
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; (فارسي: {{lang|fa|علاء الدین محمد شاه}})، عام طور '''علاءُ الدين خلجي''' (فارسي: {{lang|fa|علاء الدین خلجی}}) جي نالي سان مشهور، ڄمڻ وقت '''علي گرشاسپ''' (لڳ ڀڳ 1266ع – 4 جنوري 1316ع)، [[خلجي خاندان]] جو ٻيو سلطان ۽ [[دهلي سلطنت]] جو هڪ اهم حڪمران هو، جنهن 1296ع کان پنهنجي وفات تائين 1316ع ۾ حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ دهلي سلطنت جون حدون نمايان طور وڌيون، [[منگول]] حملن جي ڪاميابيءَ سان مزاحمت ڪئي وئي، اتر ۽ وچ هندستان جون ڪيتريون رياستون سلطنت ۾ شامل ڪيون ويون ۽ [[دکن]] توڙي ڏکڻ هندستان جي حڪمرانن کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ وسيع فوجي مهمون هلايون ويون. علاءُ الدين زميني محصولن جي وصولي، فوجي انتظام، واپار، [[قيمتن تي ضابطو|بازاري اگهن تي ضابطي]] ۽ سماجي توڙي سياسي نگرانيءَ بابت اهم انتظامي سڌارا پڻ نافذ ڪيا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Zaidi
 |first=Nasr Hasan
 |title=ʿAlāʾ-al-Dīn Ḵaljī
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=1
 |page=779
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jackson
 |first=Peter
 |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1999
 |isbn=9780521404778
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين پنهنجي اڳوڻي سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جو ڀائٽيو ۽ ناٺي هو. جڏهن جلال الدين [[دهلي جو غلام خاندان|غلام خاندان]] جي اقتدار جي خاتمي کان پوءِ 1290ع ۾ دهليءَ جو سلطان بڻيو، تڏهن علاءُ الدين کي ''اميرِ توزڪ''، يعني شاهي تقريبن جي انتظام جو عهدو ڏنو ويو. جلال الدين خلاف هڪ بغاوت کي دٻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ سبب علاءُ الدين کي 1291ع ۾ [[ڪڙا-مانڪپور]] جي گورنري ملي، جڏهن ته [[ڀيلسا]] تي ڪامياب فوجي حملي کان پوءِ 1296ع ۾ کيس [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني وئي. ساڳئي سال هن [[ديوگري]] تي حملو ڪري وڏي مقدار ۾ دولت حاصل ڪئي، جنهن کي پنهنجي فوجي طاقت وڌائڻ ۽ جلال الدين خلاف اقتدار حاصل ڪرڻ جي منصوبابنديءَ ۾ استعمال ڪيو. جولاءِ 1296ع ۾ هن جلال الدين کي قتل ڪرائي پاڻ کي سلطان قرار ڏنو، جنهن کان پوءِ دهليءَ تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي ۽ [[ملتان]] ۾ موجود جلال الدين جي پٽن ۽ ٻين وارثن جي مزاحمت کي ختم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجن هندستان تي ڪيترائي حملا ڪيا، جن کي سندس فوجن مختلف محاذن تي روڪيو. انهن مقابلن ۾ 1297ع–1298ع جي جران منجور واري مهم، 1298ع ۾ [[سيوستان]]، يعني موجوده [[سيوهڻ]]، تي منگول حملي کي ناڪام بڻائڻ، 1299ع جي [[ڪلي جي جنگ]]، 1303ع ۾ دهليءَ جو منگول گهيرو، 1305ع جي [[امروهه جي جنگ]] ۽ 1306ع ۾ [[راوي درياهه]] جي ڪناري منگول فوج جي شڪست شامل آهن. 1306ع جي فتح کان پوءِ دهلي سلطنت جي فوجن موجوده [[افغانستان]] ۾ منگولن جي قبضي وارن ڪجهه علائقن تي جوابي حملا پڻ ڪيا. منگولن خلاف انهن فوجي ڪاميابين ۾ [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]]، [[الغ خان]] ۽ علاءُ الدين جي غلام مان سپهه سالار بڻيل [[مالڪ ڪافور]] سميت ڪيترن فوجي اڳواڻن اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
منگول حملن جي مزاحمت سان گڏ علاءُ الدين اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترين رياستن خلاف فوجي مهمون هلايون. سندس فوجن 1299ع ۾ [[گجرات]] تي حملو ڪيو، جنهن کي لڳ ڀڳ 1304ع ۾ دهلي سلطنت سان مستقل طور شامل ڪيو ويو. ان کان سواءِ 1299ع ۾ [[جيسلمير]]، 1301ع ۾ [[رنٿمبور]]، 1303ع ۾ [[چتوڙ]]، 1305ع ۾ [[مالوا]]، 1308ع ۾ [[سيوانا]] ۽ 1311ع ۾ [[جالور]] تي قبضو ڪيو ويو. انهن فتوحات جي نتيجي ۾ [[راجپوت]] ۽ ٻين مقامي حڪمران خاندانن جي سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو، جن ۾ مالوا جا [[پرمار خاندان|پرمار]]، گجرات جا [[واگهيلا خاندان|واگهيلا]]، رنٿمبور ۽ جالور جا [[چوهان خاندان|چوهان]]، ميواڙ جي [[گُهلا خاندان|گُهلا خاندان]] جي راول شاخ ۽ ممڪن طور [[يَجواپال خاندان]] شامل هئا. انهن مهمن سان دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي اثر ۾ نمايان واڌ آئي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=1
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2004
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي حڪم تي سندس اهم سپهه سالار [[مالڪ ڪافور]] [[ونڌيا جبلن]] کان ڏکڻ طرف ڪيترين فوجي مهمن جي اڳواڻي ڪئي. انهن مهمن دوران 1308ع ۾ [[ديوگري]]، 1310ع ۾ [[وارنگل]] ۽ 1311ع ۾ [[دواراسمودر]] مان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ خراج حاصل ڪيو ويو. نتيجي ۾ ديوگريءَ جي [[يادَو خاندان]] جي حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]]، وارنگل جي [[ڪاڪتيا خاندان]] جي حڪمران [[پرتاپ رودر]] ۽ دواراسمودر جي [[هويسالا خاندان]] جي حڪمران [[وير بلال ٽيون|وير بلال ٽئين]] دهلي سلطنت جي بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيا. مالڪ ڪافور 1311ع ۾ ڏکڻ هندستان جي [[پانڊيا خاندان]] جي علائقن تي پڻ حملو ڪيو، جتان وڏي مقدار ۾ دولت، هاٿي ۽ گهوڙا حاصل ڪيا ويا. تنهن هوندي به ڏکڻ هندستان جون سڀئي رياستون سڌي طرح دهلي سلطنت ۾ شامل نه ٿيون؛ ڪيترن علائقن ۾ مقامي حڪمران خراج گذار حيثيت سان برقرار رهيا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي حڪمرانيءَ ۾ طاقتور مرڪزي حڪومت ۽ وڏي مستقل فوج قائم ٿي. هن زرعي زمينن جي ماپ، محصولن جي وصولي، فوجين جي سڃاڻپ، گهوڙن تي داغ لڳائڻ ۽ بازارن ۾ ضروري شين جي اگهن تي ضابطو رکڻ لاءِ منظم سرڪاري نظام قائم ڪيو. فوج جي سارسنڀال ۽ سلطنت جي دفاع لاءِ گهربل وسيلن کي يقيني بڻائڻ سندس انتظامي پاليسين جو اهم مقصد هو. ان سان گڏ هن سياسي بغاوتن کي روڪڻ لاءِ جاسوسي ۽ نگرانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو، اميرن جي سياسي سرگرمين تي پابنديون وڌيون ۽ ڪجهه بااثر خاندانن جون ملڪيتون ضبط ڪيون. جيتوڻيڪ سندس انتظامي سڌارن سان مرڪزي اقتدار مضبوط ٿيو، پر سندس حڪومت ۾ سخت سزائون، سياسي مخالفن خلاف جبر، فوجي مهمن دوران قتل عام ۽ آبادگارن تي ڳرن محصولن جا واقعا پڻ تاريخي ذريعن ۾ درج آهن.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ علاءُ الدين بيمار ٿي پيو ۽ سلطنت جي انتظام لاءِ مالڪ ڪافور تي وڌيڪ ڀاڙڻ لڳو. ان عرصي ۾ درٻاري سازشن، اميرن جي باهمي رقابت ۽ جانشينيءَ بابت اختلافن سبب سياسي صورتحال غير مستحڪم ٿي وئي. علاءُ الدين 4 جنوري 1316ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ مالڪ ڪافور علاءُ الدين ۽ سندس زال [[جتيپالي]] جي نوجوان پٽ [[شهاب الدين عمر]] کي تخت تي ويهاريو، پر عملي اقتدار ڪافور جي هٿ ۾ رهيو. ٿوري عرصي کان پوءِ مالڪ ڪافور قتل ٿي ويو ۽ علاءُ الدين جي وڏي پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] اقتدار حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;
علاءُ الدين خلجي کي دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ فوجي فتوحات، منگول حملن جي ڪامياب مزاحمت، انتظامي مرڪزيت ۽ اقتصادي سڌارن سبب هڪ اهم سلطان سمجهيو وڃي ٿو. ساڳئي وقت سندس حڪمرانيءَ جا سخت ۽ جابراڻا پهلو پڻ تاريخي بحث جو موضوع رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;


== شروعاتي زندگي ==

[[علاءُ الدين خلجي]] جي ننڍپڻ ۽ شروعاتي زندگيءَ بابت همعصر تاريخ نويسن تمام ٿوري معلومات قلمبند ڪئي آهي. سورھين ۽ سترھين صديءَ جي تاريخ نويس حاجي الدبير موجب، علاءُ الدين جڏهن 1300ع–1301ع ۾ [[رنٿمبور]] خلاف فوجي مهم شروع ڪئي، تڏهن سندس عمر لڳ ڀڳ 34 سال هئي. انهيءَ روايت کي درست تسليم ڪرڻ جي صورت ۾ سندس ڄمڻ جو سال لڳ ڀڳ 1266ع يا 1267ع قرار ڏئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=40–41 |language=en}}&lt;/ref&gt; سندس اصل نالو '''علي گرشاسپ''' هو. هو شهاب الدين مسعود جو وڏو پٽ هو، جيڪو [[خلجي خاندان]] جي باني سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جو وڏو ڀاءُ هو. علاءُ الدين جا ٽي ننڍا ڀائر هئا: [[الماس بيگ]]، جيڪو بعد ۾ '''الغ خان''' جي لقب سان مشهور ٿيو، قتلغ تيگين ۽ محمد.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=326 |language=en}}&lt;/ref&gt;
پيءُ شهاب الدين مسعود جي وفات کان پوءِ علاءُ الدين جي پرورش سندس چاچي جلال الدين جي نگرانيءَ ۾ ٿي. علاءُ الدين ۽ سندس ننڍي ڀاءُ الماس بيگ ٻنهي جلال الدين جي ڌيئرن سان شاديون ڪيون، جنهن سبب سندن خانداني لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt; جڏهن 1290ع ۾ جلال الدين دهليءَ جو سلطان بڻيو، تڏهن هن علاءُ الدين کي ''اميرِ توزڪ''، يعني شاهي تقريبن ۽ درٻاري رسمن جي انتظام جو عهدو ڏنو، جڏهن ته الماس بيگ کي ''آخور بيگ''، يعني شاهي گهوڙن ۽ اصطبل جي انتظام جو عهدو مليو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== جلال الدين جي ڌيءَ سان شادي ===

[[File:Islamic Sultanates. Delhi. ‘Ala al-Din Muhammad. AH 695-715 AD 1296-1316. Dar al-Islam mint. Dated AH 709 (AD 1309-10).jpg|thumb|300px|علاءُ الدين محمد شاهه خلجي جو سونو سڪو، جيڪو 709هه (1309ع–1310ع) ۾ ضرب ڪيو ويو.]]

علاءُ الدين 1290ع ۾ خلجي خاندان جي اقتدار ۾ اچڻ کان گهڻو اڳ پنهنجي چاچي جلال الدين جي ڌيءَ '''ملڪه جهان''' سان شادي ڪئي هئي. تنهن هوندي به تاريخي روايتن موجب سندن ازدواجي تعلقات خوشگوار نه رهيا. حاجي الدبير جي بيان موجب، جلال الدين جي سلطان بڻجڻ کان پوءِ ملڪه جهان جي درٻاري حيثيت وڌي ۽ سندس پنهنجي مڙس سان اختلاف پيدا ٿيا. الدبير جي روايت موجب، علاءُ الدين بعد ۾ '''مهرو''' نالي عورت سان ٻي شادي ڪئي، جيڪا ملڪ سنجر، مشهور بہ [[الپ خان]]، جي ڀيڻ هئي. هن ٻي شاديءَ سبب ملڪه جهان ۽ علاءُ الدين جي وچ ۾ اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
حاجي الدبير جي بيان موجب، هڪ موقعي تي جڏهن علاءُ الدين ۽ مهرو هڪ باغ ۾ گڏ هئا، تڏهن ملڪه جهان حسد سبب مهرو تي حملو ڪيو، جنهن جي جواب ۾ علاءُ الدين پنهنجي پهرين زال سان تشدد وارو رويو اختيار ڪيو. اهو واقعو سلطان جلال الدين تائين پهتو، پر هن علاءُ الدين خلاف ڪا ڪارروائي نه ڪئي. هي واقعو بعد جي تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي، تنهنڪري ان کي قطعي طور ثابت ٿيل حقيقت بدران منسوب روايت طور ڏسڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=41 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جا پنهنجي سَسُ، يعني جلال الدين جي زال، سان پڻ خوشگوار تعلقات نه هئا. سندس سَسُ کي شاهي درٻار ۾ نمايان اثر رسوخ حاصل هو. تاريخ نويس [[فرشته]] موجب، هن جلال الدين کي خبردار ڪيو هو ته علاءُ الدين سلطنت جي ڪنهن پري علائقي ۾ پنهنجي الڳ حڪومت قائم ڪرڻ جو منصوبو جوڙي رهيو آهي. فرشتي جي بيان موجب، هوءَ علاءُ الدين جي سرگرمين تي نظر رکندي هئي ۽ پنهنجي ڌيءَ جي موقف جي حمايت ڪندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=42–43 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ڪڙا جي گورنري ===

1291ع ۾ علاءُ الدين [[ڪڙا، اتر پرديش|ڪڙا]] جي گورنر '''ملڪ ڇجو''' جي بغاوت کي دٻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس خدمتن جي اعتراف ۾ سلطان جلال الدين کيس ساڳئي سال ڪڙا جو نئون گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=41 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪڙا ۾ ملڪ ڇجوءَ سان لاڳاپيل ڪجهه اڳوڻن اميرن جلال الدين کي ڪمزور ۽ غير مؤثر حڪمران سمجهيو. انهن علاءُ الدين کي دهليءَ جو تخت حاصل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ سندس سياسي خواهشن کي هٿي ڏني. تاريخي مطالعي موجب، انهن اميرن جي همت افزائي ۽ شاهي خاندان اندر موجود اختلافن علاءُ الدين جي سياسي سوچ تي اثر وڌو ۽ هن جلال الدين کي تخت تان هٽائڻ بابت سنجيدگيءَ سان غور ڪرڻ شروع ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=42 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=321 |language=en}}&lt;/ref&gt;
بعد ۾ علاءُ الدين [[ڀيلسا]] تي فوجي حملو ڪري وڏي مقدار ۾ دولت حاصل ڪئي. انهيءَ مهم جي ڪاميابيءَ کان پوءِ جلال الدين کيس [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني. اهڙيءَ ريت علاءُ الدين جي سياسي ۽ فوجي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ سندس هٿ هيٺ ايندڙ علائقن ۽ وسيلن ۾ اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;


== اقتدار تي اچڻ ==

=== ڀيلسا ۽ ديوگري جون مهمون ===

1291ع ۾ [[ڪڙا، اتر پرديش|ڪڙا]] جي گورنر ملڪ ڇجوءَ جي بغاوت کي دٻائڻ کان پوءِ علاءُ الدين کي ڪڙا جي گورنري ملي. ملڪ ڇجوءَ جي ڪجهه اڳوڻن حامين علاءُ الدين کي سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] خلاف بغاوت ڪرڻ لاءِ همٿايو. انهن جو خيال هو ته دهليءَ جو تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ وڏي فوج ۽ ڪافي مالي وسيلن جي ضرورت هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ ڇجوءَ جي بغاوت ناڪام ٿيڻ جو هڪ اهم سبب مالي وسيلن جي کوٽ هئي. انهيءَ پسمنظر ۾ علاءُ الدين پنهنجي فوجي ۽ سياسي منصوبن لاءِ دولت حاصل ڪرڻ جي مقصد سان پاڙيسري رياستن تي حملا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=42 |language=en}}&lt;/ref&gt;

1293ع ۾ علاءُ الدين [[مالوا]] جي [[ڀيلسا]] شهر تي حملو ڪيو. ڀيلسا ان وقت [[پرمار خاندان]] جي حڪومت هيٺ هڪ خوشحال شهر هو، جيتوڻيڪ مالوا جي رياست اڳوڻن فوجي حملن سبب ڪمزور ٿي چڪي هئي. هن مهم دوران علاءُ الدين کي [[دکن]] جي خوشحال [[يادَو خاندان]]، ان جي گاديءَ واري شهر [[ديوگري]] ۽ اتي پهچڻ وارن رستن بابت اهم معلومات ملي. اها معلومات سندس ايندڙ فوجي منصوبن ۾ اهم ثابت ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=321 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين ڀيلسا مان حاصل ٿيل مالِ غنيمت سلطان جلال الدين جي حوالي ڪيو، جنهن سان سلطان جو مٿس اعتماد وڌيڪ وڌيو. تنهن هوندي به هن دکن جي يادَو رياست جي دولت ۽ فوجي رستن بابت حاصل ڪيل معلومات سلطان کان ڳجهي رکي. علاءُ الدين جي ڪاميابيءَ کان خوش ٿي جلال الدين کيس ''عارضِ ممالڪ''، يعني فوجي معاملن جي اعليٰ انتظامي عهدي، تي مقرر ڪيو ۽ [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني. سلطان کيس پنهنجي علائقن جي اضافي محصولن مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Habibullah |first=A. B. M. |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=322 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=45 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=322 |language=en}}&lt;/ref&gt;

1296ع ۾ علاءُ الدين [[ديوگري]] تي فوجي حملو ڪيو، جتي يادَو حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]] کان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ خراج حاصل ڪيو. انهيءَ مهم مان کيس سون، چاندي، قيمتي جواهر، ريشمي ڪپڙا، هاٿي، گهوڙا ۽ غلام هٿ آيا. ديوگريءَ مان حاصل ٿيل دولت علاءُ الدين جي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ هن ان کي جلال الدين خلاف اقتدار حاصل ڪرڻ جي منصوبابنديءَ ۾ استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=322–323 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== جلال الدين جو قتل ===

[[File:The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh.jpg|thumb|upright=1.7|سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جي قتل ۽ علاءُ الدين جي اقتدار تي اچڻ جي تصوير، جيڪا لڳ ڀڳ 1314ع ۾ مرتب ٿيل ''[[جامع التواريخ]]'' مان ورتل آهي.]]

ديوگريءَ تي علاءُ الدين جي ڪامياب حملي جي خبر جڏهن سلطان جلال الدين تائين پهتي، تڏهن هو [[گواليار]] پهتو، جتي کيس اميد هئي ته علاءُ الدين فتح مان حاصل ٿيل دولت سندس آڏو پيش ڪندو. پر علاءُ الدين سموري دولت ساڻ ڪري سڌو ڪڙا ڏانهن روانو ٿي ويو. سلطان جي صلاحڪارن، جن ۾ '''احمد چپ''' پڻ شامل هو، جلال الدين کي صلاح ڏني ته علاءُ الدين کي [[چنديري]] وٽ روڪيو وڃي، پر سلطان پنهنجي ڀائٽي تي اعتماد رکندي اها صلاح قبول نه ڪئي ۽ دهليءَ ڏانهن موٽي ويو. کيس اميد هئي ته علاءُ الدين ڪڙا مان دولت کڻي دهليءَ ايندو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=323 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪڙا پهچڻ کان پوءِ علاءُ الدين سلطان ڏانهن معافيءَ جو خط موڪليو. هن خدشو ظاهر ڪيو ته سندس مخالفن سلطان جي ذهن ۾ هن بابت بدگمانيون پيدا ڪيون هونديون. علاءُ الدين سلطان کان پنهنجي هٿ سان لکيل يا صحيح ٿيل معافي نامو گهريو، جيڪو جلال الدين فوراً پنهنجي قاصدن وسيلي موڪلي ڏنو. جڏهن اهي قاصد ڪڙا پهتا، تڏهن کين علاءُ الدين جي فوجي تيارين ۽ سلطان کي تخت تان هٽائڻ جي منصوبن بابت خبر پئي. علاءُ الدين کين روڪي ڇڏيو ته جيئن اهي اها معلومات جلال الدين تائين نه پهچائي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=323 |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ دوران علاءُ الدين جي ننڍي ڀاءُ [[الماس بيگ]]، جيڪو بعد ۾ '''الغ خان''' جي لقب سان مشهور ٿيو ۽ جلال الدين جو ناٺي پڻ هو، سلطان کي علاءُ الدين جي وفاداريءَ جو يقين ڏياريو. هن جلال الدين کي ڪڙا وڃي علاءُ الدين سان ذاتي ملاقات ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو. الماس بيگ سلطان کي ٻڌايو ته علاءُ الدين پنهنجي مبينا غلطيءَ سبب سخت پريشان آهي ۽ جيڪڏهن سلطان کيس ذاتي طور معاف نه ڪندو ته هو شرمندگيءَ ۾ پنهنجي جان به وٺي سگهي ٿو. انهن ڳالهين تي اعتبار ڪندي جلال الدين پنهنجي فوج سميت ڪڙا ڏانهن روانو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=324 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪڙا جي ويجهو پهچڻ کان پوءِ جلال الدين پنهنجي مکيه فوج کي احمد چپ جي اڳواڻيءَ ۾ زميني رستي روانو ڪيو، جڏهن ته پاڻ لڳ ڀڳ هڪ هزار سپاهين جي ننڍڙي دستي سان [[گنگا درياهه]] پار ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. 20 جولاءِ 1296ع تي علاءُ الدين پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين سان ملاقات جو بندوبست ڪيو. ملاقات دوران علاءُ الدين بظاهر سلطان جو استقبال ڪيو، پر سندس ماڻهن جلال الدين کي قتل ڪري ڇڏيو. جلال الدين جا ساٿي پڻ ماريا ويا، جڏهن ته احمد چپ جي اڳواڻيءَ ۾ موجود فوج دهليءَ ڏانهن واپس هٽي وئي. انهيءَ واقعي کان پوءِ علاءُ الدين پاڻ کي نئون سلطان قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=324 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ۽ تخت نشيني ===

[[File:Delhi Sultanate under Jalaluddin Khalji - based on A Historical Atlas of South Asia.svg|thumb|280px|1290ع ۾ جلال الدين خلجي جي تخت نشينيءَ وقت [[دهلي سلطنت]] جون حدون.]]

جولاءِ 1296ع ۾ جلال الدين جي قتل کان پوءِ علاءُ الدين، جيڪو ان وقت تائين '''علي گرشاسپ''' جي نالي سان مشهور هو، ڪڙا ۾ '''علاءُ الدنيا والدين محمد شاهه السلطان''' جو لقب اختيار ڪري پنهنجي بادشاهيءَ جو اعلان ڪيو. تاريخي روايتن موجب، جلال الدين جو ڪٽيل مٿو علاءُ الدين جي فوجي ڪئمپ ۾ نيزِي تي گهمايو ويو ۽ پوءِ [[اَوڌ]] ڏانهن موڪليو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=326 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ٻن ڏينهن اندر علاءُ الدين ڪڙا ۾ هڪ عارضي حڪومت قائم ڪئي. هن اڳوڻن ''اميرن'' کي ترقي ڏئي ''ملڪ'' جا لقب ڏنا ۽ پنهنجي ويجهن ساٿين کي نون اميرن طور مقرر ڪيو. انهيءَ انتظام جو مقصد پنهنجي حامين کي سياسي ۽ انتظامي عهدن تي آڻڻ ۽ دهليءَ ڏانهن پيشقدميءَ کان اڳ اقتدار جو بنياد مضبوط ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان وقت سخت برساتن سبب [[گنگا]] ۽ [[جمنا درياهه|جمنا]] درياهن ۾ ٻوڏ آيل هئي، جنهن سبب فوجي چرپر ۾ رڪاوٽون پيدا ٿيون. تنهن هوندي به علاءُ الدين دهليءَ تي حملي جون تياريون جاري رکيون. هن پنهنجي عملدارن کي حڪم ڏنو ته وڌ کان وڌ سپاهي ڀرتي ڪيا وڃن، ڀلي انهن جي جسماني صلاحيت يا اڳوڻي پسمنظر جي مڪمل جاچ نه ڪئي وڃي. ان جو مقصد فوجي تعداد وڌائڻ سان گڏ عام ماڻهن ۾ اهو تاثر پيدا ڪرڻ هو ته علاءُ الدين کي وڏي عوامي ۽ فوجي حمايت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=327–328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پنهنجي سخاوت جو تاثر پيدا ڪرڻ لاءِ علاءُ الدين ڪڙا ۾ هڪ ''منجنيق'' ذريعي ماڻهن جي ميڙ ڏانهن سون جا سڪا اڇلائڻ جو حڪم ڏنو. تاريخي روايت موجب، انهن سڪن جو مجموعي وزن پنج ''من'' هو. اهڙيءَ ريت دولت جي ورڇ کي علاءُ الدين پنهنجي سياسي حمايت وڌائڻ ۽ نون سپاهين کي پاڻ ڏانهن راغب ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}&lt;/ref&gt;

دهليءَ ڏانهن پيشقدميءَ لاءِ علاءُ الدين پنهنجي فوج کي ٻن حصن ۾ ورهايو. هڪ حصو سندس ۽ [[نصرت خان جليسري|نصرت خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[بدايون]] ۽ برن، يعني موجوده [[بلندشهر]]، جي رستي روانو ٿيو، جڏهن ته ٻيو حصو [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڪوئل، يعني موجوده [[علي ڳڙهه]]، جي رستي دهليءَ ڏانهن وڌيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي پيشقدميءَ دوران شهرن ۽ ڳوٺن ۾ اها خبر پکڙجي وئي ته هو سپاهي ڀرتي ڪرڻ سان گڏ سون پڻ ورهائي رهيو آهي. نتيجي ۾ فوجي ۽ غير فوجي پسمنظر رکندڙ ڪيترائي ماڻهو سندس فوج ۾ شامل ٿيا. تاريخي بيان موجب، جڏهن علاءُ الدين بدايون پهتو، تڏهن سندس فوج ۾ لڳ ڀڳ 56,000 گهوڙيسوار ۽ 60,000 پيادا سپاهي شامل هئا. اهي انگ تاريخي روايتن ۾ ڏنل آهن ۽ انهن کي قطعي طور تصديق ٿيل فوجي ڳڻپ نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}&lt;/ref&gt;

برن وٽ جلال الدين جي دور جا ست بااثر امير، جيڪي اڳ ۾ علاءُ الدين جي مخالفت ڪندا هئا، سندس حمايت ۾ اچي ويا. انهن ۾ '''تاج الملڪ ڪُوچي'''، '''ملڪ آباجي آخور بيگ'''، '''ملڪ امير علي ديوانه'''، '''ملڪ عثمان امير آخور'''، '''ملڪ امير خان'''، '''ملڪ عمر سرخا''' ۽ '''ملڪ هيرانمار''' شامل هئا. علاءُ الدين انهن مان هر امير کي 30 کان 50 من سون ڏنو ۽ سندن سپاهين مان هر هڪ کي 300 چانديءَ جا ''ٽڪا'' انعام طور ڏنا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي دهليءَ ڏانهن پيشقدمي جمنا درياهه ۾ ٻوڏ سبب ڪجهه وقت لاءِ رڪجي وئي. انهيءَ دوران دهليءَ ۾ جلال الدين جي بيوهه '''ملڪه جهان'''، ٻين اميرن سان صلاح ڪرڻ کان سواءِ، پنهنجي ننڍي پٽ '''قدر خان''' کي '''رڪن الدين ابراهيم''' جي لقب سان سلطان مقرر ڪيو. انهيءَ فيصلي سبب سندس وڏي پٽ '''ارڪلي خان'''، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، ناراض ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ملڪه جهان کي معلوم ٿيو ته جلال الدين جا ڪيترائي امير علاءُ الدين سان شامل ٿي ويا آهن، تڏهن هن ارڪلي خان کان معافي گهري ۽ کيس تخت سنڀالڻ جي آڇ ڪئي. هن ارڪلي خان کي ملتان مان دهليءَ اچي حڪومت بچائڻ لاءِ چيو، پر ارڪلي خان سندس مدد لاءِ اچڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 1296ع جي ٻئي هفتي ۾، جڏهن جمنا درياهه ۾ پاڻي گهٽيو، تڏهن علاءُ الدين دهليءَ ڏانهن پنهنجي پيشقدمي ٻيهر شروع ڪئي. جڏهن هو [[سيري قلعو|سيري]] جي علائقي وٽ پهتو، تڏهن رڪن الدين ابراهيم سندس مقابلي لاءِ فوج وٺي نڪتو. پر رات جي وقت رڪن الدين جي فوج جو هڪ حصو علاءُ الدين سان وڃي مليو. انهيءَ صورتحال سبب رڪن الدين جي فوجي طاقت ڪمزور ٿي وئي ۽ هو پنهنجي ماءُ ۽ وفادار اميرن سان گڏ ملتان ڏانهن ڀڄي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ علاءُ الدين دهليءَ ۾ داخل ٿيو، جتي ڪيترن اميرن ۽ سرڪاري عملدارن سندس اقتدار کي تسليم ڪيو. '''21 آڪٽوبر 1296ع''' تي علاءُ الدين کي دهليءَ ۾ باضابطه طور سلطان قرار ڏنو ويو. اهڙيءَ ريت ڪڙا ۾ ڪيل سندس شروعاتي بادشاهيءَ جو اعلان دهليءَ جي تخت تي رسمي اقتدار ۾ تبديل ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=329 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== اقتدار جو استحڪام ===

دهليءَ جي تخت تي ويهڻ کان پوءِ علاءُ الدين شروع ۾ اميرن، سپاهين ۽ ٻين حامين کي انعام ڏئي پنهنجي حمايت وڌائي. هن مختلف سياسي ۽ فوجي گروهن جي وچ ۾ طاقت جو توازن قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پنهنجي وفادار ماڻهن کي اهم انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو. اهڙيءَ طرح هن نئين حڪومت لاءِ فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل ڪرڻ کي اوليت ڏني.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

علاءُ الدين ملتان تي قبضو ڪري جلال الدين جي وارثن جي سياسي قوت ختم ڪئي. ان مهم کان پوءِ جلال الدين جي خاندان سان لاڳاپيل ڪيترن ماڻهن کي گرفتار ڪيو ويو، جڏهن ته ڪجهه کي انڌو ڪيو ويو يا قتل ڪيو ويو. انهيءَ سخت ڪارروائيءَ سان علاءُ الدين پنهنجي اقتدار جي ممڪن دعويدارن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

بعد ۾ اڳوڻن اميرن مان ڪيترن کي عهدن تان هٽايو ويو ۽ سندن ملڪيتون ضبط ڪيون ويون. انهن جي جاءِ تي علاءُ الدين پنهنجي وفادار اميرن ۽ عملدارن کي مقرر ڪيو، جنهن سان مرڪزي حڪومت تي سندس گرفت وڌيڪ مضبوط ٿي. اهڙين ڪاررواين سبب سندس حڪمرانيءَ ۾ سياسي استحڪام ته وڌيو، پر ساڳئي وقت سخت سزائن ۽ مخالفن خلاف جبر جو سلسلو پڻ شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

== فوجي مهمون ==


[[File:Map of the Khalji Sultanate.png|thumb|300px|[[خلجي خاندان]] جي حڪومت هيٺ دهلي سلطنت جون حدون، جن ۾ ڏکڻ هندستان جون خراج ڏيندڙ رياستون پڻ ڏيکاريل آهن.]]

=== منگول حملن جي مزاحمت ===

علاءُ الدين جي حڪومت دوران [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجن اتر هندستان تي بار بار حملا ڪيا. اهي حملا دهلي سلطنت جي سرحدي سلامتي ۽ سياسي استحڪام لاءِ وڏو خطرو هئا. علاءُ الدين جي دور ۾ منگولن خلاف ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا، جن ۾ سندس سپهه سالارن [[الغ خان]]، [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]]، ملڪ نائڪ ۽ [[ملڪ ڪافور]] اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

==== پنجاب تي منگول حملو (1297ع–1298ع) ====

1297ع جي سياري ۾ [[چغتائي خانات]] جي هڪ منگول فوج، هڪ ''نويان'' جي اڳواڻيءَ ۾، [[پنجاب]] تي حملو ڪيو ۽ [[قصور]] تائين پهچي وئي. علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالار الغ خان جي اڳواڻيءَ ۾ فوج موڪلي. 6 فيبروري 1298ع تي دهليءَ جي فوج منگولن کي شڪست ڏني. معاصر شاعر ۽ مورخ [[امير خسرو]] جي بيان موجب، انهيءَ مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 منگول مارجي ويا، جڏهن ته ڪيترن قيدين کي دهلي آڻڻ کان پوءِ پڻ قتل ڪيو ويو. اهو انگ معاصر روايت ۾ ڏنل آهي ۽ ان جي قطعي درستگيءَ بابت احتياط ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=221 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== سنڌ ۽ سيوستان تي منگول حملو (1298ع–1299ع) ====

1298ع–1299ع ۾ منگولن جي هڪ ٻي فوج [[سنڌ]] ۾ داخل ٿي. ڪجهه تاريخدانن موجب اهي حملي آور ممڪن آهي ته ''نگودري'' منگولن سان لاڳاپيل هجن. منگولن [[سيوستان]]، يعني موجوده [[سيوهڻ شريف|سيوهڻ]]، جي قلعي تي قبضو ڪري ورتو. سنڌ ۾ منگولن جي اها اڳڀرائي دهلي سلطنت جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه وارن علائقن لاءِ خطري جو سبب بڻي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=219–220 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;
علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالار ظفر خان کي سيوستان ڏانهن روانو ڪيو. ظفر خان منگول حملي آورن کي شڪست ڏئي قلعي تي ٻيهر قبضو حاصل ڪيو. انهيءَ فتح سان سيوستان ۾ دهلي سلطنت جو فوجي اقتدار بحال ٿيو ۽ منگولن جي سنڌ ۾ وڌيڪ اڳڀرائي کي روڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |title=The Cambridge Economic History of India |volume=1 |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== ڪلي جي جنگ (1299ع) ====

1299ع ۾ چغتائي حڪمران [[دوا خان]] دهليءَ کي فتح ڪرڻ جي مقصد سان [[قطلوغ خواجه]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ وڏي منگول فوج موڪلي. منگول لشڪر اتر هندستان مان اڳتي وڌي دهليءَ جي ويجهو پهتو. علاءُ الدين پاڻ پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪئي ۽ ٻنهي لشڪرن وچ ۾ [[ڪلي جي جنگ]] لڳي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=338 |language=en}}&lt;/ref&gt;
جنگ دوران علاءُ الدين جي سپهه سالار ظفر خان سلطان جي حڪم جو انتظار ڪرڻ کان سواءِ منگولن تي حملو ڪيو. سندس فوجي دستي دشمن کي وڏو نقصان پهچايو، پر ظفر خان پاڻ ۽ سندس ڪيترائي ساٿي جنگ ۾ مارجي ويا. منگول سپهه سالار قطلوغ خواجه پڻ سخت زخمي ٿيو، جنهن کان پوءِ منگول فوج واپس هٽڻ لڳي. قطلوغ خواجه واپسيءَ جي سفر دوران زخمن سبب فوت ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=159–161 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=221–222 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== دهليءَ تي منگول حملو (1303ع) ====

1303ع ۾ منگول فوج ٻيهر دهليءَ تائين پهتي. ان وقت علاءُ الدين جون فوجون [[چتوڙ]] ۽ [[ورنگل]] جي مهمن ۾ مصروف هيون. لڳ ڀڳ آگسٽ 1303ع ۾ منگولن دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ڪئي. علاءُ الدين حملي آورن کان اڳ دهليءَ ۾ پهچي ويو، پر کيس شهر جي مضبوط دفاع لاءِ ڪافي وقت نه ملي سگهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=368–369 |language=en}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران ورنگل ڏانهن موڪليل دهليءَ جي فوجي مهم ناڪام ٿي چڪي هئي. [[ضياءُ الدين برني]] موجب، ان ناڪاميءَ جو هڪ سبب سخت برساتون هيون. فوج کي جاني ۽ مالي نقصان پهتو ۽ ان جو سامان پڻ ضايع ٿيو. منگولن جي گهيري ۽ رستن تي قبضي سبب ورنگل مان واپس ايندڙ فوج ۽ صوبائي گورنرن جي موڪليل مدد دهليءَ تائين نه پهچي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=164–165 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=366–369 |language=en}}&lt;/ref&gt;
علاءُ الدين [[سيري قلعو|سيري]] جي تعمير هيٺ قلعي واري علائقي ۾ هڪ مضبوط فوجي ڪئمپ قائم ڪري دفاعي انتظام ڪيا. منگولن ۽ دهليءَ جي فوج وچ ۾ ڪجهه ننڍا مقابلا ٿيا، پر ڪنهن به ڌر کي فيصلائتي فتح حاصل نه ٿي. حملي آورن دهليءَ ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ڦرلٽ ۽ تباهي آندي، پر سيري جي دفاع کي ٽوڙڻ ۾ ناڪام ٿيڻ کان پوءِ واپس هليا ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=369–370 |language=en}}&lt;/ref&gt;
1303ع جو منگول حملو علاءُ الدين جي حڪومت لاءِ سڀ کان سنگين فوجي خطرن مان هڪ هو. انهيءَ حملي کان پوءِ سلطان سرحدي قلعن، فوجي چوڪين ۽ منگولن جي اچ وڃ وارن رستن تي دفاعي انتظامن کي مضبوط ڪيو. وڏي مستقل فوج برقرار رکڻ لاءِ هن زميني محصولن ۽ اقتصادي انتظام ۾ پڻ سڌارا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=372–373 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== امروهه جي جنگ (1305ع) ====

ڊسمبر 1305ع ۾ منگول فوجن هندستان تي ٻيهر حملو ڪيو. هن ڀيري حملي آورن دهليءَ جي مضبوط دفاع سان سڌي مقابلي کان پاسو ڪيو ۽ [[شوالڪ جبل|شوالڪ جبلن]] جي دامن سان ڏکڻ اوڀر طرف [[گنگا جو ميدان|گنگا جي ميداني علائقن]] ڏانهن وڌيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=227–228 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;
علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالار '''ملڪ نائڪ''' جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 30,000 گهوڙيسوارن تي مشتمل فوج موڪلي. [[امروهه جي جنگ]] ۾ دهليءَ جي فوج منگولن کي شڪست ڏني. ڪيترائي منگول سپاهي گرفتار ڪيا ويا ۽ انهن مان وڏي تعداد کي قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=392–393 |language=en}}&lt;/ref&gt;
سورهين صديءَ جي مورخ [[فرشته]] موجب، جنگ کان پوءِ لڳ ڀڳ 8,000 منگولن جا ڪٽيل مٿا سيري قلعي جي تعمير ۾ استعمال ڪيا ويا. اهو بيان فرشته جي تاريخي روايت طور درج آهي ۽ ان جي تفصيلن جي آزاد تصديق موجود نه آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=393 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== راوي درياهه جي جنگ (1306ع) ====

1306ع ۾ دوا خان جي موڪليل هڪ ٻي منگول فوج [[راوي درياهه]] تائين پهتي ۽ رستي ۾ ايندڙ علائقن ۾ ڦرلٽ ڪئي. علاءُ الدين جي فوج، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، منگولن کي فيصلائتي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=171–172 |language=en}}&lt;/ref&gt;
1307ع ۾ دوا خان جي وفات کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪومت جي باقي عرصي ۾ هندستان تي وڏي منگول حملي جو سلسلو ختم ٿي ويو. ان جي ابتڙ، علاءُ الدين جي [[ديپالپور]] جي گورنر '''ملڪ تغلق'''، جيڪو بعد ۾ [[غياث الدين تغلق]] جي نالي سان سلطان ٿيو، موجوده [[افغانستان]] جي منگولن جي قبضي هيٺ علائقن تي وقت بوقت فوجي حملا ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=175 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=229 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== گجرات جي مهم ===

1299ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن، الغ خان ۽ نصرت خان جي اڳواڻيءَ ۾، [[گجرات]] تي حملو ڪيو. ان وقت گجرات تي [[واگهيلا خاندان]] جو حڪمران [[ڪرن ديو ٻيون|ڪرن ديو]] حڪومت ڪندو هو. ڪرن ديو دهليءَ جي فوج جي مقابلي ۾ مضبوط مزاحمت نه ڪري سگهيو ۽ آخرڪار پنهنجو علائقو ڇڏي ڀڄي ويو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;
حملي دوران [[انهلوارا پٽن]]، [[کنڀات]]، [[سومنات]] ۽ ٻين علائقن ۾ ڦرلٽ ٿي. [[سومنات مندر]] کي نقصان پهچايو ويو ۽ ڪيترن شهرن مان دولت ۽ ٻيو مالِ غنيمت هٿ ڪيو ويو. دهليءَ جي فوج ڪيترن ماڻهن کي قيد ڪيو، جن ۾ واگهيلا حڪمران جي راڻي '''ڪملا ديوي''' پڻ شامل هئي. کيس دهلي آندو ويو ۽ بعد ۾ علاءُ الدين جي زالن ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=84–86 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=334–335 |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن مهم دوران [[ملڪ ڪافور]] پڻ دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. هو ان وقت غلام هو، پر اڳتي هلي علاءُ الدين جي درٻار ۾ اهم مقام حاصل ڪري ڏکڻ هندستان جي فوجي مهمن جو مشهور سپهه سالار بڻيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== گجرات مان واپسيءَ دوران بغاوت ====

گجرات مان دهليءَ ڏانهن واپسيءَ دوران فوج ۾ شامل ڪجهه منگول سپاهين [[جالور]] جي ويجهو بغاوت ڪئي. ان بغاوت جو سبب فوجي اڳواڻن طرفان مالِ غنيمت مان سرڪاري حصو، يعني ''خُمس''، زبردستي وصول ڪرڻ جي ڪوشش هئي. بغاوت ناڪام ٿي، پر ان کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪومت باغين ۽ سندن خاندانن خلاف سخت ڪارروايون ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=88 |language=en}}&lt;/ref&gt;
دهليءَ ۾ باغي سپاهين جي زالن ۽ ٻارن کي پڻ سزائون ڏنيون ويون. تاريخي بيانن موجب، ڪجهه ٻارن کي سندن مائرن جي سامهون قتل ڪيو ويو. [[ضياءُ الدين برني]] جي بيان موجب، مردن جي سياسي يا فوجي ڏوهن جي سزا سندن زالن ۽ ٻارن کي ڏيڻ جو رواج دهلي سلطنت ۾ انهيءَ واقعي کان پوءِ شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=335 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== گجرات جو الحاق (1304ع) ====

1304ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين گجرات ڏانهن ٻي فوجي مهم موڪلي. تاريخدانن موجب، انهيءَ مهم کان پوءِ واگهيلا خاندان جي حڪومت ختم ٿي ۽ گجرات جا علائقا وڌيڪ مستقل نموني [[دهلي سلطنت]] جي انتظام هيٺ آيا. اهڙيءَ طرح 1299ع جي شروعاتي فوجي حملي ۽ 1304ع جي سياسي الحاق ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Majumdar |first=R. C. |title=The History and Culture of the Indian People |volume=6 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1956 |page=191 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== اتر هندستان ۽ راجپوتانا جون فتحون ===

گجرات ۽ مالوا ڏانهن ويندڙ فوجي رستن کي محفوظ ڪرڻ ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ايندڙ مهمن لاءِ مضبوط بنياد قائم ڪرڻ جي مقصد سان علاءُ الدين [[راجپوتانا]] جي مختلف رياستن تي فوجي مهمون شروع ڪيون. انهن مهمن دوران [[جيسلمير]]، [[رنٿمبور]]، [[چتوڙ]]، [[سيوانا]] ۽ [[جالور]] جهڙا اهم قلعا دهلي سلطنت جي قبضي ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

==== جيسلمير جي فتح (1299ع) ====

[[File:Jaisalmer forteresse.jpg|thumb|[[جيسلمير قلعو]]، جنهن تي علاءُ الدين خلجي جي حڪومت دوران فوجي حملو ڪيو ويو.]]

1299ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين جي فوجن [[جيسلمير قلعو|جيسلمير جي قلعي]] جو گهيرو ڪيو. ان وقت جيسلمير تي [[ڀاٽي راجپوت]] خاندان جي حڪمران '''جيت سنگهه پهرئين''' جي حڪومت هئي. قلعو مضبوط هجڻ سبب گهيرو ڊگهي عرصي تائين جاري رهيو ۽ اندر موجود ماڻهن کي خوراڪ ۽ ٻين ضروري وسيلن جي کوٽ کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa &amp; Company |year=2006 |page=368 |isbn=9788129115010 |language=en}}&lt;/ref&gt;
راجپوت روايتن موجب، جيت سنگهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ '''مولراج''' قلعي جي دفاع جي اڳواڻي ڪئي. جڏهن گهيرو وڌيڪ سخت ٿيو ۽ خوراڪ جي کوٽ وڌي، تڏهن قلعي ۾ موجود عورتن ''جوهر'' ڪيو، جڏهن ته راجپوت جنگجو قلعي جا دروازا کولي آخري مقابلي لاءِ ٻاهر نڪتا. انهيءَ رسم ۽ آخري فوجي مقابلي کي راجپوت تاريخي روايتن ۾ ''ساڪا'' چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa &amp; Company |year=2006 |page=368 |isbn=9788129115010 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه تاريخي روايتن موجب، مولراج اڳ ئي ڪنهن مقابلي ۾ مارجي ويو هو ۽ سندس ڀاءُ '''رتن سنگهه''' دفاع جي اڳواڻي سنڀالي هئي. انهن تفصيلن بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي، پر جيسلمير جي قلعي تي خلجي فوجن جي قبضي کان پوءِ اهو ڪجهه سالن تائين دهلي سلطنت جي اختيار هيٺ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa &amp; Company |year=2006 |page=368 |isbn=9788129115010 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== رنٿمبور جي فتح ===

[[File:Sultan Alau'd Din put to Flight.jpeg|thumb|220px|1825ع جي هڪ راجپوت مصوري، جنهن ۾ علاءُ الدين جي فوجي مهم ۽ رنٿمبور جي عورتن جي ''جوهر'' واري روايت کي ڏيکاريو ويو آهي.]]
[[رنٿمبور]] جو قلعو راجپوتانا جي اهم فوجي مرڪزن مان هو. ان جو حڪمران [[همير ديو]] هو. هن گجرات مان واپسيءَ دوران بغاوت ڪندڙ ڪجهه منگول اڳواڻن کي پناهه ڏني هئي، جنهن کي علاءُ الدين رنٿمبور خلاف فوجي ڪارروائيءَ جو هڪ سبب بڻايو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
1301ع ۾ علاءُ الدين الغ خان ۽ نصرت خان جي اڳواڻيءَ ۾ رنٿمبور ڏانهن فوج موڪلي. گهيري دوران نصرت خان مارجي ويو، جنهن کان پوءِ علاءُ الدين پاڻ فوجي مهم جي اڳواڻي سنڀالي. ڊگهي مزاحمت کان پوءِ جولاءِ 1301ع ۾ قلعو دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. همير ديو جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=342–347 |language=en}}&lt;/ref&gt;
رنٿمبور جي مهم دوران علاءُ الدين کي پنهنجي سلطنت اندر ٽن ناڪام بغاوتن کي به منهن ڏيڻو پيو. انهن واقعن کان پوءِ هن مستقبل ۾ بغاوتن کي روڪڻ لاءِ جاسوسي ۽ نگرانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو، دهليءَ ۾ شراب جي وڪري ۽ استعمال تي سخت پابنديون لڳايون، اميرن جي پاڻ ۾ سياسي لاڳاپن کي محدود ڪيو ۽ ڪيترن ماڻهن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=343–352 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== چتوڙ جو گهيرو ===

[[File:Chittorgarh fort.JPG|thumb|[[چتوڙ قلعو]]، جنهن تي علاءُ الدين خلجي 1303ع ۾ قبضو ڪيو.]]

1303ع ۾ علاءُ الدين [[چتوڙ قلعو|چتوڙ]] تي حملو ڪيو، جيڪو [[ميواڙ]] جي [[گُهلا خاندان]] جي حڪمران [[رتن سنگهه|رتن سنگهه يا رتن سمها]] جي اقتدار جو مرڪز هو. انهيءَ کان اڳ 1302ع–1303ع جي سياري ۾ علاءُ الدين [[ڪاڪتيا خاندان]] جي گاديءَ واري شهر [[ورنگل]] ڏانهن پڻ فوج موڪلي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=366 |language=en}}&lt;/ref&gt;
چتوڙ جو گهيرو لڳ ڀڳ اٺ مهينا جاري رهيو. قلعي جي محافظن سخت مزاحمت ڪئي، پر آخرڪار 1303ع ۾ قلعو فتح ٿيو. معاصر شاعر [[امير خسرو]] جي بيان موجب، فتح کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪم سان لڳ ڀڳ 30,000 مقامي هندو قتل ڪيا ويا. اهو انگ معاصر درٻاري روايت مان ورتل آهي ۽ ان جي درستگيءَ بابت تاريخي احتياط ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=367 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=119–120 |language=en}}&lt;/ref&gt;
چتوڙ جي واقعي سان [[راڻي پدمني]] جي ڪهاڻي پڻ منسوب آهي. بعد جي ادبي روايتن موجب، علاءُ الدين پدمنيءَ جي حسن سبب چتوڙ تي حملو ڪيو، پر اها ڪهاڻي معاصر تاريخي ذريعن ۾ ان صورت ۾ موجود نه آهي. جديد مورخ عام طور ان کي علاءُ الدين جي حملي جو ثابت ٿيل تاريخي سبب نٿا سمجهن.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |page=89 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== مالوا جي فتح ===

1305ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن [[مالوا]] تي حملو ڪيو. هن مهم ۾ [[پرمار خاندان]] جي حڪمران [[مهالڪ ديو]] کي شڪست ڏني وئي ۽ هو جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ فتح کان پوءِ مالوا ۾ پرمار خاندان جي اقتدار جو خاتمو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=133–134 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=198 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن مهم جي نتيجي ۾ [[اجين]]، [[منڊو]]، [[ڌار]] ۽ [[چنديري]] سميت ڪيترائي اهم علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ آيا. مالوا جي اتر اوڀر ۾ حڪومت ڪندڙ [[يجوپال خاندان]] پڻ ممڪن آهي ته انهيءَ فوجي مهم دوران پنهنجي سياسي خودمختياري وڃائي ويٺو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=145 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== مارواڙ جون مهمون ===

علاءُ الدين جي فوجن [[راجستان]] جي [[مارواڙ]] علائقي ۾ [[سيوانا]] ۽ [[جالور]] قلعن تي پڻ مهمون هلايون. انهن قلعن تي قبضو ڪرڻ سان دهلي سلطنت جي فوجي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ گجرات ۽ اتر هندستان جي وچ ۾ آمدرفت جا رستا وڌيڪ محفوظ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

==== سيوانا جي فتح (1308ع) ====

سيوانا جو قلعو ڪيترن سالن کان دهلي سلطنت جي فوجي گهيري هيٺ هو، پر شروعاتي ڪوششن باوجود قلعي تي قبضو نه ٿي سگهيو. آگسٽ–سيپٽمبر 1308ع ۾ علاءُ الدين پاڻ سيوانا جي گهيري جي اڳواڻي سنڀالي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=396 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=198 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;
نومبر 1308ع ۾ دهليءَ جي فوج قلعي تي قبضو ڪري ورتو. سيوانا جو محافظ حڪمران '''سيتل ديو''' جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ فتح سان مارواڙ جي هڪ اهم فوجي مرڪز تي علاءُ الدين جو اقتدار قائم ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=135 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== جالور جي فتح (1311ع) ====

سيوانا جي فتح کان پوءِ علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالارن کي مارواڙ جي ٻين علائقن تي قبضو ڪرڻ جو حڪم ڏنو. انهن مهمن دوران دهليءَ جي فوجن جو مقابلو [[جالور]] جي [[چوهان خاندان]] جي حڪمران [[ڪانهاڙ ديو]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Srivastava |first=Ashirbadi Lal |title=The Sultanate of Delhi |year=1979 |pages=48–50 |language=en}}&lt;/ref&gt;
1311ع ۾ علاءُ الدين جي سپهه سالار '''ملڪ ڪمال الدين گرگ''' جالور تي حملو ڪيو. جنگ ۾ ڪانهاڙ ديو کي شڪست ڏني وئي ۽ هو مارجي ويو. ان کان پوءِ [[جالور قلعو]] دهلي سلطنت جي قبضي ۾ آيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Srivastava |first=Ashirbadi Lal |title=The Sultanate of Delhi |year=1979 |pages=52–53 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== [[دکن]] ۽ ڏکڻ هندستان جون مهمون ==

=== ديوگري ===

1308ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين مالڪ ڪافور کي ديوگري ڏانهن موڪليو. يادَو حڪمران رامچندر دهليءَ جي بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيو. کيس پنهنجي رياست جي حڪمراني جاري رکڻ جي اجازت ملي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== وارنگل ===

1309ع جي آخر ۾ مالڪ ڪافور [[ڪاڪتيا خاندان]] جي راڄڌاني [[وارنگل]] ڏانهن روانو ٿيو. 1310ع ۾ گهيري کان پوءِ ڪاڪتيا حڪمران پرتاپ رودر ديو خراج ڏيڻ ۽ دولت حوالي ڪرڻ تي راضي ٿيو. ان مهم سان دکن ۾ دهلي سلطنت جو سياسي اثر وڌيڪ وڌيو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ ===

1311ع ۾ مالڪ ڪافور [[هويسالا خاندان]] جي راڄڌاني دواراسمودر تي حملو ڪيو. حڪمران وير بلال ٽئين صلح ڪري خراج ڏيڻ قبول ڪيو. ان کان پوءِ ڪافور جي فوج ڏکڻ طرف [[پانڊيا خاندان]] جي علائقن ڏانهن وڌي، جتي ڪيترن شهرن مان دولت، هاٿي ۽ گهوڙا حاصل ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
ڏکڻ هندستان جون اهي مهمون هر علائقي جي مستقل الحاق جي برابر نه هيون. ڪيترين رياستن ۾ مقامي حڪمران برقرار رهيا ۽ دهلي سلطنت سان سندن تعلق خراج يا سياسي بالادستيءَ جي صورت ۾ هو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== ديوگري جي ٻيهر مهم ===

رامچندر جي وفات کان پوءِ ديوگريءَ ۾ دهليءَ جي بالادستيءَ جي مخالفت وڌي. 1313ع ۾ مالڪ ڪافور ٻيهر دکن ڏانهن ويو ۽ يادَو حڪمرانيءَ کي شڪست ڏني. هن مرحلي کان پوءِ ديوگري تي دهلي سلطنت جو سڌو اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

== اهم فوجي مهمن جو خلاصو ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d68;color:white;padding:10px;&quot; | علاءُ الدين خلجي جي دور جون اهم فوجي مهمون
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | علائقو يا جنگ
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | اهم نتيجو
|-
| 1296ع
| ديوگري
| دولت ۽ خراج حاصل ڪيو ويو
|-
| 1298ع
| سيوستان، سنڌ
| منگولن کان قلعو واپس ورتو ويو
|-
| 1299ع
| گجرات
| واگهيلا رياست تي حملو ۽ ڦرلٽ
|-
| 1299ع
| ڪلي جي جنگ
| منگول فوج جي واپسي
|-
| 1301ع
| رنٿمبور
| قلعي جي فتح
|-
| 1303ع
| چتوڙ
| گهيري کان پوءِ قلعي جي فتح
|-
| 1303ع
| دهلي
| منگول گهيري کان پوءِ حملي آورن جي واپسي
|-
| 1305ع
| مالوا
| پرمار حڪمرانيءَ جو خاتمو
|-
| 1305ع
| امروهه
| منگول فوج کي شڪست
|-
| 1308ع
| ديوگري
| رامچندر جي خراج ڏيڻ تي رضامندي
|-
| 1310ع
| وارنگل
| ڪاڪتيا حڪمران کان خراج
|-
| 1311ع
| دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ
| فوجي پيشقدمي ۽ دولت جي وصولي
|-
| 1313ع
| ديوگري
| دهليءَ جي اقتدار جي ٻيهر بحالي
|}
&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;


== انتظامي سڌارا ==

[[علاءُ الدين خلجي]] کي [[خلجي خاندان]] جي طاقتور ترين حڪمرانن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. سندس دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي فوجي، مالي، معاشي ۽ سياسي انتظام ۾ وڏي پيماني تي تبديليون آنديون ويون. اڳوڻن سلطانن جي ڀيٽ ۾، جيڪي گهڻو ڪري اڳ ۾ موجود انتظامي ڍانچي تي ڀاڙيندا هئا، علاءُ الدين مرڪزي حڪومت جي اختيارن کي وڌائڻ ۽ انتظامي ادارن کي سڌيءَ طرح سلطان جي نگرانيءَ هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Habib |first=Irfan |title=Essays in Indian History: Towards a Marxist Perception |publisher=Anthem Press |location=London |year=2002 |page=81 |isbn=9781843310617 |url=https://books.google.com/books?id=jUcu6uD5bU4C |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

منگول حملن ۽ سلطنت اندر ٿيندڙ ڪيترين بغاوتن کان پوءِ علاءُ الدين اهڙا سڌارا متعارف ڪرايا، جن سان هڪ وڏي مستقل فوج برقرار رکي سگهجي ۽ انهن اميرن، سردارن ۽ ٻين طاقتور گروهن جي سياسي ۽ معاشي قوت کي محدود ڪري سگهجي، جيڪي سلطان خلاف بغاوت منظم ڪرڻ جي صلاحيت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |page=172 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاريخدان [[ستيش چندر]] موجب، علاءُ الدين جي سڌارن جو بنيادي تصور حڪومت کي خوف، ضابطي ۽ مرڪزي اختيار جي بنياد تي مضبوط ڪرڻ هو. سندس ڪيترائي قدم فوجي ضرورتن، محصولن جي وصولي ۽ سلطان جي ذاتي اقتدار کي مستحڪم ڪرڻ سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=76–79 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[ضياءُ الدين برني]] علاءُ الدين جي ڪجهه زرعي ۽ مالي قدمن کي هندو زميندارن ۽ مقامي سردارن جي معاشي طاقت ختم ڪرڻ جي پاليسيءَ سان پڻ ڳنڍيو آهي. جديد مورخ انهن قدمن کي فوجي ضرورتن، مرڪزي حڪومت جي توسيع، مقامي طاقت جي خاتمي ۽ مذهبي تعصب سميت مختلف سببن جي روشنيءَ ۾ سمجهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |pages=172–173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي زميني محصولن بابت ڪجهه انتظامي طريقا سندس جانشينن جي دور ۾ پڻ برقرار رهيا ۽ بعد ۾ [[شير شاهه سوري]] ۽ [[اڪبر اعظم]] جي زرعي سڌارن لاءِ تاريخي بنياد بڻيا. تنهن هوندي به سندس ڪيترائي ٻيا ضابطا، خاص طور بازارن ۾ اگهن تي سخت ڪنٽرول، سندس وفات کان ڪجهه مهينن اندر سندس پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] ختم ڪري ڇڏيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=105 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=429 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== زميني محصول ===
{{مک مضمون|علاءُ الدين خلجي جا محصولي سڌارا}}

[[File:Copper coin of Alauddin Khilji.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جي دور جو ٽامي جو سڪو.]]

علاءُ الدين زمين جي محصول واري نظام کي مرڪزي حڪومت جي نگرانيءَ هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس دور ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۽ زرعي پيداوار تي مقامي سردارن، ڳوٺن جي وڏيرن ۽ روايتي هندو زميندارن جو وڏو اثر هو. اهي مقامي اڳواڻ محصولن جي وصوليءَ ۾ وچولي حيثيت رکندا هئا ۽ ڪيترن علائقن ۾ مرڪزي حڪومت جي حڪمن جي مزاحمت پڻ ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |pages=171–173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين مقامي سردارن جي سياسي طاقت ۽ درٻار اندر سازشن کي پنهنجي اقتدار لاءِ اهم مسئلو سمجهندو هو. سندس حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ ڪجهه بغاوتن ۽ سياسي سازشن کان پوءِ هن زرعي نظام ۾ اهڙيون تبديليون آنديون، جن سان هڪ طرف مرڪزي خزاني جي آمدني وڌي ۽ ٻئي طرف فوج ۽ دهليءَ جي شهر لاءِ اناج جي فراهمي کي يقيني بڻائي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== زمينن ۽ جاگيرن تي مرڪزي ڪنٽرول ====

علاءُ الدين ڪيترن علائقن ۾ جاگيردارن ۽ وچولي محصول وصول ڪندڙن جي اختيارن کي محدود ڪيو. هن درٻاري اميرن ۽ ٻين طاقتور ماڻهن کي ڏنل زمينن ۽ محصول وصول ڪرڻ جي حقن تي نظرثاني ڪئي. ڪيترين جاگيرن، زميني عطين ۽ محصولي حقن کي ختم ڪري انهن کي مرڪزي حڪومت جي سڌي انتظام هيٺ آندو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=102 |language=en}}&lt;/ref&gt;

خاص طور [[گنگا]] ۽ [[جمنا]] درياهن جي وچ واري زرخيز [[دوآبو|دوآبي]] علائقي ۾ ڪيترين ''اقطاعن'' ۽ ٻين جاگيرن کي ختم ڪري زمين کي سڌيءَ طرح شاهي خزاني سان لاڳاپيل ڪيو ويو. انهيءَ پاليسيءَ سان سلطان جي آمدنيءَ ۾ واڌ ٿي ۽ مقامي جاگيردارن جي معاشي خودمختياري گهٽجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=102 |language=en}}&lt;/ref&gt;

برني جي بيان موجب، علاءُ الدين اهڙي پاليسي اختيار ڪرڻ چاهيندو هو، جنهن سان طاقتور زميندار ۽ امير پنهنجي روزمرهه جي معاشي ضرورتن ۾ مصروف رهن ۽ بغاوت لاءِ دولت ۽ وسيلا گڏ نه ڪري سگهن. برني هن پاليسيءَ کي خاص طور هندو سردارن جي دولت ۽ سياسي قوت گهٽائڻ سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |pages=171–173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== زرعي محصول جي شرح ====

علاءُ الدين گنگا ۽ جمنا جي دوآبي علائقي سميت اتر هندستان جي ڪيترن حصن ۾ زرعي پيداوار تي لڳ ڀڳ '''50 سيڪڙو''' محصول مقرر ڪيو. هن محصول کي ''خراج'' چيو ويندو هو. اها شرح ان وقت دهليءَ ۾ غالب [[حنفي فقه]] جي روايتي تشريح موجب جائز سمجهي ويندڙ وڌ ۾ وڌ محصولي شرح سان مطابقت رکندڙ هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=242 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

زمين جي ماپ ۽ زرعي پيداوار جي حساب موجب محصول مقرر ڪرڻ سان وڏين زمينن تي قابض ڳوٺن ۽ طاقتور زميندارن کي نسبتاً وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پيو. اهڙيءَ طرح محصول جي وصوليءَ کي زمين جي ايراضيءَ ۽ زرعي پيداوار سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=104 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاريخدان [[عرفان حبيب]] موجب، علاءُ الدين جي دور ۾ زميني محصول جي وصوليءَ لاءِ قائم ڪيل انتظامي طريقن جا ڪجهه بنيادي اصول ڊگهي عرصي تائين هندستان جي زرعي مالياتي نظام تي اثرانداز رهيا. زمين مان حاصل ٿيندڙ پيداوار جو سرڪاري حصو حڪمران طبقي جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Habib1982&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Agrarian System and Its Crisis |title=The Cambridge Economic History of India |volume=1 |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |page=62 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== مقامي سردارن جي اختيارن ۾ گهٽتائي ====

علاءُ الدين ڪيترن علائقن ۾ وچولي حيثيت رکندڙ هندو ڳوٺاڻن سردارن جي محصول وصول ڪرڻ وارن اختيارن کي ختم يا محدود ڪيو ۽ سرڪاري عملدارن کي سڌو آبادگارن کان خراج وصول ڪرڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=357–358 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن مقامي سردارن کي عام آبادگارن وانگر محصول ادا ڪرڻ جو پابند بڻايو ۽ کين هارين کان غيرقانوني اضافي محصول وصول ڪرڻ کان روڪيو. اڳ ۾ وچولي وصول ڪندڙن کي ملندڙ ڪجهه حصا پڻ ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=78–80 |language=en}}&lt;/ref&gt;

بغاوتن کي روڪڻ لاءِ ڪيترن طاقتور ڳوٺاڻن سردارن کان دولت، گهوڙا ۽ هٿيار پڻ کسيا ويا. انهيءَ پاليسيءَ سان انهن جي فوجي ۽ سياسي قوت گهٽجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=358–359 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مقامي سردارن جي استحصال کي محدود ڪرڻ سبب علاءُ الدين پنهنجي حڪومت کي ڪمزور آبادگارن جي محافظ طور پيش ڪري سگهيو. تنهن هوندي به مرڪزي حڪومت جا ڳرا محصول هارين لاءِ وڏو معاشي بار هئا. ستيش چندر موجب، ڪيترن آبادگارن وٽ محصول ادا ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي خوراڪ ۽ پوک جاري رکڻ لاءِ بمشڪل ڪافي وسيلا بچندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=361 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== محصولي انتظام ۽ سرڪاري نگراني ====

زمين جي ماپ، پيداوار جي حساب ۽ محصول جي وصوليءَ لاءِ علاءُ الدين سرڪاري اهلڪارن جو نظام مضبوط ڪيو. محصولي کاتي ۾ حسابدار، وصول ڪندڙ ۽ ٻين انتظامي عملدارن کي مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

انهن عملدارن کي مناسب پگهارون ڏنيون وينديون هيون، پر رشوت وٺڻ يا سرڪاري حسابن ۾ بي ضابطگي ڪرڻ جي صورت ۾ سخت سزائون مقرر هيون. محصولي رجسٽرن ۽ حساب ڪتاب جي باقاعده جاچ ڪئي ويندي هئي ۽ ننڍين مالي غلطين تي پڻ ڪارروائي ٿي سگهندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |page=80 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهڙي سخت نگرانيءَ سبب وڏا زميندار ۽ ننڍا آبادگار ٻئي محصول جي ادائيگيءَ بابت محتاط رهندا هئا. انهن قدمن سان مرڪزي خزاني جي آمدني وڌي، پر زرعي آباديءَ تي معاشي ۽ انتظامي دٻاءُ پڻ وڌيو.&lt;ref name=&quot;Habib1982&quot;/&gt;

==== ٻين محصولن جو نظام ====

علاءُ الدين جي حڪومت ۾ زميني خراج کان سواءِ ٻين قسمن جا محصول پڻ وصول ڪيا ويندا هئا.

* '''خراج:''' زرعي زمين ۽ ان جي پيداوار تي لاڳو محصول، جيڪو ڪيترن علائقن ۾ پيداوار جي لڳ ڀڳ اڌ حصي تائين پهچندو هو.
* '''جزيو:''' غيرمسلم رعيت تي لاڳو مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل محصول.
* '''زڪوات:''' مسلمانن تي مذهبي اصولن موجب لاڳو مالي ذميواري.
* '''گهري:''' رهائشي گهرن تي لاڳو محصول.
* '''چرائي:''' چوپائي مال جي چرڻ يا چراگاهن جي استعمال سان لاڳاپيل محصول.

جزيو ۽ زڪوات جي وصوليءَ جو ذڪر علاءُ الدين جي مالي نظام جي تاريخي بيانن ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ''گهري'' ۽ ''چرائي'' جهڙا محصول پڻ وصول ڪيا ويندا هئا، جن کي ان وقت جي فقهي تشريحن ۾ روايتي اسلامي محصولن کان الڳ سمجهيو ويو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=250 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=243 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين فوجي مهمن مان حاصل ٿيندڙ مالِ غنيمت جي ورڇ ۾ پڻ تبديلي ڪئي. هن سپاهين کان مالِ غنيمت جو چار پنجون حصو سرڪاري خزاني لاءِ طلب ڪيو، جڏهن ته روايتي ''خُمس'' موجب پنجون حصو سرڪاري حق طور مقرر هوندو هو. انهيءَ پاليسيءَ سان شاهي خزاني جي آمدنيءَ ۾ واڌ ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=250 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== بازارن ۽ اگهن تي ضابطو ===
{{مک مضمون|علاءُ الدين خلجي جا بازاري سڌارا}}

علاءُ الدين جي مشهور انتظامي قدمن مان بازارن جي اگهن تي ضابطو هو. اناج، ڪپڙي، گهوڙن، چوپائي مال ۽ ٻين ضرورتن جي شين جا اگهه مقرر ڪيا ويا. بازارن جي نگرانيءَ لاءِ عملدار مقرر ٿيا، واپارين جي رجسٽريشن ڪئي وئي ۽ سرڪاري اناج جا ذخيرا قائم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;HabibPrice&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Price Regulations of Alauddin Khalji |title=Money and the Market in India, 1100–1700 |publisher=Oxford University Press |year=1998 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاريخدانن موجب انهن سڌارن جو هڪ اهم مقصد وڏي فوج لاءِ گهربل سامان سستو رکڻ هو، جيئن سپاهين کي محدود نقد پگهارن تي برقرار رکي سگهجي. ڪجهه معاصر تاريخ نويسن انهن قدمن کي عوامي ڀلائيءَ سان پڻ ڳنڍيو آهي. ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ واپارين کي سخت سزائون ڏنيون وينديون هيون.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HabibPrice&quot;/&gt;

==== اگهن جي مقرريءَ جا مقصد ====

علاءُ الدين مختلف بازارن ۾ شين جي وڪري لاءِ مقرر قيمتون لاڳو ڪيون. انهن ۾ روزمرهه جي خوراڪ، اناج، ڪپڙا، گهوڙا، چوپايو مال ۽ فوجي ضرورتن جون شيون شامل هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=105 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي درٻاري شاعر [[امير خسرو]] ۽ چوڏهين صديءَ جي ليکڪ '''حميد قلندر''' جي بيانن مان اهو تاثر ملي ٿو ته بازارن جي اگهن تي ضابطو عوامي ڀلائيءَ لاءِ پڻ هو. ان جي ابتڙ، [[ضياءُ الدين برني]] موجب، سلطان جو بنيادي مقصد شين جا اگهه گهٽ رکڻ هو، جيئن سپاهين کي گهٽ نقد پگهارون ڏئي وڏي مستقل فوج برقرار رکي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=374–376 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=103 |language=en}}&lt;/ref&gt;

برني پنهنجي تاريخي بيان ۾ هندو واپارين تي ناجائز منافعو ڪمائڻ جا الزام پڻ لڳايا ۽ سلطان جي ڪجهه بازاري قدمن کي انهن جي معاشي قوت محدود ڪرڻ سان ڳنڍيو. جديد تاريخي مطالعي ۾ اهڙن بيانن کي برني جي پنهنجي سماجي ۽ مذهبي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=104 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== بازارن جي نگراني ====

مقرر اگهن تي شين جي وڪري کي يقيني بڻائڻ لاءِ علاءُ الدين بازارن جي نگراني ڪندڙ عملدار مقرر ڪيا. جاسوسن ۽ اطلاع ڏيندڙن جو نظام پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو بازارن جي صورتحال بابت سلطان تائين الڳ الڳ رپورٽون پهچائيندو هو.&lt;ref name=&quot;HabibPrice&quot;/&gt;

بازارن ۾ واپارين جي رجسٽريشن ڪئي ويندي هئي ۽ مقرر اگهن تي سامان وڪڻڻ جي پابندي هئي. اهڙيءَ طرح حڪومت قيمتن، سامان جي فراهمي ۽ واپارين جي ڪاروباري سرگرمين تي سڌي نگراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== اناج جا ذخيرا ۽ رسد ====

اناج جي کوٽ ۽ قيمتن ۾ واڌ کي روڪڻ لاءِ حڪومت آبادگارن ۽ واپارين کي وڏي مقدار ۾ اناج لڪائي رکڻ يا مصنوعي کوٽ پيدا ڪرڻ کان منع ڪيو. حڪومت پنهنجي حصي ۾ وصول ٿيندڙ اناج کي محفوظ ڪرڻ لاءِ سرڪاري گدام ۽ ذخيرا قائم ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |page=173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

دهليءَ تائين اناج جي باقاعده فراهمي برقرار رکڻ لاءِ سامان کڻندڙن ۽ واپاري قافلن جي آمدرفت کي منظم ڪيو ويو. ڪجهه ٽرانسپورٽ سان لاڳاپيل ماڻهن کي [[جمنا درياهه]] جي ڪناري سان مخصوص فاصلن تي واقع ڳوٺن ۾ آباد ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو، جيئن اناج ۽ ٻيو ضروري سامان جلد دهلي پهچائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |page=173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== اگهن جي ڀڃڪڙيءَ تي سزائون ====

امير خسرو ۽ برني جهڙن تاريخ نويسن موجب، علاءُ الدين جي زندگيءَ دوران بازارن ۾ مقرر اگهن کي وڌڻ نه ڏنو ويندو هو، ايتري قدر جو گهٽ برساتن جي صورت ۾ به قيمتن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=379 |language=en}}&lt;/ref&gt;

جيڪي واپاري مقرر اگهن کان وڌيڪ قيمت وصول ڪندا هئا، گهٽ وزن ڏيندا هئا يا ٻئي ڪنهن طريقي سان سرڪاري ضابطن کان بچڻ جي ڪوشش ڪندا هئا، تن کي سخت سزائون ڏنيون وينديون هيون. انهيءَ سخت نگرانيءَ سان بازارن ۾ قيمتن کي ڪنٽرول ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=387 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] ڪجهه مهينن اندر بازارن جي قيمتن بابت ڪيترائي سخت ضابطا ختم ڪري ڇڏيا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته انهن قدمن جو نفاذ وڏي حد تائين علاءُ الدين جي ذاتي اقتدار ۽ سخت انتظامي نگرانيءَ سان ڳنڍيل هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=429 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== فوجي سڌارا ===

علاءُ الدين وڏي مستقل فوج برقرار رکي. هن سپاهين جي سڃاڻپ ۽ رجسٽريشن لاءِ ''چهرا'' ۽ گهوڙن جي سڃاڻپ لاءِ ''داغ'' جو نظام متعارف ڪرايو يا ان کي منظم ڪيو. ان سان فوجي معائنن ۾ جعلسازي روڪڻ ۽ گهوڙن جي معيار کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

==== مستقل فوج ====

علاءُ الدين جي فوجي سڌارن جو بنيادي مقصد هڪ اهڙي وڏي مستقل فوج قائم ڪرڻ هو، جيڪا منگول حملن کي روڪي سگهي ۽ سلطنت اندر بغاوتن کي دٻائڻ سان گڏ نون علائقن کي فتح ڪرڻ جي صلاحيت پڻ رکي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

سورهين صديءَ جي مورخ [[فرشته]] موجب، علاءُ الدين جي فوج ۾ لڳ ڀڳ '''475,000 گهوڙيسوار''' شامل هئا. اهو انگ هڪ بعد واري تاريخي روايت مان ورتل آهي ۽ ان کي مڪمل طور تصديق ٿيل فوجي ڳڻپ نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=257 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ايتري وڏي فوج جي خرچ کي برداشت ڪرڻ لاءِ علاءُ الدين سپاهين جون نقد پگهارون نسبتاً گهٽ رکيون ۽ بازارن ۾ ضروري شين جا اگهه مقرر ڪيا، جيئن محدود پگهارن باوجود سپاهي پنهنجي روزمرهه جون ضرورتون پوريون ڪري سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Eraly |first=Abraham |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate |publisher=Penguin Books |year=2015 |page=166 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== چهرا ۽ داغ جو نظام ====

علاءُ الدين فوجي رجسٽريشن ۽ معائنن لاءِ ٻه اهم طريقا استعمال ڪيا:

* '''چهرا:''' فوج ۾ شامل سپاهين جي سڃاڻپ، جسماني وصفن ۽ ٻين ضروري تفصيلن جو سرڪاري رڪارڊ.
* '''داغ:''' فوجي گهوڙن جي سڃاڻپ لاءِ انهن تي مخصوص نشان لڳائڻ جو نظام.

انهن قدمن سان فوجي عملدارن کي هڪ ئي گهوڙو بار بار مختلف نالن سان پيش ڪرڻ، فوجي معائني وقت سٺي گهوڙي جي جاءِ تي گهٽ معيار وارو گهوڙو آڻڻ يا سپاهين جي تعداد بابت غلط معلومات ڏيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=256–257 |language=en}}&lt;/ref&gt;

فوج جا وقت بوقت معائنا ڪيا ويندا هئا، جن ۾ سپاهين جي موجودگي، هٿيارن ۽ گهوڙن جي حالت جو جائزو ورتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

==== فوجي پگهارون ۽ انعام ====

علاءُ الدين عام طور فوجي سپهه سالارن ۽ سپاهين کي مستقل جاگيرون ڏيڻ جي پاليسيءَ کان پاسو ڪندو هو ۽ نقد پگهارن واري نظام کي ترجيح ڏيندو هو. ان جو مقصد فوجي قوت کي سڌيءَ طرح مرڪزي حڪومت سان ڳنڍڻ هو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

تنهن هوندي به ڪامياب فوجي مهمن کان پوءِ سپهه سالارن ۽ سپاهين کي انعام ڏنا ويندا هئا، خاص طور [[دکن]] ۽ ڏکڻ هندستان جي مهمن کان پوءِ حاصل ٿيل دولت مان فوجي اڳواڻن کي نوازيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=260 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== سياسي نگراني ===

بغاوتن جي روڪٿام لاءِ علاءُ الدين جاسوسي ۽ اطلاع رسانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو. اميرن جي گڏجاڻين، شادين ۽ سياسي لاڳاپن تي نگراني وڌائي وئي. ڪيترن اميرن جون ملڪيتون ضبط ڪيون ويون ۽ شراب نوشيءَ تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== اميرن ۽ درٻاري طبقي تي ضابطو ====

علاءُ الدين جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ ٿيندڙ بغاوتن سبب سلطان درٻاري اميرن ۽ طاقتور خاندانن کي پنهنجي اقتدار لاءِ هڪ ممڪن خطرو سمجهندو هو. انهن جي سياسي قوت گهٽائڻ لاءِ هن ڪيترن اميرن جون ملڪيتون ضبط ڪيون ۽ سندن معاشي وسيلن تي مرڪزي حڪومت جي نگراني وڌائي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=76–77 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن ڪجهه خيراتي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ ڏنل زمينن کي پڻ ضبط ڪيو. اميرن کي هڪ ٻئي سان آزادانه سياسي اتحاد قائم ڪرڻ، ڳجهيون گڏجاڻيون ڪرڻ ۽ سلطان جي اجازت کان سواءِ شاديءَ وسيلي خانداني اتحاد ٺاهڻ کان روڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

طاقتور امير خاندانن جي وچ ۾ ٿيندڙ شادين لاءِ سلطان جي منظوري ضروري قرار ڏني وئي، جيئن انهن خاندانن جي گڏيل سياسي قوت مرڪزي اقتدار لاءِ خطرو نه بڻجي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=76–77 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== جاسوسي ۽ اطلاع رساني ====

علاءُ الدين هڪ منظم جاسوسي نظام قائم ڪيو، جنهن ذريعي درٻاري اميرن، فوجي اڳواڻن ۽ ٻين طاقتور ماڻهن جي سرگرمين بابت معلومات گڏ ڪئي ويندي هئي. جاسوس اميرن جي گهرن ۽ ذاتي گڏجاڻين تائين پهچي انهن جي سياسي لاڳاپن بابت اطلاع ڏيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

سلطان جاسوسن کان ملندڙ اطلاعن کي سياسي سازشن ۽ بغاوتن جي اڳواٽ سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪندو هو. انهيءَ نگرانيءَ سان درٻاري طبقي جي ذاتي ۽ سياسي آزادي محدود ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== بغاوتن تي سخت سزائون ====

علاءُ الدين سياسي بي وفائي ۽ بغاوتن لاءِ سخت سزائون مقرر ڪيون. ڪيترن واقعن ۾ بغاوت ڪندڙ سپاهين ي

== مذهبي پاليسي ==

علاءُ الدين سني مسلمان حڪمران هو. سندس دور ۾ ڪجهه فوجي مهمن دوران هندو مندرن کي تباهه يا نقصان پهچايو ويو، جڏهن ته مقامي هندو حڪمرانن مان جيڪي دهليءَ جي بالادستي قبول ڪندا هئا، انهن مان ڪيترن کي پنهنجي علائقن جي انتظام ۾ برقرار رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Eaton2001&quot;&gt;{{cite journal |last=Eaton |first=Richard M. |title=Temple Desecration and Indo-Muslim States |journal=Frontline |year=2001 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;
تاريخ نويس [[ضياءُ الدين برني]] موجب علاءُ الدين ڪيترن سياسي معاملن ۾ مذهبي عالمن جي راءِ بدران رياستي ضرورتن کي ترجيح ڏيندو هو. تنهن هوندي به ان بيان جي تشريح بابت جديد تاريخدانن ۾ اختلاف موجود آهن. سندس مذهبي پاليسيءَ کي رڳو هڪ رخ کان بيان ڪرڻ بدران فوجي، مالياتي ۽ سياسي حالتن سان گڏ سمجهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;


== ذاتي زندگي ==

[[علاءُ الدين خلجي]] جي ذاتي زندگيءَ بابت معلومات گهڻو ڪري [[امير خسرو]]، [[ضياءُ الدين برني]]، [[فرشته]] ۽ ٻين تاريخ نويسن جي لکڻين مان ملي ٿي. سندس شادين ۽ خانداني لاڳاپن ۾ سياسي اتحاد، شاهي جانشيني ۽ فوجي فتوحات جو اهم ڪردار هو. سندس زالن ۾ [[جلال الدين فيروز خلجي]] جي ڌيءَ '''ملڪه جهان'''، [[الپ خان]] جي ڀيڻ '''مهرو'''، [[گجرات]] جي اڳوڻي راڻي '''ڪملا ديوي''' ۽ [[ديوگري]] جي حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]] جي ڌيءَ '''جتيپالي''' شامل هيون.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي پٽن ۾ '''خضر خان'''، '''شادي خان'''، '''مبارڪ خان'''، جيڪو بعد ۾ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] جي نالي سان سلطان ٿيو، ۽ '''شهاب الدين عمر''' جا نالا ملن ٿا. سندس زندگيءَ جي آخري سالن ۾ شاهي خاندان اندر اقتدار ۽ جانشينيءَ بابت اختلاف وڌيا، جن جو اثر 1316ع ۾ سندس وفات کان پوءِ دهلي سلطنت جي سياسي صورتحال تي پيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== ملڪه جهان ۽ مهرو ===

علاءُ الدين جي پهرين ڄاتل زال '''ملڪه جهان''' هئي، جيڪا سندس چاچي ۽ اڳوڻي سلطان جلال الدين فيروز خلجي جي ڌيءَ هئي. ٻنهي جي شادي 1290ع ۾ خلجي خاندان جي دهليءَ تي اقتدار حاصل ڪرڻ کان اڳ ٿي هئي. انهيءَ شاديءَ سان علاءُ الدين نه رڳو جلال الدين جو ڀائٽيو، پر سندس ناٺي پڻ بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=41–42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي روايتن موجب، جلال الدين جي سلطان ٿيڻ کان پوءِ ملڪه جهان جي درٻاري حيثيت وڌي، پر سندس ۽ علاءُ الدين جا ازدواجي تعلقات خوشگوار نه رهيا. بعد جي تاريخ نويس حاجي الدبير موجب، ملڪه جهان جي رويي ۽ شاهي خاندان اندر اختلافن سبب سندن لاڳاپن ۾ ڇڪتاڻ پيدا ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين ٻي شادي '''مهرو''' سان ڪئي، جيڪا ملڪ سنجر، مشهور بہ [[الپ خان]]، جي ڀيڻ هئي. حاجي الدبير موجب، مهرو سان شادي ڪرڻ کان پوءِ ملڪه جهان جي ناراضگي وڌيڪ وڌي. هن پنهنجي بيان ۾ هڪ باغ اندر ملڪه جهان ۽ مهرو جي وچ ۾ تڪرار جو واقعو پڻ نقل ڪيو آهي، جنهن دوران علاءُ الدين پنهنجي پهرين زال سان تشدد وارو رويو اختيار ڪيو. اهڙيون ذاتي نوعيت جون ڳالهيون بعد جي تاريخي روايتن مان ملن ٿيون ۽ انهن جي آزاد تصديق محدود آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=41–43
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جتيپالي ۽ ديوگريءَ سان خانداني لاڳاپا ===

علاءُ الدين جي هڪ ٻي زال '''جتيپالي''' هئي، جيڪا [[دکن]] جي [[يادَو خاندان]] جي حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]] جي ڌيءَ هئي. رامچندر ديوگريءَ جي گاديءَ واري شهر تي حڪومت ڪندو هو ۽ علاءُ الدين جي فوجي مهمن کان پوءِ دهلي سلطنت جي بالادستي تسليم ڪئي هئائين.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=56–57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جتيپالي سان علاءُ الدين جي شاديءَ جي صحيح تاريخ بابت مورخن ۾ اختلاف آهي. [[ڪشوري سرن لال]] موجب، اها شادي ممڪن آهي ته 1296ع ۾ ديوگريءَ تي پهرئين حملي کان پوءِ ٿي هجي، جڏهن ته [[ستيش چندر]] ان کي 1308ع ۾ ديوگريءَ جي ٻي فوجي مهم کان پوءِ جي واقعي سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=56–57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=1
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2004
 |page=92
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جتيپالي مان علاءُ الدين کي '''شهاب الدين عمر''' نالي پٽ ڄائو. علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ 1316ع ۾ [[ملڪ ڪافور]] شهاب الدين عمر کي دهليءَ جي تخت تي ويهاريو، پر سندس ننڍي عمر سبب عملي اقتدار ملڪ ڪافور جي هٿ ۾ رهيو. ٿوري عرصي کان پوءِ شاهي درٻار جي سياسي تبديلين سبب شهاب الدين عمر جو اقتدار ختم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== ڪملا ديوي ===

'''ڪملا ديوي''' اصل ۾ گجرات جي [[واگهيلا خاندان]] جي حڪمران [[ڪرن ديو ٻيون|ڪرن ديو ٻئين]] جي وڏي راڻي هئي. 1299ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن [[الغ خان]] ۽ [[نصرت خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ گجرات تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي دوران ڪرن ديو پنهنجي حڪومت وڃائي ويٺو ۽ ڪملا ديوي دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ اچي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=84–86
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=334
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪملا ديوي کي جنگي قيديءَ جي حيثيت سان دهلي آندو ويو ۽ علاءُ الدين جي شاهي حرم ۾ شامل ڪيو ويو. بعد ۾ هوءَ سندس زالن مان هڪ بڻجي وئي. تاريخي روايتن موجب، ڪجهه وقت گذرڻ کان پوءِ هن پنهنجي نئين درٻاري زندگيءَ سان موافقت اختيار ڪئي، پر سندس ذاتي احساسن بابت موجود بيان گهڻو ڪري بعد جي مورخن جي تشريحن تي ٻڌل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=86, 190
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪملا ديويءَ جي اڳوڻي مڙس ڪرن ديو وٽ سندن ڌيءَ '''ديول ديوي''' رهندي هئي. [[فرشته]] جي بيان موجب، 1306ع ۽ 1307ع جي وچ ۾ ڪملا ديوي علاءُ الدين کي درخواست ڪئي ته سندس ڌيءَ کي پيءُ وٽان گهرائي دهليءَ ۾ ساڻس ملايو وڃي. ان روايت موجب، سلطان ڪرن ديو کي ديول ديوي موڪلڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=190
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=402
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، ديول ديويءَ جي دهلي اچڻ بابت تاريخي ذريعن ۾ تفصيل ۽ تاريخون هڪجهڙيون نه آهن. امير خسرو، فرشته ۽ ٻين مؤرخن جي بيانن ۾ فرق ملي ٿو. ڪشوري سرن لال به ڄاڻايو آهي ته ڪملا ديويءَ جي درخواست بابت روايت برني وٽ موجود نه آهي، جڏهن ته ڪجهه بعد وارن تاريخ نويسن گجرات جي مختلف فوجي مهمن جي واقعن کي پاڻ ۾ ملائي بيان ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=190
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== خضر خان ۽ ديول ديوي ===

[[File:Khizr Khan and Devaldi enthroned. Duval Rani Khizr Khan of Amir Khusrau Dihvali. Scribe, Sultan Bayazid ibn Nizam Mughal, dated A.H. 976 (1568) National Museum, New Delhi (L53.217).jpg|thumb|[[خضر خان]] ۽ [[ديول ديوي]] جي شاهي تخت تي ويٺل تصوير، جيڪا [[امير خسرو]] جي مثنوي ''ديوَل راڻي خضر خان'' جي 976هه (1568ع) واري مغل دور جي قلمي نسخي ۾ شامل آهي. هيءَ تصوير واقعي کان اڍائي صدين کان وڌيڪ عرصو پوءِ تيار ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Welch
 |first=Stuart Cary
 |title=India: Art and Culture, 1300–1900
 |publisher=Metropolitan Museum of Art
 |location=New York
 |year=1985
 |page=153
 |isbn=9780030061141
 |url=https://www.metmuseum.org/met-publications/india-art-and-culture-1300-1900
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;]]

[[خضر خان]] علاءُ الدين جو وڏو پٽ ۽ شاهي جانشينيءَ جو اهم دعويدار هو. سندس شادي گجرات جي اڳوڻي حڪمران ڪرن ديو ۽ راڻي ڪملا ديويءَ جي ڌيءَ [[ديول ديوي]] سان ٿي. عام تاريخي بيانن موجب، اها شادي 1308ع ۾ ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

ديول ديوي پنهنجي پيءُ ڪرن ديو وٽ رهندي هئي، جيڪو گجرات وڃائڻ کان پوءِ دکن جي علائقن ڏانهن هليو ويو هو. بعد ۾ دهلي سلطنت جي فوجي مهم دوران ديول ديوي گرفتار ٿي يا دهليءَ جي قبضي ۾ آئي ۽ کيس شاهي درٻار ڏانهن آندو ويو. اتي سندس ماءُ ڪملا ديوي اڳ ئي علاءُ الدين جي حرم ۾ موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=189–190, 297
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي شادي [[دهلي سلطنت]] جي تاريخ ۾ مشهور ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان واقعي کي معاصر شاعر [[امير خسرو]] پنهنجي فارسي مثنوي '''''ديوَل راڻي خضر خان''''' ۾ ادبي صورت ڏني. اها مثنوي '''''عاشقه''''' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Bednar
 |first=Michael Boris
 |title=The Content and the Form in Amīr Khusraw's Duval Rānī va Khiẓr Khān
 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2013
 |language=en
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/content-and-the-form-in-amir-khusraws-duval-rani-va-khizr-khan-1/F7EA6E72C0509C9392C3708E0BD38C53
}}&lt;/ref&gt;

==== امير خسرو جي مثنوي ====

''ديوَل راڻي خضر خان'' هڪ فارسي عشقيه ۽ تاريخي مثنوي آهي، جنهن ۾ دهلي سلطنت جي سياسي واقعن، فوجي فتوحات ۽ خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي محبت ۽ شاديءَ جو بيان ملي ٿو. هن مثنويءَ جي شروعاتي حصي ۾ دهليءَ جي سلطانن ۽ سندن فوجي مهمن جو ذڪر آهي، جڏهن ته باقي حصو ٻنهي مرڪزي ڪردارن جي عشقيه ڪهاڻيءَ تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Bednar
 |first=Michael Boris
 |title=The Content and the Form in Amīr Khusraw's Duval Rānī va Khiẓr Khān
 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2013
 |language=en
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/content-and-the-form-in-amir-khusraws-duval-rani-va-khizr-khan-1/F7EA6E72C0509C9392C3708E0BD38C53
}}&lt;/ref&gt;

مثنويءَ جي تاريخي حيثيت بابت جديد محققن جا رايا مختلف آهن. ڪجهه ان کي تاريخي واقعن تي ٻڌل عشقيه داستان سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا ان ۾ ادبي تخيل، شاهي مدح ۽ تاريخي حقيقتن جي ميلاپ تي زور ڏين ٿا.

محقق '''مائيڪل بورس بيڊنار''' پنهنجي مطالعي ۾ واضح ڪيو آهي ته مثنويءَ جي تاريخي ۽ عشقيه حصن کي مڪمل طور الڳ ڪرڻ مناسب نه آهي؛ تاريخي واقعا پڻ شاهي مدح ۽ ادبي پيشڪش سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته عشقيه ڪهاڻيءَ ۾ تاريخي سوانح جا عنصر پڻ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Bednar
 |first=Michael Boris
 |title=The Content and the Form in Amīr Khusraw's Duval Rānī va Khiẓr Khān
 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2013
 |language=en
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/content-and-the-form-in-amir-khusraws-duval-rani-va-khizr-khan-1/F7EA6E72C0509C9392C3708E0BD38C53
}}&lt;/ref&gt;

تنهنڪري خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي شاديءَ جي تاريخي واقعي ۽ مثنويءَ ۾ بيان ڪيل مکالمن، جذباتي واقعن ۽ عشقيه منظرن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

==== قصي جو ادبي ۽ ثقافتي اثر ====

خضر خان ۽ ديول ديويءَ جو قصو بعد جي فارسي، هندستاني ۽ گجراتي ادبي روايتن ۾ پڻ مشهور رهيو. ان موضوع تي مختلف دورن ۾ قلمي نسخا ۽ مصوريون تيار ڪيون ويون.

مثال طور، 1568ع جي هڪ مغل دور جي قلمي نسخي ۾ ٻنهي کي تخت تي ويٺل ڏيکاريو ويو آهي. اهڙيءَ طرح ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ دهليءَ ۾ تيار ٿيل هڪ مصوريءَ ۾ خضر خان ۽ ديول ديويءَ کي گهوڙن تي سوار ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=An Album Page: Khizr Khan and Deval Rani, Delhi, North India, Late 18th Century
 |website=Christie's
 |url=https://www.christies.com/en/lot/lot-5881133
 |access-date=2026-10-22
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن تصويرن کي خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي اصل دور جا اکين ڏٺا ثبوت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سندن زندگيءَ کان گهڻو پوءِ تيار ڪيون ويون هيون.

=== ملڪ ڪافور سان لاڳاپا ===

[[ملڪ ڪافور]] علاءُ الدين جي دور جو هڪ اهم غلام مان ترقي ڪري سپهه سالار ۽ اعليٰ درٻاري عملدار بڻيل شخص هو. هو 1299ع ۾ گجرات جي فوجي مهم دوران دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو ۽ پوءِ علاءُ الدين جي خدمت ۾ شامل ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Digby
 |first=Simon
 |title=The Tuhfa-i Nasā'ih of Yūsuf Gadā: An Ethical Treatise in Verse from the Late-Fourteenth-Century Delhi Sultanate
 |journal=Iran
 |year=1978
 |volume=16
 |page=419
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ملڪ ڪافور پنهنجي فوجي صلاحيت، انتظامي قابليت ۽ سلطان سان ويجهن لاڳاپن سبب تيزيءَ سان ترقي ڪئي. هن دکن ۽ ڏکڻ هندستان جي ڪيترين مهمن جي اڳواڻي ڪئي، جن ۾ ديوگري، ورنگل، دواراسمدر ۽ پانڊيا رياست جون مهمون شامل هيون. بعد ۾ هو سلطنت جو نائب، يعني ''نائبِ سلطان''، بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Eraly
 |first=Abraham
 |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate
 |publisher=Penguin Books
 |year=2015
 |pages=177–178
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== سلطان جي ويجهڙائي ۽ سياسي اثر ====

[[ضياءُ الدين برني]] موجب، علاءُ الدين پنهنجي زندگيءَ جي آخري چار يا پنج سالن دوران ملڪ ڪافور تي غيرمعمولي اعتماد ڪرڻ لڳو. جڏهن سلطان جي صحت خراب ٿي، تڏهن ملڪ ڪافور کي سلطنت جي انتظام ۽ درٻاري معاملن ۾ وڌيڪ اختيار حاصل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last1=Vanita
 |editor-first1=Ruth
 |editor-last2=Kidwai
 |editor-first2=Saleem
 |title=Same-Sex Love in India: Readings from Literature and History
 |publisher=Palgrave
 |year=2000
 |page=132
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ملڪ ڪافور جي وڌندڙ اثر سبب شاهي خاندان ۽ درٻاري اميرن جي وچ ۾ اقتدار جي رقابت وڌي. سلطان جي وفات کان پوءِ ڪافور شهاب الدين عمر کي تخت تي ويهاريو ۽ حڪومت جي انتظام تي پنهنجو ڪنٽرول برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

==== لاڳاپن بابت تاريخدانن جا مختلف رايا ====

علاءُ الدين ۽ ملڪ ڪافور جي ذاتي لاڳاپن جي نوعيت بابت تاريخدانن ۾ اختلاف موجود آهي. برني جي بيانن ۾ ملڪ ڪافور لاءِ سلطان جي غيرمعمولي محبت ۽ اعتماد جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه جديد محققن رومانوي يا جنسي لاڳاپي جي امڪان طور تفسير ڪيو آهي.

محققن [[روٿ ونيتا]] ۽ [[سليم قدوائي]] برني جي بيانن جي بنياد تي ٻنهي جي وچ ۾ هم جنس رومانوي يا جنسي لاڳاپي جو امڪان ظاهر ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last1=Vanita
 |editor-first1=Ruth
 |editor-last2=Kidwai
 |editor-first2=Saleem
 |title=Same-Sex Love in India: Readings from Literature and History
 |publisher=Palgrave
 |year=2000
 |pages=113, 132
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي طرح تاريخدان '''جوڊٿ اي. والش'''، محقق '''نيلنجن سرڪار''' ۽ '''ٿامس گگلر''' پڻ علاءُ الدين ۽ ملڪ ڪافور جي لاڳاپن کي جنسي يا رومانوي ويجهڙائيءَ جي امڪان سان ڏٺو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Walsh
 |first=Judith E.
 |title=A Brief History of India
 |publisher=Infobase Publishing
 |year=2006
 |page=71
 |isbn=9781438108254
 |url=https://archive.org/details/briefhistoryofin0000wals/page/71
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Sarkar
 |first=Nilanjan
 |title=Forbidden Privileges and History-Writing in Medieval India
 |journal=The Medieval History Journal
 |volume=16
 |issue=1
 |year=2013
 |pages=33–34, 48, 55
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Gugler
 |first=Thomas K.
 |title=Politics of Pleasure: Setting South Asia Straight
 |journal=South Asia Chronicle
 |volume=1
 |year=2011
 |pages=355–392
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن تشريحن جي بنياد تي ڪجهه جديد ليکڪن علاءُ الدين جي جنسي رجحان بابت هم جنس پرستي يا ٻه جنسي ڪشش جا امڪان پڻ پيش ڪيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lockard
 |first=Craig
 |title=Societies, Networks, and Transitions: A Global History
 |volume=1
 |publisher=Cengage Learning
 |year=2006
 |page=366
 |isbn=9780618386116
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به تاريخدان '''بنارسي پرساد سڪسينا''' ٻنهي جي ويجهڙائيءَ کي جنسي تعلق جو ثبوت نٿو سمجهي. سندس خيال ۾ ملڪ ڪافور جي وڌندڙ اهميت کي فوجي قابليت، سياسي اعتماد ۽ درٻاري طاقت جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=421
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري علاءُ الدين ۽ ملڪ ڪافور جي وچ ۾ جنسي لاڳاپي بابت دعويٰ تاريخي طور متفقه يا قطعي ثابت ٿيل نه آهي. موجود ذريعا ٻنهي جي سياسي ۽ ذاتي ويجهڙائيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر ان ويجهڙائيءَ جي نوعيت بابت جديد محقق مختلف تشريحون پيش ڪن ٿا.

=== اولاد ۽ شاهي جانشيني ===

علاءُ الدين جي پٽن ۾ خضر خان، شادي خان، مبارڪ خان ۽ شهاب الدين عمر جا نالا اهم آهن. سندس وڏي پٽ خضر خان کي هڪ عرصي تائين شاهي جانشينيءَ جو نمايان دعويدار سمجهيو ويندو هو، پر علاءُ الدين جي آخري سالن ۾ ملڪ ڪافور جي وڌندڙ سياسي اثر سبب جانشينيءَ جي صورتحال تبديل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

4 جنوري 1316ع تي علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ ملڪ ڪافور سندس نوجوان پٽ شهاب الدين عمر کي تخت تي ويهاريو. شهاب الدين عمر جي ماءُ جتيپالي هئي. نئين سلطان جي ننڍي عمر سبب ملڪ ڪافور حڪومت جي انتظام تي اثرانداز رهيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

ملڪ ڪافور جي قتل کان پوءِ علاءُ الدين جي پٽ مبارڪ خان اقتدار حاصل ڪيو ۽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] جي لقب سان دهليءَ جو سلطان بڻيو. جانشينيءَ جي انهن تڪرارن سان علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ خلجي خاندان جي اندروني سياسي ڪمزوري ظاهر ٿي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== ذاتي زندگيءَ بابت تاريخي ماخذ ===

علاءُ الدين جي ذاتي زندگيءَ بابت موجود تاريخي مواد جي تشريح ڪندي همعصر ۽ بعد جي ماخذن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

[[امير خسرو]] علاءُ الدين جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ سندس لکڻين مان شاهي خاندان، فوجي مهمن ۽ خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي قصي بابت معلومات ملي ٿي. تنهن هوندي به سندس ادبي تصنيفن ۾ شاهي مدح ۽ تخليقي بيان پڻ شامل آهن.

[[ضياءُ الدين برني]] علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ جي دور ۾ سندس حڪومت ۽ درٻاري معاملن بابت لکيو. سندس بيان سياسي ۽ اخلاقي تبصرن سان لاڳاپيل آهن، تنهنڪري ذاتي لاڳاپن بابت سندس تشريحن کي تاريخي پسمنظر ۾ پرکڻ گهرجي.

[[فرشته]] ۽ حاجي الدبير جهڙن بعد جي مورخن ڪيترائي اضافي واقعا بيان ڪيا آهن، پر اهي علاءُ الدين جي دور کان گهڻو پوءِ لکندا هئا. سندن روايتن جي همعصر ذريعن سان ڀيٽ ڪرڻ ضروري آهي.

جديد تاريخدانن، جن ۾ ڪشوري سرن لال، بنارسي پرساد سڪسينا، پيٽر جيڪسن ۽ ٻيا محقق شامل آهن، انهن روايتن جو تجزيو ڪري علاءُ الدين جي ذاتي زندگي، شاهي خاندان ۽ سياسي لاڳاپن بابت مختلف نتيجا پيش ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;


== فن تعمير ==

[[علاءُ الدين خلجي]] جي دور ۾ [[دهلي]] ۾ ڪيترائي اهم تعميراتي منصوبا شروع ٿيا، جن ۾ قلعا، شاهي محل، آبي ذخيرا، مسجدن جون توسيعون ۽ مذهبي ۽ تعليمي عمارتون شامل هيون. انهن منصوبن مان [[سري قلعو]]، حوض علائي (بعد ۾ [[حوض خاص]])، [[علائي دروازو]]، نامڪمل [[علائي مينار]] ۽ [[قطب ڪمپليڪس]] ۾ موجود مدرسو ۽ مقبرو خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي تعميراتي سرگرمين جا ٻه اهم مقصد هئا: دهلي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي فوجي حملن کان محفوظ بنائڻ ۽ شاهي اقتدار جي عظمت کي وڏين عمارتن ۽ يادگارن ذريعي ظاهر ڪرڻ. سندس دور جون ڪجهه عمارتون دهلي سلطنت جي شروعاتي اسلامي فن تعمير ۾ محرابن، گنبذن، پٿر جي ڪاريگري ۽ آرائشي لکتن جي ترقيءَ جا اهم مثال سمجهيون وڃن ٿيون.

=== حوض علائي ۽ حوض خاص ===

[[File:Hauz Khas Lake.jpg|thumb|[[حوض خاص]] جو آبي ذخيرو، جيڪو علاءُ الدين جي دور ۾ حوض علائي جي نالي سان تعمير ڪرايو ويو.]]

1296ع ۾ علاءُ الدين دهليءَ ۾ هڪ وڏو آبي ذخيرو تعمير ڪرايو، جيڪو '''حوضِ علائي''' (''Hauz-i-Alai'') جي نالي سان مشهور ٿيو. بعد ۾ اهو [[حوض خاص ڪمپليڪس|حوض خاص]] (''Hauz-i-Khas'') جي نالي سان سڃاتو ويو. تاريخي بيانن موجب، هن ذخيري جي ايراضي لڳ ڀڳ '''70 ايڪڙ''' هئي ۽ ان جي چوڌاري پٿر جي چُنائيءَ سان مضبوط ڀتيون ٺاهيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=375
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هن ذخيري جي تعمير جو مقصد دهليءَ جي وڌندڙ آباديءَ ۽ شاهي انتظام لاءِ پاڻي فراهم ڪرڻ هو. وقت گذرڻ سان حوض ۾ مٽي ۽ لٽ گڏ ٿيندي رهي، جنهن سبب ان جي پاڻي محفوظ ڪرڻ جي گنجائش گهٽجي وئي.

لڳ ڀڳ '''1354ع''' ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] حوض مان لٽ ڪڍرائي ان کي ٻيهر استعمال جي قابل بڻايو. بعد ۾ حوض خاص جي ڀرپاسي تعليمي ۽ مذهبي عمارتون پڻ تعمير ٿيون، جن سان هي علائقو دهليءَ جو هڪ اهم تاريخي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=375
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1398ع ۾ دهليءَ تي حملو ڪندڙ [[تيمور لنگ]] سان منسوب تاريخي بيانن ۾ پڻ هن آبي ذخيري جو ذڪر ملي ٿو. انهن بيانن موجب، حوض خاص دهليءَ کي سڄو سال پاڻي فراهم ڪرڻ وارن اهم ذريعن مان هو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== سري قلعو ۽ قلعي بند شهر ===

[[File:Ruins of Siri Fort wall, New Delhi, India - 20090517.jpg|thumb|[[سري قلعو|سريءَ جي قلعي]] جي ڀتين جا باقيات، نئين دهلي.]]

چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سالن ۾ علاءُ الدين دهليءَ ۾ '''سري''' (''Siri'') نالي هڪ قلعي بند شهر تعمير ڪرايو. هي شهر دهلي سلطنت جي اهم فوجي ۽ شاهي مرڪزن مان هڪ بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=375
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سريءَ جي قلعي جون ڀتيون گهڻو ڪري اڻگهڙيل پٿرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ڪيون ويون هيون. ڪجهه حصن ۾ تراشيل پٿرن جي باقاعده چُنائي ۽ چوني جي گاري جا آثار پڻ مليا آهن. اهڙي تعمير فوجي ضرورتن ۽ مقامي تعميراتي وسيلن جي استعمال کي ظاهر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

==== 1303ع جي منگول حملي سان لاڳاپو ====

1303ع ۾ جڏهن [[منگول]] فوجن دهليءَ تي حملو ڪيو، تڏهن علاءُ الدين سريءَ واري علائقي ۾ پنهنجي فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي. حملي دوران سلطان ۽ سندس فوج هن علائقي ۾ دفاعي انتظامن سان موجود رهيا.

منگول فوج جي واپسيءَ کان پوءِ علاءُ الدين سريءَ جي قلعي بندي ۽ شاهي عمارتن جي تعمير کي وڌيڪ اهميت ڏني. سريءَ جي ترقيءَ کي منگول حملن جي مقابلي لاءِ دهليءَ جي دفاعي نظام کي مضبوط ڪرڻ واري پاليسيءَ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

==== قصرِ هزار ستون ====

منگولن جي واپسيءَ کان پوءِ علاءُ الدين پنهنجي اڳوڻي فوجي ڇانوڻيءَ واري هنڌ '''قصرِ هزار ستون''' (''Qasr-i-Hazar Situn'') نالي شاهي محل تعمير ڪرايو. هن نالي جي لفظي معنيٰ '''هزار ٿنڀن وارو محل''' آهي.

هي محل سريءَ جي شاهي تعميراتي منصوبن جو حصو هو. ان جي نالي مان وڏي ۽ ٿنڀن تي ٻڌل عمارت جو تصور ملي ٿو، پر موجوده آثارن جي محدود حالت سبب ان جي اصل بناوت ۽ ٿنڀن جي حقيقي تعداد بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ ڏکيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=376
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== سريءَ جا دروازا ۽ بعد واري تباهي ====

1398ع ۾ تيمور جي حملي وقت سريءَ جو قلعي بند شهر اڃا موجود هو. تيمور سان منسوب بيانن موجب، شهر کي '''ست دروازا''' هئا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

بعد وارن دورن ۾ سريءَ جون ڪيتريون عمارتون ۽ ڀتيون تباهه ٿي ويون. تاريخي روايتن موجب، مقامي حڪمرانن پراڻين عمارتن مان پٿر، سرون ۽ ٻيو تعميراتي سامان ڪڍرائي پنهنجن منصوبن ۾ استعمال ڪيو.

خاص طور [[شير شاهه سوري]] (1540ع–1545ع) جي دور ۾ سريءَ جي پراڻين عمارتن مان تعميراتي سامان کڻي ٻين عمارتن ۽ نئين شهري منصوبن ۾ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ سبب سريءَ جي اصل قلعي بند شهر جا محدود باقيات اڄ تائين محفوظ رهي سگهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=376
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== علائي دروازو ===

[[File:Alai Darwaza.JPG|thumb|[[علائي دروازو]]، [[قطب ڪمپليڪس]]، دهلي.]]

'''علائي دروازو''' (''Alai Darwaza'') علاءُ الدين خلجي جي دور جي اهم ترين محفوظ تعميراتي يادگارن مان هڪ آهي. ان جي تعمير '''1311ع''' ۾ مڪمل ٿي. هي دروازو [[قطب ڪمپليڪس]] ۾ موجود [[قوت الاسلام مسجد]] ڏانهن ويندڙ ڏاکڻو داخلي رستو آهي. قوت الاسلام مسجد جي ابتدائي تعمير [[قطب الدين ايبڪ]] جي دور ۾ ٿي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=377–378
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علائي دروازي ۾ ڳاڙهي پٿر ۽ اڇي سنگ مرمر جو گڏيل استعمال ڪيو ويو آهي. ان جي محرابن، گنبذ، جاميٽريءَ تي ٻڌل آرائشي نمونن ۽ عربي خطاطيءَ ۾ دهلي سلطنت جي دور جي اسلامي فن تعمير جون نمايان خصوصيتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.

عمارت جي آرائش ۾ پٿر جي نفيس ڪٽائي، مختلف رنگن جي پٿرن جي ترتيب ۽ محرابن جي تناسب کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. ان ڪري علائي دروازو هندستان ۾ ابتدائي سلطنتي فن تعمير جي اهم مثالن مان شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== قوت الاسلام مسجد جي توسيع ===

[[File:Courts outside Quwwat ul-Islam mosque, Qutb complex.jpg|thumb|[[قوت الاسلام مسجد]] جي ڀرسان علاءُ الدين جي دور ۾ شامل ڪيل صحن ۽ توسيعي حصن جا آثار.]]

علاءُ الدين [[قطب ڪمپليڪس]] ۾ موجود قوت الاسلام مسجد جي توسيع جو منصوبو پڻ شروع ڪرايو. مسجد جي اوڀر طرف وڌيڪ صحن ۽ تعميراتي حصا شامل ڪيا ويا.

انهن تعميراتي سرگرمين کي لڳ ڀڳ '''1300ع''' جي دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. مسجد جي توسيع علاءُ الدين جي انهن منصوبن جو حصو هئي، جن جو مقصد دهليءَ جي اهم مذهبي عمارتن کي وڌيڪ وسيع ۽ شاندار بڻائڻ هو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

علائي دروازو پڻ انهيءَ وسيع تعميراتي منصوبي سان لاڳاپيل هو ۽ مسجد جي ڏاکڻي داخلي رستي طور تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== علائي مينار ===

[[File:Qutub Minar with unfinished one.jpg|thumb|[[قطب مينار]] جي ڀرسان نامڪمل [[علائي مينار]] جا باقيات.]]

علاءُ الدين [[قطب مينار]] کان وڌيڪ وڏي مينار تعمير ڪرائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، جيڪا '''علائي مينار''' (''Alai Minar'') جي نالي سان مشهور آهي.

منصوبي موجب، نئين مينار جي جسامت قطب مينار جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻيڻي رکڻي هئي. هي منصوبو قطب ڪمپليڪس ۾ علاءُ الدين جي تعميراتي توسيع ۽ شاهي عظمت جي اظهار سان لاڳاپيل هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=380
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، علائي مينار جي تعمير مڪمل نه ٿي سگهي. عام تاريخي تشريح موجب، 1316ع ۾ علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ هي منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. مينار جي ابتدائي بنيادي حصي جا آثار اڄ به قطب ڪمپليڪس ۾ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== لال محل ===

[[چؤسٺ کُنڀا]] (''Chausath Khamba'') جي ويجهو واقع ڳاڙهي پٿر جي هڪ عمارت، جيڪا '''لال محل''' (''Lal Mahal'') جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، کي پڻ ڪجهه تاريخدانن علاءُ الدين جي دور سان منسوب ڪيو آهي.

هن نسبت جو بنيادي سبب عمارت جي بناوت ۽ تعميراتي انداز ۾ علائي دروازي سان موجود مشابهت آهي. خاص طور ڳاڙهي پٿر جي استعمال ۽ ڪجهه تعميراتي خصوصيتن جي بنياد تي اها راءِ پيش ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=376–377
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به لال محل جي تعمير کي علاءُ الدين سان ڳنڍڻ بابت سڌو ۽ قطعي ثبوت محدود آهي. انهيءَ ڪري ان کي سندس دور سان '''منسوب''' عمارت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

=== حوض شمسي جي مرمت ===

[[حوض شمسي]] (''Hauz-i-Shamasi'') دهليءَ جي قديم آبي ذخيرن مان هڪ آهي، جنهن جي تعمير [[شمس الدين التمش]] '''1229ع''' ۾ ڪرائي هئي.

'''1311ع''' ۾ علاءُ الدين هن ذخيري جي مرمت ۽ بحاليءَ جو حڪم ڏنو. تاريخي بيانن موجب، حوض شمسي جي ايراضي لڳ ڀڳ '''100 ايڪڙ''' هئي. علاءُ الدين ان جي مرمت سان گڏ حوض جي وچ ۾ هڪ گنبذ واري تعمير پڻ ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=375
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

حوض شمسي جي مرمت علاءُ الدين جي انهن انتظامي ۽ تعميراتي قدمن مان هڪ هئي، جن جو مقصد دهليءَ جي آبي وسيلن کي محفوظ رکڻ ۽ شهر جي پاڻيءَ جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ هو.

=== مقبرو ۽ مدرسو ===

[[File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، [[قطب ڪمپليڪس]]، دهلي.]]

علاءُ الدين خلجي جو مقبرو دهليءَ جي [[مهرولي]] واري [[قطب ڪمپليڪس]] ۾ واقع آهي. مقبري سان گڏ سندس نالي سان منسوب هڪ مدرسي جا آثار پڻ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Qutb Complex: Ala al Din Khalji Madrasa
 |website=Archnet
 |url=https://archnet.org/sites/5794
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هي مدرسو ۽ مقبرو علاءُ الدين جي دور جي مذهبي ۽ تعليمي تعميراتي سرگرمين سان لاڳاپيل آهن. مدرسي جي بناوت مان معلوم ٿئي ٿو ته شاهي تعميراتي منصوبن ۾ فوجي ۽ انتظامي عمارتن سان گڏ تعليم ۽ مذهبي سرگرمين لاءِ پڻ جڳهه مخصوص ڪئي ويندي هئي.

علاءُ الدين جي وفات '''4 جنوري 1316ع''' تي ٿي ۽ سندس مقبرو دهلي سلطنت جي شروعاتي دور جي اهم تاريخي يادگارن مان شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== اهم تعميراتي منصوبن جو خلاصو ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#28526a;color:white;padding:8px;&quot; | علاءُ الدين خلجي جي دور جا اهم تعميراتي منصوبا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | عمارت يا منصوبو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | تاريخ
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | نوعيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| [[حوض خاص|حوض علائي]]
| 1296ع
| آبي ذخيرو
| دهليءَ لاءِ پاڻيءَ جي فراهمي؛ بعد ۾ فيروز شاهه تغلق بحال ڪرايو
|-
| [[سري قلعو]]
| چوڏهين صديءَ جي شروعات
| قلعي بند شهر
| منگول حملن جي مقابلي لاءِ دفاعي ۽ شاهي مرڪز
|-
| قصرِ هزار ستون
| 1303ع کان پوءِ
| شاهي محل
| سريءَ جي شاهي تعميراتي منصوبي جو حصو
|-
| قوت الاسلام مسجد جي توسيع
| لڳ ڀڳ 1300ع
| مسجد جي توسيع
| قطب ڪمپليڪس ۾ نون صحن ۽ حصن جو اضافو
|-
| [[علائي دروازو]]
| 1311ع
| مسجد جو داخلي دروازو
| ابتدائي دهلي سلطنتي فن تعمير جو اهم محفوظ نمونو
|-
| [[علائي مينار]]
| 1316ع کان اڳ
| نامڪمل مينار
| قطب مينار کان وڏي مينار ٺاهڻ جو منصوبو
|-
| لال محل
| غيريقيني
| ڳاڙهي پٿر جي عمارت
| تعميراتي مشابهت جي بنياد تي علاءُ الدين سان منسوب
|-
| [[حوض شمسي]]
| 1311ع ۾ مرمت
| آبي ذخيرو
| التمش جي دور جي ذخيري جي مرمت ۽ وچ ۾ گنبذ جي تعمير
|-
| علاءُ الدين جو مدرسو ۽ مقبرو
| چوڏهين صديءَ جي شروعات
| تعليمي ۽ تدفيني عمارتون
| قطب ڪمپليڪس ۾ موجود تاريخي آثار
|}

=== تصويرون ===

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Hauz Khas Lake.jpg|[[حوض خاص]] جو آبي ذخيرو.
File:Ruins of Siri Fort wall, New Delhi, India - 20090517.jpg|[[سري قلعو|سريءَ جي قلعي]] جي ڀتين جا آثار.
File:Alai Darwaza.JPG|[[علائي دروازو]]، [[قطب ڪمپليڪس]].
File:Courts outside Quwwat ul-Islam mosque, Qutb complex.jpg|[[قوت الاسلام مسجد]] جي توسيعي صحن جا آثار.
File:Alauddin's Madrasa, Qutb complex.jpg|علاءُ الدين جو مدرسو، قطب ڪمپليڪس.
File:Qutub Minar with unfinished one.jpg|قطب مينار جي ڀرسان نامڪمل [[علائي مينار]].
&lt;/gallery&gt;

== سڪا ۽ لقب ==

[[File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو چانديءَ جو ٽنڪو، جنهن تي سڪندر ثاني جو لقب درج آهي]]
علاءُ الدين پنهنجي سڪن تي ''سڪندر ثاني''، يعني ٻيو سڪندر، جو لقب استعمال ڪيو. اهو لقب سندس فوجي فتوحات ۽ شاهي عظمت جي دعويٰ کي ظاهر ڪندو هو. سندس دور ۾ چانديءَ، ٽامي ۽ ٻين ڌاتن جا سڪا جاري ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Farooqui |first=Salma Ahmed |title=A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-eighteenth Century |publisher=Pearson |year=2011 |isbn=9788131732021 |page=13 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== آخري سال ۽ وفات ==

زندگيءَ جي آخري سالن ۾ علاءُ الدين بيمار ٿي پيو. سندس درٻار ۾ اميرن جي وچ ۾ رقابت وڌي ۽ مالڪ ڪافور جو اثر رسوخ نمايان ٿيو. خضر خان ۽ ٻين اميرن خلاف سخت قدم کنيا ويا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;
علاءُ الدين 4 جنوري 1316ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. ڪجهه تاريخي روايتن ۾ مالڪ ڪافور تي کيس زهر ڏيڻ يا سندس موت ۾ ملوث هجڻ جو شڪ ظاهر ڪيو ويو آهي، پر اها ڳالهه يقيني تاريخي حقيقت طور ثابت ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
سندس وفات کان پوءِ مالڪ ڪافور نوجوان شهاب الدين عمر کي تخت تي ويهاريو. ٿوري عرصي بعد ڪافور قتل ٿي ويو ۽ علاءُ الدين جو پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] اقتدار تي آيو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

== تاريخي جائزو ==

علاءُ الدين خلجي جي حڪومت دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهي وڃي ٿي. سندس دور ۾ سلطنت جو فوجي اثر اتر هندستان کان دکن ۽ ڏکڻ هندستان تائين وڌيو. منگول حملن جي مزاحمت، وڏي مستقل فوج جي تنظيم، زميني محصولن جي مرڪزيت ۽ بازارن جي ضابطي سندس اهم ڪارنامن ۾ شمار ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HabibPrice&quot;/&gt;
ٻئي طرف، سندس اقتدار حاصل ڪرڻ جو طريقو، سياسي مخالفن خلاف سخت ڪارروايون، فوجي مهمن ۾ ڦرلٽ ۽ قتل عام، ۽ آبادگارن تي ڳرا محصول سندس حڪمرانيءَ جا تڪراري پهلو هئا. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ سندس دور کي فوجي ڪاميابين ۽ سخت مرڪزي حڪمرانيءَ جي گڏيل پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

=== مؤرخ رميش چندر دت جو نقطه نظر ===

هندستاني مؤرخ [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ علاءُ الدين خلجي جي حڪومت کي فوجي فتوحات، سخت حڪمرانيءَ ۽ انتظامي قابليت جي گڏيل مثال طور پيش ڪيو آهي. دت موجب علاءُ الدين دکن مان موٽڻ کان پوءِ پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين فيروز خلجي کي دوکي سان قتل ڪرائي اقتدار حاصل ڪيو. هن گجرات جي فتح، منگول حملن جي مزاحمت، رنٿمبور ۽ چتوڙ جي محاصرن، مالوا جي فتح ۽ مالڪ ڪافور جي دکن ۽ ڏکڻ هندستان وارين مهمن کي سندس حڪومت جا اهم واقعا قرار ڏنو. دت خاص طور گجرات جي راجا ڪرن راءِ، ڪملا ديوي ۽ ديول ديويءَ جي واقعن، ديوگريءَ جي رام ديو، وارنگل جي حڪمرانن ۽ ڏکڻ جي بلالا خاندان سان لاڳاپيل فوجي مهمن جو ذڪر ڪري ٿو. سندس بيان موجب علاءُ الدين جي آخري سالن ۾ گجرات، چتوڙ ۽ دکن ۾ بغاوتون ٿيون، جڏهن ته مالڪ ڪافور جو درٻار ۾ اثر وڌندو ويو. دت علاءُ الدين کي ڪڏهن ظالم ۽ سخت مزاج حڪمران سڏي ٿو، پر ساڳئي وقت سندس فوجي صلاحيت، مضبوط انتظام، سلطنت ۾ امن امان قائم ڪرڻ ۽ منگول حملن کي روڪڻ جي ڪاميابيءَ جي واکاڻ پڻ ڪري ٿو. هن جي راءِ ۾ علاءُ الدين [[اڪبر اعظم]] جهڙي وسيع نظر يا عظمت نه رکندو هو، پر پنهنجي فتوحات ۽ انتظامي طاقت سبب دهليءَ جي اهم سلطانن مان شمار ٿئي ٿو. دت جي بيان ۾ ڏنل ڪجهه تاريخون، جيئن 1295ع ۾ تخت نشيني ۽ 1300ع ۾ رنٿمبور جي فتح، جديد تاريخي تحقيق جي عام طور قبوليل تاريخن سان نٿيون ملن؛ تنهنڪري انهن کي مؤرخ جي بيان جو حصو سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dutt
 |first=Romesh Chunder
 |title=A Brief History of Ancient and Modern India
 |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ
 |edition=3rd revised
 |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co.
 |location=Calcutta
 |year=1908
 |pages=58–62
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh.jpg|جلال الدين فيروز خلجي جي قتل جو تاريخي مصورانه منظر
File:Portrait of Sultan 'Ala-ud-Din, Padshah of Delhi.jpg|علاءُ الدين خلجي جي بعد واري دور جي تصوير
File:Alai Darwaza.JPG|علائي دروازو
File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|علاءُ الدين جو مقبرو
File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|سڪندر ثاني لقب وارو سڪو
File:Sultan Alau'd Din put to Flight.jpeg|راجپوت روايت سان لاڳاپيل بعد واري دور جي تصوير
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[دهلي سلطنت]]
* [[خلجي خاندان]]
* [[جلال الدين فيروز خلجي]]
* [[مالڪ ڪافور]]
* [[امير خسرو]]
* [[منگولن جا هندستان تي حملا]]
* [[قطب الدين مبارڪ شاهه]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/ علاءُ الدين خلجي — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Alauddin_Khalji علاءُ الدين خلجي جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-khilji-khalji-dynasty-1290-1320/ خلجي خاندان ۽ ان جا انتظامي سڌارا — INFLIBNET]
* [https://archnet.org/sites/5794 علاءُ الدين خلجي جو مدرسو — Archnet]

{{DEFAULTSORT:علاء الدين خلجي}}
[[زمرو:دهلي جا سلطان]]
[[زمرو:خلجي خاندان]]
[[زمرو:1260ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1316ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:دهلي سلطنت]]</text>
      <sha1>5mklxyft83his1ftysftawl07z5evov</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424332</id>
      <parentid>424331</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T13:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162025" sha1="81pbwbm4r6ec7nuj9dmogz3nef13ozd" xml:space="preserve">
{{Short description|دهلي سلطنت جو خلجي حڪمران (1296ع–1316ع)}}
{{Infobox royalty
| name = علاءُ الدين خلجي
| title = سلطان دهلي
| image = The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh (Alauddin Khalji detail).jpg
| caption = نئين تخت نشين ٿيل علاءُ الدين خلجي، ''جامع التواريخ'' جي تصوير، لڳ ڀڳ 1314ع
| succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان
| reign = 1296ع – 4 جنوري 1316ع
| coronation = 1296ع، دهلي
| predecessor = [[جلال الدين فيروز خلجي]]
| successor = [[شهاب الدين عمر]]
| birth_name = علي گرشاسپ
| birth_date = لڳ ڀڳ 1266ع
| death_date = 4 جنوري 1316ع
| death_place = [[دهلي]]
| burial_place = علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، قطب ڪمپليڪس، دهلي
| dynasty = [[خلجي خاندان]]
| father = شهاب الدين مسعود
| spouse = ملڪه جهان، مهرو، ڪملا ديوي، جتيپالي
| issue = خضر خان، مبارڪ خان، شهاب الدين عمر ۽ ٻيا
| religion = [[اسلام]]، [[سني]]
}}


'''علاءُ الدين محمد شاهه خلجي'''&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Silver Tanka Coin of Ala ud din Muhammad Khilji of Khilji Dynasty of Delhi Sultanate
 |url=https://marudhararts.com/e-auction/auction-no-39/lot-no-68/coins-of-india/sultanate-coins/delhi-sultanate/17-ala-al-din-muhammad-khilaji-ah-695-715-1296-1316-ad/silver-tanka-coin-of-ala-ud-din-muhammad-khilji-of-khilji-dynasty-of-delhi-sultanate
 |website=Marudhar Arts
 |access-date=2026-08-23
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; (فارسي: {{lang|fa|علاء الدین محمد شاه}})، عام طور '''علاءُ الدين خلجي''' (فارسي: {{lang|fa|علاء الدین خلجی}}) جي نالي سان مشهور، ڄمڻ وقت '''علي گرشاسپ''' (لڳ ڀڳ 1266ع – 4 جنوري 1316ع)، [[خلجي خاندان]] جو ٻيو سلطان ۽ [[دهلي سلطنت]] جو هڪ اهم حڪمران هو، جنهن 1296ع کان پنهنجي وفات تائين 1316ع ۾ حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ دهلي سلطنت جون حدون نمايان طور وڌيون، [[منگول]] حملن جي ڪاميابيءَ سان مزاحمت ڪئي وئي، اتر ۽ وچ هندستان جون ڪيتريون رياستون سلطنت ۾ شامل ڪيون ويون ۽ [[دکن]] توڙي ڏکڻ هندستان جي حڪمرانن کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ وسيع فوجي مهمون هلايون ويون. علاءُ الدين زميني محصولن جي وصولي، فوجي انتظام، واپار، [[قيمتن تي ضابطو|بازاري اگهن تي ضابطي]] ۽ سماجي توڙي سياسي نگرانيءَ بابت اهم انتظامي سڌارا پڻ نافذ ڪيا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Zaidi
 |first=Nasr Hasan
 |title=ʿAlāʾ-al-Dīn Ḵaljī
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=1
 |page=779
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jackson
 |first=Peter
 |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1999
 |isbn=9780521404778
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين پنهنجي اڳوڻي سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جو ڀائٽيو ۽ ناٺي هو. جڏهن جلال الدين [[دهلي جو غلام خاندان|غلام خاندان]] جي اقتدار جي خاتمي کان پوءِ 1290ع ۾ دهليءَ جو سلطان بڻيو، تڏهن علاءُ الدين کي ''اميرِ توزڪ''، يعني شاهي تقريبن جي انتظام جو عهدو ڏنو ويو. جلال الدين خلاف هڪ بغاوت کي دٻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ سبب علاءُ الدين کي 1291ع ۾ [[ڪڙا-مانڪپور]] جي گورنري ملي، جڏهن ته [[ڀيلسا]] تي ڪامياب فوجي حملي کان پوءِ 1296ع ۾ کيس [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني وئي. ساڳئي سال هن [[ديوگري]] تي حملو ڪري وڏي مقدار ۾ دولت حاصل ڪئي، جنهن کي پنهنجي فوجي طاقت وڌائڻ ۽ جلال الدين خلاف اقتدار حاصل ڪرڻ جي منصوبابنديءَ ۾ استعمال ڪيو. جولاءِ 1296ع ۾ هن جلال الدين کي قتل ڪرائي پاڻ کي سلطان قرار ڏنو، جنهن کان پوءِ دهليءَ تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي ۽ [[ملتان]] ۾ موجود جلال الدين جي پٽن ۽ ٻين وارثن جي مزاحمت کي ختم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجن هندستان تي ڪيترائي حملا ڪيا، جن کي سندس فوجن مختلف محاذن تي روڪيو. انهن مقابلن ۾ 1297ع–1298ع جي جران منجور واري مهم، 1298ع ۾ [[سيوستان]]، يعني موجوده [[سيوهڻ]]، تي منگول حملي کي ناڪام بڻائڻ، 1299ع جي [[ڪلي جي جنگ]]، 1303ع ۾ دهليءَ جو منگول گهيرو، 1305ع جي [[امروهه جي جنگ]] ۽ 1306ع ۾ [[راوي درياهه]] جي ڪناري منگول فوج جي شڪست شامل آهن. 1306ع جي فتح کان پوءِ دهلي سلطنت جي فوجن موجوده [[افغانستان]] ۾ منگولن جي قبضي وارن ڪجهه علائقن تي جوابي حملا پڻ ڪيا. منگولن خلاف انهن فوجي ڪاميابين ۾ [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]]، [[الغ خان]] ۽ علاءُ الدين جي غلام مان سپهه سالار بڻيل [[مالڪ ڪافور]] سميت ڪيترن فوجي اڳواڻن اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
منگول حملن جي مزاحمت سان گڏ علاءُ الدين اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترين رياستن خلاف فوجي مهمون هلايون. سندس فوجن 1299ع ۾ [[گجرات]] تي حملو ڪيو، جنهن کي لڳ ڀڳ 1304ع ۾ دهلي سلطنت سان مستقل طور شامل ڪيو ويو. ان کان سواءِ 1299ع ۾ [[جيسلمير]]، 1301ع ۾ [[رنٿمبور]]، 1303ع ۾ [[چتوڙ]]، 1305ع ۾ [[مالوا]]، 1308ع ۾ [[سيوانا]] ۽ 1311ع ۾ [[جالور]] تي قبضو ڪيو ويو. انهن فتوحات جي نتيجي ۾ [[راجپوت]] ۽ ٻين مقامي حڪمران خاندانن جي سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو، جن ۾ مالوا جا [[پرمار خاندان|پرمار]]، گجرات جا [[واگهيلا خاندان|واگهيلا]]، رنٿمبور ۽ جالور جا [[چوهان خاندان|چوهان]]، ميواڙ جي [[گُهلا خاندان|گُهلا خاندان]] جي راول شاخ ۽ ممڪن طور [[يَجواپال خاندان]] شامل هئا. انهن مهمن سان دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي اثر ۾ نمايان واڌ آئي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=1
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2004
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي حڪم تي سندس اهم سپهه سالار [[مالڪ ڪافور]] [[ونڌيا جبلن]] کان ڏکڻ طرف ڪيترين فوجي مهمن جي اڳواڻي ڪئي. انهن مهمن دوران 1308ع ۾ [[ديوگري]]، 1310ع ۾ [[وارنگل]] ۽ 1311ع ۾ [[دواراسمودر]] مان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ خراج حاصل ڪيو ويو. نتيجي ۾ ديوگريءَ جي [[يادَو خاندان]] جي حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]]، وارنگل جي [[ڪاڪتيا خاندان]] جي حڪمران [[پرتاپ رودر]] ۽ دواراسمودر جي [[هويسالا خاندان]] جي حڪمران [[وير بلال ٽيون|وير بلال ٽئين]] دهلي سلطنت جي بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيا. مالڪ ڪافور 1311ع ۾ ڏکڻ هندستان جي [[پانڊيا خاندان]] جي علائقن تي پڻ حملو ڪيو، جتان وڏي مقدار ۾ دولت، هاٿي ۽ گهوڙا حاصل ڪيا ويا. تنهن هوندي به ڏکڻ هندستان جون سڀئي رياستون سڌي طرح دهلي سلطنت ۾ شامل نه ٿيون؛ ڪيترن علائقن ۾ مقامي حڪمران خراج گذار حيثيت سان برقرار رهيا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي حڪمرانيءَ ۾ طاقتور مرڪزي حڪومت ۽ وڏي مستقل فوج قائم ٿي. هن زرعي زمينن جي ماپ، محصولن جي وصولي، فوجين جي سڃاڻپ، گهوڙن تي داغ لڳائڻ ۽ بازارن ۾ ضروري شين جي اگهن تي ضابطو رکڻ لاءِ منظم سرڪاري نظام قائم ڪيو. فوج جي سارسنڀال ۽ سلطنت جي دفاع لاءِ گهربل وسيلن کي يقيني بڻائڻ سندس انتظامي پاليسين جو اهم مقصد هو. ان سان گڏ هن سياسي بغاوتن کي روڪڻ لاءِ جاسوسي ۽ نگرانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو، اميرن جي سياسي سرگرمين تي پابنديون وڌيون ۽ ڪجهه بااثر خاندانن جون ملڪيتون ضبط ڪيون. جيتوڻيڪ سندس انتظامي سڌارن سان مرڪزي اقتدار مضبوط ٿيو، پر سندس حڪومت ۾ سخت سزائون، سياسي مخالفن خلاف جبر، فوجي مهمن دوران قتل عام ۽ آبادگارن تي ڳرن محصولن جا واقعا پڻ تاريخي ذريعن ۾ درج آهن.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ علاءُ الدين بيمار ٿي پيو ۽ سلطنت جي انتظام لاءِ مالڪ ڪافور تي وڌيڪ ڀاڙڻ لڳو. ان عرصي ۾ درٻاري سازشن، اميرن جي باهمي رقابت ۽ جانشينيءَ بابت اختلافن سبب سياسي صورتحال غير مستحڪم ٿي وئي. علاءُ الدين 4 جنوري 1316ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ مالڪ ڪافور علاءُ الدين ۽ سندس زال [[جتيپالي]] جي نوجوان پٽ [[شهاب الدين عمر]] کي تخت تي ويهاريو، پر عملي اقتدار ڪافور جي هٿ ۾ رهيو. ٿوري عرصي کان پوءِ مالڪ ڪافور قتل ٿي ويو ۽ علاءُ الدين جي وڏي پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] اقتدار حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;
علاءُ الدين خلجي کي دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ فوجي فتوحات، منگول حملن جي ڪامياب مزاحمت، انتظامي مرڪزيت ۽ اقتصادي سڌارن سبب هڪ اهم سلطان سمجهيو وڃي ٿو. ساڳئي وقت سندس حڪمرانيءَ جا سخت ۽ جابراڻا پهلو پڻ تاريخي بحث جو موضوع رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;


== شروعاتي زندگي ==

[[علاءُ الدين خلجي]] جي ننڍپڻ ۽ شروعاتي زندگيءَ بابت همعصر تاريخ نويسن تمام ٿوري معلومات قلمبند ڪئي آهي. سورھين ۽ سترھين صديءَ جي تاريخ نويس حاجي الدبير موجب، علاءُ الدين جڏهن 1300ع–1301ع ۾ [[رنٿمبور]] خلاف فوجي مهم شروع ڪئي، تڏهن سندس عمر لڳ ڀڳ 34 سال هئي. انهيءَ روايت کي درست تسليم ڪرڻ جي صورت ۾ سندس ڄمڻ جو سال لڳ ڀڳ 1266ع يا 1267ع قرار ڏئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=40–41 |language=en}}&lt;/ref&gt; سندس اصل نالو '''علي گرشاسپ''' هو. هو شهاب الدين مسعود جو وڏو پٽ هو، جيڪو [[خلجي خاندان]] جي باني سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جو وڏو ڀاءُ هو. علاءُ الدين جا ٽي ننڍا ڀائر هئا: [[الماس بيگ]]، جيڪو بعد ۾ '''الغ خان''' جي لقب سان مشهور ٿيو، قتلغ تيگين ۽ محمد.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=326 |language=en}}&lt;/ref&gt;
پيءُ شهاب الدين مسعود جي وفات کان پوءِ علاءُ الدين جي پرورش سندس چاچي جلال الدين جي نگرانيءَ ۾ ٿي. علاءُ الدين ۽ سندس ننڍي ڀاءُ الماس بيگ ٻنهي جلال الدين جي ڌيئرن سان شاديون ڪيون، جنهن سبب سندن خانداني لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt; جڏهن 1290ع ۾ جلال الدين دهليءَ جو سلطان بڻيو، تڏهن هن علاءُ الدين کي ''اميرِ توزڪ''، يعني شاهي تقريبن ۽ درٻاري رسمن جي انتظام جو عهدو ڏنو، جڏهن ته الماس بيگ کي ''آخور بيگ''، يعني شاهي گهوڙن ۽ اصطبل جي انتظام جو عهدو مليو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== جلال الدين جي ڌيءَ سان شادي ===

[[File:Islamic Sultanates. Delhi. ‘Ala al-Din Muhammad. AH 695-715 AD 1296-1316. Dar al-Islam mint. Dated AH 709 (AD 1309-10).jpg|thumb|300px|علاءُ الدين محمد شاهه خلجي جو سونو سڪو، جيڪو 709هه (1309ع–1310ع) ۾ ضرب ڪيو ويو.]]

علاءُ الدين 1290ع ۾ خلجي خاندان جي اقتدار ۾ اچڻ کان گهڻو اڳ پنهنجي چاچي جلال الدين جي ڌيءَ '''ملڪه جهان''' سان شادي ڪئي هئي. تنهن هوندي به تاريخي روايتن موجب سندن ازدواجي تعلقات خوشگوار نه رهيا. حاجي الدبير جي بيان موجب، جلال الدين جي سلطان بڻجڻ کان پوءِ ملڪه جهان جي درٻاري حيثيت وڌي ۽ سندس پنهنجي مڙس سان اختلاف پيدا ٿيا. الدبير جي روايت موجب، علاءُ الدين بعد ۾ '''مهرو''' نالي عورت سان ٻي شادي ڪئي، جيڪا ملڪ سنجر، مشهور بہ [[الپ خان]]، جي ڀيڻ هئي. هن ٻي شاديءَ سبب ملڪه جهان ۽ علاءُ الدين جي وچ ۾ اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
حاجي الدبير جي بيان موجب، هڪ موقعي تي جڏهن علاءُ الدين ۽ مهرو هڪ باغ ۾ گڏ هئا، تڏهن ملڪه جهان حسد سبب مهرو تي حملو ڪيو، جنهن جي جواب ۾ علاءُ الدين پنهنجي پهرين زال سان تشدد وارو رويو اختيار ڪيو. اهو واقعو سلطان جلال الدين تائين پهتو، پر هن علاءُ الدين خلاف ڪا ڪارروائي نه ڪئي. هي واقعو بعد جي تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي، تنهنڪري ان کي قطعي طور ثابت ٿيل حقيقت بدران منسوب روايت طور ڏسڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=41 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جا پنهنجي سَسُ، يعني جلال الدين جي زال، سان پڻ خوشگوار تعلقات نه هئا. سندس سَسُ کي شاهي درٻار ۾ نمايان اثر رسوخ حاصل هو. تاريخ نويس [[فرشته]] موجب، هن جلال الدين کي خبردار ڪيو هو ته علاءُ الدين سلطنت جي ڪنهن پري علائقي ۾ پنهنجي الڳ حڪومت قائم ڪرڻ جو منصوبو جوڙي رهيو آهي. فرشتي جي بيان موجب، هوءَ علاءُ الدين جي سرگرمين تي نظر رکندي هئي ۽ پنهنجي ڌيءَ جي موقف جي حمايت ڪندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=42–43 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ڪڙا جي گورنري ===

1291ع ۾ علاءُ الدين [[ڪڙا، اتر پرديش|ڪڙا]] جي گورنر '''ملڪ ڇجو''' جي بغاوت کي دٻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس خدمتن جي اعتراف ۾ سلطان جلال الدين کيس ساڳئي سال ڪڙا جو نئون گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=41 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪڙا ۾ ملڪ ڇجوءَ سان لاڳاپيل ڪجهه اڳوڻن اميرن جلال الدين کي ڪمزور ۽ غير مؤثر حڪمران سمجهيو. انهن علاءُ الدين کي دهليءَ جو تخت حاصل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ سندس سياسي خواهشن کي هٿي ڏني. تاريخي مطالعي موجب، انهن اميرن جي همت افزائي ۽ شاهي خاندان اندر موجود اختلافن علاءُ الدين جي سياسي سوچ تي اثر وڌو ۽ هن جلال الدين کي تخت تان هٽائڻ بابت سنجيدگيءَ سان غور ڪرڻ شروع ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=42 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=321 |language=en}}&lt;/ref&gt;
بعد ۾ علاءُ الدين [[ڀيلسا]] تي فوجي حملو ڪري وڏي مقدار ۾ دولت حاصل ڪئي. انهيءَ مهم جي ڪاميابيءَ کان پوءِ جلال الدين کيس [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني. اهڙيءَ ريت علاءُ الدين جي سياسي ۽ فوجي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ سندس هٿ هيٺ ايندڙ علائقن ۽ وسيلن ۾ اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;


== اقتدار تي اچڻ ==

=== ڀيلسا ۽ ديوگري جون مهمون ===

1291ع ۾ [[ڪڙا، اتر پرديش|ڪڙا]] جي گورنر ملڪ ڇجوءَ جي بغاوت کي دٻائڻ کان پوءِ علاءُ الدين کي ڪڙا جي گورنري ملي. ملڪ ڇجوءَ جي ڪجهه اڳوڻن حامين علاءُ الدين کي سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] خلاف بغاوت ڪرڻ لاءِ همٿايو. انهن جو خيال هو ته دهليءَ جو تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ وڏي فوج ۽ ڪافي مالي وسيلن جي ضرورت هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ ڇجوءَ جي بغاوت ناڪام ٿيڻ جو هڪ اهم سبب مالي وسيلن جي کوٽ هئي. انهيءَ پسمنظر ۾ علاءُ الدين پنهنجي فوجي ۽ سياسي منصوبن لاءِ دولت حاصل ڪرڻ جي مقصد سان پاڙيسري رياستن تي حملا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=42 |language=en}}&lt;/ref&gt;

1293ع ۾ علاءُ الدين [[مالوا]] جي [[ڀيلسا]] شهر تي حملو ڪيو. ڀيلسا ان وقت [[پرمار خاندان]] جي حڪومت هيٺ هڪ خوشحال شهر هو، جيتوڻيڪ مالوا جي رياست اڳوڻن فوجي حملن سبب ڪمزور ٿي چڪي هئي. هن مهم دوران علاءُ الدين کي [[دکن]] جي خوشحال [[يادَو خاندان]]، ان جي گاديءَ واري شهر [[ديوگري]] ۽ اتي پهچڻ وارن رستن بابت اهم معلومات ملي. اها معلومات سندس ايندڙ فوجي منصوبن ۾ اهم ثابت ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=321 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين ڀيلسا مان حاصل ٿيل مالِ غنيمت سلطان جلال الدين جي حوالي ڪيو، جنهن سان سلطان جو مٿس اعتماد وڌيڪ وڌيو. تنهن هوندي به هن دکن جي يادَو رياست جي دولت ۽ فوجي رستن بابت حاصل ڪيل معلومات سلطان کان ڳجهي رکي. علاءُ الدين جي ڪاميابيءَ کان خوش ٿي جلال الدين کيس ''عارضِ ممالڪ''، يعني فوجي معاملن جي اعليٰ انتظامي عهدي، تي مقرر ڪيو ۽ [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني. سلطان کيس پنهنجي علائقن جي اضافي محصولن مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Habibullah |first=A. B. M. |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=322 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=45 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=322 |language=en}}&lt;/ref&gt;

1296ع ۾ علاءُ الدين [[ديوگري]] تي فوجي حملو ڪيو، جتي يادَو حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]] کان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ خراج حاصل ڪيو. انهيءَ مهم مان کيس سون، چاندي، قيمتي جواهر، ريشمي ڪپڙا، هاٿي، گهوڙا ۽ غلام هٿ آيا. ديوگريءَ مان حاصل ٿيل دولت علاءُ الدين جي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ هن ان کي جلال الدين خلاف اقتدار حاصل ڪرڻ جي منصوبابنديءَ ۾ استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=322–323 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== جلال الدين جو قتل ===

[[File:The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh.jpg|thumb|upright=1.7|سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جي قتل ۽ علاءُ الدين جي اقتدار تي اچڻ جي تصوير، جيڪا لڳ ڀڳ 1314ع ۾ مرتب ٿيل ''[[جامع التواريخ]]'' مان ورتل آهي.]]

ديوگريءَ تي علاءُ الدين جي ڪامياب حملي جي خبر جڏهن سلطان جلال الدين تائين پهتي، تڏهن هو [[گواليار]] پهتو، جتي کيس اميد هئي ته علاءُ الدين فتح مان حاصل ٿيل دولت سندس آڏو پيش ڪندو. پر علاءُ الدين سموري دولت ساڻ ڪري سڌو ڪڙا ڏانهن روانو ٿي ويو. سلطان جي صلاحڪارن، جن ۾ '''احمد چپ''' پڻ شامل هو، جلال الدين کي صلاح ڏني ته علاءُ الدين کي [[چنديري]] وٽ روڪيو وڃي، پر سلطان پنهنجي ڀائٽي تي اعتماد رکندي اها صلاح قبول نه ڪئي ۽ دهليءَ ڏانهن موٽي ويو. کيس اميد هئي ته علاءُ الدين ڪڙا مان دولت کڻي دهليءَ ايندو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=323 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪڙا پهچڻ کان پوءِ علاءُ الدين سلطان ڏانهن معافيءَ جو خط موڪليو. هن خدشو ظاهر ڪيو ته سندس مخالفن سلطان جي ذهن ۾ هن بابت بدگمانيون پيدا ڪيون هونديون. علاءُ الدين سلطان کان پنهنجي هٿ سان لکيل يا صحيح ٿيل معافي نامو گهريو، جيڪو جلال الدين فوراً پنهنجي قاصدن وسيلي موڪلي ڏنو. جڏهن اهي قاصد ڪڙا پهتا، تڏهن کين علاءُ الدين جي فوجي تيارين ۽ سلطان کي تخت تان هٽائڻ جي منصوبن بابت خبر پئي. علاءُ الدين کين روڪي ڇڏيو ته جيئن اهي اها معلومات جلال الدين تائين نه پهچائي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=323 |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ دوران علاءُ الدين جي ننڍي ڀاءُ [[الماس بيگ]]، جيڪو بعد ۾ '''الغ خان''' جي لقب سان مشهور ٿيو ۽ جلال الدين جو ناٺي پڻ هو، سلطان کي علاءُ الدين جي وفاداريءَ جو يقين ڏياريو. هن جلال الدين کي ڪڙا وڃي علاءُ الدين سان ذاتي ملاقات ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو. الماس بيگ سلطان کي ٻڌايو ته علاءُ الدين پنهنجي مبينا غلطيءَ سبب سخت پريشان آهي ۽ جيڪڏهن سلطان کيس ذاتي طور معاف نه ڪندو ته هو شرمندگيءَ ۾ پنهنجي جان به وٺي سگهي ٿو. انهن ڳالهين تي اعتبار ڪندي جلال الدين پنهنجي فوج سميت ڪڙا ڏانهن روانو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=324 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪڙا جي ويجهو پهچڻ کان پوءِ جلال الدين پنهنجي مکيه فوج کي احمد چپ جي اڳواڻيءَ ۾ زميني رستي روانو ڪيو، جڏهن ته پاڻ لڳ ڀڳ هڪ هزار سپاهين جي ننڍڙي دستي سان [[گنگا درياهه]] پار ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. 20 جولاءِ 1296ع تي علاءُ الدين پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين سان ملاقات جو بندوبست ڪيو. ملاقات دوران علاءُ الدين بظاهر سلطان جو استقبال ڪيو، پر سندس ماڻهن جلال الدين کي قتل ڪري ڇڏيو. جلال الدين جا ساٿي پڻ ماريا ويا، جڏهن ته احمد چپ جي اڳواڻيءَ ۾ موجود فوج دهليءَ ڏانهن واپس هٽي وئي. انهيءَ واقعي کان پوءِ علاءُ الدين پاڻ کي نئون سلطان قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=324 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ۽ تخت نشيني ===

[[File:Delhi Sultanate under Jalaluddin Khalji - based on A Historical Atlas of South Asia.svg|thumb|280px|1290ع ۾ جلال الدين خلجي جي تخت نشينيءَ وقت [[دهلي سلطنت]] جون حدون.]]

جولاءِ 1296ع ۾ جلال الدين جي قتل کان پوءِ علاءُ الدين، جيڪو ان وقت تائين '''علي گرشاسپ''' جي نالي سان مشهور هو، ڪڙا ۾ '''علاءُ الدنيا والدين محمد شاهه السلطان''' جو لقب اختيار ڪري پنهنجي بادشاهيءَ جو اعلان ڪيو. تاريخي روايتن موجب، جلال الدين جو ڪٽيل مٿو علاءُ الدين جي فوجي ڪئمپ ۾ نيزِي تي گهمايو ويو ۽ پوءِ [[اَوڌ]] ڏانهن موڪليو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=326 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ٻن ڏينهن اندر علاءُ الدين ڪڙا ۾ هڪ عارضي حڪومت قائم ڪئي. هن اڳوڻن ''اميرن'' کي ترقي ڏئي ''ملڪ'' جا لقب ڏنا ۽ پنهنجي ويجهن ساٿين کي نون اميرن طور مقرر ڪيو. انهيءَ انتظام جو مقصد پنهنجي حامين کي سياسي ۽ انتظامي عهدن تي آڻڻ ۽ دهليءَ ڏانهن پيشقدميءَ کان اڳ اقتدار جو بنياد مضبوط ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان وقت سخت برساتن سبب [[گنگا]] ۽ [[جمنا درياهه|جمنا]] درياهن ۾ ٻوڏ آيل هئي، جنهن سبب فوجي چرپر ۾ رڪاوٽون پيدا ٿيون. تنهن هوندي به علاءُ الدين دهليءَ تي حملي جون تياريون جاري رکيون. هن پنهنجي عملدارن کي حڪم ڏنو ته وڌ کان وڌ سپاهي ڀرتي ڪيا وڃن، ڀلي انهن جي جسماني صلاحيت يا اڳوڻي پسمنظر جي مڪمل جاچ نه ڪئي وڃي. ان جو مقصد فوجي تعداد وڌائڻ سان گڏ عام ماڻهن ۾ اهو تاثر پيدا ڪرڻ هو ته علاءُ الدين کي وڏي عوامي ۽ فوجي حمايت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=327–328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پنهنجي سخاوت جو تاثر پيدا ڪرڻ لاءِ علاءُ الدين ڪڙا ۾ هڪ ''منجنيق'' ذريعي ماڻهن جي ميڙ ڏانهن سون جا سڪا اڇلائڻ جو حڪم ڏنو. تاريخي روايت موجب، انهن سڪن جو مجموعي وزن پنج ''من'' هو. اهڙيءَ ريت دولت جي ورڇ کي علاءُ الدين پنهنجي سياسي حمايت وڌائڻ ۽ نون سپاهين کي پاڻ ڏانهن راغب ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}&lt;/ref&gt;

دهليءَ ڏانهن پيشقدميءَ لاءِ علاءُ الدين پنهنجي فوج کي ٻن حصن ۾ ورهايو. هڪ حصو سندس ۽ [[نصرت خان جليسري|نصرت خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[بدايون]] ۽ برن، يعني موجوده [[بلندشهر]]، جي رستي روانو ٿيو، جڏهن ته ٻيو حصو [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڪوئل، يعني موجوده [[علي ڳڙهه]]، جي رستي دهليءَ ڏانهن وڌيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي پيشقدميءَ دوران شهرن ۽ ڳوٺن ۾ اها خبر پکڙجي وئي ته هو سپاهي ڀرتي ڪرڻ سان گڏ سون پڻ ورهائي رهيو آهي. نتيجي ۾ فوجي ۽ غير فوجي پسمنظر رکندڙ ڪيترائي ماڻهو سندس فوج ۾ شامل ٿيا. تاريخي بيان موجب، جڏهن علاءُ الدين بدايون پهتو، تڏهن سندس فوج ۾ لڳ ڀڳ 56,000 گهوڙيسوار ۽ 60,000 پيادا سپاهي شامل هئا. اهي انگ تاريخي روايتن ۾ ڏنل آهن ۽ انهن کي قطعي طور تصديق ٿيل فوجي ڳڻپ نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}&lt;/ref&gt;

برن وٽ جلال الدين جي دور جا ست بااثر امير، جيڪي اڳ ۾ علاءُ الدين جي مخالفت ڪندا هئا، سندس حمايت ۾ اچي ويا. انهن ۾ '''تاج الملڪ ڪُوچي'''، '''ملڪ آباجي آخور بيگ'''، '''ملڪ امير علي ديوانه'''، '''ملڪ عثمان امير آخور'''، '''ملڪ امير خان'''، '''ملڪ عمر سرخا''' ۽ '''ملڪ هيرانمار''' شامل هئا. علاءُ الدين انهن مان هر امير کي 30 کان 50 من سون ڏنو ۽ سندن سپاهين مان هر هڪ کي 300 چانديءَ جا ''ٽڪا'' انعام طور ڏنا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي دهليءَ ڏانهن پيشقدمي جمنا درياهه ۾ ٻوڏ سبب ڪجهه وقت لاءِ رڪجي وئي. انهيءَ دوران دهليءَ ۾ جلال الدين جي بيوهه '''ملڪه جهان'''، ٻين اميرن سان صلاح ڪرڻ کان سواءِ، پنهنجي ننڍي پٽ '''قدر خان''' کي '''رڪن الدين ابراهيم''' جي لقب سان سلطان مقرر ڪيو. انهيءَ فيصلي سبب سندس وڏي پٽ '''ارڪلي خان'''، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، ناراض ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ملڪه جهان کي معلوم ٿيو ته جلال الدين جا ڪيترائي امير علاءُ الدين سان شامل ٿي ويا آهن، تڏهن هن ارڪلي خان کان معافي گهري ۽ کيس تخت سنڀالڻ جي آڇ ڪئي. هن ارڪلي خان کي ملتان مان دهليءَ اچي حڪومت بچائڻ لاءِ چيو، پر ارڪلي خان سندس مدد لاءِ اچڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 1296ع جي ٻئي هفتي ۾، جڏهن جمنا درياهه ۾ پاڻي گهٽيو، تڏهن علاءُ الدين دهليءَ ڏانهن پنهنجي پيشقدمي ٻيهر شروع ڪئي. جڏهن هو [[سيري قلعو|سيري]] جي علائقي وٽ پهتو، تڏهن رڪن الدين ابراهيم سندس مقابلي لاءِ فوج وٺي نڪتو. پر رات جي وقت رڪن الدين جي فوج جو هڪ حصو علاءُ الدين سان وڃي مليو. انهيءَ صورتحال سبب رڪن الدين جي فوجي طاقت ڪمزور ٿي وئي ۽ هو پنهنجي ماءُ ۽ وفادار اميرن سان گڏ ملتان ڏانهن ڀڄي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ علاءُ الدين دهليءَ ۾ داخل ٿيو، جتي ڪيترن اميرن ۽ سرڪاري عملدارن سندس اقتدار کي تسليم ڪيو. '''21 آڪٽوبر 1296ع''' تي علاءُ الدين کي دهليءَ ۾ باضابطه طور سلطان قرار ڏنو ويو. اهڙيءَ ريت ڪڙا ۾ ڪيل سندس شروعاتي بادشاهيءَ جو اعلان دهليءَ جي تخت تي رسمي اقتدار ۾ تبديل ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=329 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== اقتدار جو استحڪام ===

دهليءَ جي تخت تي ويهڻ کان پوءِ علاءُ الدين شروع ۾ اميرن، سپاهين ۽ ٻين حامين کي انعام ڏئي پنهنجي حمايت وڌائي. هن مختلف سياسي ۽ فوجي گروهن جي وچ ۾ طاقت جو توازن قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پنهنجي وفادار ماڻهن کي اهم انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو. اهڙيءَ طرح هن نئين حڪومت لاءِ فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل ڪرڻ کي اوليت ڏني.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

علاءُ الدين ملتان تي قبضو ڪري جلال الدين جي وارثن جي سياسي قوت ختم ڪئي. ان مهم کان پوءِ جلال الدين جي خاندان سان لاڳاپيل ڪيترن ماڻهن کي گرفتار ڪيو ويو، جڏهن ته ڪجهه کي انڌو ڪيو ويو يا قتل ڪيو ويو. انهيءَ سخت ڪارروائيءَ سان علاءُ الدين پنهنجي اقتدار جي ممڪن دعويدارن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

بعد ۾ اڳوڻن اميرن مان ڪيترن کي عهدن تان هٽايو ويو ۽ سندن ملڪيتون ضبط ڪيون ويون. انهن جي جاءِ تي علاءُ الدين پنهنجي وفادار اميرن ۽ عملدارن کي مقرر ڪيو، جنهن سان مرڪزي حڪومت تي سندس گرفت وڌيڪ مضبوط ٿي. اهڙين ڪاررواين سبب سندس حڪمرانيءَ ۾ سياسي استحڪام ته وڌيو، پر ساڳئي وقت سخت سزائن ۽ مخالفن خلاف جبر جو سلسلو پڻ شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

== فوجي مهمون ==


[[File:Map of the Khalji Sultanate.png|thumb|300px|[[خلجي خاندان]] جي حڪومت هيٺ دهلي سلطنت جون حدون، جن ۾ ڏکڻ هندستان جون خراج ڏيندڙ رياستون پڻ ڏيکاريل آهن.]]

=== منگول حملن جي مزاحمت ===

علاءُ الدين جي حڪومت دوران [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجن اتر هندستان تي بار بار حملا ڪيا. اهي حملا دهلي سلطنت جي سرحدي سلامتي ۽ سياسي استحڪام لاءِ وڏو خطرو هئا. علاءُ الدين جي دور ۾ منگولن خلاف ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا، جن ۾ سندس سپهه سالارن [[الغ خان]]، [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]]، ملڪ نائڪ ۽ [[ملڪ ڪافور]] اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

==== پنجاب تي منگول حملو (1297ع–1298ع) ====

1297ع جي سياري ۾ [[چغتائي خانات]] جي هڪ منگول فوج، هڪ ''نويان'' جي اڳواڻيءَ ۾، [[پنجاب]] تي حملو ڪيو ۽ [[قصور]] تائين پهچي وئي. علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالار الغ خان جي اڳواڻيءَ ۾ فوج موڪلي. 6 فيبروري 1298ع تي دهليءَ جي فوج منگولن کي شڪست ڏني. معاصر شاعر ۽ مورخ [[امير خسرو]] جي بيان موجب، انهيءَ مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 منگول مارجي ويا، جڏهن ته ڪيترن قيدين کي دهلي آڻڻ کان پوءِ پڻ قتل ڪيو ويو. اهو انگ معاصر روايت ۾ ڏنل آهي ۽ ان جي قطعي درستگيءَ بابت احتياط ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=221 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== سنڌ ۽ سيوستان تي منگول حملو (1298ع–1299ع) ====

1298ع–1299ع ۾ منگولن جي هڪ ٻي فوج [[سنڌ]] ۾ داخل ٿي. ڪجهه تاريخدانن موجب اهي حملي آور ممڪن آهي ته ''نگودري'' منگولن سان لاڳاپيل هجن. منگولن [[سيوستان]]، يعني موجوده [[سيوهڻ شريف|سيوهڻ]]، جي قلعي تي قبضو ڪري ورتو. سنڌ ۾ منگولن جي اها اڳڀرائي دهلي سلطنت جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه وارن علائقن لاءِ خطري جو سبب بڻي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=219–220 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;
علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالار ظفر خان کي سيوستان ڏانهن روانو ڪيو. ظفر خان منگول حملي آورن کي شڪست ڏئي قلعي تي ٻيهر قبضو حاصل ڪيو. انهيءَ فتح سان سيوستان ۾ دهلي سلطنت جو فوجي اقتدار بحال ٿيو ۽ منگولن جي سنڌ ۾ وڌيڪ اڳڀرائي کي روڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |title=The Cambridge Economic History of India |volume=1 |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== ڪلي جي جنگ (1299ع) ====

1299ع ۾ چغتائي حڪمران [[دوا خان]] دهليءَ کي فتح ڪرڻ جي مقصد سان [[قطلوغ خواجه]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ وڏي منگول فوج موڪلي. منگول لشڪر اتر هندستان مان اڳتي وڌي دهليءَ جي ويجهو پهتو. علاءُ الدين پاڻ پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪئي ۽ ٻنهي لشڪرن وچ ۾ [[ڪلي جي جنگ]] لڳي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=338 |language=en}}&lt;/ref&gt;
جنگ دوران علاءُ الدين جي سپهه سالار ظفر خان سلطان جي حڪم جو انتظار ڪرڻ کان سواءِ منگولن تي حملو ڪيو. سندس فوجي دستي دشمن کي وڏو نقصان پهچايو، پر ظفر خان پاڻ ۽ سندس ڪيترائي ساٿي جنگ ۾ مارجي ويا. منگول سپهه سالار قطلوغ خواجه پڻ سخت زخمي ٿيو، جنهن کان پوءِ منگول فوج واپس هٽڻ لڳي. قطلوغ خواجه واپسيءَ جي سفر دوران زخمن سبب فوت ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=159–161 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=221–222 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== دهليءَ تي منگول حملو (1303ع) ====

1303ع ۾ منگول فوج ٻيهر دهليءَ تائين پهتي. ان وقت علاءُ الدين جون فوجون [[چتوڙ]] ۽ [[ورنگل]] جي مهمن ۾ مصروف هيون. لڳ ڀڳ آگسٽ 1303ع ۾ منگولن دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ڪئي. علاءُ الدين حملي آورن کان اڳ دهليءَ ۾ پهچي ويو، پر کيس شهر جي مضبوط دفاع لاءِ ڪافي وقت نه ملي سگهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=368–369 |language=en}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران ورنگل ڏانهن موڪليل دهليءَ جي فوجي مهم ناڪام ٿي چڪي هئي. [[ضياءُ الدين برني]] موجب، ان ناڪاميءَ جو هڪ سبب سخت برساتون هيون. فوج کي جاني ۽ مالي نقصان پهتو ۽ ان جو سامان پڻ ضايع ٿيو. منگولن جي گهيري ۽ رستن تي قبضي سبب ورنگل مان واپس ايندڙ فوج ۽ صوبائي گورنرن جي موڪليل مدد دهليءَ تائين نه پهچي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=164–165 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=366–369 |language=en}}&lt;/ref&gt;
علاءُ الدين [[سيري قلعو|سيري]] جي تعمير هيٺ قلعي واري علائقي ۾ هڪ مضبوط فوجي ڪئمپ قائم ڪري دفاعي انتظام ڪيا. منگولن ۽ دهليءَ جي فوج وچ ۾ ڪجهه ننڍا مقابلا ٿيا، پر ڪنهن به ڌر کي فيصلائتي فتح حاصل نه ٿي. حملي آورن دهليءَ ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ڦرلٽ ۽ تباهي آندي، پر سيري جي دفاع کي ٽوڙڻ ۾ ناڪام ٿيڻ کان پوءِ واپس هليا ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=369–370 |language=en}}&lt;/ref&gt;
1303ع جو منگول حملو علاءُ الدين جي حڪومت لاءِ سڀ کان سنگين فوجي خطرن مان هڪ هو. انهيءَ حملي کان پوءِ سلطان سرحدي قلعن، فوجي چوڪين ۽ منگولن جي اچ وڃ وارن رستن تي دفاعي انتظامن کي مضبوط ڪيو. وڏي مستقل فوج برقرار رکڻ لاءِ هن زميني محصولن ۽ اقتصادي انتظام ۾ پڻ سڌارا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=372–373 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== امروهه جي جنگ (1305ع) ====

ڊسمبر 1305ع ۾ منگول فوجن هندستان تي ٻيهر حملو ڪيو. هن ڀيري حملي آورن دهليءَ جي مضبوط دفاع سان سڌي مقابلي کان پاسو ڪيو ۽ [[شوالڪ جبل|شوالڪ جبلن]] جي دامن سان ڏکڻ اوڀر طرف [[گنگا جو ميدان|گنگا جي ميداني علائقن]] ڏانهن وڌيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=227–228 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;
علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالار '''ملڪ نائڪ''' جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 30,000 گهوڙيسوارن تي مشتمل فوج موڪلي. [[امروهه جي جنگ]] ۾ دهليءَ جي فوج منگولن کي شڪست ڏني. ڪيترائي منگول سپاهي گرفتار ڪيا ويا ۽ انهن مان وڏي تعداد کي قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=392–393 |language=en}}&lt;/ref&gt;
سورهين صديءَ جي مورخ [[فرشته]] موجب، جنگ کان پوءِ لڳ ڀڳ 8,000 منگولن جا ڪٽيل مٿا سيري قلعي جي تعمير ۾ استعمال ڪيا ويا. اهو بيان فرشته جي تاريخي روايت طور درج آهي ۽ ان جي تفصيلن جي آزاد تصديق موجود نه آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=393 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== راوي درياهه جي جنگ (1306ع) ====

1306ع ۾ دوا خان جي موڪليل هڪ ٻي منگول فوج [[راوي درياهه]] تائين پهتي ۽ رستي ۾ ايندڙ علائقن ۾ ڦرلٽ ڪئي. علاءُ الدين جي فوج، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، منگولن کي فيصلائتي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=171–172 |language=en}}&lt;/ref&gt;
1307ع ۾ دوا خان جي وفات کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪومت جي باقي عرصي ۾ هندستان تي وڏي منگول حملي جو سلسلو ختم ٿي ويو. ان جي ابتڙ، علاءُ الدين جي [[ديپالپور]] جي گورنر '''ملڪ تغلق'''، جيڪو بعد ۾ [[غياث الدين تغلق]] جي نالي سان سلطان ٿيو، موجوده [[افغانستان]] جي منگولن جي قبضي هيٺ علائقن تي وقت بوقت فوجي حملا ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=175 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=229 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== گجرات جي مهم ===

1299ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن، الغ خان ۽ نصرت خان جي اڳواڻيءَ ۾، [[گجرات]] تي حملو ڪيو. ان وقت گجرات تي [[واگهيلا خاندان]] جو حڪمران [[ڪرن ديو ٻيون|ڪرن ديو]] حڪومت ڪندو هو. ڪرن ديو دهليءَ جي فوج جي مقابلي ۾ مضبوط مزاحمت نه ڪري سگهيو ۽ آخرڪار پنهنجو علائقو ڇڏي ڀڄي ويو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;
حملي دوران [[انهلوارا پٽن]]، [[کنڀات]]، [[سومنات]] ۽ ٻين علائقن ۾ ڦرلٽ ٿي. [[سومنات مندر]] کي نقصان پهچايو ويو ۽ ڪيترن شهرن مان دولت ۽ ٻيو مالِ غنيمت هٿ ڪيو ويو. دهليءَ جي فوج ڪيترن ماڻهن کي قيد ڪيو، جن ۾ واگهيلا حڪمران جي راڻي '''ڪملا ديوي''' پڻ شامل هئي. کيس دهلي آندو ويو ۽ بعد ۾ علاءُ الدين جي زالن ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=84–86 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=334–335 |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن مهم دوران [[ملڪ ڪافور]] پڻ دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. هو ان وقت غلام هو، پر اڳتي هلي علاءُ الدين جي درٻار ۾ اهم مقام حاصل ڪري ڏکڻ هندستان جي فوجي مهمن جو مشهور سپهه سالار بڻيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== گجرات مان واپسيءَ دوران بغاوت ====

گجرات مان دهليءَ ڏانهن واپسيءَ دوران فوج ۾ شامل ڪجهه منگول سپاهين [[جالور]] جي ويجهو بغاوت ڪئي. ان بغاوت جو سبب فوجي اڳواڻن طرفان مالِ غنيمت مان سرڪاري حصو، يعني ''خُمس''، زبردستي وصول ڪرڻ جي ڪوشش هئي. بغاوت ناڪام ٿي، پر ان کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪومت باغين ۽ سندن خاندانن خلاف سخت ڪارروايون ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=88 |language=en}}&lt;/ref&gt;
دهليءَ ۾ باغي سپاهين جي زالن ۽ ٻارن کي پڻ سزائون ڏنيون ويون. تاريخي بيانن موجب، ڪجهه ٻارن کي سندن مائرن جي سامهون قتل ڪيو ويو. [[ضياءُ الدين برني]] جي بيان موجب، مردن جي سياسي يا فوجي ڏوهن جي سزا سندن زالن ۽ ٻارن کي ڏيڻ جو رواج دهلي سلطنت ۾ انهيءَ واقعي کان پوءِ شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=335 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== گجرات جو الحاق (1304ع) ====

1304ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين گجرات ڏانهن ٻي فوجي مهم موڪلي. تاريخدانن موجب، انهيءَ مهم کان پوءِ واگهيلا خاندان جي حڪومت ختم ٿي ۽ گجرات جا علائقا وڌيڪ مستقل نموني [[دهلي سلطنت]] جي انتظام هيٺ آيا. اهڙيءَ طرح 1299ع جي شروعاتي فوجي حملي ۽ 1304ع جي سياسي الحاق ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Majumdar |first=R. C. |title=The History and Culture of the Indian People |volume=6 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1956 |page=191 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== اتر هندستان ۽ راجپوتانا جون فتحون ===

گجرات ۽ مالوا ڏانهن ويندڙ فوجي رستن کي محفوظ ڪرڻ ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ايندڙ مهمن لاءِ مضبوط بنياد قائم ڪرڻ جي مقصد سان علاءُ الدين [[راجپوتانا]] جي مختلف رياستن تي فوجي مهمون شروع ڪيون. انهن مهمن دوران [[جيسلمير]]، [[رنٿمبور]]، [[چتوڙ]]، [[سيوانا]] ۽ [[جالور]] جهڙا اهم قلعا دهلي سلطنت جي قبضي ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

==== جيسلمير جي فتح (1299ع) ====

[[File:Jaisalmer forteresse.jpg|thumb|[[جيسلمير قلعو]]، جنهن تي علاءُ الدين خلجي جي حڪومت دوران فوجي حملو ڪيو ويو.]]

1299ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين جي فوجن [[جيسلمير قلعو|جيسلمير جي قلعي]] جو گهيرو ڪيو. ان وقت جيسلمير تي [[ڀاٽي راجپوت]] خاندان جي حڪمران '''جيت سنگهه پهرئين''' جي حڪومت هئي. قلعو مضبوط هجڻ سبب گهيرو ڊگهي عرصي تائين جاري رهيو ۽ اندر موجود ماڻهن کي خوراڪ ۽ ٻين ضروري وسيلن جي کوٽ کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa &amp; Company |year=2006 |page=368 |isbn=9788129115010 |language=en}}&lt;/ref&gt;
راجپوت روايتن موجب، جيت سنگهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ '''مولراج''' قلعي جي دفاع جي اڳواڻي ڪئي. جڏهن گهيرو وڌيڪ سخت ٿيو ۽ خوراڪ جي کوٽ وڌي، تڏهن قلعي ۾ موجود عورتن ''جوهر'' ڪيو، جڏهن ته راجپوت جنگجو قلعي جا دروازا کولي آخري مقابلي لاءِ ٻاهر نڪتا. انهيءَ رسم ۽ آخري فوجي مقابلي کي راجپوت تاريخي روايتن ۾ ''ساڪا'' چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa &amp; Company |year=2006 |page=368 |isbn=9788129115010 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه تاريخي روايتن موجب، مولراج اڳ ئي ڪنهن مقابلي ۾ مارجي ويو هو ۽ سندس ڀاءُ '''رتن سنگهه''' دفاع جي اڳواڻي سنڀالي هئي. انهن تفصيلن بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي، پر جيسلمير جي قلعي تي خلجي فوجن جي قبضي کان پوءِ اهو ڪجهه سالن تائين دهلي سلطنت جي اختيار هيٺ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa &amp; Company |year=2006 |page=368 |isbn=9788129115010 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== رنٿمبور جي فتح ===

[[File:Sultan Alau'd Din put to Flight.jpeg|thumb|220px|1825ع جي هڪ راجپوت مصوري، جنهن ۾ علاءُ الدين جي فوجي مهم ۽ رنٿمبور جي عورتن جي ''جوهر'' واري روايت کي ڏيکاريو ويو آهي.]]
[[رنٿمبور]] جو قلعو راجپوتانا جي اهم فوجي مرڪزن مان هو. ان جو حڪمران [[همير ديو]] هو. هن گجرات مان واپسيءَ دوران بغاوت ڪندڙ ڪجهه منگول اڳواڻن کي پناهه ڏني هئي، جنهن کي علاءُ الدين رنٿمبور خلاف فوجي ڪارروائيءَ جو هڪ سبب بڻايو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
1301ع ۾ علاءُ الدين الغ خان ۽ نصرت خان جي اڳواڻيءَ ۾ رنٿمبور ڏانهن فوج موڪلي. گهيري دوران نصرت خان مارجي ويو، جنهن کان پوءِ علاءُ الدين پاڻ فوجي مهم جي اڳواڻي سنڀالي. ڊگهي مزاحمت کان پوءِ جولاءِ 1301ع ۾ قلعو دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. همير ديو جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=342–347 |language=en}}&lt;/ref&gt;
رنٿمبور جي مهم دوران علاءُ الدين کي پنهنجي سلطنت اندر ٽن ناڪام بغاوتن کي به منهن ڏيڻو پيو. انهن واقعن کان پوءِ هن مستقبل ۾ بغاوتن کي روڪڻ لاءِ جاسوسي ۽ نگرانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو، دهليءَ ۾ شراب جي وڪري ۽ استعمال تي سخت پابنديون لڳايون، اميرن جي پاڻ ۾ سياسي لاڳاپن کي محدود ڪيو ۽ ڪيترن ماڻهن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=343–352 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== چتوڙ جو گهيرو ===

[[File:Chittorgarh fort.JPG|thumb|[[چتوڙ قلعو]]، جنهن تي علاءُ الدين خلجي 1303ع ۾ قبضو ڪيو.]]

1303ع ۾ علاءُ الدين [[چتوڙ قلعو|چتوڙ]] تي حملو ڪيو، جيڪو [[ميواڙ]] جي [[گُهلا خاندان]] جي حڪمران [[رتن سنگهه|رتن سنگهه يا رتن سمها]] جي اقتدار جو مرڪز هو. انهيءَ کان اڳ 1302ع–1303ع جي سياري ۾ علاءُ الدين [[ڪاڪتيا خاندان]] جي گاديءَ واري شهر [[ورنگل]] ڏانهن پڻ فوج موڪلي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=366 |language=en}}&lt;/ref&gt;
چتوڙ جو گهيرو لڳ ڀڳ اٺ مهينا جاري رهيو. قلعي جي محافظن سخت مزاحمت ڪئي، پر آخرڪار 1303ع ۾ قلعو فتح ٿيو. معاصر شاعر [[امير خسرو]] جي بيان موجب، فتح کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪم سان لڳ ڀڳ 30,000 مقامي هندو قتل ڪيا ويا. اهو انگ معاصر درٻاري روايت مان ورتل آهي ۽ ان جي درستگيءَ بابت تاريخي احتياط ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=367 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=119–120 |language=en}}&lt;/ref&gt;
چتوڙ جي واقعي سان [[راڻي پدمني]] جي ڪهاڻي پڻ منسوب آهي. بعد جي ادبي روايتن موجب، علاءُ الدين پدمنيءَ جي حسن سبب چتوڙ تي حملو ڪيو، پر اها ڪهاڻي معاصر تاريخي ذريعن ۾ ان صورت ۾ موجود نه آهي. جديد مورخ عام طور ان کي علاءُ الدين جي حملي جو ثابت ٿيل تاريخي سبب نٿا سمجهن.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |page=89 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== مالوا جي فتح ===

1305ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن [[مالوا]] تي حملو ڪيو. هن مهم ۾ [[پرمار خاندان]] جي حڪمران [[مهالڪ ديو]] کي شڪست ڏني وئي ۽ هو جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ فتح کان پوءِ مالوا ۾ پرمار خاندان جي اقتدار جو خاتمو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=133–134 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=198 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن مهم جي نتيجي ۾ [[اجين]]، [[منڊو]]، [[ڌار]] ۽ [[چنديري]] سميت ڪيترائي اهم علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ آيا. مالوا جي اتر اوڀر ۾ حڪومت ڪندڙ [[يجوپال خاندان]] پڻ ممڪن آهي ته انهيءَ فوجي مهم دوران پنهنجي سياسي خودمختياري وڃائي ويٺو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=145 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== مارواڙ جون مهمون ===

علاءُ الدين جي فوجن [[راجستان]] جي [[مارواڙ]] علائقي ۾ [[سيوانا]] ۽ [[جالور]] قلعن تي پڻ مهمون هلايون. انهن قلعن تي قبضو ڪرڻ سان دهلي سلطنت جي فوجي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ گجرات ۽ اتر هندستان جي وچ ۾ آمدرفت جا رستا وڌيڪ محفوظ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

==== سيوانا جي فتح (1308ع) ====

سيوانا جو قلعو ڪيترن سالن کان دهلي سلطنت جي فوجي گهيري هيٺ هو، پر شروعاتي ڪوششن باوجود قلعي تي قبضو نه ٿي سگهيو. آگسٽ–سيپٽمبر 1308ع ۾ علاءُ الدين پاڻ سيوانا جي گهيري جي اڳواڻي سنڀالي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=396 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=198 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;
نومبر 1308ع ۾ دهليءَ جي فوج قلعي تي قبضو ڪري ورتو. سيوانا جو محافظ حڪمران '''سيتل ديو''' جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ فتح سان مارواڙ جي هڪ اهم فوجي مرڪز تي علاءُ الدين جو اقتدار قائم ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=135 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== جالور جي فتح (1311ع) ====

سيوانا جي فتح کان پوءِ علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالارن کي مارواڙ جي ٻين علائقن تي قبضو ڪرڻ جو حڪم ڏنو. انهن مهمن دوران دهليءَ جي فوجن جو مقابلو [[جالور]] جي [[چوهان خاندان]] جي حڪمران [[ڪانهاڙ ديو]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Srivastava |first=Ashirbadi Lal |title=The Sultanate of Delhi |year=1979 |pages=48–50 |language=en}}&lt;/ref&gt;
1311ع ۾ علاءُ الدين جي سپهه سالار '''ملڪ ڪمال الدين گرگ''' جالور تي حملو ڪيو. جنگ ۾ ڪانهاڙ ديو کي شڪست ڏني وئي ۽ هو مارجي ويو. ان کان پوءِ [[جالور قلعو]] دهلي سلطنت جي قبضي ۾ آيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Srivastava |first=Ashirbadi Lal |title=The Sultanate of Delhi |year=1979 |pages=52–53 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== [[دکن]] ۽ ڏکڻ هندستان جون مهمون ==

=== ديوگري ===

1308ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين مالڪ ڪافور کي ديوگري ڏانهن موڪليو. يادَو حڪمران رامچندر دهليءَ جي بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيو. کيس پنهنجي رياست جي حڪمراني جاري رکڻ جي اجازت ملي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== وارنگل ===

1309ع جي آخر ۾ مالڪ ڪافور [[ڪاڪتيا خاندان]] جي راڄڌاني [[وارنگل]] ڏانهن روانو ٿيو. 1310ع ۾ گهيري کان پوءِ ڪاڪتيا حڪمران پرتاپ رودر ديو خراج ڏيڻ ۽ دولت حوالي ڪرڻ تي راضي ٿيو. ان مهم سان دکن ۾ دهلي سلطنت جو سياسي اثر وڌيڪ وڌيو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ ===

1311ع ۾ مالڪ ڪافور [[هويسالا خاندان]] جي راڄڌاني دواراسمودر تي حملو ڪيو. حڪمران وير بلال ٽئين صلح ڪري خراج ڏيڻ قبول ڪيو. ان کان پوءِ ڪافور جي فوج ڏکڻ طرف [[پانڊيا خاندان]] جي علائقن ڏانهن وڌي، جتي ڪيترن شهرن مان دولت، هاٿي ۽ گهوڙا حاصل ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
ڏکڻ هندستان جون اهي مهمون هر علائقي جي مستقل الحاق جي برابر نه هيون. ڪيترين رياستن ۾ مقامي حڪمران برقرار رهيا ۽ دهلي سلطنت سان سندن تعلق خراج يا سياسي بالادستيءَ جي صورت ۾ هو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== ديوگري جي ٻيهر مهم ===

رامچندر جي وفات کان پوءِ ديوگريءَ ۾ دهليءَ جي بالادستيءَ جي مخالفت وڌي. 1313ع ۾ مالڪ ڪافور ٻيهر دکن ڏانهن ويو ۽ يادَو حڪمرانيءَ کي شڪست ڏني. هن مرحلي کان پوءِ ديوگري تي دهلي سلطنت جو سڌو اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

== اهم فوجي مهمن جو خلاصو ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d68;color:white;padding:10px;&quot; | علاءُ الدين خلجي جي دور جون اهم فوجي مهمون
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | علائقو يا جنگ
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | اهم نتيجو
|-
| 1296ع
| ديوگري
| دولت ۽ خراج حاصل ڪيو ويو
|-
| 1298ع
| سيوستان، سنڌ
| منگولن کان قلعو واپس ورتو ويو
|-
| 1299ع
| گجرات
| واگهيلا رياست تي حملو ۽ ڦرلٽ
|-
| 1299ع
| ڪلي جي جنگ
| منگول فوج جي واپسي
|-
| 1301ع
| رنٿمبور
| قلعي جي فتح
|-
| 1303ع
| چتوڙ
| گهيري کان پوءِ قلعي جي فتح
|-
| 1303ع
| دهلي
| منگول گهيري کان پوءِ حملي آورن جي واپسي
|-
| 1305ع
| مالوا
| پرمار حڪمرانيءَ جو خاتمو
|-
| 1305ع
| امروهه
| منگول فوج کي شڪست
|-
| 1308ع
| ديوگري
| رامچندر جي خراج ڏيڻ تي رضامندي
|-
| 1310ع
| وارنگل
| ڪاڪتيا حڪمران کان خراج
|-
| 1311ع
| دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ
| فوجي پيشقدمي ۽ دولت جي وصولي
|-
| 1313ع
| ديوگري
| دهليءَ جي اقتدار جي ٻيهر بحالي
|}
&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;


== انتظامي سڌارا ==

[[علاءُ الدين خلجي]] کي [[خلجي خاندان]] جي طاقتور ترين حڪمرانن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. سندس دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي فوجي، مالي، معاشي ۽ سياسي انتظام ۾ وڏي پيماني تي تبديليون آنديون ويون. اڳوڻن سلطانن جي ڀيٽ ۾، جيڪي گهڻو ڪري اڳ ۾ موجود انتظامي ڍانچي تي ڀاڙيندا هئا، علاءُ الدين مرڪزي حڪومت جي اختيارن کي وڌائڻ ۽ انتظامي ادارن کي سڌيءَ طرح سلطان جي نگرانيءَ هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Habib |first=Irfan |title=Essays in Indian History: Towards a Marxist Perception |publisher=Anthem Press |location=London |year=2002 |page=81 |isbn=9781843310617 |url=https://books.google.com/books?id=jUcu6uD5bU4C |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

منگول حملن ۽ سلطنت اندر ٿيندڙ ڪيترين بغاوتن کان پوءِ علاءُ الدين اهڙا سڌارا متعارف ڪرايا، جن سان هڪ وڏي مستقل فوج برقرار رکي سگهجي ۽ انهن اميرن، سردارن ۽ ٻين طاقتور گروهن جي سياسي ۽ معاشي قوت کي محدود ڪري سگهجي، جيڪي سلطان خلاف بغاوت منظم ڪرڻ جي صلاحيت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |page=172 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاريخدان [[ستيش چندر]] موجب، علاءُ الدين جي سڌارن جو بنيادي تصور حڪومت کي خوف، ضابطي ۽ مرڪزي اختيار جي بنياد تي مضبوط ڪرڻ هو. سندس ڪيترائي قدم فوجي ضرورتن، محصولن جي وصولي ۽ سلطان جي ذاتي اقتدار کي مستحڪم ڪرڻ سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=76–79 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[ضياءُ الدين برني]] علاءُ الدين جي ڪجهه زرعي ۽ مالي قدمن کي هندو زميندارن ۽ مقامي سردارن جي معاشي طاقت ختم ڪرڻ جي پاليسيءَ سان پڻ ڳنڍيو آهي. جديد مورخ انهن قدمن کي فوجي ضرورتن، مرڪزي حڪومت جي توسيع، مقامي طاقت جي خاتمي ۽ مذهبي تعصب سميت مختلف سببن جي روشنيءَ ۾ سمجهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |pages=172–173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي زميني محصولن بابت ڪجهه انتظامي طريقا سندس جانشينن جي دور ۾ پڻ برقرار رهيا ۽ بعد ۾ [[شير شاهه سوري]] ۽ [[اڪبر اعظم]] جي زرعي سڌارن لاءِ تاريخي بنياد بڻيا. تنهن هوندي به سندس ڪيترائي ٻيا ضابطا، خاص طور بازارن ۾ اگهن تي سخت ڪنٽرول، سندس وفات کان ڪجهه مهينن اندر سندس پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] ختم ڪري ڇڏيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=105 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=429 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== زميني محصول ===
{{مک مضمون|علاءُ الدين خلجي جا محصولي سڌارا}}

[[File:Copper coin of Alauddin Khilji.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جي دور جو ٽامي جو سڪو.]]

علاءُ الدين زمين جي محصول واري نظام کي مرڪزي حڪومت جي نگرانيءَ هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس دور ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۽ زرعي پيداوار تي مقامي سردارن، ڳوٺن جي وڏيرن ۽ روايتي هندو زميندارن جو وڏو اثر هو. اهي مقامي اڳواڻ محصولن جي وصوليءَ ۾ وچولي حيثيت رکندا هئا ۽ ڪيترن علائقن ۾ مرڪزي حڪومت جي حڪمن جي مزاحمت پڻ ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |pages=171–173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين مقامي سردارن جي سياسي طاقت ۽ درٻار اندر سازشن کي پنهنجي اقتدار لاءِ اهم مسئلو سمجهندو هو. سندس حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ ڪجهه بغاوتن ۽ سياسي سازشن کان پوءِ هن زرعي نظام ۾ اهڙيون تبديليون آنديون، جن سان هڪ طرف مرڪزي خزاني جي آمدني وڌي ۽ ٻئي طرف فوج ۽ دهليءَ جي شهر لاءِ اناج جي فراهمي کي يقيني بڻائي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== زمينن ۽ جاگيرن تي مرڪزي ڪنٽرول ====

علاءُ الدين ڪيترن علائقن ۾ جاگيردارن ۽ وچولي محصول وصول ڪندڙن جي اختيارن کي محدود ڪيو. هن درٻاري اميرن ۽ ٻين طاقتور ماڻهن کي ڏنل زمينن ۽ محصول وصول ڪرڻ جي حقن تي نظرثاني ڪئي. ڪيترين جاگيرن، زميني عطين ۽ محصولي حقن کي ختم ڪري انهن کي مرڪزي حڪومت جي سڌي انتظام هيٺ آندو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=102 |language=en}}&lt;/ref&gt;

خاص طور [[گنگا]] ۽ [[جمنا]] درياهن جي وچ واري زرخيز [[دوآبو|دوآبي]] علائقي ۾ ڪيترين ''اقطاعن'' ۽ ٻين جاگيرن کي ختم ڪري زمين کي سڌيءَ طرح شاهي خزاني سان لاڳاپيل ڪيو ويو. انهيءَ پاليسيءَ سان سلطان جي آمدنيءَ ۾ واڌ ٿي ۽ مقامي جاگيردارن جي معاشي خودمختياري گهٽجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=102 |language=en}}&lt;/ref&gt;

برني جي بيان موجب، علاءُ الدين اهڙي پاليسي اختيار ڪرڻ چاهيندو هو، جنهن سان طاقتور زميندار ۽ امير پنهنجي روزمرهه جي معاشي ضرورتن ۾ مصروف رهن ۽ بغاوت لاءِ دولت ۽ وسيلا گڏ نه ڪري سگهن. برني هن پاليسيءَ کي خاص طور هندو سردارن جي دولت ۽ سياسي قوت گهٽائڻ سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |pages=171–173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== زرعي محصول جي شرح ====

علاءُ الدين گنگا ۽ جمنا جي دوآبي علائقي سميت اتر هندستان جي ڪيترن حصن ۾ زرعي پيداوار تي لڳ ڀڳ '''50 سيڪڙو''' محصول مقرر ڪيو. هن محصول کي ''خراج'' چيو ويندو هو. اها شرح ان وقت دهليءَ ۾ غالب [[حنفي فقه]] جي روايتي تشريح موجب جائز سمجهي ويندڙ وڌ ۾ وڌ محصولي شرح سان مطابقت رکندڙ هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=242 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

زمين جي ماپ ۽ زرعي پيداوار جي حساب موجب محصول مقرر ڪرڻ سان وڏين زمينن تي قابض ڳوٺن ۽ طاقتور زميندارن کي نسبتاً وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پيو. اهڙيءَ طرح محصول جي وصوليءَ کي زمين جي ايراضيءَ ۽ زرعي پيداوار سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=104 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاريخدان [[عرفان حبيب]] موجب، علاءُ الدين جي دور ۾ زميني محصول جي وصوليءَ لاءِ قائم ڪيل انتظامي طريقن جا ڪجهه بنيادي اصول ڊگهي عرصي تائين هندستان جي زرعي مالياتي نظام تي اثرانداز رهيا. زمين مان حاصل ٿيندڙ پيداوار جو سرڪاري حصو حڪمران طبقي جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Habib1982&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Agrarian System and Its Crisis |title=The Cambridge Economic History of India |volume=1 |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |page=62 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== مقامي سردارن جي اختيارن ۾ گهٽتائي ====

علاءُ الدين ڪيترن علائقن ۾ وچولي حيثيت رکندڙ هندو ڳوٺاڻن سردارن جي محصول وصول ڪرڻ وارن اختيارن کي ختم يا محدود ڪيو ۽ سرڪاري عملدارن کي سڌو آبادگارن کان خراج وصول ڪرڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=357–358 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن مقامي سردارن کي عام آبادگارن وانگر محصول ادا ڪرڻ جو پابند بڻايو ۽ کين هارين کان غيرقانوني اضافي محصول وصول ڪرڻ کان روڪيو. اڳ ۾ وچولي وصول ڪندڙن کي ملندڙ ڪجهه حصا پڻ ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=78–80 |language=en}}&lt;/ref&gt;

بغاوتن کي روڪڻ لاءِ ڪيترن طاقتور ڳوٺاڻن سردارن کان دولت، گهوڙا ۽ هٿيار پڻ کسيا ويا. انهيءَ پاليسيءَ سان انهن جي فوجي ۽ سياسي قوت گهٽجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=358–359 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مقامي سردارن جي استحصال کي محدود ڪرڻ سبب علاءُ الدين پنهنجي حڪومت کي ڪمزور آبادگارن جي محافظ طور پيش ڪري سگهيو. تنهن هوندي به مرڪزي حڪومت جا ڳرا محصول هارين لاءِ وڏو معاشي بار هئا. ستيش چندر موجب، ڪيترن آبادگارن وٽ محصول ادا ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي خوراڪ ۽ پوک جاري رکڻ لاءِ بمشڪل ڪافي وسيلا بچندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=361 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== محصولي انتظام ۽ سرڪاري نگراني ====

زمين جي ماپ، پيداوار جي حساب ۽ محصول جي وصوليءَ لاءِ علاءُ الدين سرڪاري اهلڪارن جو نظام مضبوط ڪيو. محصولي کاتي ۾ حسابدار، وصول ڪندڙ ۽ ٻين انتظامي عملدارن کي مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

انهن عملدارن کي مناسب پگهارون ڏنيون وينديون هيون، پر رشوت وٺڻ يا سرڪاري حسابن ۾ بي ضابطگي ڪرڻ جي صورت ۾ سخت سزائون مقرر هيون. محصولي رجسٽرن ۽ حساب ڪتاب جي باقاعده جاچ ڪئي ويندي هئي ۽ ننڍين مالي غلطين تي پڻ ڪارروائي ٿي سگهندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |page=80 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهڙي سخت نگرانيءَ سبب وڏا زميندار ۽ ننڍا آبادگار ٻئي محصول جي ادائيگيءَ بابت محتاط رهندا هئا. انهن قدمن سان مرڪزي خزاني جي آمدني وڌي، پر زرعي آباديءَ تي معاشي ۽ انتظامي دٻاءُ پڻ وڌيو.&lt;ref name=&quot;Habib1982&quot;/&gt;

==== ٻين محصولن جو نظام ====

علاءُ الدين جي حڪومت ۾ زميني خراج کان سواءِ ٻين قسمن جا محصول پڻ وصول ڪيا ويندا هئا.

* '''خراج:''' زرعي زمين ۽ ان جي پيداوار تي لاڳو محصول، جيڪو ڪيترن علائقن ۾ پيداوار جي لڳ ڀڳ اڌ حصي تائين پهچندو هو.
* '''جزيو:''' غيرمسلم رعيت تي لاڳو مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل محصول.
* '''زڪوات:''' مسلمانن تي مذهبي اصولن موجب لاڳو مالي ذميواري.
* '''گهري:''' رهائشي گهرن تي لاڳو محصول.
* '''چرائي:''' چوپائي مال جي چرڻ يا چراگاهن جي استعمال سان لاڳاپيل محصول.

جزيو ۽ زڪوات جي وصوليءَ جو ذڪر علاءُ الدين جي مالي نظام جي تاريخي بيانن ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ''گهري'' ۽ ''چرائي'' جهڙا محصول پڻ وصول ڪيا ويندا هئا، جن کي ان وقت جي فقهي تشريحن ۾ روايتي اسلامي محصولن کان الڳ سمجهيو ويو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=250 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=243 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين فوجي مهمن مان حاصل ٿيندڙ مالِ غنيمت جي ورڇ ۾ پڻ تبديلي ڪئي. هن سپاهين کان مالِ غنيمت جو چار پنجون حصو سرڪاري خزاني لاءِ طلب ڪيو، جڏهن ته روايتي ''خُمس'' موجب پنجون حصو سرڪاري حق طور مقرر هوندو هو. انهيءَ پاليسيءَ سان شاهي خزاني جي آمدنيءَ ۾ واڌ ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=250 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== بازارن ۽ اگهن تي ضابطو ===
{{مک مضمون|علاءُ الدين خلجي جا بازاري سڌارا}}

علاءُ الدين جي مشهور انتظامي قدمن مان بازارن جي اگهن تي ضابطو هو. اناج، ڪپڙي، گهوڙن، چوپائي مال ۽ ٻين ضرورتن جي شين جا اگهه مقرر ڪيا ويا. بازارن جي نگرانيءَ لاءِ عملدار مقرر ٿيا، واپارين جي رجسٽريشن ڪئي وئي ۽ سرڪاري اناج جا ذخيرا قائم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;HabibPrice&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Price Regulations of Alauddin Khalji |title=Money and the Market in India, 1100–1700 |publisher=Oxford University Press |year=1998 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاريخدانن موجب انهن سڌارن جو هڪ اهم مقصد وڏي فوج لاءِ گهربل سامان سستو رکڻ هو، جيئن سپاهين کي محدود نقد پگهارن تي برقرار رکي سگهجي. ڪجهه معاصر تاريخ نويسن انهن قدمن کي عوامي ڀلائيءَ سان پڻ ڳنڍيو آهي. ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ واپارين کي سخت سزائون ڏنيون وينديون هيون.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HabibPrice&quot;/&gt;

==== اگهن جي مقرريءَ جا مقصد ====

علاءُ الدين مختلف بازارن ۾ شين جي وڪري لاءِ مقرر قيمتون لاڳو ڪيون. انهن ۾ روزمرهه جي خوراڪ، اناج، ڪپڙا، گهوڙا، چوپايو مال ۽ فوجي ضرورتن جون شيون شامل هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=105 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي درٻاري شاعر [[امير خسرو]] ۽ چوڏهين صديءَ جي ليکڪ '''حميد قلندر''' جي بيانن مان اهو تاثر ملي ٿو ته بازارن جي اگهن تي ضابطو عوامي ڀلائيءَ لاءِ پڻ هو. ان جي ابتڙ، [[ضياءُ الدين برني]] موجب، سلطان جو بنيادي مقصد شين جا اگهه گهٽ رکڻ هو، جيئن سپاهين کي گهٽ نقد پگهارون ڏئي وڏي مستقل فوج برقرار رکي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=374–376 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=103 |language=en}}&lt;/ref&gt;

برني پنهنجي تاريخي بيان ۾ هندو واپارين تي ناجائز منافعو ڪمائڻ جا الزام پڻ لڳايا ۽ سلطان جي ڪجهه بازاري قدمن کي انهن جي معاشي قوت محدود ڪرڻ سان ڳنڍيو. جديد تاريخي مطالعي ۾ اهڙن بيانن کي برني جي پنهنجي سماجي ۽ مذهبي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=104 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== بازارن جي نگراني ====

مقرر اگهن تي شين جي وڪري کي يقيني بڻائڻ لاءِ علاءُ الدين بازارن جي نگراني ڪندڙ عملدار مقرر ڪيا. جاسوسن ۽ اطلاع ڏيندڙن جو نظام پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو بازارن جي صورتحال بابت سلطان تائين الڳ الڳ رپورٽون پهچائيندو هو.&lt;ref name=&quot;HabibPrice&quot;/&gt;

بازارن ۾ واپارين جي رجسٽريشن ڪئي ويندي هئي ۽ مقرر اگهن تي سامان وڪڻڻ جي پابندي هئي. اهڙيءَ طرح حڪومت قيمتن، سامان جي فراهمي ۽ واپارين جي ڪاروباري سرگرمين تي سڌي نگراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== اناج جا ذخيرا ۽ رسد ====

اناج جي کوٽ ۽ قيمتن ۾ واڌ کي روڪڻ لاءِ حڪومت آبادگارن ۽ واپارين کي وڏي مقدار ۾ اناج لڪائي رکڻ يا مصنوعي کوٽ پيدا ڪرڻ کان منع ڪيو. حڪومت پنهنجي حصي ۾ وصول ٿيندڙ اناج کي محفوظ ڪرڻ لاءِ سرڪاري گدام ۽ ذخيرا قائم ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |page=173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

دهليءَ تائين اناج جي باقاعده فراهمي برقرار رکڻ لاءِ سامان کڻندڙن ۽ واپاري قافلن جي آمدرفت کي منظم ڪيو ويو. ڪجهه ٽرانسپورٽ سان لاڳاپيل ماڻهن کي [[جمنا درياهه]] جي ڪناري سان مخصوص فاصلن تي واقع ڳوٺن ۾ آباد ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو، جيئن اناج ۽ ٻيو ضروري سامان جلد دهلي پهچائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |page=173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== اگهن جي ڀڃڪڙيءَ تي سزائون ====

امير خسرو ۽ برني جهڙن تاريخ نويسن موجب، علاءُ الدين جي زندگيءَ دوران بازارن ۾ مقرر اگهن کي وڌڻ نه ڏنو ويندو هو، ايتري قدر جو گهٽ برساتن جي صورت ۾ به قيمتن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=379 |language=en}}&lt;/ref&gt;

جيڪي واپاري مقرر اگهن کان وڌيڪ قيمت وصول ڪندا هئا، گهٽ وزن ڏيندا هئا يا ٻئي ڪنهن طريقي سان سرڪاري ضابطن کان بچڻ جي ڪوشش ڪندا هئا، تن کي سخت سزائون ڏنيون وينديون هيون. انهيءَ سخت نگرانيءَ سان بازارن ۾ قيمتن کي ڪنٽرول ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=387 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] ڪجهه مهينن اندر بازارن جي قيمتن بابت ڪيترائي سخت ضابطا ختم ڪري ڇڏيا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته انهن قدمن جو نفاذ وڏي حد تائين علاءُ الدين جي ذاتي اقتدار ۽ سخت انتظامي نگرانيءَ سان ڳنڍيل هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=429 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== فوجي سڌارا ===

علاءُ الدين وڏي مستقل فوج برقرار رکي. هن سپاهين جي سڃاڻپ ۽ رجسٽريشن لاءِ ''چهرا'' ۽ گهوڙن جي سڃاڻپ لاءِ ''داغ'' جو نظام متعارف ڪرايو يا ان کي منظم ڪيو. ان سان فوجي معائنن ۾ جعلسازي روڪڻ ۽ گهوڙن جي معيار کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

==== مستقل فوج ====

علاءُ الدين جي فوجي سڌارن جو بنيادي مقصد هڪ اهڙي وڏي مستقل فوج قائم ڪرڻ هو، جيڪا منگول حملن کي روڪي سگهي ۽ سلطنت اندر بغاوتن کي دٻائڻ سان گڏ نون علائقن کي فتح ڪرڻ جي صلاحيت پڻ رکي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

سورهين صديءَ جي مورخ [[فرشته]] موجب، علاءُ الدين جي فوج ۾ لڳ ڀڳ '''475,000 گهوڙيسوار''' شامل هئا. اهو انگ هڪ بعد واري تاريخي روايت مان ورتل آهي ۽ ان کي مڪمل طور تصديق ٿيل فوجي ڳڻپ نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=257 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ايتري وڏي فوج جي خرچ کي برداشت ڪرڻ لاءِ علاءُ الدين سپاهين جون نقد پگهارون نسبتاً گهٽ رکيون ۽ بازارن ۾ ضروري شين جا اگهه مقرر ڪيا، جيئن محدود پگهارن باوجود سپاهي پنهنجي روزمرهه جون ضرورتون پوريون ڪري سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Eraly |first=Abraham |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate |publisher=Penguin Books |year=2015 |page=166 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== چهرا ۽ داغ جو نظام ====

علاءُ الدين فوجي رجسٽريشن ۽ معائنن لاءِ ٻه اهم طريقا استعمال ڪيا:

* '''چهرا:''' فوج ۾ شامل سپاهين جي سڃاڻپ، جسماني وصفن ۽ ٻين ضروري تفصيلن جو سرڪاري رڪارڊ.
* '''داغ:''' فوجي گهوڙن جي سڃاڻپ لاءِ انهن تي مخصوص نشان لڳائڻ جو نظام.

انهن قدمن سان فوجي عملدارن کي هڪ ئي گهوڙو بار بار مختلف نالن سان پيش ڪرڻ، فوجي معائني وقت سٺي گهوڙي جي جاءِ تي گهٽ معيار وارو گهوڙو آڻڻ يا سپاهين جي تعداد بابت غلط معلومات ڏيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=256–257 |language=en}}&lt;/ref&gt;

فوج جا وقت بوقت معائنا ڪيا ويندا هئا، جن ۾ سپاهين جي موجودگي، هٿيارن ۽ گهوڙن جي حالت جو جائزو ورتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

==== فوجي پگهارون ۽ انعام ====

علاءُ الدين عام طور فوجي سپهه سالارن ۽ سپاهين کي مستقل جاگيرون ڏيڻ جي پاليسيءَ کان پاسو ڪندو هو ۽ نقد پگهارن واري نظام کي ترجيح ڏيندو هو. ان جو مقصد فوجي قوت کي سڌيءَ طرح مرڪزي حڪومت سان ڳنڍڻ هو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

تنهن هوندي به ڪامياب فوجي مهمن کان پوءِ سپهه سالارن ۽ سپاهين کي انعام ڏنا ويندا هئا، خاص طور [[دکن]] ۽ ڏکڻ هندستان جي مهمن کان پوءِ حاصل ٿيل دولت مان فوجي اڳواڻن کي نوازيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=260 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== سياسي نگراني ===

بغاوتن جي روڪٿام لاءِ علاءُ الدين جاسوسي ۽ اطلاع رسانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو. اميرن جي گڏجاڻين، شادين ۽ سياسي لاڳاپن تي نگراني وڌائي وئي. ڪيترن اميرن جون ملڪيتون ضبط ڪيون ويون ۽ شراب نوشيءَ تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== اميرن ۽ درٻاري طبقي تي ضابطو ====

علاءُ الدين جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ ٿيندڙ بغاوتن سبب سلطان درٻاري اميرن ۽ طاقتور خاندانن کي پنهنجي اقتدار لاءِ هڪ ممڪن خطرو سمجهندو هو. انهن جي سياسي قوت گهٽائڻ لاءِ هن ڪيترن اميرن جون ملڪيتون ضبط ڪيون ۽ سندن معاشي وسيلن تي مرڪزي حڪومت جي نگراني وڌائي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=76–77 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن ڪجهه خيراتي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ ڏنل زمينن کي پڻ ضبط ڪيو. اميرن کي هڪ ٻئي سان آزادانه سياسي اتحاد قائم ڪرڻ، ڳجهيون گڏجاڻيون ڪرڻ ۽ سلطان جي اجازت کان سواءِ شاديءَ وسيلي خانداني اتحاد ٺاهڻ کان روڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

طاقتور امير خاندانن جي وچ ۾ ٿيندڙ شادين لاءِ سلطان جي منظوري ضروري قرار ڏني وئي، جيئن انهن خاندانن جي گڏيل سياسي قوت مرڪزي اقتدار لاءِ خطرو نه بڻجي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=76–77 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== جاسوسي ۽ اطلاع رساني ====

علاءُ الدين هڪ منظم جاسوسي نظام قائم ڪيو، جنهن ذريعي درٻاري اميرن، فوجي اڳواڻن ۽ ٻين طاقتور ماڻهن جي سرگرمين بابت معلومات گڏ ڪئي ويندي هئي. جاسوس اميرن جي گهرن ۽ ذاتي گڏجاڻين تائين پهچي انهن جي سياسي لاڳاپن بابت اطلاع ڏيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

سلطان جاسوسن کان ملندڙ اطلاعن کي سياسي سازشن ۽ بغاوتن جي اڳواٽ سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪندو هو. انهيءَ نگرانيءَ سان درٻاري طبقي جي ذاتي ۽ سياسي آزادي محدود ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== بغاوتن تي سخت سزائون ====

علاءُ الدين سياسي بي وفائي ۽ بغاوتن لاءِ سخت سزائون مقرر ڪيون. ڪيترن واقعن ۾ بغاوت ڪندڙ سپاهين ي

== مذهبي پاليسي ==

علاءُ الدين سني مسلمان حڪمران هو. سندس دور ۾ ڪجهه فوجي مهمن دوران هندو مندرن کي تباهه يا نقصان پهچايو ويو، جڏهن ته مقامي هندو حڪمرانن مان جيڪي دهليءَ جي بالادستي قبول ڪندا هئا، انهن مان ڪيترن کي پنهنجي علائقن جي انتظام ۾ برقرار رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Eaton2001&quot;&gt;{{cite journal |last=Eaton |first=Richard M. |title=Temple Desecration and Indo-Muslim States |journal=Frontline |year=2001 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;
تاريخ نويس [[ضياءُ الدين برني]] موجب علاءُ الدين ڪيترن سياسي معاملن ۾ مذهبي عالمن جي راءِ بدران رياستي ضرورتن کي ترجيح ڏيندو هو. تنهن هوندي به ان بيان جي تشريح بابت جديد تاريخدانن ۾ اختلاف موجود آهن. سندس مذهبي پاليسيءَ کي رڳو هڪ رخ کان بيان ڪرڻ بدران فوجي، مالياتي ۽ سياسي حالتن سان گڏ سمجهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;


== ذاتي زندگي ==

[[علاءُ الدين خلجي]] جي ذاتي زندگيءَ بابت معلومات گهڻو ڪري [[امير خسرو]]، [[ضياءُ الدين برني]]، [[فرشته]] ۽ ٻين تاريخ نويسن جي لکڻين مان ملي ٿي. سندس شادين ۽ خانداني لاڳاپن ۾ سياسي اتحاد، شاهي جانشيني ۽ فوجي فتوحات جو اهم ڪردار هو. سندس زالن ۾ [[جلال الدين فيروز خلجي]] جي ڌيءَ '''ملڪه جهان'''، [[الپ خان]] جي ڀيڻ '''مهرو'''، [[گجرات]] جي اڳوڻي راڻي '''ڪملا ديوي''' ۽ [[ديوگري]] جي حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]] جي ڌيءَ '''جتيپالي''' شامل هيون.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي پٽن ۾ '''خضر خان'''، '''شادي خان'''، '''مبارڪ خان'''، جيڪو بعد ۾ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] جي نالي سان سلطان ٿيو، ۽ '''شهاب الدين عمر''' جا نالا ملن ٿا. سندس زندگيءَ جي آخري سالن ۾ شاهي خاندان اندر اقتدار ۽ جانشينيءَ بابت اختلاف وڌيا، جن جو اثر 1316ع ۾ سندس وفات کان پوءِ دهلي سلطنت جي سياسي صورتحال تي پيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== ملڪه جهان ۽ مهرو ===

علاءُ الدين جي پهرين ڄاتل زال '''ملڪه جهان''' هئي، جيڪا سندس چاچي ۽ اڳوڻي سلطان جلال الدين فيروز خلجي جي ڌيءَ هئي. ٻنهي جي شادي 1290ع ۾ خلجي خاندان جي دهليءَ تي اقتدار حاصل ڪرڻ کان اڳ ٿي هئي. انهيءَ شاديءَ سان علاءُ الدين نه رڳو جلال الدين جو ڀائٽيو، پر سندس ناٺي پڻ بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=41–42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي روايتن موجب، جلال الدين جي سلطان ٿيڻ کان پوءِ ملڪه جهان جي درٻاري حيثيت وڌي، پر سندس ۽ علاءُ الدين جا ازدواجي تعلقات خوشگوار نه رهيا. بعد جي تاريخ نويس حاجي الدبير موجب، ملڪه جهان جي رويي ۽ شاهي خاندان اندر اختلافن سبب سندن لاڳاپن ۾ ڇڪتاڻ پيدا ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين ٻي شادي '''مهرو''' سان ڪئي، جيڪا ملڪ سنجر، مشهور بہ [[الپ خان]]، جي ڀيڻ هئي. حاجي الدبير موجب، مهرو سان شادي ڪرڻ کان پوءِ ملڪه جهان جي ناراضگي وڌيڪ وڌي. هن پنهنجي بيان ۾ هڪ باغ اندر ملڪه جهان ۽ مهرو جي وچ ۾ تڪرار جو واقعو پڻ نقل ڪيو آهي، جنهن دوران علاءُ الدين پنهنجي پهرين زال سان تشدد وارو رويو اختيار ڪيو. اهڙيون ذاتي نوعيت جون ڳالهيون بعد جي تاريخي روايتن مان ملن ٿيون ۽ انهن جي آزاد تصديق محدود آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=41–43
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جتيپالي ۽ ديوگريءَ سان خانداني لاڳاپا ===

علاءُ الدين جي هڪ ٻي زال '''جتيپالي''' هئي، جيڪا [[دکن]] جي [[يادَو خاندان]] جي حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]] جي ڌيءَ هئي. رامچندر ديوگريءَ جي گاديءَ واري شهر تي حڪومت ڪندو هو ۽ علاءُ الدين جي فوجي مهمن کان پوءِ دهلي سلطنت جي بالادستي تسليم ڪئي هئائين.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=56–57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جتيپالي سان علاءُ الدين جي شاديءَ جي صحيح تاريخ بابت مورخن ۾ اختلاف آهي. [[ڪشوري سرن لال]] موجب، اها شادي ممڪن آهي ته 1296ع ۾ ديوگريءَ تي پهرئين حملي کان پوءِ ٿي هجي، جڏهن ته [[ستيش چندر]] ان کي 1308ع ۾ ديوگريءَ جي ٻي فوجي مهم کان پوءِ جي واقعي سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=56–57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=1
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2004
 |page=92
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جتيپالي مان علاءُ الدين کي '''شهاب الدين عمر''' نالي پٽ ڄائو. علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ 1316ع ۾ [[ملڪ ڪافور]] شهاب الدين عمر کي دهليءَ جي تخت تي ويهاريو، پر سندس ننڍي عمر سبب عملي اقتدار ملڪ ڪافور جي هٿ ۾ رهيو. ٿوري عرصي کان پوءِ شاهي درٻار جي سياسي تبديلين سبب شهاب الدين عمر جو اقتدار ختم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== ڪملا ديوي ===

'''ڪملا ديوي''' اصل ۾ گجرات جي [[واگهيلا خاندان]] جي حڪمران [[ڪرن ديو ٻيون|ڪرن ديو ٻئين]] جي وڏي راڻي هئي. 1299ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن [[الغ خان]] ۽ [[نصرت خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ گجرات تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي دوران ڪرن ديو پنهنجي حڪومت وڃائي ويٺو ۽ ڪملا ديوي دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ اچي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=84–86
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=334
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪملا ديوي کي جنگي قيديءَ جي حيثيت سان دهلي آندو ويو ۽ علاءُ الدين جي شاهي حرم ۾ شامل ڪيو ويو. بعد ۾ هوءَ سندس زالن مان هڪ بڻجي وئي. تاريخي روايتن موجب، ڪجهه وقت گذرڻ کان پوءِ هن پنهنجي نئين درٻاري زندگيءَ سان موافقت اختيار ڪئي، پر سندس ذاتي احساسن بابت موجود بيان گهڻو ڪري بعد جي مورخن جي تشريحن تي ٻڌل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=86, 190
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪملا ديويءَ جي اڳوڻي مڙس ڪرن ديو وٽ سندن ڌيءَ '''ديول ديوي''' رهندي هئي. [[فرشته]] جي بيان موجب، 1306ع ۽ 1307ع جي وچ ۾ ڪملا ديوي علاءُ الدين کي درخواست ڪئي ته سندس ڌيءَ کي پيءُ وٽان گهرائي دهليءَ ۾ ساڻس ملايو وڃي. ان روايت موجب، سلطان ڪرن ديو کي ديول ديوي موڪلڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=190
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=402
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، ديول ديويءَ جي دهلي اچڻ بابت تاريخي ذريعن ۾ تفصيل ۽ تاريخون هڪجهڙيون نه آهن. امير خسرو، فرشته ۽ ٻين مؤرخن جي بيانن ۾ فرق ملي ٿو. ڪشوري سرن لال به ڄاڻايو آهي ته ڪملا ديويءَ جي درخواست بابت روايت برني وٽ موجود نه آهي، جڏهن ته ڪجهه بعد وارن تاريخ نويسن گجرات جي مختلف فوجي مهمن جي واقعن کي پاڻ ۾ ملائي بيان ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=190
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== خضر خان ۽ ديول ديوي ===

[[File:Khizr Khan and Devaldi enthroned. Duval Rani Khizr Khan of Amir Khusrau Dihvali. Scribe, Sultan Bayazid ibn Nizam Mughal, dated A.H. 976 (1568) National Museum, New Delhi (L53.217).jpg|thumb|[[خضر خان]] ۽ [[ديول ديوي]] جي شاهي تخت تي ويٺل تصوير، جيڪا [[امير خسرو]] جي مثنوي ''ديوَل راڻي خضر خان'' جي 976هه (1568ع) واري مغل دور جي قلمي نسخي ۾ شامل آهي. هيءَ تصوير واقعي کان اڍائي صدين کان وڌيڪ عرصو پوءِ تيار ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Welch
 |first=Stuart Cary
 |title=India: Art and Culture, 1300–1900
 |publisher=Metropolitan Museum of Art
 |location=New York
 |year=1985
 |page=153
 |isbn=9780030061141
 |url=https://www.metmuseum.org/met-publications/india-art-and-culture-1300-1900
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;]]

[[خضر خان]] علاءُ الدين جو وڏو پٽ ۽ شاهي جانشينيءَ جو اهم دعويدار هو. سندس شادي گجرات جي اڳوڻي حڪمران ڪرن ديو ۽ راڻي ڪملا ديويءَ جي ڌيءَ [[ديول ديوي]] سان ٿي. عام تاريخي بيانن موجب، اها شادي 1308ع ۾ ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

ديول ديوي پنهنجي پيءُ ڪرن ديو وٽ رهندي هئي، جيڪو گجرات وڃائڻ کان پوءِ دکن جي علائقن ڏانهن هليو ويو هو. بعد ۾ دهلي سلطنت جي فوجي مهم دوران ديول ديوي گرفتار ٿي يا دهليءَ جي قبضي ۾ آئي ۽ کيس شاهي درٻار ڏانهن آندو ويو. اتي سندس ماءُ ڪملا ديوي اڳ ئي علاءُ الدين جي حرم ۾ موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=189–190, 297
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي شادي [[دهلي سلطنت]] جي تاريخ ۾ مشهور ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان واقعي کي معاصر شاعر [[امير خسرو]] پنهنجي فارسي مثنوي '''''ديوَل راڻي خضر خان''''' ۾ ادبي صورت ڏني. اها مثنوي '''''عاشقه''''' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Bednar
 |first=Michael Boris
 |title=The Content and the Form in Amīr Khusraw's Duval Rānī va Khiẓr Khān
 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2013
 |language=en
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/content-and-the-form-in-amir-khusraws-duval-rani-va-khizr-khan-1/F7EA6E72C0509C9392C3708E0BD38C53
}}&lt;/ref&gt;

==== امير خسرو جي مثنوي ====

''ديوَل راڻي خضر خان'' هڪ فارسي عشقيه ۽ تاريخي مثنوي آهي، جنهن ۾ دهلي سلطنت جي سياسي واقعن، فوجي فتوحات ۽ خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي محبت ۽ شاديءَ جو بيان ملي ٿو. هن مثنويءَ جي شروعاتي حصي ۾ دهليءَ جي سلطانن ۽ سندن فوجي مهمن جو ذڪر آهي، جڏهن ته باقي حصو ٻنهي مرڪزي ڪردارن جي عشقيه ڪهاڻيءَ تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Bednar
 |first=Michael Boris
 |title=The Content and the Form in Amīr Khusraw's Duval Rānī va Khiẓr Khān
 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2013
 |language=en
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/content-and-the-form-in-amir-khusraws-duval-rani-va-khizr-khan-1/F7EA6E72C0509C9392C3708E0BD38C53
}}&lt;/ref&gt;

مثنويءَ جي تاريخي حيثيت بابت جديد محققن جا رايا مختلف آهن. ڪجهه ان کي تاريخي واقعن تي ٻڌل عشقيه داستان سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا ان ۾ ادبي تخيل، شاهي مدح ۽ تاريخي حقيقتن جي ميلاپ تي زور ڏين ٿا.

محقق '''مائيڪل بورس بيڊنار''' پنهنجي مطالعي ۾ واضح ڪيو آهي ته مثنويءَ جي تاريخي ۽ عشقيه حصن کي مڪمل طور الڳ ڪرڻ مناسب نه آهي؛ تاريخي واقعا پڻ شاهي مدح ۽ ادبي پيشڪش سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته عشقيه ڪهاڻيءَ ۾ تاريخي سوانح جا عنصر پڻ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Bednar
 |first=Michael Boris
 |title=The Content and the Form in Amīr Khusraw's Duval Rānī va Khiẓr Khān
 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2013
 |language=en
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/content-and-the-form-in-amir-khusraws-duval-rani-va-khizr-khan-1/F7EA6E72C0509C9392C3708E0BD38C53
}}&lt;/ref&gt;

تنهنڪري خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي شاديءَ جي تاريخي واقعي ۽ مثنويءَ ۾ بيان ڪيل مکالمن، جذباتي واقعن ۽ عشقيه منظرن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

==== قصي جو ادبي ۽ ثقافتي اثر ====

خضر خان ۽ ديول ديويءَ جو قصو بعد جي فارسي، هندستاني ۽ گجراتي ادبي روايتن ۾ پڻ مشهور رهيو. ان موضوع تي مختلف دورن ۾ قلمي نسخا ۽ مصوريون تيار ڪيون ويون.

مثال طور، 1568ع جي هڪ مغل دور جي قلمي نسخي ۾ ٻنهي کي تخت تي ويٺل ڏيکاريو ويو آهي. اهڙيءَ طرح ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ دهليءَ ۾ تيار ٿيل هڪ مصوريءَ ۾ خضر خان ۽ ديول ديويءَ کي گهوڙن تي سوار ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=An Album Page: Khizr Khan and Deval Rani, Delhi, North India, Late 18th Century
 |website=Christie's
 |url=https://www.christies.com/en/lot/lot-5881133
 |access-date=2026-10-22
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن تصويرن کي خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي اصل دور جا اکين ڏٺا ثبوت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سندن زندگيءَ کان گهڻو پوءِ تيار ڪيون ويون هيون.

=== ملڪ ڪافور سان لاڳاپا ===

[[ملڪ ڪافور]] علاءُ الدين جي دور جو هڪ اهم غلام مان ترقي ڪري سپهه سالار ۽ اعليٰ درٻاري عملدار بڻيل شخص هو. هو 1299ع ۾ گجرات جي فوجي مهم دوران دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو ۽ پوءِ علاءُ الدين جي خدمت ۾ شامل ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Digby
 |first=Simon
 |title=The Tuhfa-i Nasā'ih of Yūsuf Gadā: An Ethical Treatise in Verse from the Late-Fourteenth-Century Delhi Sultanate
 |journal=Iran
 |year=1978
 |volume=16
 |page=419
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ملڪ ڪافور پنهنجي فوجي صلاحيت، انتظامي قابليت ۽ سلطان سان ويجهن لاڳاپن سبب تيزيءَ سان ترقي ڪئي. هن دکن ۽ ڏکڻ هندستان جي ڪيترين مهمن جي اڳواڻي ڪئي، جن ۾ ديوگري، ورنگل، دواراسمدر ۽ پانڊيا رياست جون مهمون شامل هيون. بعد ۾ هو سلطنت جو نائب، يعني ''نائبِ سلطان''، بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Eraly
 |first=Abraham
 |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate
 |publisher=Penguin Books
 |year=2015
 |pages=177–178
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== سلطان جي ويجهڙائي ۽ سياسي اثر ====

[[ضياءُ الدين برني]] موجب، علاءُ الدين پنهنجي زندگيءَ جي آخري چار يا پنج سالن دوران ملڪ ڪافور تي غيرمعمولي اعتماد ڪرڻ لڳو. جڏهن سلطان جي صحت خراب ٿي، تڏهن ملڪ ڪافور کي سلطنت جي انتظام ۽ درٻاري معاملن ۾ وڌيڪ اختيار حاصل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last1=Vanita
 |editor-first1=Ruth
 |editor-last2=Kidwai
 |editor-first2=Saleem
 |title=Same-Sex Love in India: Readings from Literature and History
 |publisher=Palgrave
 |year=2000
 |page=132
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ملڪ ڪافور جي وڌندڙ اثر سبب شاهي خاندان ۽ درٻاري اميرن جي وچ ۾ اقتدار جي رقابت وڌي. سلطان جي وفات کان پوءِ ڪافور شهاب الدين عمر کي تخت تي ويهاريو ۽ حڪومت جي انتظام تي پنهنجو ڪنٽرول برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

==== لاڳاپن بابت تاريخدانن جا مختلف رايا ====

علاءُ الدين ۽ ملڪ ڪافور جي ذاتي لاڳاپن جي نوعيت بابت تاريخدانن ۾ اختلاف موجود آهي. برني جي بيانن ۾ ملڪ ڪافور لاءِ سلطان جي غيرمعمولي محبت ۽ اعتماد جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه جديد محققن رومانوي يا جنسي لاڳاپي جي امڪان طور تفسير ڪيو آهي.

محققن [[روٿ ونيتا]] ۽ [[سليم قدوائي]] برني جي بيانن جي بنياد تي ٻنهي جي وچ ۾ هم جنس رومانوي يا جنسي لاڳاپي جو امڪان ظاهر ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last1=Vanita
 |editor-first1=Ruth
 |editor-last2=Kidwai
 |editor-first2=Saleem
 |title=Same-Sex Love in India: Readings from Literature and History
 |publisher=Palgrave
 |year=2000
 |pages=113, 132
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي طرح تاريخدان '''جوڊٿ اي. والش'''، محقق '''نيلنجن سرڪار''' ۽ '''ٿامس گگلر''' پڻ علاءُ الدين ۽ ملڪ ڪافور جي لاڳاپن کي جنسي يا رومانوي ويجهڙائيءَ جي امڪان سان ڏٺو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Walsh
 |first=Judith E.
 |title=A Brief History of India
 |publisher=Infobase Publishing
 |year=2006
 |page=71
 |isbn=9781438108254
 |url=https://archive.org/details/briefhistoryofin0000wals/page/71
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Sarkar
 |first=Nilanjan
 |title=Forbidden Privileges and History-Writing in Medieval India
 |journal=The Medieval History Journal
 |volume=16
 |issue=1
 |year=2013
 |pages=33–34, 48, 55
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Gugler
 |first=Thomas K.
 |title=Politics of Pleasure: Setting South Asia Straight
 |journal=South Asia Chronicle
 |volume=1
 |year=2011
 |pages=355–392
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن تشريحن جي بنياد تي ڪجهه جديد ليکڪن علاءُ الدين جي جنسي رجحان بابت هم جنس پرستي يا ٻه جنسي ڪشش جا امڪان پڻ پيش ڪيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lockard
 |first=Craig
 |title=Societies, Networks, and Transitions: A Global History
 |volume=1
 |publisher=Cengage Learning
 |year=2006
 |page=366
 |isbn=9780618386116
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به تاريخدان '''بنارسي پرساد سڪسينا''' ٻنهي جي ويجهڙائيءَ کي جنسي تعلق جو ثبوت نٿو سمجهي. سندس خيال ۾ ملڪ ڪافور جي وڌندڙ اهميت کي فوجي قابليت، سياسي اعتماد ۽ درٻاري طاقت جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=421
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري علاءُ الدين ۽ ملڪ ڪافور جي وچ ۾ جنسي لاڳاپي بابت دعويٰ تاريخي طور متفقه يا قطعي ثابت ٿيل نه آهي. موجود ذريعا ٻنهي جي سياسي ۽ ذاتي ويجهڙائيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر ان ويجهڙائيءَ جي نوعيت بابت جديد محقق مختلف تشريحون پيش ڪن ٿا.

=== اولاد ۽ شاهي جانشيني ===

علاءُ الدين جي پٽن ۾ خضر خان، شادي خان، مبارڪ خان ۽ شهاب الدين عمر جا نالا اهم آهن. سندس وڏي پٽ خضر خان کي هڪ عرصي تائين شاهي جانشينيءَ جو نمايان دعويدار سمجهيو ويندو هو، پر علاءُ الدين جي آخري سالن ۾ ملڪ ڪافور جي وڌندڙ سياسي اثر سبب جانشينيءَ جي صورتحال تبديل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

4 جنوري 1316ع تي علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ ملڪ ڪافور سندس نوجوان پٽ شهاب الدين عمر کي تخت تي ويهاريو. شهاب الدين عمر جي ماءُ جتيپالي هئي. نئين سلطان جي ننڍي عمر سبب ملڪ ڪافور حڪومت جي انتظام تي اثرانداز رهيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

ملڪ ڪافور جي قتل کان پوءِ علاءُ الدين جي پٽ مبارڪ خان اقتدار حاصل ڪيو ۽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] جي لقب سان دهليءَ جو سلطان بڻيو. جانشينيءَ جي انهن تڪرارن سان علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ خلجي خاندان جي اندروني سياسي ڪمزوري ظاهر ٿي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== ذاتي زندگيءَ بابت تاريخي ماخذ ===

علاءُ الدين جي ذاتي زندگيءَ بابت موجود تاريخي مواد جي تشريح ڪندي همعصر ۽ بعد جي ماخذن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

[[امير خسرو]] علاءُ الدين جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ سندس لکڻين مان شاهي خاندان، فوجي مهمن ۽ خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي قصي بابت معلومات ملي ٿي. تنهن هوندي به سندس ادبي تصنيفن ۾ شاهي مدح ۽ تخليقي بيان پڻ شامل آهن.

[[ضياءُ الدين برني]] علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ جي دور ۾ سندس حڪومت ۽ درٻاري معاملن بابت لکيو. سندس بيان سياسي ۽ اخلاقي تبصرن سان لاڳاپيل آهن، تنهنڪري ذاتي لاڳاپن بابت سندس تشريحن کي تاريخي پسمنظر ۾ پرکڻ گهرجي.

[[فرشته]] ۽ حاجي الدبير جهڙن بعد جي مورخن ڪيترائي اضافي واقعا بيان ڪيا آهن، پر اهي علاءُ الدين جي دور کان گهڻو پوءِ لکندا هئا. سندن روايتن جي همعصر ذريعن سان ڀيٽ ڪرڻ ضروري آهي.

جديد تاريخدانن، جن ۾ ڪشوري سرن لال، بنارسي پرساد سڪسينا، پيٽر جيڪسن ۽ ٻيا محقق شامل آهن، انهن روايتن جو تجزيو ڪري علاءُ الدين جي ذاتي زندگي، شاهي خاندان ۽ سياسي لاڳاپن بابت مختلف نتيجا پيش ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;


== فن تعمير ==

[[علاءُ الدين خلجي]] جي دور ۾ [[دهلي]] ۾ ڪيترائي اهم تعميراتي منصوبا شروع ٿيا، جن ۾ قلعا، شاهي محل، آبي ذخيرا، مسجدن جون توسيعون ۽ مذهبي ۽ تعليمي عمارتون شامل هيون. انهن منصوبن مان [[سري قلعو]]، حوض علائي (بعد ۾ [[حوض خاص]])، [[علائي دروازو]]، نامڪمل [[علائي مينار]] ۽ [[قطب ڪمپليڪس]] ۾ موجود مدرسو ۽ مقبرو خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي تعميراتي سرگرمين جا ٻه اهم مقصد هئا: دهلي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي فوجي حملن کان محفوظ بنائڻ ۽ شاهي اقتدار جي عظمت کي وڏين عمارتن ۽ يادگارن ذريعي ظاهر ڪرڻ. سندس دور جون ڪجهه عمارتون دهلي سلطنت جي شروعاتي اسلامي فن تعمير ۾ محرابن، گنبذن، پٿر جي ڪاريگري ۽ آرائشي لکتن جي ترقيءَ جا اهم مثال سمجهيون وڃن ٿيون.

=== حوض علائي ۽ حوض خاص ===

[[File:Hauz Khas Lake.jpg|thumb|[[حوض خاص]] جو آبي ذخيرو، جيڪو علاءُ الدين جي دور ۾ حوض علائي جي نالي سان تعمير ڪرايو ويو.]]

1296ع ۾ علاءُ الدين دهليءَ ۾ هڪ وڏو آبي ذخيرو تعمير ڪرايو، جيڪو '''حوضِ علائي''' (''Hauz-i-Alai'') جي نالي سان مشهور ٿيو. بعد ۾ اهو [[حوض خاص ڪمپليڪس|حوض خاص]] (''Hauz-i-Khas'') جي نالي سان سڃاتو ويو. تاريخي بيانن موجب، هن ذخيري جي ايراضي لڳ ڀڳ '''70 ايڪڙ''' هئي ۽ ان جي چوڌاري پٿر جي چُنائيءَ سان مضبوط ڀتيون ٺاهيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=375
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هن ذخيري جي تعمير جو مقصد دهليءَ جي وڌندڙ آباديءَ ۽ شاهي انتظام لاءِ پاڻي فراهم ڪرڻ هو. وقت گذرڻ سان حوض ۾ مٽي ۽ لٽ گڏ ٿيندي رهي، جنهن سبب ان جي پاڻي محفوظ ڪرڻ جي گنجائش گهٽجي وئي.

لڳ ڀڳ '''1354ع''' ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] حوض مان لٽ ڪڍرائي ان کي ٻيهر استعمال جي قابل بڻايو. بعد ۾ حوض خاص جي ڀرپاسي تعليمي ۽ مذهبي عمارتون پڻ تعمير ٿيون، جن سان هي علائقو دهليءَ جو هڪ اهم تاريخي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=375
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1398ع ۾ دهليءَ تي حملو ڪندڙ [[تيمور لنگ]] سان منسوب تاريخي بيانن ۾ پڻ هن آبي ذخيري جو ذڪر ملي ٿو. انهن بيانن موجب، حوض خاص دهليءَ کي سڄو سال پاڻي فراهم ڪرڻ وارن اهم ذريعن مان هو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== سري قلعو ۽ قلعي بند شهر ===

[[File:Ruins of Siri Fort wall, New Delhi, India - 20090517.jpg|thumb|[[سري قلعو|سريءَ جي قلعي]] جي ڀتين جا باقيات، نئين دهلي.]]

چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سالن ۾ علاءُ الدين دهليءَ ۾ '''سري''' (''Siri'') نالي هڪ قلعي بند شهر تعمير ڪرايو. هي شهر دهلي سلطنت جي اهم فوجي ۽ شاهي مرڪزن مان هڪ بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=375
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سريءَ جي قلعي جون ڀتيون گهڻو ڪري اڻگهڙيل پٿرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ڪيون ويون هيون. ڪجهه حصن ۾ تراشيل پٿرن جي باقاعده چُنائي ۽ چوني جي گاري جا آثار پڻ مليا آهن. اهڙي تعمير فوجي ضرورتن ۽ مقامي تعميراتي وسيلن جي استعمال کي ظاهر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

==== 1303ع جي منگول حملي سان لاڳاپو ====

1303ع ۾ جڏهن [[منگول]] فوجن دهليءَ تي حملو ڪيو، تڏهن علاءُ الدين سريءَ واري علائقي ۾ پنهنجي فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي. حملي دوران سلطان ۽ سندس فوج هن علائقي ۾ دفاعي انتظامن سان موجود رهيا.

منگول فوج جي واپسيءَ کان پوءِ علاءُ الدين سريءَ جي قلعي بندي ۽ شاهي عمارتن جي تعمير کي وڌيڪ اهميت ڏني. سريءَ جي ترقيءَ کي منگول حملن جي مقابلي لاءِ دهليءَ جي دفاعي نظام کي مضبوط ڪرڻ واري پاليسيءَ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

==== قصرِ هزار ستون ====

منگولن جي واپسيءَ کان پوءِ علاءُ الدين پنهنجي اڳوڻي فوجي ڇانوڻيءَ واري هنڌ '''قصرِ هزار ستون''' (''Qasr-i-Hazar Situn'') نالي شاهي محل تعمير ڪرايو. هن نالي جي لفظي معنيٰ '''هزار ٿنڀن وارو محل''' آهي.

هي محل سريءَ جي شاهي تعميراتي منصوبن جو حصو هو. ان جي نالي مان وڏي ۽ ٿنڀن تي ٻڌل عمارت جو تصور ملي ٿو، پر موجوده آثارن جي محدود حالت سبب ان جي اصل بناوت ۽ ٿنڀن جي حقيقي تعداد بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ ڏکيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=376
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== سريءَ جا دروازا ۽ بعد واري تباهي ====

1398ع ۾ تيمور جي حملي وقت سريءَ جو قلعي بند شهر اڃا موجود هو. تيمور سان منسوب بيانن موجب، شهر کي '''ست دروازا''' هئا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

بعد وارن دورن ۾ سريءَ جون ڪيتريون عمارتون ۽ ڀتيون تباهه ٿي ويون. تاريخي روايتن موجب، مقامي حڪمرانن پراڻين عمارتن مان پٿر، سرون ۽ ٻيو تعميراتي سامان ڪڍرائي پنهنجن منصوبن ۾ استعمال ڪيو.

خاص طور [[شير شاهه سوري]] (1540ع–1545ع) جي دور ۾ سريءَ جي پراڻين عمارتن مان تعميراتي سامان کڻي ٻين عمارتن ۽ نئين شهري منصوبن ۾ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ سبب سريءَ جي اصل قلعي بند شهر جا محدود باقيات اڄ تائين محفوظ رهي سگهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=376
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== علائي دروازو ===

[[File:Alai Darwaza.JPG|thumb|[[علائي دروازو]]، [[قطب ڪمپليڪس]]، دهلي.]]

'''علائي دروازو''' (''Alai Darwaza'') علاءُ الدين خلجي جي دور جي اهم ترين محفوظ تعميراتي يادگارن مان هڪ آهي. ان جي تعمير '''1311ع''' ۾ مڪمل ٿي. هي دروازو [[قطب ڪمپليڪس]] ۾ موجود [[قوت الاسلام مسجد]] ڏانهن ويندڙ ڏاکڻو داخلي رستو آهي. قوت الاسلام مسجد جي ابتدائي تعمير [[قطب الدين ايبڪ]] جي دور ۾ ٿي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=377–378
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علائي دروازي ۾ ڳاڙهي پٿر ۽ اڇي سنگ مرمر جو گڏيل استعمال ڪيو ويو آهي. ان جي محرابن، گنبذ، جاميٽريءَ تي ٻڌل آرائشي نمونن ۽ عربي خطاطيءَ ۾ دهلي سلطنت جي دور جي اسلامي فن تعمير جون نمايان خصوصيتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.

عمارت جي آرائش ۾ پٿر جي نفيس ڪٽائي، مختلف رنگن جي پٿرن جي ترتيب ۽ محرابن جي تناسب کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. ان ڪري علائي دروازو هندستان ۾ ابتدائي سلطنتي فن تعمير جي اهم مثالن مان شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== قوت الاسلام مسجد جي توسيع ===

[[File:Courts outside Quwwat ul-Islam mosque, Qutb complex.jpg|thumb|[[قوت الاسلام مسجد]] جي ڀرسان علاءُ الدين جي دور ۾ شامل ڪيل صحن ۽ توسيعي حصن جا آثار.]]

علاءُ الدين [[قطب ڪمپليڪس]] ۾ موجود قوت الاسلام مسجد جي توسيع جو منصوبو پڻ شروع ڪرايو. مسجد جي اوڀر طرف وڌيڪ صحن ۽ تعميراتي حصا شامل ڪيا ويا.

انهن تعميراتي سرگرمين کي لڳ ڀڳ '''1300ع''' جي دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. مسجد جي توسيع علاءُ الدين جي انهن منصوبن جو حصو هئي، جن جو مقصد دهليءَ جي اهم مذهبي عمارتن کي وڌيڪ وسيع ۽ شاندار بڻائڻ هو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

علائي دروازو پڻ انهيءَ وسيع تعميراتي منصوبي سان لاڳاپيل هو ۽ مسجد جي ڏاکڻي داخلي رستي طور تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== علائي مينار ===

[[File:Qutub Minar with unfinished one.jpg|thumb|[[قطب مينار]] جي ڀرسان نامڪمل [[علائي مينار]] جا باقيات.]]

علاءُ الدين [[قطب مينار]] کان وڌيڪ وڏي مينار تعمير ڪرائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، جيڪا '''علائي مينار''' (''Alai Minar'') جي نالي سان مشهور آهي.

منصوبي موجب، نئين مينار جي جسامت قطب مينار جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻيڻي رکڻي هئي. هي منصوبو قطب ڪمپليڪس ۾ علاءُ الدين جي تعميراتي توسيع ۽ شاهي عظمت جي اظهار سان لاڳاپيل هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=380
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، علائي مينار جي تعمير مڪمل نه ٿي سگهي. عام تاريخي تشريح موجب، 1316ع ۾ علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ هي منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. مينار جي ابتدائي بنيادي حصي جا آثار اڄ به قطب ڪمپليڪس ۾ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== لال محل ===

[[چؤسٺ کُنڀا]] (''Chausath Khamba'') جي ويجهو واقع ڳاڙهي پٿر جي هڪ عمارت، جيڪا '''لال محل''' (''Lal Mahal'') جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، کي پڻ ڪجهه تاريخدانن علاءُ الدين جي دور سان منسوب ڪيو آهي.

هن نسبت جو بنيادي سبب عمارت جي بناوت ۽ تعميراتي انداز ۾ علائي دروازي سان موجود مشابهت آهي. خاص طور ڳاڙهي پٿر جي استعمال ۽ ڪجهه تعميراتي خصوصيتن جي بنياد تي اها راءِ پيش ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=376–377
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به لال محل جي تعمير کي علاءُ الدين سان ڳنڍڻ بابت سڌو ۽ قطعي ثبوت محدود آهي. انهيءَ ڪري ان کي سندس دور سان '''منسوب''' عمارت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

=== حوض شمسي جي مرمت ===

[[حوض شمسي]] (''Hauz-i-Shamasi'') دهليءَ جي قديم آبي ذخيرن مان هڪ آهي، جنهن جي تعمير [[شمس الدين التمش]] '''1229ع''' ۾ ڪرائي هئي.

'''1311ع''' ۾ علاءُ الدين هن ذخيري جي مرمت ۽ بحاليءَ جو حڪم ڏنو. تاريخي بيانن موجب، حوض شمسي جي ايراضي لڳ ڀڳ '''100 ايڪڙ''' هئي. علاءُ الدين ان جي مرمت سان گڏ حوض جي وچ ۾ هڪ گنبذ واري تعمير پڻ ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=375
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

حوض شمسي جي مرمت علاءُ الدين جي انهن انتظامي ۽ تعميراتي قدمن مان هڪ هئي، جن جو مقصد دهليءَ جي آبي وسيلن کي محفوظ رکڻ ۽ شهر جي پاڻيءَ جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ هو.

=== مقبرو ۽ مدرسو ===

[[File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، [[قطب ڪمپليڪس]]، دهلي.]]

علاءُ الدين خلجي جو مقبرو دهليءَ جي [[مهرولي]] واري [[قطب ڪمپليڪس]] ۾ واقع آهي. مقبري سان گڏ سندس نالي سان منسوب هڪ مدرسي جا آثار پڻ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Qutb Complex: Ala al Din Khalji Madrasa
 |website=Archnet
 |url=https://archnet.org/sites/5794
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هي مدرسو ۽ مقبرو علاءُ الدين جي دور جي مذهبي ۽ تعليمي تعميراتي سرگرمين سان لاڳاپيل آهن. مدرسي جي بناوت مان معلوم ٿئي ٿو ته شاهي تعميراتي منصوبن ۾ فوجي ۽ انتظامي عمارتن سان گڏ تعليم ۽ مذهبي سرگرمين لاءِ پڻ جڳهه مخصوص ڪئي ويندي هئي.

علاءُ الدين جي وفات '''4 جنوري 1316ع''' تي ٿي ۽ سندس مقبرو دهلي سلطنت جي شروعاتي دور جي اهم تاريخي يادگارن مان شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== اهم تعميراتي منصوبن جو خلاصو ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#28526a;color:white;padding:8px;&quot; | علاءُ الدين خلجي جي دور جا اهم تعميراتي منصوبا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | عمارت يا منصوبو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | تاريخ
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | نوعيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| [[حوض خاص|حوض علائي]]
| 1296ع
| آبي ذخيرو
| دهليءَ لاءِ پاڻيءَ جي فراهمي؛ بعد ۾ فيروز شاهه تغلق بحال ڪرايو
|-
| [[سري قلعو]]
| چوڏهين صديءَ جي شروعات
| قلعي بند شهر
| منگول حملن جي مقابلي لاءِ دفاعي ۽ شاهي مرڪز
|-
| قصرِ هزار ستون
| 1303ع کان پوءِ
| شاهي محل
| سريءَ جي شاهي تعميراتي منصوبي جو حصو
|-
| قوت الاسلام مسجد جي توسيع
| لڳ ڀڳ 1300ع
| مسجد جي توسيع
| قطب ڪمپليڪس ۾ نون صحن ۽ حصن جو اضافو
|-
| [[علائي دروازو]]
| 1311ع
| مسجد جو داخلي دروازو
| ابتدائي دهلي سلطنتي فن تعمير جو اهم محفوظ نمونو
|-
| [[علائي مينار]]
| 1316ع کان اڳ
| نامڪمل مينار
| قطب مينار کان وڏي مينار ٺاهڻ جو منصوبو
|-
| لال محل
| غيريقيني
| ڳاڙهي پٿر جي عمارت
| تعميراتي مشابهت جي بنياد تي علاءُ الدين سان منسوب
|-
| [[حوض شمسي]]
| 1311ع ۾ مرمت
| آبي ذخيرو
| التمش جي دور جي ذخيري جي مرمت ۽ وچ ۾ گنبذ جي تعمير
|-
| علاءُ الدين جو مدرسو ۽ مقبرو
| چوڏهين صديءَ جي شروعات
| تعليمي ۽ تدفيني عمارتون
| قطب ڪمپليڪس ۾ موجود تاريخي آثار
|}

=== تصويرون ===

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Hauz Khas Lake.jpg|[[حوض خاص]] جو آبي ذخيرو.
File:Ruins of Siri Fort wall, New Delhi, India - 20090517.jpg|[[سري قلعو|سريءَ جي قلعي]] جي ڀتين جا آثار.
File:Alai Darwaza.JPG|[[علائي دروازو]]، [[قطب ڪمپليڪس]].
File:Courts outside Quwwat ul-Islam mosque, Qutb complex.jpg|[[قوت الاسلام مسجد]] جي توسيعي صحن جا آثار.
File:Alauddin's Madrasa, Qutb complex.jpg|علاءُ الدين جو مدرسو، قطب ڪمپليڪس.
File:Qutub Minar with unfinished one.jpg|قطب مينار جي ڀرسان نامڪمل [[علائي مينار]].
&lt;/gallery&gt;


== سڪا ۽ لقب ==

[[File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو چانديءَ جو ٽنڪو، جنهن تي ''سڪندر ثاني'' جو لقب درج آهي. هي سڪو ناشڪ، مهاراشٽر جي سڪن واري عجائب گهر ۾ محفوظ آهي.]]

[[علاءُ الدين خلجي]] جي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي سڪن تي شاهي لقبن، مذهبي عبارتن ۽ ضرب خانن جي نالن کي خاص اهميت حاصل هئي. سندس حڪومت دوران سون، چاندي، ٽامي ۽ گهٽ قيمت وارين گڏيل ڌاتن جا مختلف سڪا جاري ڪيا ويا. انهن ۾ '''ٽنڪو''' (''Tanka'') ۽ '''گاني''' (''Gani'') جا مختلف قسم شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

علاءُ الدين پنهنجي سڪن تي '''سڪندر ثاني'''، يعني '''ٻيو سڪندر'''، جو لقب استعمال ڪيو. اهو لقب سندس فوجي فتوحات ۽ شاهي عظمت جي دعويٰ کي ظاهر ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Farooqui2011Coins&quot;&gt;{{cite book
 |last=Farooqui
 |first=Salma Ahmed
 |title=A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-eighteenth Century
 |publisher=Pearson India Education Services
 |year=2011
 |page=13
 |isbn=9788131732021
 |url=https://books.google.com/books?id=sxhAtCflwOMC&amp;pg=PA13
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سڪندر ثاني جو لقب ===

'''سڪندر ثاني''' (''Sikander-i Sani'') ٻن لفظن تي ٻڌل لقب آهي. ''سڪندر''، يوناني فاتح [[سڪندر اعظم]] جي نالي جي فارسي صورت آهي، جڏهن ته عربي لفظ ''ثاني'' جي معنيٰ '''ٻيو''' آهي. تنهنڪري لقب جي مجموعي معنيٰ '''ٻيو سڪندر''' ٿئي ٿي.

علاءُ الدين هي لقب پنهنجي فوجي ڪاميابين، وسيع فتوحات ۽ طاقتور حڪمران هجڻ جي دعويٰ جي اظهار لاءِ اختيار ڪيو. هن جي دور ۾ دهلي سلطنت جون فوجون اتر هندستان، [[گجرات]]، [[راجستان]]، [[مالوا]]، [[دکن]] ۽ ڏکڻ هندستان جي مختلف علائقن تائين پهتيون.&lt;ref name=&quot;Farooqui2011Coins&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

سڪن تي درج '''سڪندر ثاني''' يا '''سڪندر الساني''' جهڙيون عبارتون حڪمران جي سياسي تشهير جو ذريعو پڻ هيون. سڪن ذريعي سلطان جو نالو، لقب ۽ اقتدار جو پيغام سلطنت جي مختلف علائقن تائين پهچندو هو.

=== سڪن تي مذهبي ۽ شاهي لقب ===

علاءُ الدين جي سڪن تي سندس نالي سان گڏ مختلف شاهي ۽ مذهبي لقب پڻ درج ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ هي عبارتون خاص اهميت رکن ٿيون:

* '''سڪندر ثاني''' (''Sikander-i Sani'') — ٻيو سڪندر.
* '''سڪندر الساني يمين الخلافة''' (''Sikander-us-Sani Yamin-ul-Khilafat'') — ٻيو سڪندر، خلافت جو ساڄو هٿ.
* '''يمين الخلافة ناصر امير المؤمنين''' (''Yamin-ul-Khilafat Nasir Amir al-Mu'minin'') — خلافت جو ساڄو هٿ، امير المؤمنين جو مددگار.

تاريخدان [[وپل سنگهه]] موجب، علاءُ الدين جي سڪن تي ''سڪندر الساني يمين الخلافة'' جهڙي عبارت سندس سياسي طاقت ۽ شاهي خوداعتماديءَ جو اظهار هئي.&lt;ref name=&quot;Singh2009Coins&quot;&gt;{{cite book
 |last=Singh
 |first=Vipul
 |title=Interpreting Medieval India: Early Medieval, Delhi Sultanate, and Regions (circa 750–1550)
 |publisher=Macmillan
 |year=2009
 |page=17
 |isbn=9780230637610
 |url=https://books.google.com/books?id=aVd9xS4yo04C&amp;pg=PA17
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== عباسي خلافت سان لاڳاپيل ڪتبا ===

دهلي سلطنت جي اڳوڻن حڪمرانن جي ڪجهه سڪن تي [[عباسي خلافت]] سان لاڳاپيل خليفي جو نالو درج ٿيندو هو. اهڙي عمل سان سلطان پنهنجي اقتدار کي اسلامي دنيا جي مذهبي ۽ سياسي روايتن سان ڳنڍيندا هئا.

علاءُ الدين جي سڪن ۾ ان روايت ۾ تبديلي نظر اچي ٿي. هن اڳوڻي عباسي خليفي [[المستعصم بالله]] جو نالو استعمال ڪرڻ بدران پنهنجي شاهي لقبن ۽ خلافت سان لاڳاپيل اعزازي عبارتن کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;Arnold2010Coins&quot;&gt;{{cite book
 |last=Arnold
 |first=Thomas Walker
 |title=The Caliphate
 |publisher=Adam Publishers
 |year=2010
 |page=88
 |isbn=9788174350336
 |url=https://books.google.com/books?id=O17RYazBj5gC&amp;pg=PA88
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سندس سڪن تي '''يمين الخلافة ناصر امير المؤمنين''' جي عبارت پڻ ملي ٿي. انهيءَ لقب سان سلطان پاڻ کي خلافت جو حامي ۽ مددگار ظاهر ڪندو هو، جڏهن ته سڪن تي ڪنهن مخصوص خليفي جو نالو درج ڪرڻ واري اڳوڻي روايت کان هٽي ويو هو.&lt;ref name=&quot;Arnold2010Coins&quot;/&gt;

هن تبديليءَ کي علاءُ الدين جي وڌندڙ شاهي خودمختياري ۽ اقتدار جي مرڪزيت جي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. تنهن هوندي به خلافت سان لاڳاپيل لقبن جي استعمال مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن مذهبي جائزيت جي روايتي اصطلاحن کي مڪمل طور ختم نه ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Singh2009Coins&quot;/&gt;

=== سڪن جا قسم ===

علاءُ الدين جي حڪومت دوران مختلف قيمتن ۽ ڌاتن جا سڪا گردش ۾ هئا. انهن ۾ چانديءَ جا ٽنڪا، ٽامي جا گاني ۽ گهٽ قيمت وارا گڏيل ڌاتن جا سڪا شامل هئا.

'''چانديءَ جو ٽنڪو''' دهلي سلطنت جي اهم سڪن مان هو. ان تي سلطان جو نالو، لقب، ضرب خاني جو نالو ۽ ڪڏهن ضرب جي تاريخ پڻ درج هوندي هئي.

'''ٽامي جا گاني''' ۽ انهن جا ننڍا حصا روزمرهه جي ننڍين مالياتي ڏيتي ليتيءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. ڪجهه سڪا گهٽ قيمت وارين گڏيل ڌاتن مان پڻ ٺاهيا ويندا هئا، جن کي سڪن جي علم ۾ ''بلون'' (''billon'') چيو ويندو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#28526a;color:white;padding:8px;&quot; | علاءُ الدين خلجي جي دور سان لاڳاپيل سڪن جا قسم
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سڪي جو قسم
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ڌاتو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سڃاڻپ
|-
| چانديءَ جو ٽنڪو
| چاندي
| وڏي مالياتي قيمت وارو سڪو؛ شاهي نالا ۽ لقب درج
|-
| اڌ گاني
| ٽامو
| ننڍي قيمت وارو سڪو
|-
| بلون گاني
| چانديءَ جي گهٽ مقدار واري گڏيل ڌاتو
| گهٽ قيمت واري ڏيتي ليتيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ سڪي جو قسم
|-
| ٻه ٻوليائي سڪو
| ٽامو يا ٻيو ڌاتو، نموني مطابق
| مختلف ٻولين يا لکتن ۾ ڪتبا رکندڙ سڪو
|-
| دارالاسلام جو ٽنڪو
| چاندي
| ''دارالاسلام'' جي نالي واري ضرب خاني سان منسوب
|-
| قلعه ديوگري جو ٽنڪو
| چاندي
| ''قلعه ديوگري'' جي ضرب خاني سان منسوب
|}

=== ضرب خانا ===

علاءُ الدين جي دور جا سڪا مختلف ضرب خانن سان منسوب ملن ٿا. انهن ۾ دهليءَ سان لاڳاپيل ضرب خانا ۽ دکن جي فتح ڪيل علائقن جا ضرب خانا پڻ شامل آهن.

==== دارالاسلام ====

'''دارالاسلام''' (''Dar al-Islam'') جي نالي سان منسوب ضرب خاني جا چانديءَ جا ٽنڪا علاءُ الدين جي سڪن جي مجموعن ۾ ملن ٿا. انهن مان ڪجهه سڪن تي هجري تاريخون پڻ درج آهن.

مثال طور، 709هه (1309ع–1310ع) سان منسوب هڪ چانديءَ يا سون جي سڪي جي سڃاڻپ ۾ ''دارالاسلام'' جو نالو ملي ٿو. اهڙا سڪا سلطان جي نالي ۽ سندس شاهي لقبن جي مطالعي لاءِ اهم آهن.

==== قلعه ديوگري ====

[[ديوگري]] دکن جي يادَو حڪمرانن جي گاديءَ جو هنڌ هو. علاءُ الدين جي فوجي مهمن کان پوءِ هي علائقو دهلي سلطنت جي سياسي ۽ معاشي اثر هيٺ آيو.

'''قلعه ديوگري''' (''Qila Deogir'') جي نالي سان منسوب چانديءَ جا ٽنڪا علاءُ الدين جي دور جي سڪن ۾ شامل آهن. انهن سڪن جي موجودگي دکن ۾ دهلي سلطنت جي وڌندڙ سياسي ۽ مالياتي اثر جو هڪ اهم سڪي شناسيءَ وارو ثبوت آهي.

=== فوجي فتوحات ۽ خزاني جي دولت ===

علاءُ الدين جي دور ۾ [[ديوگري]]، [[ورنگل]]، [[دواراسمدر]] ۽ [[پانڊيا سلطنت]] ڏانهن ڪيل فوجي مهمن مان وڏي مقدار ۾ دولت، قيمتي ڌاتون، زيور، گهوڙا، هاٿي ۽ ٻيو مال دهلي سلطنت جي خزاني ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

انهن مهمن مان حاصل ٿيل دولت سلطنت جي فوجي، انتظامي ۽ مالياتي سرگرمين لاءِ اهم هئي. علاءُ الدين جي حڪومت ۾ مختلف ڌاتن جا سڪا جاري ٿيڻ ۽ انهن تي شاهي لقب درج ٿيڻ سندس اقتصادي وسيلن ۽ سياسي اقتدار جي اظهار سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Farooqui2011Coins&quot;/&gt;

بهرحال، ڏکڻ هندستان مان حاصل ٿيل دولت ۽ مخصوص سڪن جي ضرب جي وچ ۾ سڌو تعلق ثابت ڪرڻ لاءِ ضرب خانن جا رڪارڊ، سڪن جون تاريخون ۽ ٻين سڪي شناسيءَ وارن ثبوتن جو مطالعو ضروري آهي.

=== تاريخي ۽ سڪي شناسيءَ واري اهميت ===

علاءُ الدين خلجي جا سڪا دهلي سلطنت جي سياسي تاريخ، معاشي نظام ۽ حڪمرانن جي لقبن جي مطالعي لاءِ اهم بنيادي ذريعا آهن.

انهن سڪن مان سلطان جي نالن، مذهبي ۽ شاهي لقبن، ضرب خانن، استعمال ٿيندڙ ڌاتن ۽ ڪڏهن ڪڏهن ضرب جي تاريخن بابت معلومات ملي ٿي.

خاص طور '''سڪندر ثاني''' جو لقب علاءُ الدين جي ان سياسي تصور کي ظاهر ڪري ٿو، جنهن ۾ هو پاڻ کي هڪ وڏي فاتح ۽ طاقتور سلطان طور پيش ڪندو هو. عباسي خليفي جي نالي بدران خلافت سان لاڳاپيل اعزازي لقبن جو استعمال پڻ سندس شاهي خودمختياريءَ جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Farooqui2011Coins&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Singh2009Coins&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Arnold2010Coins&quot;/&gt;

=== تصويرون ===

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:049Alauddin khilji6.jpg|علاءُ الدين خلجي جو ٽامي جو اڌ گاني.
File:046Alauddin khilji2.jpg|ٽامي جي اڌ گاني جو ٻيو نمونو.
File:047Alauddin khilji4.jpg|بلون ڌاتوءَ جو گاني.
File:048Alauddin khilji5.jpg|علاءُ الدين جو چانديءَ جو ٽنڪو.
File:Copper coin of Alauddin Khilji.jpg|ٻه ٻوليائي ڪتبي وارو ٽامي جو سڪو.
File:Alauddin khilji.jpg|دارالاسلام ضرب خاني جو چانديءَ جو ٽنڪو.
File:Deogir.jpg|قلعه ديوگري ضرب خاني جو چانديءَ جو ٽنڪو.
&lt;/gallery&gt;

== آخري سال ۽ وفات ==

زندگيءَ جي آخري سالن ۾ علاءُ الدين بيمار ٿي پيو. سندس درٻار ۾ اميرن جي وچ ۾ رقابت وڌي ۽ مالڪ ڪافور جو اثر رسوخ نمايان ٿيو. خضر خان ۽ ٻين اميرن خلاف سخت قدم کنيا ويا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;
علاءُ الدين 4 جنوري 1316ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. ڪجهه تاريخي روايتن ۾ مالڪ ڪافور تي کيس زهر ڏيڻ يا سندس موت ۾ ملوث هجڻ جو شڪ ظاهر ڪيو ويو آهي، پر اها ڳالهه يقيني تاريخي حقيقت طور ثابت ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
سندس وفات کان پوءِ مالڪ ڪافور نوجوان شهاب الدين عمر کي تخت تي ويهاريو. ٿوري عرصي بعد ڪافور قتل ٿي ويو ۽ علاءُ الدين جو پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] اقتدار تي آيو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

== تاريخي جائزو ==

علاءُ الدين خلجي جي حڪومت دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهي وڃي ٿي. سندس دور ۾ سلطنت جو فوجي اثر اتر هندستان کان دکن ۽ ڏکڻ هندستان تائين وڌيو. منگول حملن جي مزاحمت، وڏي مستقل فوج جي تنظيم، زميني محصولن جي مرڪزيت ۽ بازارن جي ضابطي سندس اهم ڪارنامن ۾ شمار ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HabibPrice&quot;/&gt;
ٻئي طرف، سندس اقتدار حاصل ڪرڻ جو طريقو، سياسي مخالفن خلاف سخت ڪارروايون، فوجي مهمن ۾ ڦرلٽ ۽ قتل عام، ۽ آبادگارن تي ڳرا محصول سندس حڪمرانيءَ جا تڪراري پهلو هئا. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ سندس دور کي فوجي ڪاميابين ۽ سخت مرڪزي حڪمرانيءَ جي گڏيل پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

=== مؤرخ رميش چندر دت جو نقطه نظر ===

هندستاني مؤرخ [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ علاءُ الدين خلجي جي حڪومت کي فوجي فتوحات، سخت حڪمرانيءَ ۽ انتظامي قابليت جي گڏيل مثال طور پيش ڪيو آهي. دت موجب علاءُ الدين دکن مان موٽڻ کان پوءِ پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين فيروز خلجي کي دوکي سان قتل ڪرائي اقتدار حاصل ڪيو. هن گجرات جي فتح، منگول حملن جي مزاحمت، رنٿمبور ۽ چتوڙ جي محاصرن، مالوا جي فتح ۽ مالڪ ڪافور جي دکن ۽ ڏکڻ هندستان وارين مهمن کي سندس حڪومت جا اهم واقعا قرار ڏنو. دت خاص طور گجرات جي راجا ڪرن راءِ، ڪملا ديوي ۽ ديول ديويءَ جي واقعن، ديوگريءَ جي رام ديو، وارنگل جي حڪمرانن ۽ ڏکڻ جي بلالا خاندان سان لاڳاپيل فوجي مهمن جو ذڪر ڪري ٿو. سندس بيان موجب علاءُ الدين جي آخري سالن ۾ گجرات، چتوڙ ۽ دکن ۾ بغاوتون ٿيون، جڏهن ته مالڪ ڪافور جو درٻار ۾ اثر وڌندو ويو. دت علاءُ الدين کي ڪڏهن ظالم ۽ سخت مزاج حڪمران سڏي ٿو، پر ساڳئي وقت سندس فوجي صلاحيت، مضبوط انتظام، سلطنت ۾ امن امان قائم ڪرڻ ۽ منگول حملن کي روڪڻ جي ڪاميابيءَ جي واکاڻ پڻ ڪري ٿو. هن جي راءِ ۾ علاءُ الدين [[اڪبر اعظم]] جهڙي وسيع نظر يا عظمت نه رکندو هو، پر پنهنجي فتوحات ۽ انتظامي طاقت سبب دهليءَ جي اهم سلطانن مان شمار ٿئي ٿو. دت جي بيان ۾ ڏنل ڪجهه تاريخون، جيئن 1295ع ۾ تخت نشيني ۽ 1300ع ۾ رنٿمبور جي فتح، جديد تاريخي تحقيق جي عام طور قبوليل تاريخن سان نٿيون ملن؛ تنهنڪري انهن کي مؤرخ جي بيان جو حصو سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dutt
 |first=Romesh Chunder
 |title=A Brief History of Ancient and Modern India
 |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ
 |edition=3rd revised
 |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co.
 |location=Calcutta
 |year=1908
 |pages=58–62
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh.jpg|جلال الدين فيروز خلجي جي قتل جو تاريخي مصورانه منظر
File:Portrait of Sultan 'Ala-ud-Din, Padshah of Delhi.jpg|علاءُ الدين خلجي جي بعد واري دور جي تصوير
File:Alai Darwaza.JPG|علائي دروازو
File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|علاءُ الدين جو مقبرو
File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|سڪندر ثاني لقب وارو سڪو
File:Sultan Alau'd Din put to Flight.jpeg|راجپوت روايت سان لاڳاپيل بعد واري دور جي تصوير
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[دهلي سلطنت]]
* [[خلجي خاندان]]
* [[جلال الدين فيروز خلجي]]
* [[مالڪ ڪافور]]
* [[امير خسرو]]
* [[منگولن جا هندستان تي حملا]]
* [[قطب الدين مبارڪ شاهه]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/ علاءُ الدين خلجي — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Alauddin_Khalji علاءُ الدين خلجي جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-khilji-khalji-dynasty-1290-1320/ خلجي خاندان ۽ ان جا انتظامي سڌارا — INFLIBNET]
* [https://archnet.org/sites/5794 علاءُ الدين خلجي جو مدرسو — Archnet]

{{DEFAULTSORT:علاء الدين خلجي}}
[[زمرو:دهلي جا سلطان]]
[[زمرو:خلجي خاندان]]
[[زمرو:1260ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1316ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:دهلي سلطنت]]</text>
      <sha1>81pbwbm4r6ec7nuj9dmogz3nef13ozd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424333</id>
      <parentid>424332</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T13:23:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="175217" sha1="swxo83f2xt5m47x7uyibk2cgoht5blh" xml:space="preserve">
{{Short description|دهلي سلطنت جو خلجي حڪمران (1296ع–1316ع)}}
{{Infobox royalty
| name = علاءُ الدين خلجي
| title = سلطان دهلي
| image = The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh (Alauddin Khalji detail).jpg
| caption = نئين تخت نشين ٿيل علاءُ الدين خلجي، ''جامع التواريخ'' جي تصوير، لڳ ڀڳ 1314ع
| succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان
| reign = 1296ع – 4 جنوري 1316ع
| coronation = 1296ع، دهلي
| predecessor = [[جلال الدين فيروز خلجي]]
| successor = [[شهاب الدين عمر]]
| birth_name = علي گرشاسپ
| birth_date = لڳ ڀڳ 1266ع
| death_date = 4 جنوري 1316ع
| death_place = [[دهلي]]
| burial_place = علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، قطب ڪمپليڪس، دهلي
| dynasty = [[خلجي خاندان]]
| father = شهاب الدين مسعود
| spouse = ملڪه جهان، مهرو، ڪملا ديوي، جتيپالي
| issue = خضر خان، مبارڪ خان، شهاب الدين عمر ۽ ٻيا
| religion = [[اسلام]]، [[سني]]
}}


'''علاءُ الدين محمد شاهه خلجي'''&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Silver Tanka Coin of Ala ud din Muhammad Khilji of Khilji Dynasty of Delhi Sultanate
 |url=https://marudhararts.com/e-auction/auction-no-39/lot-no-68/coins-of-india/sultanate-coins/delhi-sultanate/17-ala-al-din-muhammad-khilaji-ah-695-715-1296-1316-ad/silver-tanka-coin-of-ala-ud-din-muhammad-khilji-of-khilji-dynasty-of-delhi-sultanate
 |website=Marudhar Arts
 |access-date=2026-08-23
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; (فارسي: {{lang|fa|علاء الدین محمد شاه}})، عام طور '''علاءُ الدين خلجي''' (فارسي: {{lang|fa|علاء الدین خلجی}}) جي نالي سان مشهور، ڄمڻ وقت '''علي گرشاسپ''' (لڳ ڀڳ 1266ع – 4 جنوري 1316ع)، [[خلجي خاندان]] جو ٻيو سلطان ۽ [[دهلي سلطنت]] جو هڪ اهم حڪمران هو، جنهن 1296ع کان پنهنجي وفات تائين 1316ع ۾ حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ دهلي سلطنت جون حدون نمايان طور وڌيون، [[منگول]] حملن جي ڪاميابيءَ سان مزاحمت ڪئي وئي، اتر ۽ وچ هندستان جون ڪيتريون رياستون سلطنت ۾ شامل ڪيون ويون ۽ [[دکن]] توڙي ڏکڻ هندستان جي حڪمرانن کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ وسيع فوجي مهمون هلايون ويون. علاءُ الدين زميني محصولن جي وصولي، فوجي انتظام، واپار، [[قيمتن تي ضابطو|بازاري اگهن تي ضابطي]] ۽ سماجي توڙي سياسي نگرانيءَ بابت اهم انتظامي سڌارا پڻ نافذ ڪيا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Zaidi
 |first=Nasr Hasan
 |title=ʿAlāʾ-al-Dīn Ḵaljī
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=1
 |page=779
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jackson
 |first=Peter
 |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1999
 |isbn=9780521404778
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين پنهنجي اڳوڻي سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جو ڀائٽيو ۽ ناٺي هو. جڏهن جلال الدين [[دهلي جو غلام خاندان|غلام خاندان]] جي اقتدار جي خاتمي کان پوءِ 1290ع ۾ دهليءَ جو سلطان بڻيو، تڏهن علاءُ الدين کي ''اميرِ توزڪ''، يعني شاهي تقريبن جي انتظام جو عهدو ڏنو ويو. جلال الدين خلاف هڪ بغاوت کي دٻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ سبب علاءُ الدين کي 1291ع ۾ [[ڪڙا-مانڪپور]] جي گورنري ملي، جڏهن ته [[ڀيلسا]] تي ڪامياب فوجي حملي کان پوءِ 1296ع ۾ کيس [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني وئي. ساڳئي سال هن [[ديوگري]] تي حملو ڪري وڏي مقدار ۾ دولت حاصل ڪئي، جنهن کي پنهنجي فوجي طاقت وڌائڻ ۽ جلال الدين خلاف اقتدار حاصل ڪرڻ جي منصوبابنديءَ ۾ استعمال ڪيو. جولاءِ 1296ع ۾ هن جلال الدين کي قتل ڪرائي پاڻ کي سلطان قرار ڏنو، جنهن کان پوءِ دهليءَ تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي ۽ [[ملتان]] ۾ موجود جلال الدين جي پٽن ۽ ٻين وارثن جي مزاحمت کي ختم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجن هندستان تي ڪيترائي حملا ڪيا، جن کي سندس فوجن مختلف محاذن تي روڪيو. انهن مقابلن ۾ 1297ع–1298ع جي جران منجور واري مهم، 1298ع ۾ [[سيوستان]]، يعني موجوده [[سيوهڻ]]، تي منگول حملي کي ناڪام بڻائڻ، 1299ع جي [[ڪلي جي جنگ]]، 1303ع ۾ دهليءَ جو منگول گهيرو، 1305ع جي [[امروهه جي جنگ]] ۽ 1306ع ۾ [[راوي درياهه]] جي ڪناري منگول فوج جي شڪست شامل آهن. 1306ع جي فتح کان پوءِ دهلي سلطنت جي فوجن موجوده [[افغانستان]] ۾ منگولن جي قبضي وارن ڪجهه علائقن تي جوابي حملا پڻ ڪيا. منگولن خلاف انهن فوجي ڪاميابين ۾ [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]]، [[الغ خان]] ۽ علاءُ الدين جي غلام مان سپهه سالار بڻيل [[مالڪ ڪافور]] سميت ڪيترن فوجي اڳواڻن اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
منگول حملن جي مزاحمت سان گڏ علاءُ الدين اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترين رياستن خلاف فوجي مهمون هلايون. سندس فوجن 1299ع ۾ [[گجرات]] تي حملو ڪيو، جنهن کي لڳ ڀڳ 1304ع ۾ دهلي سلطنت سان مستقل طور شامل ڪيو ويو. ان کان سواءِ 1299ع ۾ [[جيسلمير]]، 1301ع ۾ [[رنٿمبور]]، 1303ع ۾ [[چتوڙ]]، 1305ع ۾ [[مالوا]]، 1308ع ۾ [[سيوانا]] ۽ 1311ع ۾ [[جالور]] تي قبضو ڪيو ويو. انهن فتوحات جي نتيجي ۾ [[راجپوت]] ۽ ٻين مقامي حڪمران خاندانن جي سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو، جن ۾ مالوا جا [[پرمار خاندان|پرمار]]، گجرات جا [[واگهيلا خاندان|واگهيلا]]، رنٿمبور ۽ جالور جا [[چوهان خاندان|چوهان]]، ميواڙ جي [[گُهلا خاندان|گُهلا خاندان]] جي راول شاخ ۽ ممڪن طور [[يَجواپال خاندان]] شامل هئا. انهن مهمن سان دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي اثر ۾ نمايان واڌ آئي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=1
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2004
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي حڪم تي سندس اهم سپهه سالار [[مالڪ ڪافور]] [[ونڌيا جبلن]] کان ڏکڻ طرف ڪيترين فوجي مهمن جي اڳواڻي ڪئي. انهن مهمن دوران 1308ع ۾ [[ديوگري]]، 1310ع ۾ [[وارنگل]] ۽ 1311ع ۾ [[دواراسمودر]] مان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ خراج حاصل ڪيو ويو. نتيجي ۾ ديوگريءَ جي [[يادَو خاندان]] جي حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]]، وارنگل جي [[ڪاڪتيا خاندان]] جي حڪمران [[پرتاپ رودر]] ۽ دواراسمودر جي [[هويسالا خاندان]] جي حڪمران [[وير بلال ٽيون|وير بلال ٽئين]] دهلي سلطنت جي بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيا. مالڪ ڪافور 1311ع ۾ ڏکڻ هندستان جي [[پانڊيا خاندان]] جي علائقن تي پڻ حملو ڪيو، جتان وڏي مقدار ۾ دولت، هاٿي ۽ گهوڙا حاصل ڪيا ويا. تنهن هوندي به ڏکڻ هندستان جون سڀئي رياستون سڌي طرح دهلي سلطنت ۾ شامل نه ٿيون؛ ڪيترن علائقن ۾ مقامي حڪمران خراج گذار حيثيت سان برقرار رهيا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي حڪمرانيءَ ۾ طاقتور مرڪزي حڪومت ۽ وڏي مستقل فوج قائم ٿي. هن زرعي زمينن جي ماپ، محصولن جي وصولي، فوجين جي سڃاڻپ، گهوڙن تي داغ لڳائڻ ۽ بازارن ۾ ضروري شين جي اگهن تي ضابطو رکڻ لاءِ منظم سرڪاري نظام قائم ڪيو. فوج جي سارسنڀال ۽ سلطنت جي دفاع لاءِ گهربل وسيلن کي يقيني بڻائڻ سندس انتظامي پاليسين جو اهم مقصد هو. ان سان گڏ هن سياسي بغاوتن کي روڪڻ لاءِ جاسوسي ۽ نگرانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو، اميرن جي سياسي سرگرمين تي پابنديون وڌيون ۽ ڪجهه بااثر خاندانن جون ملڪيتون ضبط ڪيون. جيتوڻيڪ سندس انتظامي سڌارن سان مرڪزي اقتدار مضبوط ٿيو، پر سندس حڪومت ۾ سخت سزائون، سياسي مخالفن خلاف جبر، فوجي مهمن دوران قتل عام ۽ آبادگارن تي ڳرن محصولن جا واقعا پڻ تاريخي ذريعن ۾ درج آهن.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ علاءُ الدين بيمار ٿي پيو ۽ سلطنت جي انتظام لاءِ مالڪ ڪافور تي وڌيڪ ڀاڙڻ لڳو. ان عرصي ۾ درٻاري سازشن، اميرن جي باهمي رقابت ۽ جانشينيءَ بابت اختلافن سبب سياسي صورتحال غير مستحڪم ٿي وئي. علاءُ الدين 4 جنوري 1316ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ مالڪ ڪافور علاءُ الدين ۽ سندس زال [[جتيپالي]] جي نوجوان پٽ [[شهاب الدين عمر]] کي تخت تي ويهاريو، پر عملي اقتدار ڪافور جي هٿ ۾ رهيو. ٿوري عرصي کان پوءِ مالڪ ڪافور قتل ٿي ويو ۽ علاءُ الدين جي وڏي پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] اقتدار حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;
علاءُ الدين خلجي کي دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ فوجي فتوحات، منگول حملن جي ڪامياب مزاحمت، انتظامي مرڪزيت ۽ اقتصادي سڌارن سبب هڪ اهم سلطان سمجهيو وڃي ٿو. ساڳئي وقت سندس حڪمرانيءَ جا سخت ۽ جابراڻا پهلو پڻ تاريخي بحث جو موضوع رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;


== شروعاتي زندگي ==

[[علاءُ الدين خلجي]] جي ننڍپڻ ۽ شروعاتي زندگيءَ بابت همعصر تاريخ نويسن تمام ٿوري معلومات قلمبند ڪئي آهي. سورھين ۽ سترھين صديءَ جي تاريخ نويس حاجي الدبير موجب، علاءُ الدين جڏهن 1300ع–1301ع ۾ [[رنٿمبور]] خلاف فوجي مهم شروع ڪئي، تڏهن سندس عمر لڳ ڀڳ 34 سال هئي. انهيءَ روايت کي درست تسليم ڪرڻ جي صورت ۾ سندس ڄمڻ جو سال لڳ ڀڳ 1266ع يا 1267ع قرار ڏئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=40–41 |language=en}}&lt;/ref&gt; سندس اصل نالو '''علي گرشاسپ''' هو. هو شهاب الدين مسعود جو وڏو پٽ هو، جيڪو [[خلجي خاندان]] جي باني سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جو وڏو ڀاءُ هو. علاءُ الدين جا ٽي ننڍا ڀائر هئا: [[الماس بيگ]]، جيڪو بعد ۾ '''الغ خان''' جي لقب سان مشهور ٿيو، قتلغ تيگين ۽ محمد.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=326 |language=en}}&lt;/ref&gt;
پيءُ شهاب الدين مسعود جي وفات کان پوءِ علاءُ الدين جي پرورش سندس چاچي جلال الدين جي نگرانيءَ ۾ ٿي. علاءُ الدين ۽ سندس ننڍي ڀاءُ الماس بيگ ٻنهي جلال الدين جي ڌيئرن سان شاديون ڪيون، جنهن سبب سندن خانداني لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt; جڏهن 1290ع ۾ جلال الدين دهليءَ جو سلطان بڻيو، تڏهن هن علاءُ الدين کي ''اميرِ توزڪ''، يعني شاهي تقريبن ۽ درٻاري رسمن جي انتظام جو عهدو ڏنو، جڏهن ته الماس بيگ کي ''آخور بيگ''، يعني شاهي گهوڙن ۽ اصطبل جي انتظام جو عهدو مليو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== جلال الدين جي ڌيءَ سان شادي ===

[[File:Islamic Sultanates. Delhi. ‘Ala al-Din Muhammad. AH 695-715 AD 1296-1316. Dar al-Islam mint. Dated AH 709 (AD 1309-10).jpg|thumb|300px|علاءُ الدين محمد شاهه خلجي جو سونو سڪو، جيڪو 709هه (1309ع–1310ع) ۾ ضرب ڪيو ويو.]]

علاءُ الدين 1290ع ۾ خلجي خاندان جي اقتدار ۾ اچڻ کان گهڻو اڳ پنهنجي چاچي جلال الدين جي ڌيءَ '''ملڪه جهان''' سان شادي ڪئي هئي. تنهن هوندي به تاريخي روايتن موجب سندن ازدواجي تعلقات خوشگوار نه رهيا. حاجي الدبير جي بيان موجب، جلال الدين جي سلطان بڻجڻ کان پوءِ ملڪه جهان جي درٻاري حيثيت وڌي ۽ سندس پنهنجي مڙس سان اختلاف پيدا ٿيا. الدبير جي روايت موجب، علاءُ الدين بعد ۾ '''مهرو''' نالي عورت سان ٻي شادي ڪئي، جيڪا ملڪ سنجر، مشهور بہ [[الپ خان]]، جي ڀيڻ هئي. هن ٻي شاديءَ سبب ملڪه جهان ۽ علاءُ الدين جي وچ ۾ اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
حاجي الدبير جي بيان موجب، هڪ موقعي تي جڏهن علاءُ الدين ۽ مهرو هڪ باغ ۾ گڏ هئا، تڏهن ملڪه جهان حسد سبب مهرو تي حملو ڪيو، جنهن جي جواب ۾ علاءُ الدين پنهنجي پهرين زال سان تشدد وارو رويو اختيار ڪيو. اهو واقعو سلطان جلال الدين تائين پهتو، پر هن علاءُ الدين خلاف ڪا ڪارروائي نه ڪئي. هي واقعو بعد جي تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي، تنهنڪري ان کي قطعي طور ثابت ٿيل حقيقت بدران منسوب روايت طور ڏسڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=41 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جا پنهنجي سَسُ، يعني جلال الدين جي زال، سان پڻ خوشگوار تعلقات نه هئا. سندس سَسُ کي شاهي درٻار ۾ نمايان اثر رسوخ حاصل هو. تاريخ نويس [[فرشته]] موجب، هن جلال الدين کي خبردار ڪيو هو ته علاءُ الدين سلطنت جي ڪنهن پري علائقي ۾ پنهنجي الڳ حڪومت قائم ڪرڻ جو منصوبو جوڙي رهيو آهي. فرشتي جي بيان موجب، هوءَ علاءُ الدين جي سرگرمين تي نظر رکندي هئي ۽ پنهنجي ڌيءَ جي موقف جي حمايت ڪندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=42–43 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ڪڙا جي گورنري ===

1291ع ۾ علاءُ الدين [[ڪڙا، اتر پرديش|ڪڙا]] جي گورنر '''ملڪ ڇجو''' جي بغاوت کي دٻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس خدمتن جي اعتراف ۾ سلطان جلال الدين کيس ساڳئي سال ڪڙا جو نئون گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=41 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪڙا ۾ ملڪ ڇجوءَ سان لاڳاپيل ڪجهه اڳوڻن اميرن جلال الدين کي ڪمزور ۽ غير مؤثر حڪمران سمجهيو. انهن علاءُ الدين کي دهليءَ جو تخت حاصل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ سندس سياسي خواهشن کي هٿي ڏني. تاريخي مطالعي موجب، انهن اميرن جي همت افزائي ۽ شاهي خاندان اندر موجود اختلافن علاءُ الدين جي سياسي سوچ تي اثر وڌو ۽ هن جلال الدين کي تخت تان هٽائڻ بابت سنجيدگيءَ سان غور ڪرڻ شروع ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=42 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=321 |language=en}}&lt;/ref&gt;
بعد ۾ علاءُ الدين [[ڀيلسا]] تي فوجي حملو ڪري وڏي مقدار ۾ دولت حاصل ڪئي. انهيءَ مهم جي ڪاميابيءَ کان پوءِ جلال الدين کيس [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني. اهڙيءَ ريت علاءُ الدين جي سياسي ۽ فوجي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ سندس هٿ هيٺ ايندڙ علائقن ۽ وسيلن ۾ اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;


== اقتدار تي اچڻ ==

=== ڀيلسا ۽ ديوگري جون مهمون ===

1291ع ۾ [[ڪڙا، اتر پرديش|ڪڙا]] جي گورنر ملڪ ڇجوءَ جي بغاوت کي دٻائڻ کان پوءِ علاءُ الدين کي ڪڙا جي گورنري ملي. ملڪ ڇجوءَ جي ڪجهه اڳوڻن حامين علاءُ الدين کي سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] خلاف بغاوت ڪرڻ لاءِ همٿايو. انهن جو خيال هو ته دهليءَ جو تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ وڏي فوج ۽ ڪافي مالي وسيلن جي ضرورت هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ ڇجوءَ جي بغاوت ناڪام ٿيڻ جو هڪ اهم سبب مالي وسيلن جي کوٽ هئي. انهيءَ پسمنظر ۾ علاءُ الدين پنهنجي فوجي ۽ سياسي منصوبن لاءِ دولت حاصل ڪرڻ جي مقصد سان پاڙيسري رياستن تي حملا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=42 |language=en}}&lt;/ref&gt;

1293ع ۾ علاءُ الدين [[مالوا]] جي [[ڀيلسا]] شهر تي حملو ڪيو. ڀيلسا ان وقت [[پرمار خاندان]] جي حڪومت هيٺ هڪ خوشحال شهر هو، جيتوڻيڪ مالوا جي رياست اڳوڻن فوجي حملن سبب ڪمزور ٿي چڪي هئي. هن مهم دوران علاءُ الدين کي [[دکن]] جي خوشحال [[يادَو خاندان]]، ان جي گاديءَ واري شهر [[ديوگري]] ۽ اتي پهچڻ وارن رستن بابت اهم معلومات ملي. اها معلومات سندس ايندڙ فوجي منصوبن ۾ اهم ثابت ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=321 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين ڀيلسا مان حاصل ٿيل مالِ غنيمت سلطان جلال الدين جي حوالي ڪيو، جنهن سان سلطان جو مٿس اعتماد وڌيڪ وڌيو. تنهن هوندي به هن دکن جي يادَو رياست جي دولت ۽ فوجي رستن بابت حاصل ڪيل معلومات سلطان کان ڳجهي رکي. علاءُ الدين جي ڪاميابيءَ کان خوش ٿي جلال الدين کيس ''عارضِ ممالڪ''، يعني فوجي معاملن جي اعليٰ انتظامي عهدي، تي مقرر ڪيو ۽ [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني. سلطان کيس پنهنجي علائقن جي اضافي محصولن مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Habibullah |first=A. B. M. |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=322 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=45 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=322 |language=en}}&lt;/ref&gt;

1296ع ۾ علاءُ الدين [[ديوگري]] تي فوجي حملو ڪيو، جتي يادَو حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]] کان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ خراج حاصل ڪيو. انهيءَ مهم مان کيس سون، چاندي، قيمتي جواهر، ريشمي ڪپڙا، هاٿي، گهوڙا ۽ غلام هٿ آيا. ديوگريءَ مان حاصل ٿيل دولت علاءُ الدين جي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ هن ان کي جلال الدين خلاف اقتدار حاصل ڪرڻ جي منصوبابنديءَ ۾ استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=322–323 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== جلال الدين جو قتل ===

[[File:The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh.jpg|thumb|upright=1.7|سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جي قتل ۽ علاءُ الدين جي اقتدار تي اچڻ جي تصوير، جيڪا لڳ ڀڳ 1314ع ۾ مرتب ٿيل ''[[جامع التواريخ]]'' مان ورتل آهي.]]

ديوگريءَ تي علاءُ الدين جي ڪامياب حملي جي خبر جڏهن سلطان جلال الدين تائين پهتي، تڏهن هو [[گواليار]] پهتو، جتي کيس اميد هئي ته علاءُ الدين فتح مان حاصل ٿيل دولت سندس آڏو پيش ڪندو. پر علاءُ الدين سموري دولت ساڻ ڪري سڌو ڪڙا ڏانهن روانو ٿي ويو. سلطان جي صلاحڪارن، جن ۾ '''احمد چپ''' پڻ شامل هو، جلال الدين کي صلاح ڏني ته علاءُ الدين کي [[چنديري]] وٽ روڪيو وڃي، پر سلطان پنهنجي ڀائٽي تي اعتماد رکندي اها صلاح قبول نه ڪئي ۽ دهليءَ ڏانهن موٽي ويو. کيس اميد هئي ته علاءُ الدين ڪڙا مان دولت کڻي دهليءَ ايندو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=323 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪڙا پهچڻ کان پوءِ علاءُ الدين سلطان ڏانهن معافيءَ جو خط موڪليو. هن خدشو ظاهر ڪيو ته سندس مخالفن سلطان جي ذهن ۾ هن بابت بدگمانيون پيدا ڪيون هونديون. علاءُ الدين سلطان کان پنهنجي هٿ سان لکيل يا صحيح ٿيل معافي نامو گهريو، جيڪو جلال الدين فوراً پنهنجي قاصدن وسيلي موڪلي ڏنو. جڏهن اهي قاصد ڪڙا پهتا، تڏهن کين علاءُ الدين جي فوجي تيارين ۽ سلطان کي تخت تان هٽائڻ جي منصوبن بابت خبر پئي. علاءُ الدين کين روڪي ڇڏيو ته جيئن اهي اها معلومات جلال الدين تائين نه پهچائي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=323 |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ دوران علاءُ الدين جي ننڍي ڀاءُ [[الماس بيگ]]، جيڪو بعد ۾ '''الغ خان''' جي لقب سان مشهور ٿيو ۽ جلال الدين جو ناٺي پڻ هو، سلطان کي علاءُ الدين جي وفاداريءَ جو يقين ڏياريو. هن جلال الدين کي ڪڙا وڃي علاءُ الدين سان ذاتي ملاقات ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو. الماس بيگ سلطان کي ٻڌايو ته علاءُ الدين پنهنجي مبينا غلطيءَ سبب سخت پريشان آهي ۽ جيڪڏهن سلطان کيس ذاتي طور معاف نه ڪندو ته هو شرمندگيءَ ۾ پنهنجي جان به وٺي سگهي ٿو. انهن ڳالهين تي اعتبار ڪندي جلال الدين پنهنجي فوج سميت ڪڙا ڏانهن روانو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=324 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪڙا جي ويجهو پهچڻ کان پوءِ جلال الدين پنهنجي مکيه فوج کي احمد چپ جي اڳواڻيءَ ۾ زميني رستي روانو ڪيو، جڏهن ته پاڻ لڳ ڀڳ هڪ هزار سپاهين جي ننڍڙي دستي سان [[گنگا درياهه]] پار ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. 20 جولاءِ 1296ع تي علاءُ الدين پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين سان ملاقات جو بندوبست ڪيو. ملاقات دوران علاءُ الدين بظاهر سلطان جو استقبال ڪيو، پر سندس ماڻهن جلال الدين کي قتل ڪري ڇڏيو. جلال الدين جا ساٿي پڻ ماريا ويا، جڏهن ته احمد چپ جي اڳواڻيءَ ۾ موجود فوج دهليءَ ڏانهن واپس هٽي وئي. انهيءَ واقعي کان پوءِ علاءُ الدين پاڻ کي نئون سلطان قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=324 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ۽ تخت نشيني ===

[[File:Delhi Sultanate under Jalaluddin Khalji - based on A Historical Atlas of South Asia.svg|thumb|280px|1290ع ۾ جلال الدين خلجي جي تخت نشينيءَ وقت [[دهلي سلطنت]] جون حدون.]]

جولاءِ 1296ع ۾ جلال الدين جي قتل کان پوءِ علاءُ الدين، جيڪو ان وقت تائين '''علي گرشاسپ''' جي نالي سان مشهور هو، ڪڙا ۾ '''علاءُ الدنيا والدين محمد شاهه السلطان''' جو لقب اختيار ڪري پنهنجي بادشاهيءَ جو اعلان ڪيو. تاريخي روايتن موجب، جلال الدين جو ڪٽيل مٿو علاءُ الدين جي فوجي ڪئمپ ۾ نيزِي تي گهمايو ويو ۽ پوءِ [[اَوڌ]] ڏانهن موڪليو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=326 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ٻن ڏينهن اندر علاءُ الدين ڪڙا ۾ هڪ عارضي حڪومت قائم ڪئي. هن اڳوڻن ''اميرن'' کي ترقي ڏئي ''ملڪ'' جا لقب ڏنا ۽ پنهنجي ويجهن ساٿين کي نون اميرن طور مقرر ڪيو. انهيءَ انتظام جو مقصد پنهنجي حامين کي سياسي ۽ انتظامي عهدن تي آڻڻ ۽ دهليءَ ڏانهن پيشقدميءَ کان اڳ اقتدار جو بنياد مضبوط ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان وقت سخت برساتن سبب [[گنگا]] ۽ [[جمنا درياهه|جمنا]] درياهن ۾ ٻوڏ آيل هئي، جنهن سبب فوجي چرپر ۾ رڪاوٽون پيدا ٿيون. تنهن هوندي به علاءُ الدين دهليءَ تي حملي جون تياريون جاري رکيون. هن پنهنجي عملدارن کي حڪم ڏنو ته وڌ کان وڌ سپاهي ڀرتي ڪيا وڃن، ڀلي انهن جي جسماني صلاحيت يا اڳوڻي پسمنظر جي مڪمل جاچ نه ڪئي وڃي. ان جو مقصد فوجي تعداد وڌائڻ سان گڏ عام ماڻهن ۾ اهو تاثر پيدا ڪرڻ هو ته علاءُ الدين کي وڏي عوامي ۽ فوجي حمايت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=327–328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پنهنجي سخاوت جو تاثر پيدا ڪرڻ لاءِ علاءُ الدين ڪڙا ۾ هڪ ''منجنيق'' ذريعي ماڻهن جي ميڙ ڏانهن سون جا سڪا اڇلائڻ جو حڪم ڏنو. تاريخي روايت موجب، انهن سڪن جو مجموعي وزن پنج ''من'' هو. اهڙيءَ ريت دولت جي ورڇ کي علاءُ الدين پنهنجي سياسي حمايت وڌائڻ ۽ نون سپاهين کي پاڻ ڏانهن راغب ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}&lt;/ref&gt;

دهليءَ ڏانهن پيشقدميءَ لاءِ علاءُ الدين پنهنجي فوج کي ٻن حصن ۾ ورهايو. هڪ حصو سندس ۽ [[نصرت خان جليسري|نصرت خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[بدايون]] ۽ برن، يعني موجوده [[بلندشهر]]، جي رستي روانو ٿيو، جڏهن ته ٻيو حصو [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڪوئل، يعني موجوده [[علي ڳڙهه]]، جي رستي دهليءَ ڏانهن وڌيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي پيشقدميءَ دوران شهرن ۽ ڳوٺن ۾ اها خبر پکڙجي وئي ته هو سپاهي ڀرتي ڪرڻ سان گڏ سون پڻ ورهائي رهيو آهي. نتيجي ۾ فوجي ۽ غير فوجي پسمنظر رکندڙ ڪيترائي ماڻهو سندس فوج ۾ شامل ٿيا. تاريخي بيان موجب، جڏهن علاءُ الدين بدايون پهتو، تڏهن سندس فوج ۾ لڳ ڀڳ 56,000 گهوڙيسوار ۽ 60,000 پيادا سپاهي شامل هئا. اهي انگ تاريخي روايتن ۾ ڏنل آهن ۽ انهن کي قطعي طور تصديق ٿيل فوجي ڳڻپ نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}&lt;/ref&gt;

برن وٽ جلال الدين جي دور جا ست بااثر امير، جيڪي اڳ ۾ علاءُ الدين جي مخالفت ڪندا هئا، سندس حمايت ۾ اچي ويا. انهن ۾ '''تاج الملڪ ڪُوچي'''، '''ملڪ آباجي آخور بيگ'''، '''ملڪ امير علي ديوانه'''، '''ملڪ عثمان امير آخور'''، '''ملڪ امير خان'''، '''ملڪ عمر سرخا''' ۽ '''ملڪ هيرانمار''' شامل هئا. علاءُ الدين انهن مان هر امير کي 30 کان 50 من سون ڏنو ۽ سندن سپاهين مان هر هڪ کي 300 چانديءَ جا ''ٽڪا'' انعام طور ڏنا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي دهليءَ ڏانهن پيشقدمي جمنا درياهه ۾ ٻوڏ سبب ڪجهه وقت لاءِ رڪجي وئي. انهيءَ دوران دهليءَ ۾ جلال الدين جي بيوهه '''ملڪه جهان'''، ٻين اميرن سان صلاح ڪرڻ کان سواءِ، پنهنجي ننڍي پٽ '''قدر خان''' کي '''رڪن الدين ابراهيم''' جي لقب سان سلطان مقرر ڪيو. انهيءَ فيصلي سبب سندس وڏي پٽ '''ارڪلي خان'''، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، ناراض ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ملڪه جهان کي معلوم ٿيو ته جلال الدين جا ڪيترائي امير علاءُ الدين سان شامل ٿي ويا آهن، تڏهن هن ارڪلي خان کان معافي گهري ۽ کيس تخت سنڀالڻ جي آڇ ڪئي. هن ارڪلي خان کي ملتان مان دهليءَ اچي حڪومت بچائڻ لاءِ چيو، پر ارڪلي خان سندس مدد لاءِ اچڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 1296ع جي ٻئي هفتي ۾، جڏهن جمنا درياهه ۾ پاڻي گهٽيو، تڏهن علاءُ الدين دهليءَ ڏانهن پنهنجي پيشقدمي ٻيهر شروع ڪئي. جڏهن هو [[سيري قلعو|سيري]] جي علائقي وٽ پهتو، تڏهن رڪن الدين ابراهيم سندس مقابلي لاءِ فوج وٺي نڪتو. پر رات جي وقت رڪن الدين جي فوج جو هڪ حصو علاءُ الدين سان وڃي مليو. انهيءَ صورتحال سبب رڪن الدين جي فوجي طاقت ڪمزور ٿي وئي ۽ هو پنهنجي ماءُ ۽ وفادار اميرن سان گڏ ملتان ڏانهن ڀڄي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ علاءُ الدين دهليءَ ۾ داخل ٿيو، جتي ڪيترن اميرن ۽ سرڪاري عملدارن سندس اقتدار کي تسليم ڪيو. '''21 آڪٽوبر 1296ع''' تي علاءُ الدين کي دهليءَ ۾ باضابطه طور سلطان قرار ڏنو ويو. اهڙيءَ ريت ڪڙا ۾ ڪيل سندس شروعاتي بادشاهيءَ جو اعلان دهليءَ جي تخت تي رسمي اقتدار ۾ تبديل ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=329 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== اقتدار جو استحڪام ===

دهليءَ جي تخت تي ويهڻ کان پوءِ علاءُ الدين شروع ۾ اميرن، سپاهين ۽ ٻين حامين کي انعام ڏئي پنهنجي حمايت وڌائي. هن مختلف سياسي ۽ فوجي گروهن جي وچ ۾ طاقت جو توازن قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پنهنجي وفادار ماڻهن کي اهم انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو. اهڙيءَ طرح هن نئين حڪومت لاءِ فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل ڪرڻ کي اوليت ڏني.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

علاءُ الدين ملتان تي قبضو ڪري جلال الدين جي وارثن جي سياسي قوت ختم ڪئي. ان مهم کان پوءِ جلال الدين جي خاندان سان لاڳاپيل ڪيترن ماڻهن کي گرفتار ڪيو ويو، جڏهن ته ڪجهه کي انڌو ڪيو ويو يا قتل ڪيو ويو. انهيءَ سخت ڪارروائيءَ سان علاءُ الدين پنهنجي اقتدار جي ممڪن دعويدارن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

بعد ۾ اڳوڻن اميرن مان ڪيترن کي عهدن تان هٽايو ويو ۽ سندن ملڪيتون ضبط ڪيون ويون. انهن جي جاءِ تي علاءُ الدين پنهنجي وفادار اميرن ۽ عملدارن کي مقرر ڪيو، جنهن سان مرڪزي حڪومت تي سندس گرفت وڌيڪ مضبوط ٿي. اهڙين ڪاررواين سبب سندس حڪمرانيءَ ۾ سياسي استحڪام ته وڌيو، پر ساڳئي وقت سخت سزائن ۽ مخالفن خلاف جبر جو سلسلو پڻ شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

== فوجي مهمون ==


[[File:Map of the Khalji Sultanate.png|thumb|300px|[[خلجي خاندان]] جي حڪومت هيٺ دهلي سلطنت جون حدون، جن ۾ ڏکڻ هندستان جون خراج ڏيندڙ رياستون پڻ ڏيکاريل آهن.]]

=== منگول حملن جي مزاحمت ===

علاءُ الدين جي حڪومت دوران [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجن اتر هندستان تي بار بار حملا ڪيا. اهي حملا دهلي سلطنت جي سرحدي سلامتي ۽ سياسي استحڪام لاءِ وڏو خطرو هئا. علاءُ الدين جي دور ۾ منگولن خلاف ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا، جن ۾ سندس سپهه سالارن [[الغ خان]]، [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]]، ملڪ نائڪ ۽ [[ملڪ ڪافور]] اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

==== پنجاب تي منگول حملو (1297ع–1298ع) ====

1297ع جي سياري ۾ [[چغتائي خانات]] جي هڪ منگول فوج، هڪ ''نويان'' جي اڳواڻيءَ ۾، [[پنجاب]] تي حملو ڪيو ۽ [[قصور]] تائين پهچي وئي. علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالار الغ خان جي اڳواڻيءَ ۾ فوج موڪلي. 6 فيبروري 1298ع تي دهليءَ جي فوج منگولن کي شڪست ڏني. معاصر شاعر ۽ مورخ [[امير خسرو]] جي بيان موجب، انهيءَ مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 منگول مارجي ويا، جڏهن ته ڪيترن قيدين کي دهلي آڻڻ کان پوءِ پڻ قتل ڪيو ويو. اهو انگ معاصر روايت ۾ ڏنل آهي ۽ ان جي قطعي درستگيءَ بابت احتياط ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=221 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== سنڌ ۽ سيوستان تي منگول حملو (1298ع–1299ع) ====

1298ع–1299ع ۾ منگولن جي هڪ ٻي فوج [[سنڌ]] ۾ داخل ٿي. ڪجهه تاريخدانن موجب اهي حملي آور ممڪن آهي ته ''نگودري'' منگولن سان لاڳاپيل هجن. منگولن [[سيوستان]]، يعني موجوده [[سيوهڻ شريف|سيوهڻ]]، جي قلعي تي قبضو ڪري ورتو. سنڌ ۾ منگولن جي اها اڳڀرائي دهلي سلطنت جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه وارن علائقن لاءِ خطري جو سبب بڻي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=219–220 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;
علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالار ظفر خان کي سيوستان ڏانهن روانو ڪيو. ظفر خان منگول حملي آورن کي شڪست ڏئي قلعي تي ٻيهر قبضو حاصل ڪيو. انهيءَ فتح سان سيوستان ۾ دهلي سلطنت جو فوجي اقتدار بحال ٿيو ۽ منگولن جي سنڌ ۾ وڌيڪ اڳڀرائي کي روڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |title=The Cambridge Economic History of India |volume=1 |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== ڪلي جي جنگ (1299ع) ====

1299ع ۾ چغتائي حڪمران [[دوا خان]] دهليءَ کي فتح ڪرڻ جي مقصد سان [[قطلوغ خواجه]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ وڏي منگول فوج موڪلي. منگول لشڪر اتر هندستان مان اڳتي وڌي دهليءَ جي ويجهو پهتو. علاءُ الدين پاڻ پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪئي ۽ ٻنهي لشڪرن وچ ۾ [[ڪلي جي جنگ]] لڳي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=338 |language=en}}&lt;/ref&gt;
جنگ دوران علاءُ الدين جي سپهه سالار ظفر خان سلطان جي حڪم جو انتظار ڪرڻ کان سواءِ منگولن تي حملو ڪيو. سندس فوجي دستي دشمن کي وڏو نقصان پهچايو، پر ظفر خان پاڻ ۽ سندس ڪيترائي ساٿي جنگ ۾ مارجي ويا. منگول سپهه سالار قطلوغ خواجه پڻ سخت زخمي ٿيو، جنهن کان پوءِ منگول فوج واپس هٽڻ لڳي. قطلوغ خواجه واپسيءَ جي سفر دوران زخمن سبب فوت ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=159–161 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=221–222 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== دهليءَ تي منگول حملو (1303ع) ====

1303ع ۾ منگول فوج ٻيهر دهليءَ تائين پهتي. ان وقت علاءُ الدين جون فوجون [[چتوڙ]] ۽ [[ورنگل]] جي مهمن ۾ مصروف هيون. لڳ ڀڳ آگسٽ 1303ع ۾ منگولن دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ڪئي. علاءُ الدين حملي آورن کان اڳ دهليءَ ۾ پهچي ويو، پر کيس شهر جي مضبوط دفاع لاءِ ڪافي وقت نه ملي سگهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=368–369 |language=en}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران ورنگل ڏانهن موڪليل دهليءَ جي فوجي مهم ناڪام ٿي چڪي هئي. [[ضياءُ الدين برني]] موجب، ان ناڪاميءَ جو هڪ سبب سخت برساتون هيون. فوج کي جاني ۽ مالي نقصان پهتو ۽ ان جو سامان پڻ ضايع ٿيو. منگولن جي گهيري ۽ رستن تي قبضي سبب ورنگل مان واپس ايندڙ فوج ۽ صوبائي گورنرن جي موڪليل مدد دهليءَ تائين نه پهچي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=164–165 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=366–369 |language=en}}&lt;/ref&gt;
علاءُ الدين [[سيري قلعو|سيري]] جي تعمير هيٺ قلعي واري علائقي ۾ هڪ مضبوط فوجي ڪئمپ قائم ڪري دفاعي انتظام ڪيا. منگولن ۽ دهليءَ جي فوج وچ ۾ ڪجهه ننڍا مقابلا ٿيا، پر ڪنهن به ڌر کي فيصلائتي فتح حاصل نه ٿي. حملي آورن دهليءَ ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ڦرلٽ ۽ تباهي آندي، پر سيري جي دفاع کي ٽوڙڻ ۾ ناڪام ٿيڻ کان پوءِ واپس هليا ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=369–370 |language=en}}&lt;/ref&gt;
1303ع جو منگول حملو علاءُ الدين جي حڪومت لاءِ سڀ کان سنگين فوجي خطرن مان هڪ هو. انهيءَ حملي کان پوءِ سلطان سرحدي قلعن، فوجي چوڪين ۽ منگولن جي اچ وڃ وارن رستن تي دفاعي انتظامن کي مضبوط ڪيو. وڏي مستقل فوج برقرار رکڻ لاءِ هن زميني محصولن ۽ اقتصادي انتظام ۾ پڻ سڌارا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=372–373 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== امروهه جي جنگ (1305ع) ====

ڊسمبر 1305ع ۾ منگول فوجن هندستان تي ٻيهر حملو ڪيو. هن ڀيري حملي آورن دهليءَ جي مضبوط دفاع سان سڌي مقابلي کان پاسو ڪيو ۽ [[شوالڪ جبل|شوالڪ جبلن]] جي دامن سان ڏکڻ اوڀر طرف [[گنگا جو ميدان|گنگا جي ميداني علائقن]] ڏانهن وڌيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=227–228 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;
علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالار '''ملڪ نائڪ''' جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 30,000 گهوڙيسوارن تي مشتمل فوج موڪلي. [[امروهه جي جنگ]] ۾ دهليءَ جي فوج منگولن کي شڪست ڏني. ڪيترائي منگول سپاهي گرفتار ڪيا ويا ۽ انهن مان وڏي تعداد کي قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=392–393 |language=en}}&lt;/ref&gt;
سورهين صديءَ جي مورخ [[فرشته]] موجب، جنگ کان پوءِ لڳ ڀڳ 8,000 منگولن جا ڪٽيل مٿا سيري قلعي جي تعمير ۾ استعمال ڪيا ويا. اهو بيان فرشته جي تاريخي روايت طور درج آهي ۽ ان جي تفصيلن جي آزاد تصديق موجود نه آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=393 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== راوي درياهه جي جنگ (1306ع) ====

1306ع ۾ دوا خان جي موڪليل هڪ ٻي منگول فوج [[راوي درياهه]] تائين پهتي ۽ رستي ۾ ايندڙ علائقن ۾ ڦرلٽ ڪئي. علاءُ الدين جي فوج، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، منگولن کي فيصلائتي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=171–172 |language=en}}&lt;/ref&gt;
1307ع ۾ دوا خان جي وفات کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪومت جي باقي عرصي ۾ هندستان تي وڏي منگول حملي جو سلسلو ختم ٿي ويو. ان جي ابتڙ، علاءُ الدين جي [[ديپالپور]] جي گورنر '''ملڪ تغلق'''، جيڪو بعد ۾ [[غياث الدين تغلق]] جي نالي سان سلطان ٿيو، موجوده [[افغانستان]] جي منگولن جي قبضي هيٺ علائقن تي وقت بوقت فوجي حملا ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=175 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=229 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== گجرات جي مهم ===

1299ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن، الغ خان ۽ نصرت خان جي اڳواڻيءَ ۾، [[گجرات]] تي حملو ڪيو. ان وقت گجرات تي [[واگهيلا خاندان]] جو حڪمران [[ڪرن ديو ٻيون|ڪرن ديو]] حڪومت ڪندو هو. ڪرن ديو دهليءَ جي فوج جي مقابلي ۾ مضبوط مزاحمت نه ڪري سگهيو ۽ آخرڪار پنهنجو علائقو ڇڏي ڀڄي ويو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;
حملي دوران [[انهلوارا پٽن]]، [[کنڀات]]، [[سومنات]] ۽ ٻين علائقن ۾ ڦرلٽ ٿي. [[سومنات مندر]] کي نقصان پهچايو ويو ۽ ڪيترن شهرن مان دولت ۽ ٻيو مالِ غنيمت هٿ ڪيو ويو. دهليءَ جي فوج ڪيترن ماڻهن کي قيد ڪيو، جن ۾ واگهيلا حڪمران جي راڻي '''ڪملا ديوي''' پڻ شامل هئي. کيس دهلي آندو ويو ۽ بعد ۾ علاءُ الدين جي زالن ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=84–86 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=334–335 |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن مهم دوران [[ملڪ ڪافور]] پڻ دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. هو ان وقت غلام هو، پر اڳتي هلي علاءُ الدين جي درٻار ۾ اهم مقام حاصل ڪري ڏکڻ هندستان جي فوجي مهمن جو مشهور سپهه سالار بڻيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== گجرات مان واپسيءَ دوران بغاوت ====

گجرات مان دهليءَ ڏانهن واپسيءَ دوران فوج ۾ شامل ڪجهه منگول سپاهين [[جالور]] جي ويجهو بغاوت ڪئي. ان بغاوت جو سبب فوجي اڳواڻن طرفان مالِ غنيمت مان سرڪاري حصو، يعني ''خُمس''، زبردستي وصول ڪرڻ جي ڪوشش هئي. بغاوت ناڪام ٿي، پر ان کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪومت باغين ۽ سندن خاندانن خلاف سخت ڪارروايون ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=88 |language=en}}&lt;/ref&gt;
دهليءَ ۾ باغي سپاهين جي زالن ۽ ٻارن کي پڻ سزائون ڏنيون ويون. تاريخي بيانن موجب، ڪجهه ٻارن کي سندن مائرن جي سامهون قتل ڪيو ويو. [[ضياءُ الدين برني]] جي بيان موجب، مردن جي سياسي يا فوجي ڏوهن جي سزا سندن زالن ۽ ٻارن کي ڏيڻ جو رواج دهلي سلطنت ۾ انهيءَ واقعي کان پوءِ شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=335 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== گجرات جو الحاق (1304ع) ====

1304ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين گجرات ڏانهن ٻي فوجي مهم موڪلي. تاريخدانن موجب، انهيءَ مهم کان پوءِ واگهيلا خاندان جي حڪومت ختم ٿي ۽ گجرات جا علائقا وڌيڪ مستقل نموني [[دهلي سلطنت]] جي انتظام هيٺ آيا. اهڙيءَ طرح 1299ع جي شروعاتي فوجي حملي ۽ 1304ع جي سياسي الحاق ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Majumdar |first=R. C. |title=The History and Culture of the Indian People |volume=6 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1956 |page=191 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== اتر هندستان ۽ راجپوتانا جون فتحون ===

گجرات ۽ مالوا ڏانهن ويندڙ فوجي رستن کي محفوظ ڪرڻ ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ايندڙ مهمن لاءِ مضبوط بنياد قائم ڪرڻ جي مقصد سان علاءُ الدين [[راجپوتانا]] جي مختلف رياستن تي فوجي مهمون شروع ڪيون. انهن مهمن دوران [[جيسلمير]]، [[رنٿمبور]]، [[چتوڙ]]، [[سيوانا]] ۽ [[جالور]] جهڙا اهم قلعا دهلي سلطنت جي قبضي ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

==== جيسلمير جي فتح (1299ع) ====

[[File:Jaisalmer forteresse.jpg|thumb|[[جيسلمير قلعو]]، جنهن تي علاءُ الدين خلجي جي حڪومت دوران فوجي حملو ڪيو ويو.]]

1299ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين جي فوجن [[جيسلمير قلعو|جيسلمير جي قلعي]] جو گهيرو ڪيو. ان وقت جيسلمير تي [[ڀاٽي راجپوت]] خاندان جي حڪمران '''جيت سنگهه پهرئين''' جي حڪومت هئي. قلعو مضبوط هجڻ سبب گهيرو ڊگهي عرصي تائين جاري رهيو ۽ اندر موجود ماڻهن کي خوراڪ ۽ ٻين ضروري وسيلن جي کوٽ کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa &amp; Company |year=2006 |page=368 |isbn=9788129115010 |language=en}}&lt;/ref&gt;
راجپوت روايتن موجب، جيت سنگهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ '''مولراج''' قلعي جي دفاع جي اڳواڻي ڪئي. جڏهن گهيرو وڌيڪ سخت ٿيو ۽ خوراڪ جي کوٽ وڌي، تڏهن قلعي ۾ موجود عورتن ''جوهر'' ڪيو، جڏهن ته راجپوت جنگجو قلعي جا دروازا کولي آخري مقابلي لاءِ ٻاهر نڪتا. انهيءَ رسم ۽ آخري فوجي مقابلي کي راجپوت تاريخي روايتن ۾ ''ساڪا'' چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa &amp; Company |year=2006 |page=368 |isbn=9788129115010 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه تاريخي روايتن موجب، مولراج اڳ ئي ڪنهن مقابلي ۾ مارجي ويو هو ۽ سندس ڀاءُ '''رتن سنگهه''' دفاع جي اڳواڻي سنڀالي هئي. انهن تفصيلن بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي، پر جيسلمير جي قلعي تي خلجي فوجن جي قبضي کان پوءِ اهو ڪجهه سالن تائين دهلي سلطنت جي اختيار هيٺ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa &amp; Company |year=2006 |page=368 |isbn=9788129115010 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== رنٿمبور جي فتح ===

[[File:Sultan Alau'd Din put to Flight.jpeg|thumb|220px|1825ع جي هڪ راجپوت مصوري، جنهن ۾ علاءُ الدين جي فوجي مهم ۽ رنٿمبور جي عورتن جي ''جوهر'' واري روايت کي ڏيکاريو ويو آهي.]]
[[رنٿمبور]] جو قلعو راجپوتانا جي اهم فوجي مرڪزن مان هو. ان جو حڪمران [[همير ديو]] هو. هن گجرات مان واپسيءَ دوران بغاوت ڪندڙ ڪجهه منگول اڳواڻن کي پناهه ڏني هئي، جنهن کي علاءُ الدين رنٿمبور خلاف فوجي ڪارروائيءَ جو هڪ سبب بڻايو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
1301ع ۾ علاءُ الدين الغ خان ۽ نصرت خان جي اڳواڻيءَ ۾ رنٿمبور ڏانهن فوج موڪلي. گهيري دوران نصرت خان مارجي ويو، جنهن کان پوءِ علاءُ الدين پاڻ فوجي مهم جي اڳواڻي سنڀالي. ڊگهي مزاحمت کان پوءِ جولاءِ 1301ع ۾ قلعو دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. همير ديو جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=342–347 |language=en}}&lt;/ref&gt;
رنٿمبور جي مهم دوران علاءُ الدين کي پنهنجي سلطنت اندر ٽن ناڪام بغاوتن کي به منهن ڏيڻو پيو. انهن واقعن کان پوءِ هن مستقبل ۾ بغاوتن کي روڪڻ لاءِ جاسوسي ۽ نگرانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو، دهليءَ ۾ شراب جي وڪري ۽ استعمال تي سخت پابنديون لڳايون، اميرن جي پاڻ ۾ سياسي لاڳاپن کي محدود ڪيو ۽ ڪيترن ماڻهن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=343–352 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== چتوڙ جو گهيرو ===

[[File:Chittorgarh fort.JPG|thumb|[[چتوڙ قلعو]]، جنهن تي علاءُ الدين خلجي 1303ع ۾ قبضو ڪيو.]]

1303ع ۾ علاءُ الدين [[چتوڙ قلعو|چتوڙ]] تي حملو ڪيو، جيڪو [[ميواڙ]] جي [[گُهلا خاندان]] جي حڪمران [[رتن سنگهه|رتن سنگهه يا رتن سمها]] جي اقتدار جو مرڪز هو. انهيءَ کان اڳ 1302ع–1303ع جي سياري ۾ علاءُ الدين [[ڪاڪتيا خاندان]] جي گاديءَ واري شهر [[ورنگل]] ڏانهن پڻ فوج موڪلي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=366 |language=en}}&lt;/ref&gt;
چتوڙ جو گهيرو لڳ ڀڳ اٺ مهينا جاري رهيو. قلعي جي محافظن سخت مزاحمت ڪئي، پر آخرڪار 1303ع ۾ قلعو فتح ٿيو. معاصر شاعر [[امير خسرو]] جي بيان موجب، فتح کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪم سان لڳ ڀڳ 30,000 مقامي هندو قتل ڪيا ويا. اهو انگ معاصر درٻاري روايت مان ورتل آهي ۽ ان جي درستگيءَ بابت تاريخي احتياط ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=367 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=119–120 |language=en}}&lt;/ref&gt;
چتوڙ جي واقعي سان [[راڻي پدمني]] جي ڪهاڻي پڻ منسوب آهي. بعد جي ادبي روايتن موجب، علاءُ الدين پدمنيءَ جي حسن سبب چتوڙ تي حملو ڪيو، پر اها ڪهاڻي معاصر تاريخي ذريعن ۾ ان صورت ۾ موجود نه آهي. جديد مورخ عام طور ان کي علاءُ الدين جي حملي جو ثابت ٿيل تاريخي سبب نٿا سمجهن.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |page=89 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== مالوا جي فتح ===

1305ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن [[مالوا]] تي حملو ڪيو. هن مهم ۾ [[پرمار خاندان]] جي حڪمران [[مهالڪ ديو]] کي شڪست ڏني وئي ۽ هو جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ فتح کان پوءِ مالوا ۾ پرمار خاندان جي اقتدار جو خاتمو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=133–134 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=198 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن مهم جي نتيجي ۾ [[اجين]]، [[منڊو]]، [[ڌار]] ۽ [[چنديري]] سميت ڪيترائي اهم علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ آيا. مالوا جي اتر اوڀر ۾ حڪومت ڪندڙ [[يجوپال خاندان]] پڻ ممڪن آهي ته انهيءَ فوجي مهم دوران پنهنجي سياسي خودمختياري وڃائي ويٺو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=145 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== مارواڙ جون مهمون ===

علاءُ الدين جي فوجن [[راجستان]] جي [[مارواڙ]] علائقي ۾ [[سيوانا]] ۽ [[جالور]] قلعن تي پڻ مهمون هلايون. انهن قلعن تي قبضو ڪرڻ سان دهلي سلطنت جي فوجي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ گجرات ۽ اتر هندستان جي وچ ۾ آمدرفت جا رستا وڌيڪ محفوظ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

==== سيوانا جي فتح (1308ع) ====

سيوانا جو قلعو ڪيترن سالن کان دهلي سلطنت جي فوجي گهيري هيٺ هو، پر شروعاتي ڪوششن باوجود قلعي تي قبضو نه ٿي سگهيو. آگسٽ–سيپٽمبر 1308ع ۾ علاءُ الدين پاڻ سيوانا جي گهيري جي اڳواڻي سنڀالي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=396 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=198 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;
نومبر 1308ع ۾ دهليءَ جي فوج قلعي تي قبضو ڪري ورتو. سيوانا جو محافظ حڪمران '''سيتل ديو''' جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ فتح سان مارواڙ جي هڪ اهم فوجي مرڪز تي علاءُ الدين جو اقتدار قائم ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=135 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== جالور جي فتح (1311ع) ====

سيوانا جي فتح کان پوءِ علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالارن کي مارواڙ جي ٻين علائقن تي قبضو ڪرڻ جو حڪم ڏنو. انهن مهمن دوران دهليءَ جي فوجن جو مقابلو [[جالور]] جي [[چوهان خاندان]] جي حڪمران [[ڪانهاڙ ديو]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Srivastava |first=Ashirbadi Lal |title=The Sultanate of Delhi |year=1979 |pages=48–50 |language=en}}&lt;/ref&gt;
1311ع ۾ علاءُ الدين جي سپهه سالار '''ملڪ ڪمال الدين گرگ''' جالور تي حملو ڪيو. جنگ ۾ ڪانهاڙ ديو کي شڪست ڏني وئي ۽ هو مارجي ويو. ان کان پوءِ [[جالور قلعو]] دهلي سلطنت جي قبضي ۾ آيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Srivastava |first=Ashirbadi Lal |title=The Sultanate of Delhi |year=1979 |pages=52–53 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== [[دکن]] ۽ ڏکڻ هندستان جون مهمون ==

=== ديوگري ===

1308ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين مالڪ ڪافور کي ديوگري ڏانهن موڪليو. يادَو حڪمران رامچندر دهليءَ جي بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيو. کيس پنهنجي رياست جي حڪمراني جاري رکڻ جي اجازت ملي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== وارنگل ===

1309ع جي آخر ۾ مالڪ ڪافور [[ڪاڪتيا خاندان]] جي راڄڌاني [[وارنگل]] ڏانهن روانو ٿيو. 1310ع ۾ گهيري کان پوءِ ڪاڪتيا حڪمران پرتاپ رودر ديو خراج ڏيڻ ۽ دولت حوالي ڪرڻ تي راضي ٿيو. ان مهم سان دکن ۾ دهلي سلطنت جو سياسي اثر وڌيڪ وڌيو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ ===

1311ع ۾ مالڪ ڪافور [[هويسالا خاندان]] جي راڄڌاني دواراسمودر تي حملو ڪيو. حڪمران وير بلال ٽئين صلح ڪري خراج ڏيڻ قبول ڪيو. ان کان پوءِ ڪافور جي فوج ڏکڻ طرف [[پانڊيا خاندان]] جي علائقن ڏانهن وڌي، جتي ڪيترن شهرن مان دولت، هاٿي ۽ گهوڙا حاصل ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
ڏکڻ هندستان جون اهي مهمون هر علائقي جي مستقل الحاق جي برابر نه هيون. ڪيترين رياستن ۾ مقامي حڪمران برقرار رهيا ۽ دهلي سلطنت سان سندن تعلق خراج يا سياسي بالادستيءَ جي صورت ۾ هو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== ديوگري جي ٻيهر مهم ===

رامچندر جي وفات کان پوءِ ديوگريءَ ۾ دهليءَ جي بالادستيءَ جي مخالفت وڌي. 1313ع ۾ مالڪ ڪافور ٻيهر دکن ڏانهن ويو ۽ يادَو حڪمرانيءَ کي شڪست ڏني. هن مرحلي کان پوءِ ديوگري تي دهلي سلطنت جو سڌو اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

== اهم فوجي مهمن جو خلاصو ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d68;color:white;padding:10px;&quot; | علاءُ الدين خلجي جي دور جون اهم فوجي مهمون
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | علائقو يا جنگ
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | اهم نتيجو
|-
| 1296ع
| ديوگري
| دولت ۽ خراج حاصل ڪيو ويو
|-
| 1298ع
| سيوستان، سنڌ
| منگولن کان قلعو واپس ورتو ويو
|-
| 1299ع
| گجرات
| واگهيلا رياست تي حملو ۽ ڦرلٽ
|-
| 1299ع
| ڪلي جي جنگ
| منگول فوج جي واپسي
|-
| 1301ع
| رنٿمبور
| قلعي جي فتح
|-
| 1303ع
| چتوڙ
| گهيري کان پوءِ قلعي جي فتح
|-
| 1303ع
| دهلي
| منگول گهيري کان پوءِ حملي آورن جي واپسي
|-
| 1305ع
| مالوا
| پرمار حڪمرانيءَ جو خاتمو
|-
| 1305ع
| امروهه
| منگول فوج کي شڪست
|-
| 1308ع
| ديوگري
| رامچندر جي خراج ڏيڻ تي رضامندي
|-
| 1310ع
| وارنگل
| ڪاڪتيا حڪمران کان خراج
|-
| 1311ع
| دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ
| فوجي پيشقدمي ۽ دولت جي وصولي
|-
| 1313ع
| ديوگري
| دهليءَ جي اقتدار جي ٻيهر بحالي
|}
&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;


== انتظامي سڌارا ==

[[علاءُ الدين خلجي]] کي [[خلجي خاندان]] جي طاقتور ترين حڪمرانن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. سندس دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي فوجي، مالي، معاشي ۽ سياسي انتظام ۾ وڏي پيماني تي تبديليون آنديون ويون. اڳوڻن سلطانن جي ڀيٽ ۾، جيڪي گهڻو ڪري اڳ ۾ موجود انتظامي ڍانچي تي ڀاڙيندا هئا، علاءُ الدين مرڪزي حڪومت جي اختيارن کي وڌائڻ ۽ انتظامي ادارن کي سڌيءَ طرح سلطان جي نگرانيءَ هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Habib |first=Irfan |title=Essays in Indian History: Towards a Marxist Perception |publisher=Anthem Press |location=London |year=2002 |page=81 |isbn=9781843310617 |url=https://books.google.com/books?id=jUcu6uD5bU4C |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

منگول حملن ۽ سلطنت اندر ٿيندڙ ڪيترين بغاوتن کان پوءِ علاءُ الدين اهڙا سڌارا متعارف ڪرايا، جن سان هڪ وڏي مستقل فوج برقرار رکي سگهجي ۽ انهن اميرن، سردارن ۽ ٻين طاقتور گروهن جي سياسي ۽ معاشي قوت کي محدود ڪري سگهجي، جيڪي سلطان خلاف بغاوت منظم ڪرڻ جي صلاحيت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |page=172 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاريخدان [[ستيش چندر]] موجب، علاءُ الدين جي سڌارن جو بنيادي تصور حڪومت کي خوف، ضابطي ۽ مرڪزي اختيار جي بنياد تي مضبوط ڪرڻ هو. سندس ڪيترائي قدم فوجي ضرورتن، محصولن جي وصولي ۽ سلطان جي ذاتي اقتدار کي مستحڪم ڪرڻ سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=76–79 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[ضياءُ الدين برني]] علاءُ الدين جي ڪجهه زرعي ۽ مالي قدمن کي هندو زميندارن ۽ مقامي سردارن جي معاشي طاقت ختم ڪرڻ جي پاليسيءَ سان پڻ ڳنڍيو آهي. جديد مورخ انهن قدمن کي فوجي ضرورتن، مرڪزي حڪومت جي توسيع، مقامي طاقت جي خاتمي ۽ مذهبي تعصب سميت مختلف سببن جي روشنيءَ ۾ سمجهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |pages=172–173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي زميني محصولن بابت ڪجهه انتظامي طريقا سندس جانشينن جي دور ۾ پڻ برقرار رهيا ۽ بعد ۾ [[شير شاهه سوري]] ۽ [[اڪبر اعظم]] جي زرعي سڌارن لاءِ تاريخي بنياد بڻيا. تنهن هوندي به سندس ڪيترائي ٻيا ضابطا، خاص طور بازارن ۾ اگهن تي سخت ڪنٽرول، سندس وفات کان ڪجهه مهينن اندر سندس پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] ختم ڪري ڇڏيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=105 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=429 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== زميني محصول ===
{{مک مضمون|علاءُ الدين خلجي جا محصولي سڌارا}}

[[File:Copper coin of Alauddin Khilji.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جي دور جو ٽامي جو سڪو.]]

علاءُ الدين زمين جي محصول واري نظام کي مرڪزي حڪومت جي نگرانيءَ هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس دور ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۽ زرعي پيداوار تي مقامي سردارن، ڳوٺن جي وڏيرن ۽ روايتي هندو زميندارن جو وڏو اثر هو. اهي مقامي اڳواڻ محصولن جي وصوليءَ ۾ وچولي حيثيت رکندا هئا ۽ ڪيترن علائقن ۾ مرڪزي حڪومت جي حڪمن جي مزاحمت پڻ ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |pages=171–173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين مقامي سردارن جي سياسي طاقت ۽ درٻار اندر سازشن کي پنهنجي اقتدار لاءِ اهم مسئلو سمجهندو هو. سندس حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ ڪجهه بغاوتن ۽ سياسي سازشن کان پوءِ هن زرعي نظام ۾ اهڙيون تبديليون آنديون، جن سان هڪ طرف مرڪزي خزاني جي آمدني وڌي ۽ ٻئي طرف فوج ۽ دهليءَ جي شهر لاءِ اناج جي فراهمي کي يقيني بڻائي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== زمينن ۽ جاگيرن تي مرڪزي ڪنٽرول ====

علاءُ الدين ڪيترن علائقن ۾ جاگيردارن ۽ وچولي محصول وصول ڪندڙن جي اختيارن کي محدود ڪيو. هن درٻاري اميرن ۽ ٻين طاقتور ماڻهن کي ڏنل زمينن ۽ محصول وصول ڪرڻ جي حقن تي نظرثاني ڪئي. ڪيترين جاگيرن، زميني عطين ۽ محصولي حقن کي ختم ڪري انهن کي مرڪزي حڪومت جي سڌي انتظام هيٺ آندو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=102 |language=en}}&lt;/ref&gt;

خاص طور [[گنگا]] ۽ [[جمنا]] درياهن جي وچ واري زرخيز [[دوآبو|دوآبي]] علائقي ۾ ڪيترين ''اقطاعن'' ۽ ٻين جاگيرن کي ختم ڪري زمين کي سڌيءَ طرح شاهي خزاني سان لاڳاپيل ڪيو ويو. انهيءَ پاليسيءَ سان سلطان جي آمدنيءَ ۾ واڌ ٿي ۽ مقامي جاگيردارن جي معاشي خودمختياري گهٽجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=102 |language=en}}&lt;/ref&gt;

برني جي بيان موجب، علاءُ الدين اهڙي پاليسي اختيار ڪرڻ چاهيندو هو، جنهن سان طاقتور زميندار ۽ امير پنهنجي روزمرهه جي معاشي ضرورتن ۾ مصروف رهن ۽ بغاوت لاءِ دولت ۽ وسيلا گڏ نه ڪري سگهن. برني هن پاليسيءَ کي خاص طور هندو سردارن جي دولت ۽ سياسي قوت گهٽائڻ سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |pages=171–173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== زرعي محصول جي شرح ====

علاءُ الدين گنگا ۽ جمنا جي دوآبي علائقي سميت اتر هندستان جي ڪيترن حصن ۾ زرعي پيداوار تي لڳ ڀڳ '''50 سيڪڙو''' محصول مقرر ڪيو. هن محصول کي ''خراج'' چيو ويندو هو. اها شرح ان وقت دهليءَ ۾ غالب [[حنفي فقه]] جي روايتي تشريح موجب جائز سمجهي ويندڙ وڌ ۾ وڌ محصولي شرح سان مطابقت رکندڙ هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=242 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

زمين جي ماپ ۽ زرعي پيداوار جي حساب موجب محصول مقرر ڪرڻ سان وڏين زمينن تي قابض ڳوٺن ۽ طاقتور زميندارن کي نسبتاً وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پيو. اهڙيءَ طرح محصول جي وصوليءَ کي زمين جي ايراضيءَ ۽ زرعي پيداوار سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=104 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاريخدان [[عرفان حبيب]] موجب، علاءُ الدين جي دور ۾ زميني محصول جي وصوليءَ لاءِ قائم ڪيل انتظامي طريقن جا ڪجهه بنيادي اصول ڊگهي عرصي تائين هندستان جي زرعي مالياتي نظام تي اثرانداز رهيا. زمين مان حاصل ٿيندڙ پيداوار جو سرڪاري حصو حڪمران طبقي جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Habib1982&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Agrarian System and Its Crisis |title=The Cambridge Economic History of India |volume=1 |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |page=62 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== مقامي سردارن جي اختيارن ۾ گهٽتائي ====

علاءُ الدين ڪيترن علائقن ۾ وچولي حيثيت رکندڙ هندو ڳوٺاڻن سردارن جي محصول وصول ڪرڻ وارن اختيارن کي ختم يا محدود ڪيو ۽ سرڪاري عملدارن کي سڌو آبادگارن کان خراج وصول ڪرڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=357–358 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن مقامي سردارن کي عام آبادگارن وانگر محصول ادا ڪرڻ جو پابند بڻايو ۽ کين هارين کان غيرقانوني اضافي محصول وصول ڪرڻ کان روڪيو. اڳ ۾ وچولي وصول ڪندڙن کي ملندڙ ڪجهه حصا پڻ ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=78–80 |language=en}}&lt;/ref&gt;

بغاوتن کي روڪڻ لاءِ ڪيترن طاقتور ڳوٺاڻن سردارن کان دولت، گهوڙا ۽ هٿيار پڻ کسيا ويا. انهيءَ پاليسيءَ سان انهن جي فوجي ۽ سياسي قوت گهٽجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=358–359 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مقامي سردارن جي استحصال کي محدود ڪرڻ سبب علاءُ الدين پنهنجي حڪومت کي ڪمزور آبادگارن جي محافظ طور پيش ڪري سگهيو. تنهن هوندي به مرڪزي حڪومت جا ڳرا محصول هارين لاءِ وڏو معاشي بار هئا. ستيش چندر موجب، ڪيترن آبادگارن وٽ محصول ادا ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي خوراڪ ۽ پوک جاري رکڻ لاءِ بمشڪل ڪافي وسيلا بچندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=361 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== محصولي انتظام ۽ سرڪاري نگراني ====

زمين جي ماپ، پيداوار جي حساب ۽ محصول جي وصوليءَ لاءِ علاءُ الدين سرڪاري اهلڪارن جو نظام مضبوط ڪيو. محصولي کاتي ۾ حسابدار، وصول ڪندڙ ۽ ٻين انتظامي عملدارن کي مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

انهن عملدارن کي مناسب پگهارون ڏنيون وينديون هيون، پر رشوت وٺڻ يا سرڪاري حسابن ۾ بي ضابطگي ڪرڻ جي صورت ۾ سخت سزائون مقرر هيون. محصولي رجسٽرن ۽ حساب ڪتاب جي باقاعده جاچ ڪئي ويندي هئي ۽ ننڍين مالي غلطين تي پڻ ڪارروائي ٿي سگهندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |page=80 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهڙي سخت نگرانيءَ سبب وڏا زميندار ۽ ننڍا آبادگار ٻئي محصول جي ادائيگيءَ بابت محتاط رهندا هئا. انهن قدمن سان مرڪزي خزاني جي آمدني وڌي، پر زرعي آباديءَ تي معاشي ۽ انتظامي دٻاءُ پڻ وڌيو.&lt;ref name=&quot;Habib1982&quot;/&gt;

==== ٻين محصولن جو نظام ====

علاءُ الدين جي حڪومت ۾ زميني خراج کان سواءِ ٻين قسمن جا محصول پڻ وصول ڪيا ويندا هئا.

* '''خراج:''' زرعي زمين ۽ ان جي پيداوار تي لاڳو محصول، جيڪو ڪيترن علائقن ۾ پيداوار جي لڳ ڀڳ اڌ حصي تائين پهچندو هو.
* '''جزيو:''' غيرمسلم رعيت تي لاڳو مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل محصول.
* '''زڪوات:''' مسلمانن تي مذهبي اصولن موجب لاڳو مالي ذميواري.
* '''گهري:''' رهائشي گهرن تي لاڳو محصول.
* '''چرائي:''' چوپائي مال جي چرڻ يا چراگاهن جي استعمال سان لاڳاپيل محصول.

جزيو ۽ زڪوات جي وصوليءَ جو ذڪر علاءُ الدين جي مالي نظام جي تاريخي بيانن ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ''گهري'' ۽ ''چرائي'' جهڙا محصول پڻ وصول ڪيا ويندا هئا، جن کي ان وقت جي فقهي تشريحن ۾ روايتي اسلامي محصولن کان الڳ سمجهيو ويو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=250 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=243 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين فوجي مهمن مان حاصل ٿيندڙ مالِ غنيمت جي ورڇ ۾ پڻ تبديلي ڪئي. هن سپاهين کان مالِ غنيمت جو چار پنجون حصو سرڪاري خزاني لاءِ طلب ڪيو، جڏهن ته روايتي ''خُمس'' موجب پنجون حصو سرڪاري حق طور مقرر هوندو هو. انهيءَ پاليسيءَ سان شاهي خزاني جي آمدنيءَ ۾ واڌ ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=250 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== بازارن ۽ اگهن تي ضابطو ===
{{مک مضمون|علاءُ الدين خلجي جا بازاري سڌارا}}

علاءُ الدين جي مشهور انتظامي قدمن مان بازارن جي اگهن تي ضابطو هو. اناج، ڪپڙي، گهوڙن، چوپائي مال ۽ ٻين ضرورتن جي شين جا اگهه مقرر ڪيا ويا. بازارن جي نگرانيءَ لاءِ عملدار مقرر ٿيا، واپارين جي رجسٽريشن ڪئي وئي ۽ سرڪاري اناج جا ذخيرا قائم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;HabibPrice&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Price Regulations of Alauddin Khalji |title=Money and the Market in India, 1100–1700 |publisher=Oxford University Press |year=1998 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاريخدانن موجب انهن سڌارن جو هڪ اهم مقصد وڏي فوج لاءِ گهربل سامان سستو رکڻ هو، جيئن سپاهين کي محدود نقد پگهارن تي برقرار رکي سگهجي. ڪجهه معاصر تاريخ نويسن انهن قدمن کي عوامي ڀلائيءَ سان پڻ ڳنڍيو آهي. ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ واپارين کي سخت سزائون ڏنيون وينديون هيون.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HabibPrice&quot;/&gt;

==== اگهن جي مقرريءَ جا مقصد ====

علاءُ الدين مختلف بازارن ۾ شين جي وڪري لاءِ مقرر قيمتون لاڳو ڪيون. انهن ۾ روزمرهه جي خوراڪ، اناج، ڪپڙا، گهوڙا، چوپايو مال ۽ فوجي ضرورتن جون شيون شامل هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=105 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي درٻاري شاعر [[امير خسرو]] ۽ چوڏهين صديءَ جي ليکڪ '''حميد قلندر''' جي بيانن مان اهو تاثر ملي ٿو ته بازارن جي اگهن تي ضابطو عوامي ڀلائيءَ لاءِ پڻ هو. ان جي ابتڙ، [[ضياءُ الدين برني]] موجب، سلطان جو بنيادي مقصد شين جا اگهه گهٽ رکڻ هو، جيئن سپاهين کي گهٽ نقد پگهارون ڏئي وڏي مستقل فوج برقرار رکي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=374–376 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=103 |language=en}}&lt;/ref&gt;

برني پنهنجي تاريخي بيان ۾ هندو واپارين تي ناجائز منافعو ڪمائڻ جا الزام پڻ لڳايا ۽ سلطان جي ڪجهه بازاري قدمن کي انهن جي معاشي قوت محدود ڪرڻ سان ڳنڍيو. جديد تاريخي مطالعي ۾ اهڙن بيانن کي برني جي پنهنجي سماجي ۽ مذهبي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=104 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== بازارن جي نگراني ====

مقرر اگهن تي شين جي وڪري کي يقيني بڻائڻ لاءِ علاءُ الدين بازارن جي نگراني ڪندڙ عملدار مقرر ڪيا. جاسوسن ۽ اطلاع ڏيندڙن جو نظام پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو بازارن جي صورتحال بابت سلطان تائين الڳ الڳ رپورٽون پهچائيندو هو.&lt;ref name=&quot;HabibPrice&quot;/&gt;

بازارن ۾ واپارين جي رجسٽريشن ڪئي ويندي هئي ۽ مقرر اگهن تي سامان وڪڻڻ جي پابندي هئي. اهڙيءَ طرح حڪومت قيمتن، سامان جي فراهمي ۽ واپارين جي ڪاروباري سرگرمين تي سڌي نگراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== اناج جا ذخيرا ۽ رسد ====

اناج جي کوٽ ۽ قيمتن ۾ واڌ کي روڪڻ لاءِ حڪومت آبادگارن ۽ واپارين کي وڏي مقدار ۾ اناج لڪائي رکڻ يا مصنوعي کوٽ پيدا ڪرڻ کان منع ڪيو. حڪومت پنهنجي حصي ۾ وصول ٿيندڙ اناج کي محفوظ ڪرڻ لاءِ سرڪاري گدام ۽ ذخيرا قائم ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |page=173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

دهليءَ تائين اناج جي باقاعده فراهمي برقرار رکڻ لاءِ سامان کڻندڙن ۽ واپاري قافلن جي آمدرفت کي منظم ڪيو ويو. ڪجهه ٽرانسپورٽ سان لاڳاپيل ماڻهن کي [[جمنا درياهه]] جي ڪناري سان مخصوص فاصلن تي واقع ڳوٺن ۾ آباد ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو، جيئن اناج ۽ ٻيو ضروري سامان جلد دهلي پهچائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |page=173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== اگهن جي ڀڃڪڙيءَ تي سزائون ====

امير خسرو ۽ برني جهڙن تاريخ نويسن موجب، علاءُ الدين جي زندگيءَ دوران بازارن ۾ مقرر اگهن کي وڌڻ نه ڏنو ويندو هو، ايتري قدر جو گهٽ برساتن جي صورت ۾ به قيمتن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=379 |language=en}}&lt;/ref&gt;

جيڪي واپاري مقرر اگهن کان وڌيڪ قيمت وصول ڪندا هئا، گهٽ وزن ڏيندا هئا يا ٻئي ڪنهن طريقي سان سرڪاري ضابطن کان بچڻ جي ڪوشش ڪندا هئا، تن کي سخت سزائون ڏنيون وينديون هيون. انهيءَ سخت نگرانيءَ سان بازارن ۾ قيمتن کي ڪنٽرول ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=387 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] ڪجهه مهينن اندر بازارن جي قيمتن بابت ڪيترائي سخت ضابطا ختم ڪري ڇڏيا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته انهن قدمن جو نفاذ وڏي حد تائين علاءُ الدين جي ذاتي اقتدار ۽ سخت انتظامي نگرانيءَ سان ڳنڍيل هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=429 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== فوجي سڌارا ===

علاءُ الدين وڏي مستقل فوج برقرار رکي. هن سپاهين جي سڃاڻپ ۽ رجسٽريشن لاءِ ''چهرا'' ۽ گهوڙن جي سڃاڻپ لاءِ ''داغ'' جو نظام متعارف ڪرايو يا ان کي منظم ڪيو. ان سان فوجي معائنن ۾ جعلسازي روڪڻ ۽ گهوڙن جي معيار کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

==== مستقل فوج ====

علاءُ الدين جي فوجي سڌارن جو بنيادي مقصد هڪ اهڙي وڏي مستقل فوج قائم ڪرڻ هو، جيڪا منگول حملن کي روڪي سگهي ۽ سلطنت اندر بغاوتن کي دٻائڻ سان گڏ نون علائقن کي فتح ڪرڻ جي صلاحيت پڻ رکي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

سورهين صديءَ جي مورخ [[فرشته]] موجب، علاءُ الدين جي فوج ۾ لڳ ڀڳ '''475,000 گهوڙيسوار''' شامل هئا. اهو انگ هڪ بعد واري تاريخي روايت مان ورتل آهي ۽ ان کي مڪمل طور تصديق ٿيل فوجي ڳڻپ نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=257 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ايتري وڏي فوج جي خرچ کي برداشت ڪرڻ لاءِ علاءُ الدين سپاهين جون نقد پگهارون نسبتاً گهٽ رکيون ۽ بازارن ۾ ضروري شين جا اگهه مقرر ڪيا، جيئن محدود پگهارن باوجود سپاهي پنهنجي روزمرهه جون ضرورتون پوريون ڪري سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Eraly |first=Abraham |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate |publisher=Penguin Books |year=2015 |page=166 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== چهرا ۽ داغ جو نظام ====

علاءُ الدين فوجي رجسٽريشن ۽ معائنن لاءِ ٻه اهم طريقا استعمال ڪيا:

* '''چهرا:''' فوج ۾ شامل سپاهين جي سڃاڻپ، جسماني وصفن ۽ ٻين ضروري تفصيلن جو سرڪاري رڪارڊ.
* '''داغ:''' فوجي گهوڙن جي سڃاڻپ لاءِ انهن تي مخصوص نشان لڳائڻ جو نظام.

انهن قدمن سان فوجي عملدارن کي هڪ ئي گهوڙو بار بار مختلف نالن سان پيش ڪرڻ، فوجي معائني وقت سٺي گهوڙي جي جاءِ تي گهٽ معيار وارو گهوڙو آڻڻ يا سپاهين جي تعداد بابت غلط معلومات ڏيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=256–257 |language=en}}&lt;/ref&gt;

فوج جا وقت بوقت معائنا ڪيا ويندا هئا، جن ۾ سپاهين جي موجودگي، هٿيارن ۽ گهوڙن جي حالت جو جائزو ورتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

==== فوجي پگهارون ۽ انعام ====

علاءُ الدين عام طور فوجي سپهه سالارن ۽ سپاهين کي مستقل جاگيرون ڏيڻ جي پاليسيءَ کان پاسو ڪندو هو ۽ نقد پگهارن واري نظام کي ترجيح ڏيندو هو. ان جو مقصد فوجي قوت کي سڌيءَ طرح مرڪزي حڪومت سان ڳنڍڻ هو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

تنهن هوندي به ڪامياب فوجي مهمن کان پوءِ سپهه سالارن ۽ سپاهين کي انعام ڏنا ويندا هئا، خاص طور [[دکن]] ۽ ڏکڻ هندستان جي مهمن کان پوءِ حاصل ٿيل دولت مان فوجي اڳواڻن کي نوازيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=260 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== سياسي نگراني ===

بغاوتن جي روڪٿام لاءِ علاءُ الدين جاسوسي ۽ اطلاع رسانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو. اميرن جي گڏجاڻين، شادين ۽ سياسي لاڳاپن تي نگراني وڌائي وئي. ڪيترن اميرن جون ملڪيتون ضبط ڪيون ويون ۽ شراب نوشيءَ تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== اميرن ۽ درٻاري طبقي تي ضابطو ====

علاءُ الدين جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ ٿيندڙ بغاوتن سبب سلطان درٻاري اميرن ۽ طاقتور خاندانن کي پنهنجي اقتدار لاءِ هڪ ممڪن خطرو سمجهندو هو. انهن جي سياسي قوت گهٽائڻ لاءِ هن ڪيترن اميرن جون ملڪيتون ضبط ڪيون ۽ سندن معاشي وسيلن تي مرڪزي حڪومت جي نگراني وڌائي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=76–77 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن ڪجهه خيراتي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ ڏنل زمينن کي پڻ ضبط ڪيو. اميرن کي هڪ ٻئي سان آزادانه سياسي اتحاد قائم ڪرڻ، ڳجهيون گڏجاڻيون ڪرڻ ۽ سلطان جي اجازت کان سواءِ شاديءَ وسيلي خانداني اتحاد ٺاهڻ کان روڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

طاقتور امير خاندانن جي وچ ۾ ٿيندڙ شادين لاءِ سلطان جي منظوري ضروري قرار ڏني وئي، جيئن انهن خاندانن جي گڏيل سياسي قوت مرڪزي اقتدار لاءِ خطرو نه بڻجي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=76–77 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== جاسوسي ۽ اطلاع رساني ====

علاءُ الدين هڪ منظم جاسوسي نظام قائم ڪيو، جنهن ذريعي درٻاري اميرن، فوجي اڳواڻن ۽ ٻين طاقتور ماڻهن جي سرگرمين بابت معلومات گڏ ڪئي ويندي هئي. جاسوس اميرن جي گهرن ۽ ذاتي گڏجاڻين تائين پهچي انهن جي سياسي لاڳاپن بابت اطلاع ڏيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

سلطان جاسوسن کان ملندڙ اطلاعن کي سياسي سازشن ۽ بغاوتن جي اڳواٽ سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪندو هو. انهيءَ نگرانيءَ سان درٻاري طبقي جي ذاتي ۽ سياسي آزادي محدود ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== بغاوتن تي سخت سزائون ====

علاءُ الدين سياسي بي وفائي ۽ بغاوتن لاءِ سخت سزائون مقرر ڪيون. ڪيترن واقعن ۾ بغاوت ڪندڙ سپاهين ي

== مذهبي پاليسي ==

علاءُ الدين سني مسلمان حڪمران هو. سندس دور ۾ ڪجهه فوجي مهمن دوران هندو مندرن کي تباهه يا نقصان پهچايو ويو، جڏهن ته مقامي هندو حڪمرانن مان جيڪي دهليءَ جي بالادستي قبول ڪندا هئا، انهن مان ڪيترن کي پنهنجي علائقن جي انتظام ۾ برقرار رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Eaton2001&quot;&gt;{{cite journal |last=Eaton |first=Richard M. |title=Temple Desecration and Indo-Muslim States |journal=Frontline |year=2001 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;
تاريخ نويس [[ضياءُ الدين برني]] موجب علاءُ الدين ڪيترن سياسي معاملن ۾ مذهبي عالمن جي راءِ بدران رياستي ضرورتن کي ترجيح ڏيندو هو. تنهن هوندي به ان بيان جي تشريح بابت جديد تاريخدانن ۾ اختلاف موجود آهن. سندس مذهبي پاليسيءَ کي رڳو هڪ رخ کان بيان ڪرڻ بدران فوجي، مالياتي ۽ سياسي حالتن سان گڏ سمجهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;


== ذاتي زندگي ==

[[علاءُ الدين خلجي]] جي ذاتي زندگيءَ بابت معلومات گهڻو ڪري [[امير خسرو]]، [[ضياءُ الدين برني]]، [[فرشته]] ۽ ٻين تاريخ نويسن جي لکڻين مان ملي ٿي. سندس شادين ۽ خانداني لاڳاپن ۾ سياسي اتحاد، شاهي جانشيني ۽ فوجي فتوحات جو اهم ڪردار هو. سندس زالن ۾ [[جلال الدين فيروز خلجي]] جي ڌيءَ '''ملڪه جهان'''، [[الپ خان]] جي ڀيڻ '''مهرو'''، [[گجرات]] جي اڳوڻي راڻي '''ڪملا ديوي''' ۽ [[ديوگري]] جي حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]] جي ڌيءَ '''جتيپالي''' شامل هيون.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي پٽن ۾ '''خضر خان'''، '''شادي خان'''، '''مبارڪ خان'''، جيڪو بعد ۾ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] جي نالي سان سلطان ٿيو، ۽ '''شهاب الدين عمر''' جا نالا ملن ٿا. سندس زندگيءَ جي آخري سالن ۾ شاهي خاندان اندر اقتدار ۽ جانشينيءَ بابت اختلاف وڌيا، جن جو اثر 1316ع ۾ سندس وفات کان پوءِ دهلي سلطنت جي سياسي صورتحال تي پيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== ملڪه جهان ۽ مهرو ===

علاءُ الدين جي پهرين ڄاتل زال '''ملڪه جهان''' هئي، جيڪا سندس چاچي ۽ اڳوڻي سلطان جلال الدين فيروز خلجي جي ڌيءَ هئي. ٻنهي جي شادي 1290ع ۾ خلجي خاندان جي دهليءَ تي اقتدار حاصل ڪرڻ کان اڳ ٿي هئي. انهيءَ شاديءَ سان علاءُ الدين نه رڳو جلال الدين جو ڀائٽيو، پر سندس ناٺي پڻ بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=41–42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي روايتن موجب، جلال الدين جي سلطان ٿيڻ کان پوءِ ملڪه جهان جي درٻاري حيثيت وڌي، پر سندس ۽ علاءُ الدين جا ازدواجي تعلقات خوشگوار نه رهيا. بعد جي تاريخ نويس حاجي الدبير موجب، ملڪه جهان جي رويي ۽ شاهي خاندان اندر اختلافن سبب سندن لاڳاپن ۾ ڇڪتاڻ پيدا ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين ٻي شادي '''مهرو''' سان ڪئي، جيڪا ملڪ سنجر، مشهور بہ [[الپ خان]]، جي ڀيڻ هئي. حاجي الدبير موجب، مهرو سان شادي ڪرڻ کان پوءِ ملڪه جهان جي ناراضگي وڌيڪ وڌي. هن پنهنجي بيان ۾ هڪ باغ اندر ملڪه جهان ۽ مهرو جي وچ ۾ تڪرار جو واقعو پڻ نقل ڪيو آهي، جنهن دوران علاءُ الدين پنهنجي پهرين زال سان تشدد وارو رويو اختيار ڪيو. اهڙيون ذاتي نوعيت جون ڳالهيون بعد جي تاريخي روايتن مان ملن ٿيون ۽ انهن جي آزاد تصديق محدود آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=41–43
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جتيپالي ۽ ديوگريءَ سان خانداني لاڳاپا ===

علاءُ الدين جي هڪ ٻي زال '''جتيپالي''' هئي، جيڪا [[دکن]] جي [[يادَو خاندان]] جي حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]] جي ڌيءَ هئي. رامچندر ديوگريءَ جي گاديءَ واري شهر تي حڪومت ڪندو هو ۽ علاءُ الدين جي فوجي مهمن کان پوءِ دهلي سلطنت جي بالادستي تسليم ڪئي هئائين.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=56–57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جتيپالي سان علاءُ الدين جي شاديءَ جي صحيح تاريخ بابت مورخن ۾ اختلاف آهي. [[ڪشوري سرن لال]] موجب، اها شادي ممڪن آهي ته 1296ع ۾ ديوگريءَ تي پهرئين حملي کان پوءِ ٿي هجي، جڏهن ته [[ستيش چندر]] ان کي 1308ع ۾ ديوگريءَ جي ٻي فوجي مهم کان پوءِ جي واقعي سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=56–57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=1
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2004
 |page=92
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جتيپالي مان علاءُ الدين کي '''شهاب الدين عمر''' نالي پٽ ڄائو. علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ 1316ع ۾ [[ملڪ ڪافور]] شهاب الدين عمر کي دهليءَ جي تخت تي ويهاريو، پر سندس ننڍي عمر سبب عملي اقتدار ملڪ ڪافور جي هٿ ۾ رهيو. ٿوري عرصي کان پوءِ شاهي درٻار جي سياسي تبديلين سبب شهاب الدين عمر جو اقتدار ختم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== ڪملا ديوي ===

'''ڪملا ديوي''' اصل ۾ گجرات جي [[واگهيلا خاندان]] جي حڪمران [[ڪرن ديو ٻيون|ڪرن ديو ٻئين]] جي وڏي راڻي هئي. 1299ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن [[الغ خان]] ۽ [[نصرت خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ گجرات تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي دوران ڪرن ديو پنهنجي حڪومت وڃائي ويٺو ۽ ڪملا ديوي دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ اچي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=84–86
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=334
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪملا ديوي کي جنگي قيديءَ جي حيثيت سان دهلي آندو ويو ۽ علاءُ الدين جي شاهي حرم ۾ شامل ڪيو ويو. بعد ۾ هوءَ سندس زالن مان هڪ بڻجي وئي. تاريخي روايتن موجب، ڪجهه وقت گذرڻ کان پوءِ هن پنهنجي نئين درٻاري زندگيءَ سان موافقت اختيار ڪئي، پر سندس ذاتي احساسن بابت موجود بيان گهڻو ڪري بعد جي مورخن جي تشريحن تي ٻڌل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=86, 190
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪملا ديويءَ جي اڳوڻي مڙس ڪرن ديو وٽ سندن ڌيءَ '''ديول ديوي''' رهندي هئي. [[فرشته]] جي بيان موجب، 1306ع ۽ 1307ع جي وچ ۾ ڪملا ديوي علاءُ الدين کي درخواست ڪئي ته سندس ڌيءَ کي پيءُ وٽان گهرائي دهليءَ ۾ ساڻس ملايو وڃي. ان روايت موجب، سلطان ڪرن ديو کي ديول ديوي موڪلڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=190
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=402
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، ديول ديويءَ جي دهلي اچڻ بابت تاريخي ذريعن ۾ تفصيل ۽ تاريخون هڪجهڙيون نه آهن. امير خسرو، فرشته ۽ ٻين مؤرخن جي بيانن ۾ فرق ملي ٿو. ڪشوري سرن لال به ڄاڻايو آهي ته ڪملا ديويءَ جي درخواست بابت روايت برني وٽ موجود نه آهي، جڏهن ته ڪجهه بعد وارن تاريخ نويسن گجرات جي مختلف فوجي مهمن جي واقعن کي پاڻ ۾ ملائي بيان ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=190
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== خضر خان ۽ ديول ديوي ===

[[File:Khizr Khan and Devaldi enthroned. Duval Rani Khizr Khan of Amir Khusrau Dihvali. Scribe, Sultan Bayazid ibn Nizam Mughal, dated A.H. 976 (1568) National Museum, New Delhi (L53.217).jpg|thumb|[[خضر خان]] ۽ [[ديول ديوي]] جي شاهي تخت تي ويٺل تصوير، جيڪا [[امير خسرو]] جي مثنوي ''ديوَل راڻي خضر خان'' جي 976هه (1568ع) واري مغل دور جي قلمي نسخي ۾ شامل آهي. هيءَ تصوير واقعي کان اڍائي صدين کان وڌيڪ عرصو پوءِ تيار ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Welch
 |first=Stuart Cary
 |title=India: Art and Culture, 1300–1900
 |publisher=Metropolitan Museum of Art
 |location=New York
 |year=1985
 |page=153
 |isbn=9780030061141
 |url=https://www.metmuseum.org/met-publications/india-art-and-culture-1300-1900
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;]]

[[خضر خان]] علاءُ الدين جو وڏو پٽ ۽ شاهي جانشينيءَ جو اهم دعويدار هو. سندس شادي گجرات جي اڳوڻي حڪمران ڪرن ديو ۽ راڻي ڪملا ديويءَ جي ڌيءَ [[ديول ديوي]] سان ٿي. عام تاريخي بيانن موجب، اها شادي 1308ع ۾ ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

ديول ديوي پنهنجي پيءُ ڪرن ديو وٽ رهندي هئي، جيڪو گجرات وڃائڻ کان پوءِ دکن جي علائقن ڏانهن هليو ويو هو. بعد ۾ دهلي سلطنت جي فوجي مهم دوران ديول ديوي گرفتار ٿي يا دهليءَ جي قبضي ۾ آئي ۽ کيس شاهي درٻار ڏانهن آندو ويو. اتي سندس ماءُ ڪملا ديوي اڳ ئي علاءُ الدين جي حرم ۾ موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=189–190, 297
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي شادي [[دهلي سلطنت]] جي تاريخ ۾ مشهور ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان واقعي کي معاصر شاعر [[امير خسرو]] پنهنجي فارسي مثنوي '''''ديوَل راڻي خضر خان''''' ۾ ادبي صورت ڏني. اها مثنوي '''''عاشقه''''' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Bednar
 |first=Michael Boris
 |title=The Content and the Form in Amīr Khusraw's Duval Rānī va Khiẓr Khān
 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2013
 |language=en
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/content-and-the-form-in-amir-khusraws-duval-rani-va-khizr-khan-1/F7EA6E72C0509C9392C3708E0BD38C53
}}&lt;/ref&gt;

==== امير خسرو جي مثنوي ====

''ديوَل راڻي خضر خان'' هڪ فارسي عشقيه ۽ تاريخي مثنوي آهي، جنهن ۾ دهلي سلطنت جي سياسي واقعن، فوجي فتوحات ۽ خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي محبت ۽ شاديءَ جو بيان ملي ٿو. هن مثنويءَ جي شروعاتي حصي ۾ دهليءَ جي سلطانن ۽ سندن فوجي مهمن جو ذڪر آهي، جڏهن ته باقي حصو ٻنهي مرڪزي ڪردارن جي عشقيه ڪهاڻيءَ تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Bednar
 |first=Michael Boris
 |title=The Content and the Form in Amīr Khusraw's Duval Rānī va Khiẓr Khān
 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2013
 |language=en
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/content-and-the-form-in-amir-khusraws-duval-rani-va-khizr-khan-1/F7EA6E72C0509C9392C3708E0BD38C53
}}&lt;/ref&gt;

مثنويءَ جي تاريخي حيثيت بابت جديد محققن جا رايا مختلف آهن. ڪجهه ان کي تاريخي واقعن تي ٻڌل عشقيه داستان سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا ان ۾ ادبي تخيل، شاهي مدح ۽ تاريخي حقيقتن جي ميلاپ تي زور ڏين ٿا.

محقق '''مائيڪل بورس بيڊنار''' پنهنجي مطالعي ۾ واضح ڪيو آهي ته مثنويءَ جي تاريخي ۽ عشقيه حصن کي مڪمل طور الڳ ڪرڻ مناسب نه آهي؛ تاريخي واقعا پڻ شاهي مدح ۽ ادبي پيشڪش سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته عشقيه ڪهاڻيءَ ۾ تاريخي سوانح جا عنصر پڻ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Bednar
 |first=Michael Boris
 |title=The Content and the Form in Amīr Khusraw's Duval Rānī va Khiẓr Khān
 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2013
 |language=en
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/content-and-the-form-in-amir-khusraws-duval-rani-va-khizr-khan-1/F7EA6E72C0509C9392C3708E0BD38C53
}}&lt;/ref&gt;

تنهنڪري خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي شاديءَ جي تاريخي واقعي ۽ مثنويءَ ۾ بيان ڪيل مکالمن، جذباتي واقعن ۽ عشقيه منظرن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

==== قصي جو ادبي ۽ ثقافتي اثر ====

خضر خان ۽ ديول ديويءَ جو قصو بعد جي فارسي، هندستاني ۽ گجراتي ادبي روايتن ۾ پڻ مشهور رهيو. ان موضوع تي مختلف دورن ۾ قلمي نسخا ۽ مصوريون تيار ڪيون ويون.

مثال طور، 1568ع جي هڪ مغل دور جي قلمي نسخي ۾ ٻنهي کي تخت تي ويٺل ڏيکاريو ويو آهي. اهڙيءَ طرح ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ دهليءَ ۾ تيار ٿيل هڪ مصوريءَ ۾ خضر خان ۽ ديول ديويءَ کي گهوڙن تي سوار ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=An Album Page: Khizr Khan and Deval Rani, Delhi, North India, Late 18th Century
 |website=Christie's
 |url=https://www.christies.com/en/lot/lot-5881133
 |access-date=2026-10-22
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن تصويرن کي خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي اصل دور جا اکين ڏٺا ثبوت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سندن زندگيءَ کان گهڻو پوءِ تيار ڪيون ويون هيون.

=== ملڪ ڪافور سان لاڳاپا ===

[[ملڪ ڪافور]] علاءُ الدين جي دور جو هڪ اهم غلام مان ترقي ڪري سپهه سالار ۽ اعليٰ درٻاري عملدار بڻيل شخص هو. هو 1299ع ۾ گجرات جي فوجي مهم دوران دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو ۽ پوءِ علاءُ الدين جي خدمت ۾ شامل ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Digby
 |first=Simon
 |title=The Tuhfa-i Nasā'ih of Yūsuf Gadā: An Ethical Treatise in Verse from the Late-Fourteenth-Century Delhi Sultanate
 |journal=Iran
 |year=1978
 |volume=16
 |page=419
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ملڪ ڪافور پنهنجي فوجي صلاحيت، انتظامي قابليت ۽ سلطان سان ويجهن لاڳاپن سبب تيزيءَ سان ترقي ڪئي. هن دکن ۽ ڏکڻ هندستان جي ڪيترين مهمن جي اڳواڻي ڪئي، جن ۾ ديوگري، ورنگل، دواراسمدر ۽ پانڊيا رياست جون مهمون شامل هيون. بعد ۾ هو سلطنت جو نائب، يعني ''نائبِ سلطان''، بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Eraly
 |first=Abraham
 |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate
 |publisher=Penguin Books
 |year=2015
 |pages=177–178
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== سلطان جي ويجهڙائي ۽ سياسي اثر ====

[[ضياءُ الدين برني]] موجب، علاءُ الدين پنهنجي زندگيءَ جي آخري چار يا پنج سالن دوران ملڪ ڪافور تي غيرمعمولي اعتماد ڪرڻ لڳو. جڏهن سلطان جي صحت خراب ٿي، تڏهن ملڪ ڪافور کي سلطنت جي انتظام ۽ درٻاري معاملن ۾ وڌيڪ اختيار حاصل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last1=Vanita
 |editor-first1=Ruth
 |editor-last2=Kidwai
 |editor-first2=Saleem
 |title=Same-Sex Love in India: Readings from Literature and History
 |publisher=Palgrave
 |year=2000
 |page=132
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ملڪ ڪافور جي وڌندڙ اثر سبب شاهي خاندان ۽ درٻاري اميرن جي وچ ۾ اقتدار جي رقابت وڌي. سلطان جي وفات کان پوءِ ڪافور شهاب الدين عمر کي تخت تي ويهاريو ۽ حڪومت جي انتظام تي پنهنجو ڪنٽرول برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

==== لاڳاپن بابت تاريخدانن جا مختلف رايا ====

علاءُ الدين ۽ ملڪ ڪافور جي ذاتي لاڳاپن جي نوعيت بابت تاريخدانن ۾ اختلاف موجود آهي. برني جي بيانن ۾ ملڪ ڪافور لاءِ سلطان جي غيرمعمولي محبت ۽ اعتماد جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه جديد محققن رومانوي يا جنسي لاڳاپي جي امڪان طور تفسير ڪيو آهي.

محققن [[روٿ ونيتا]] ۽ [[سليم قدوائي]] برني جي بيانن جي بنياد تي ٻنهي جي وچ ۾ هم جنس رومانوي يا جنسي لاڳاپي جو امڪان ظاهر ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last1=Vanita
 |editor-first1=Ruth
 |editor-last2=Kidwai
 |editor-first2=Saleem
 |title=Same-Sex Love in India: Readings from Literature and History
 |publisher=Palgrave
 |year=2000
 |pages=113, 132
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي طرح تاريخدان '''جوڊٿ اي. والش'''، محقق '''نيلنجن سرڪار''' ۽ '''ٿامس گگلر''' پڻ علاءُ الدين ۽ ملڪ ڪافور جي لاڳاپن کي جنسي يا رومانوي ويجهڙائيءَ جي امڪان سان ڏٺو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Walsh
 |first=Judith E.
 |title=A Brief History of India
 |publisher=Infobase Publishing
 |year=2006
 |page=71
 |isbn=9781438108254
 |url=https://archive.org/details/briefhistoryofin0000wals/page/71
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Sarkar
 |first=Nilanjan
 |title=Forbidden Privileges and History-Writing in Medieval India
 |journal=The Medieval History Journal
 |volume=16
 |issue=1
 |year=2013
 |pages=33–34, 48, 55
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Gugler
 |first=Thomas K.
 |title=Politics of Pleasure: Setting South Asia Straight
 |journal=South Asia Chronicle
 |volume=1
 |year=2011
 |pages=355–392
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن تشريحن جي بنياد تي ڪجهه جديد ليکڪن علاءُ الدين جي جنسي رجحان بابت هم جنس پرستي يا ٻه جنسي ڪشش جا امڪان پڻ پيش ڪيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lockard
 |first=Craig
 |title=Societies, Networks, and Transitions: A Global History
 |volume=1
 |publisher=Cengage Learning
 |year=2006
 |page=366
 |isbn=9780618386116
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به تاريخدان '''بنارسي پرساد سڪسينا''' ٻنهي جي ويجهڙائيءَ کي جنسي تعلق جو ثبوت نٿو سمجهي. سندس خيال ۾ ملڪ ڪافور جي وڌندڙ اهميت کي فوجي قابليت، سياسي اعتماد ۽ درٻاري طاقت جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=421
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري علاءُ الدين ۽ ملڪ ڪافور جي وچ ۾ جنسي لاڳاپي بابت دعويٰ تاريخي طور متفقه يا قطعي ثابت ٿيل نه آهي. موجود ذريعا ٻنهي جي سياسي ۽ ذاتي ويجهڙائيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر ان ويجهڙائيءَ جي نوعيت بابت جديد محقق مختلف تشريحون پيش ڪن ٿا.

=== اولاد ۽ شاهي جانشيني ===

علاءُ الدين جي پٽن ۾ خضر خان، شادي خان، مبارڪ خان ۽ شهاب الدين عمر جا نالا اهم آهن. سندس وڏي پٽ خضر خان کي هڪ عرصي تائين شاهي جانشينيءَ جو نمايان دعويدار سمجهيو ويندو هو، پر علاءُ الدين جي آخري سالن ۾ ملڪ ڪافور جي وڌندڙ سياسي اثر سبب جانشينيءَ جي صورتحال تبديل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

4 جنوري 1316ع تي علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ ملڪ ڪافور سندس نوجوان پٽ شهاب الدين عمر کي تخت تي ويهاريو. شهاب الدين عمر جي ماءُ جتيپالي هئي. نئين سلطان جي ننڍي عمر سبب ملڪ ڪافور حڪومت جي انتظام تي اثرانداز رهيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

ملڪ ڪافور جي قتل کان پوءِ علاءُ الدين جي پٽ مبارڪ خان اقتدار حاصل ڪيو ۽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] جي لقب سان دهليءَ جو سلطان بڻيو. جانشينيءَ جي انهن تڪرارن سان علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ خلجي خاندان جي اندروني سياسي ڪمزوري ظاهر ٿي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== ذاتي زندگيءَ بابت تاريخي ماخذ ===

علاءُ الدين جي ذاتي زندگيءَ بابت موجود تاريخي مواد جي تشريح ڪندي همعصر ۽ بعد جي ماخذن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

[[امير خسرو]] علاءُ الدين جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ سندس لکڻين مان شاهي خاندان، فوجي مهمن ۽ خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي قصي بابت معلومات ملي ٿي. تنهن هوندي به سندس ادبي تصنيفن ۾ شاهي مدح ۽ تخليقي بيان پڻ شامل آهن.

[[ضياءُ الدين برني]] علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ جي دور ۾ سندس حڪومت ۽ درٻاري معاملن بابت لکيو. سندس بيان سياسي ۽ اخلاقي تبصرن سان لاڳاپيل آهن، تنهنڪري ذاتي لاڳاپن بابت سندس تشريحن کي تاريخي پسمنظر ۾ پرکڻ گهرجي.

[[فرشته]] ۽ حاجي الدبير جهڙن بعد جي مورخن ڪيترائي اضافي واقعا بيان ڪيا آهن، پر اهي علاءُ الدين جي دور کان گهڻو پوءِ لکندا هئا. سندن روايتن جي همعصر ذريعن سان ڀيٽ ڪرڻ ضروري آهي.

جديد تاريخدانن، جن ۾ ڪشوري سرن لال، بنارسي پرساد سڪسينا، پيٽر جيڪسن ۽ ٻيا محقق شامل آهن، انهن روايتن جو تجزيو ڪري علاءُ الدين جي ذاتي زندگي، شاهي خاندان ۽ سياسي لاڳاپن بابت مختلف نتيجا پيش ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;


== فن تعمير ==

[[علاءُ الدين خلجي]] جي دور ۾ [[دهلي]] ۾ ڪيترائي اهم تعميراتي منصوبا شروع ٿيا، جن ۾ قلعا، شاهي محل، آبي ذخيرا، مسجدن جون توسيعون ۽ مذهبي ۽ تعليمي عمارتون شامل هيون. انهن منصوبن مان [[سري قلعو]]، حوض علائي (بعد ۾ [[حوض خاص]])، [[علائي دروازو]]، نامڪمل [[علائي مينار]] ۽ [[قطب ڪمپليڪس]] ۾ موجود مدرسو ۽ مقبرو خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي تعميراتي سرگرمين جا ٻه اهم مقصد هئا: دهلي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي فوجي حملن کان محفوظ بنائڻ ۽ شاهي اقتدار جي عظمت کي وڏين عمارتن ۽ يادگارن ذريعي ظاهر ڪرڻ. سندس دور جون ڪجهه عمارتون دهلي سلطنت جي شروعاتي اسلامي فن تعمير ۾ محرابن، گنبذن، پٿر جي ڪاريگري ۽ آرائشي لکتن جي ترقيءَ جا اهم مثال سمجهيون وڃن ٿيون.

=== حوض علائي ۽ حوض خاص ===

[[File:Hauz Khas Lake.jpg|thumb|[[حوض خاص]] جو آبي ذخيرو، جيڪو علاءُ الدين جي دور ۾ حوض علائي جي نالي سان تعمير ڪرايو ويو.]]

1296ع ۾ علاءُ الدين دهليءَ ۾ هڪ وڏو آبي ذخيرو تعمير ڪرايو، جيڪو '''حوضِ علائي''' (''Hauz-i-Alai'') جي نالي سان مشهور ٿيو. بعد ۾ اهو [[حوض خاص ڪمپليڪس|حوض خاص]] (''Hauz-i-Khas'') جي نالي سان سڃاتو ويو. تاريخي بيانن موجب، هن ذخيري جي ايراضي لڳ ڀڳ '''70 ايڪڙ''' هئي ۽ ان جي چوڌاري پٿر جي چُنائيءَ سان مضبوط ڀتيون ٺاهيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=375
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هن ذخيري جي تعمير جو مقصد دهليءَ جي وڌندڙ آباديءَ ۽ شاهي انتظام لاءِ پاڻي فراهم ڪرڻ هو. وقت گذرڻ سان حوض ۾ مٽي ۽ لٽ گڏ ٿيندي رهي، جنهن سبب ان جي پاڻي محفوظ ڪرڻ جي گنجائش گهٽجي وئي.

لڳ ڀڳ '''1354ع''' ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] حوض مان لٽ ڪڍرائي ان کي ٻيهر استعمال جي قابل بڻايو. بعد ۾ حوض خاص جي ڀرپاسي تعليمي ۽ مذهبي عمارتون پڻ تعمير ٿيون، جن سان هي علائقو دهليءَ جو هڪ اهم تاريخي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=375
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1398ع ۾ دهليءَ تي حملو ڪندڙ [[تيمور لنگ]] سان منسوب تاريخي بيانن ۾ پڻ هن آبي ذخيري جو ذڪر ملي ٿو. انهن بيانن موجب، حوض خاص دهليءَ کي سڄو سال پاڻي فراهم ڪرڻ وارن اهم ذريعن مان هو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== سري قلعو ۽ قلعي بند شهر ===

[[File:Ruins of Siri Fort wall, New Delhi, India - 20090517.jpg|thumb|[[سري قلعو|سريءَ جي قلعي]] جي ڀتين جا باقيات، نئين دهلي.]]

چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سالن ۾ علاءُ الدين دهليءَ ۾ '''سري''' (''Siri'') نالي هڪ قلعي بند شهر تعمير ڪرايو. هي شهر دهلي سلطنت جي اهم فوجي ۽ شاهي مرڪزن مان هڪ بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=375
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سريءَ جي قلعي جون ڀتيون گهڻو ڪري اڻگهڙيل پٿرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ڪيون ويون هيون. ڪجهه حصن ۾ تراشيل پٿرن جي باقاعده چُنائي ۽ چوني جي گاري جا آثار پڻ مليا آهن. اهڙي تعمير فوجي ضرورتن ۽ مقامي تعميراتي وسيلن جي استعمال کي ظاهر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

==== 1303ع جي منگول حملي سان لاڳاپو ====

1303ع ۾ جڏهن [[منگول]] فوجن دهليءَ تي حملو ڪيو، تڏهن علاءُ الدين سريءَ واري علائقي ۾ پنهنجي فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي. حملي دوران سلطان ۽ سندس فوج هن علائقي ۾ دفاعي انتظامن سان موجود رهيا.

منگول فوج جي واپسيءَ کان پوءِ علاءُ الدين سريءَ جي قلعي بندي ۽ شاهي عمارتن جي تعمير کي وڌيڪ اهميت ڏني. سريءَ جي ترقيءَ کي منگول حملن جي مقابلي لاءِ دهليءَ جي دفاعي نظام کي مضبوط ڪرڻ واري پاليسيءَ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

==== قصرِ هزار ستون ====

منگولن جي واپسيءَ کان پوءِ علاءُ الدين پنهنجي اڳوڻي فوجي ڇانوڻيءَ واري هنڌ '''قصرِ هزار ستون''' (''Qasr-i-Hazar Situn'') نالي شاهي محل تعمير ڪرايو. هن نالي جي لفظي معنيٰ '''هزار ٿنڀن وارو محل''' آهي.

هي محل سريءَ جي شاهي تعميراتي منصوبن جو حصو هو. ان جي نالي مان وڏي ۽ ٿنڀن تي ٻڌل عمارت جو تصور ملي ٿو، پر موجوده آثارن جي محدود حالت سبب ان جي اصل بناوت ۽ ٿنڀن جي حقيقي تعداد بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ ڏکيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=376
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== سريءَ جا دروازا ۽ بعد واري تباهي ====

1398ع ۾ تيمور جي حملي وقت سريءَ جو قلعي بند شهر اڃا موجود هو. تيمور سان منسوب بيانن موجب، شهر کي '''ست دروازا''' هئا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

بعد وارن دورن ۾ سريءَ جون ڪيتريون عمارتون ۽ ڀتيون تباهه ٿي ويون. تاريخي روايتن موجب، مقامي حڪمرانن پراڻين عمارتن مان پٿر، سرون ۽ ٻيو تعميراتي سامان ڪڍرائي پنهنجن منصوبن ۾ استعمال ڪيو.

خاص طور [[شير شاهه سوري]] (1540ع–1545ع) جي دور ۾ سريءَ جي پراڻين عمارتن مان تعميراتي سامان کڻي ٻين عمارتن ۽ نئين شهري منصوبن ۾ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ سبب سريءَ جي اصل قلعي بند شهر جا محدود باقيات اڄ تائين محفوظ رهي سگهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=376
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== علائي دروازو ===

[[File:Alai Darwaza.JPG|thumb|[[علائي دروازو]]، [[قطب ڪمپليڪس]]، دهلي.]]

'''علائي دروازو''' (''Alai Darwaza'') علاءُ الدين خلجي جي دور جي اهم ترين محفوظ تعميراتي يادگارن مان هڪ آهي. ان جي تعمير '''1311ع''' ۾ مڪمل ٿي. هي دروازو [[قطب ڪمپليڪس]] ۾ موجود [[قوت الاسلام مسجد]] ڏانهن ويندڙ ڏاکڻو داخلي رستو آهي. قوت الاسلام مسجد جي ابتدائي تعمير [[قطب الدين ايبڪ]] جي دور ۾ ٿي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=377–378
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علائي دروازي ۾ ڳاڙهي پٿر ۽ اڇي سنگ مرمر جو گڏيل استعمال ڪيو ويو آهي. ان جي محرابن، گنبذ، جاميٽريءَ تي ٻڌل آرائشي نمونن ۽ عربي خطاطيءَ ۾ دهلي سلطنت جي دور جي اسلامي فن تعمير جون نمايان خصوصيتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.

عمارت جي آرائش ۾ پٿر جي نفيس ڪٽائي، مختلف رنگن جي پٿرن جي ترتيب ۽ محرابن جي تناسب کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. ان ڪري علائي دروازو هندستان ۾ ابتدائي سلطنتي فن تعمير جي اهم مثالن مان شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== قوت الاسلام مسجد جي توسيع ===

[[File:Courts outside Quwwat ul-Islam mosque, Qutb complex.jpg|thumb|[[قوت الاسلام مسجد]] جي ڀرسان علاءُ الدين جي دور ۾ شامل ڪيل صحن ۽ توسيعي حصن جا آثار.]]

علاءُ الدين [[قطب ڪمپليڪس]] ۾ موجود قوت الاسلام مسجد جي توسيع جو منصوبو پڻ شروع ڪرايو. مسجد جي اوڀر طرف وڌيڪ صحن ۽ تعميراتي حصا شامل ڪيا ويا.

انهن تعميراتي سرگرمين کي لڳ ڀڳ '''1300ع''' جي دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. مسجد جي توسيع علاءُ الدين جي انهن منصوبن جو حصو هئي، جن جو مقصد دهليءَ جي اهم مذهبي عمارتن کي وڌيڪ وسيع ۽ شاندار بڻائڻ هو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

علائي دروازو پڻ انهيءَ وسيع تعميراتي منصوبي سان لاڳاپيل هو ۽ مسجد جي ڏاکڻي داخلي رستي طور تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== علائي مينار ===

[[File:Qutub Minar with unfinished one.jpg|thumb|[[قطب مينار]] جي ڀرسان نامڪمل [[علائي مينار]] جا باقيات.]]

علاءُ الدين [[قطب مينار]] کان وڌيڪ وڏي مينار تعمير ڪرائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، جيڪا '''علائي مينار''' (''Alai Minar'') جي نالي سان مشهور آهي.

منصوبي موجب، نئين مينار جي جسامت قطب مينار جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻيڻي رکڻي هئي. هي منصوبو قطب ڪمپليڪس ۾ علاءُ الدين جي تعميراتي توسيع ۽ شاهي عظمت جي اظهار سان لاڳاپيل هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=380
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، علائي مينار جي تعمير مڪمل نه ٿي سگهي. عام تاريخي تشريح موجب، 1316ع ۾ علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ هي منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. مينار جي ابتدائي بنيادي حصي جا آثار اڄ به قطب ڪمپليڪس ۾ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== لال محل ===

[[چؤسٺ کُنڀا]] (''Chausath Khamba'') جي ويجهو واقع ڳاڙهي پٿر جي هڪ عمارت، جيڪا '''لال محل''' (''Lal Mahal'') جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، کي پڻ ڪجهه تاريخدانن علاءُ الدين جي دور سان منسوب ڪيو آهي.

هن نسبت جو بنيادي سبب عمارت جي بناوت ۽ تعميراتي انداز ۾ علائي دروازي سان موجود مشابهت آهي. خاص طور ڳاڙهي پٿر جي استعمال ۽ ڪجهه تعميراتي خصوصيتن جي بنياد تي اها راءِ پيش ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=376–377
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به لال محل جي تعمير کي علاءُ الدين سان ڳنڍڻ بابت سڌو ۽ قطعي ثبوت محدود آهي. انهيءَ ڪري ان کي سندس دور سان '''منسوب''' عمارت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

=== حوض شمسي جي مرمت ===

[[حوض شمسي]] (''Hauz-i-Shamasi'') دهليءَ جي قديم آبي ذخيرن مان هڪ آهي، جنهن جي تعمير [[شمس الدين التمش]] '''1229ع''' ۾ ڪرائي هئي.

'''1311ع''' ۾ علاءُ الدين هن ذخيري جي مرمت ۽ بحاليءَ جو حڪم ڏنو. تاريخي بيانن موجب، حوض شمسي جي ايراضي لڳ ڀڳ '''100 ايڪڙ''' هئي. علاءُ الدين ان جي مرمت سان گڏ حوض جي وچ ۾ هڪ گنبذ واري تعمير پڻ ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=375
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

حوض شمسي جي مرمت علاءُ الدين جي انهن انتظامي ۽ تعميراتي قدمن مان هڪ هئي، جن جو مقصد دهليءَ جي آبي وسيلن کي محفوظ رکڻ ۽ شهر جي پاڻيءَ جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ هو.

=== مقبرو ۽ مدرسو ===

[[File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، [[قطب ڪمپليڪس]]، دهلي.]]

علاءُ الدين خلجي جو مقبرو دهليءَ جي [[مهرولي]] واري [[قطب ڪمپليڪس]] ۾ واقع آهي. مقبري سان گڏ سندس نالي سان منسوب هڪ مدرسي جا آثار پڻ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Qutb Complex: Ala al Din Khalji Madrasa
 |website=Archnet
 |url=https://archnet.org/sites/5794
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هي مدرسو ۽ مقبرو علاءُ الدين جي دور جي مذهبي ۽ تعليمي تعميراتي سرگرمين سان لاڳاپيل آهن. مدرسي جي بناوت مان معلوم ٿئي ٿو ته شاهي تعميراتي منصوبن ۾ فوجي ۽ انتظامي عمارتن سان گڏ تعليم ۽ مذهبي سرگرمين لاءِ پڻ جڳهه مخصوص ڪئي ويندي هئي.

علاءُ الدين جي وفات '''4 جنوري 1316ع''' تي ٿي ۽ سندس مقبرو دهلي سلطنت جي شروعاتي دور جي اهم تاريخي يادگارن مان شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== اهم تعميراتي منصوبن جو خلاصو ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#28526a;color:white;padding:8px;&quot; | علاءُ الدين خلجي جي دور جا اهم تعميراتي منصوبا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | عمارت يا منصوبو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | تاريخ
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | نوعيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| [[حوض خاص|حوض علائي]]
| 1296ع
| آبي ذخيرو
| دهليءَ لاءِ پاڻيءَ جي فراهمي؛ بعد ۾ فيروز شاهه تغلق بحال ڪرايو
|-
| [[سري قلعو]]
| چوڏهين صديءَ جي شروعات
| قلعي بند شهر
| منگول حملن جي مقابلي لاءِ دفاعي ۽ شاهي مرڪز
|-
| قصرِ هزار ستون
| 1303ع کان پوءِ
| شاهي محل
| سريءَ جي شاهي تعميراتي منصوبي جو حصو
|-
| قوت الاسلام مسجد جي توسيع
| لڳ ڀڳ 1300ع
| مسجد جي توسيع
| قطب ڪمپليڪس ۾ نون صحن ۽ حصن جو اضافو
|-
| [[علائي دروازو]]
| 1311ع
| مسجد جو داخلي دروازو
| ابتدائي دهلي سلطنتي فن تعمير جو اهم محفوظ نمونو
|-
| [[علائي مينار]]
| 1316ع کان اڳ
| نامڪمل مينار
| قطب مينار کان وڏي مينار ٺاهڻ جو منصوبو
|-
| لال محل
| غيريقيني
| ڳاڙهي پٿر جي عمارت
| تعميراتي مشابهت جي بنياد تي علاءُ الدين سان منسوب
|-
| [[حوض شمسي]]
| 1311ع ۾ مرمت
| آبي ذخيرو
| التمش جي دور جي ذخيري جي مرمت ۽ وچ ۾ گنبذ جي تعمير
|-
| علاءُ الدين جو مدرسو ۽ مقبرو
| چوڏهين صديءَ جي شروعات
| تعليمي ۽ تدفيني عمارتون
| قطب ڪمپليڪس ۾ موجود تاريخي آثار
|}

=== تصويرون ===

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Hauz Khas Lake.jpg|[[حوض خاص]] جو آبي ذخيرو.
File:Ruins of Siri Fort wall, New Delhi, India - 20090517.jpg|[[سري قلعو|سريءَ جي قلعي]] جي ڀتين جا آثار.
File:Alai Darwaza.JPG|[[علائي دروازو]]، [[قطب ڪمپليڪس]].
File:Courts outside Quwwat ul-Islam mosque, Qutb complex.jpg|[[قوت الاسلام مسجد]] جي توسيعي صحن جا آثار.
File:Alauddin's Madrasa, Qutb complex.jpg|علاءُ الدين جو مدرسو، قطب ڪمپليڪس.
File:Qutub Minar with unfinished one.jpg|قطب مينار جي ڀرسان نامڪمل [[علائي مينار]].
&lt;/gallery&gt;


== سڪا ۽ لقب ==

[[File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو چانديءَ جو ٽنڪو، جنهن تي ''سڪندر ثاني'' جو لقب درج آهي. هي سڪو ناشڪ، مهاراشٽر جي سڪن واري عجائب گهر ۾ محفوظ آهي.]]

[[علاءُ الدين خلجي]] جي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي سڪن تي شاهي لقبن، مذهبي عبارتن ۽ ضرب خانن جي نالن کي خاص اهميت حاصل هئي. سندس حڪومت دوران سون، چاندي، ٽامي ۽ گهٽ قيمت وارين گڏيل ڌاتن جا مختلف سڪا جاري ڪيا ويا. انهن ۾ '''ٽنڪو''' (''Tanka'') ۽ '''گاني''' (''Gani'') جا مختلف قسم شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

علاءُ الدين پنهنجي سڪن تي '''سڪندر ثاني'''، يعني '''ٻيو سڪندر'''، جو لقب استعمال ڪيو. اهو لقب سندس فوجي فتوحات ۽ شاهي عظمت جي دعويٰ کي ظاهر ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Farooqui2011Coins&quot;&gt;{{cite book
 |last=Farooqui
 |first=Salma Ahmed
 |title=A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-eighteenth Century
 |publisher=Pearson India Education Services
 |year=2011
 |page=13
 |isbn=9788131732021
 |url=https://books.google.com/books?id=sxhAtCflwOMC&amp;pg=PA13
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سڪندر ثاني جو لقب ===

'''سڪندر ثاني''' (''Sikander-i Sani'') ٻن لفظن تي ٻڌل لقب آهي. ''سڪندر''، يوناني فاتح [[سڪندر اعظم]] جي نالي جي فارسي صورت آهي، جڏهن ته عربي لفظ ''ثاني'' جي معنيٰ '''ٻيو''' آهي. تنهنڪري لقب جي مجموعي معنيٰ '''ٻيو سڪندر''' ٿئي ٿي.

علاءُ الدين هي لقب پنهنجي فوجي ڪاميابين، وسيع فتوحات ۽ طاقتور حڪمران هجڻ جي دعويٰ جي اظهار لاءِ اختيار ڪيو. هن جي دور ۾ دهلي سلطنت جون فوجون اتر هندستان، [[گجرات]]، [[راجستان]]، [[مالوا]]، [[دکن]] ۽ ڏکڻ هندستان جي مختلف علائقن تائين پهتيون.&lt;ref name=&quot;Farooqui2011Coins&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

سڪن تي درج '''سڪندر ثاني''' يا '''سڪندر الساني''' جهڙيون عبارتون حڪمران جي سياسي تشهير جو ذريعو پڻ هيون. سڪن ذريعي سلطان جو نالو، لقب ۽ اقتدار جو پيغام سلطنت جي مختلف علائقن تائين پهچندو هو.

=== سڪن تي مذهبي ۽ شاهي لقب ===

علاءُ الدين جي سڪن تي سندس نالي سان گڏ مختلف شاهي ۽ مذهبي لقب پڻ درج ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ هي عبارتون خاص اهميت رکن ٿيون:

* '''سڪندر ثاني''' (''Sikander-i Sani'') — ٻيو سڪندر.
* '''سڪندر الساني يمين الخلافة''' (''Sikander-us-Sani Yamin-ul-Khilafat'') — ٻيو سڪندر، خلافت جو ساڄو هٿ.
* '''يمين الخلافة ناصر امير المؤمنين''' (''Yamin-ul-Khilafat Nasir Amir al-Mu'minin'') — خلافت جو ساڄو هٿ، امير المؤمنين جو مددگار.

تاريخدان [[وپل سنگهه]] موجب، علاءُ الدين جي سڪن تي ''سڪندر الساني يمين الخلافة'' جهڙي عبارت سندس سياسي طاقت ۽ شاهي خوداعتماديءَ جو اظهار هئي.&lt;ref name=&quot;Singh2009Coins&quot;&gt;{{cite book
 |last=Singh
 |first=Vipul
 |title=Interpreting Medieval India: Early Medieval, Delhi Sultanate, and Regions (circa 750–1550)
 |publisher=Macmillan
 |year=2009
 |page=17
 |isbn=9780230637610
 |url=https://books.google.com/books?id=aVd9xS4yo04C&amp;pg=PA17
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== عباسي خلافت سان لاڳاپيل ڪتبا ===

دهلي سلطنت جي اڳوڻن حڪمرانن جي ڪجهه سڪن تي [[عباسي خلافت]] سان لاڳاپيل خليفي جو نالو درج ٿيندو هو. اهڙي عمل سان سلطان پنهنجي اقتدار کي اسلامي دنيا جي مذهبي ۽ سياسي روايتن سان ڳنڍيندا هئا.

علاءُ الدين جي سڪن ۾ ان روايت ۾ تبديلي نظر اچي ٿي. هن اڳوڻي عباسي خليفي [[المستعصم بالله]] جو نالو استعمال ڪرڻ بدران پنهنجي شاهي لقبن ۽ خلافت سان لاڳاپيل اعزازي عبارتن کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;Arnold2010Coins&quot;&gt;{{cite book
 |last=Arnold
 |first=Thomas Walker
 |title=The Caliphate
 |publisher=Adam Publishers
 |year=2010
 |page=88
 |isbn=9788174350336
 |url=https://books.google.com/books?id=O17RYazBj5gC&amp;pg=PA88
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سندس سڪن تي '''يمين الخلافة ناصر امير المؤمنين''' جي عبارت پڻ ملي ٿي. انهيءَ لقب سان سلطان پاڻ کي خلافت جو حامي ۽ مددگار ظاهر ڪندو هو، جڏهن ته سڪن تي ڪنهن مخصوص خليفي جو نالو درج ڪرڻ واري اڳوڻي روايت کان هٽي ويو هو.&lt;ref name=&quot;Arnold2010Coins&quot;/&gt;

هن تبديليءَ کي علاءُ الدين جي وڌندڙ شاهي خودمختياري ۽ اقتدار جي مرڪزيت جي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. تنهن هوندي به خلافت سان لاڳاپيل لقبن جي استعمال مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن مذهبي جائزيت جي روايتي اصطلاحن کي مڪمل طور ختم نه ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Singh2009Coins&quot;/&gt;

=== سڪن جا قسم ===

علاءُ الدين جي حڪومت دوران مختلف قيمتن ۽ ڌاتن جا سڪا گردش ۾ هئا. انهن ۾ چانديءَ جا ٽنڪا، ٽامي جا گاني ۽ گهٽ قيمت وارا گڏيل ڌاتن جا سڪا شامل هئا.

'''چانديءَ جو ٽنڪو''' دهلي سلطنت جي اهم سڪن مان هو. ان تي سلطان جو نالو، لقب، ضرب خاني جو نالو ۽ ڪڏهن ضرب جي تاريخ پڻ درج هوندي هئي.

'''ٽامي جا گاني''' ۽ انهن جا ننڍا حصا روزمرهه جي ننڍين مالياتي ڏيتي ليتيءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. ڪجهه سڪا گهٽ قيمت وارين گڏيل ڌاتن مان پڻ ٺاهيا ويندا هئا، جن کي سڪن جي علم ۾ ''بلون'' (''billon'') چيو ويندو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#28526a;color:white;padding:8px;&quot; | علاءُ الدين خلجي جي دور سان لاڳاپيل سڪن جا قسم
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سڪي جو قسم
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ڌاتو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سڃاڻپ
|-
| چانديءَ جو ٽنڪو
| چاندي
| وڏي مالياتي قيمت وارو سڪو؛ شاهي نالا ۽ لقب درج
|-
| اڌ گاني
| ٽامو
| ننڍي قيمت وارو سڪو
|-
| بلون گاني
| چانديءَ جي گهٽ مقدار واري گڏيل ڌاتو
| گهٽ قيمت واري ڏيتي ليتيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ سڪي جو قسم
|-
| ٻه ٻوليائي سڪو
| ٽامو يا ٻيو ڌاتو، نموني مطابق
| مختلف ٻولين يا لکتن ۾ ڪتبا رکندڙ سڪو
|-
| دارالاسلام جو ٽنڪو
| چاندي
| ''دارالاسلام'' جي نالي واري ضرب خاني سان منسوب
|-
| قلعه ديوگري جو ٽنڪو
| چاندي
| ''قلعه ديوگري'' جي ضرب خاني سان منسوب
|}

=== ضرب خانا ===

علاءُ الدين جي دور جا سڪا مختلف ضرب خانن سان منسوب ملن ٿا. انهن ۾ دهليءَ سان لاڳاپيل ضرب خانا ۽ دکن جي فتح ڪيل علائقن جا ضرب خانا پڻ شامل آهن.

==== دارالاسلام ====

'''دارالاسلام''' (''Dar al-Islam'') جي نالي سان منسوب ضرب خاني جا چانديءَ جا ٽنڪا علاءُ الدين جي سڪن جي مجموعن ۾ ملن ٿا. انهن مان ڪجهه سڪن تي هجري تاريخون پڻ درج آهن.

مثال طور، 709هه (1309ع–1310ع) سان منسوب هڪ چانديءَ يا سون جي سڪي جي سڃاڻپ ۾ ''دارالاسلام'' جو نالو ملي ٿو. اهڙا سڪا سلطان جي نالي ۽ سندس شاهي لقبن جي مطالعي لاءِ اهم آهن.

==== قلعه ديوگري ====

[[ديوگري]] دکن جي يادَو حڪمرانن جي گاديءَ جو هنڌ هو. علاءُ الدين جي فوجي مهمن کان پوءِ هي علائقو دهلي سلطنت جي سياسي ۽ معاشي اثر هيٺ آيو.

'''قلعه ديوگري''' (''Qila Deogir'') جي نالي سان منسوب چانديءَ جا ٽنڪا علاءُ الدين جي دور جي سڪن ۾ شامل آهن. انهن سڪن جي موجودگي دکن ۾ دهلي سلطنت جي وڌندڙ سياسي ۽ مالياتي اثر جو هڪ اهم سڪي شناسيءَ وارو ثبوت آهي.

=== فوجي فتوحات ۽ خزاني جي دولت ===

علاءُ الدين جي دور ۾ [[ديوگري]]، [[ورنگل]]، [[دواراسمدر]] ۽ [[پانڊيا سلطنت]] ڏانهن ڪيل فوجي مهمن مان وڏي مقدار ۾ دولت، قيمتي ڌاتون، زيور، گهوڙا، هاٿي ۽ ٻيو مال دهلي سلطنت جي خزاني ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

انهن مهمن مان حاصل ٿيل دولت سلطنت جي فوجي، انتظامي ۽ مالياتي سرگرمين لاءِ اهم هئي. علاءُ الدين جي حڪومت ۾ مختلف ڌاتن جا سڪا جاري ٿيڻ ۽ انهن تي شاهي لقب درج ٿيڻ سندس اقتصادي وسيلن ۽ سياسي اقتدار جي اظهار سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Farooqui2011Coins&quot;/&gt;

بهرحال، ڏکڻ هندستان مان حاصل ٿيل دولت ۽ مخصوص سڪن جي ضرب جي وچ ۾ سڌو تعلق ثابت ڪرڻ لاءِ ضرب خانن جا رڪارڊ، سڪن جون تاريخون ۽ ٻين سڪي شناسيءَ وارن ثبوتن جو مطالعو ضروري آهي.

=== تاريخي ۽ سڪي شناسيءَ واري اهميت ===

علاءُ الدين خلجي جا سڪا دهلي سلطنت جي سياسي تاريخ، معاشي نظام ۽ حڪمرانن جي لقبن جي مطالعي لاءِ اهم بنيادي ذريعا آهن.

انهن سڪن مان سلطان جي نالن، مذهبي ۽ شاهي لقبن، ضرب خانن، استعمال ٿيندڙ ڌاتن ۽ ڪڏهن ڪڏهن ضرب جي تاريخن بابت معلومات ملي ٿي.

خاص طور '''سڪندر ثاني''' جو لقب علاءُ الدين جي ان سياسي تصور کي ظاهر ڪري ٿو، جنهن ۾ هو پاڻ کي هڪ وڏي فاتح ۽ طاقتور سلطان طور پيش ڪندو هو. عباسي خليفي جي نالي بدران خلافت سان لاڳاپيل اعزازي لقبن جو استعمال پڻ سندس شاهي خودمختياريءَ جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Farooqui2011Coins&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Singh2009Coins&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Arnold2010Coins&quot;/&gt;

=== تصويرون ===

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:049Alauddin khilji6.jpg|علاءُ الدين خلجي جو ٽامي جو اڌ گاني.
File:046Alauddin khilji2.jpg|ٽامي جي اڌ گاني جو ٻيو نمونو.
File:047Alauddin khilji4.jpg|بلون ڌاتوءَ جو گاني.
File:048Alauddin khilji5.jpg|علاءُ الدين جو چانديءَ جو ٽنڪو.
File:Copper coin of Alauddin Khilji.jpg|ٻه ٻوليائي ڪتبي وارو ٽامي جو سڪو.
File:Alauddin khilji.jpg|دارالاسلام ضرب خاني جو چانديءَ جو ٽنڪو.
File:Deogir.jpg|قلعه ديوگري ضرب خاني جو چانديءَ جو ٽنڪو.
&lt;/gallery&gt;


== آخري سال ۽ وفات ==

[[File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|thumb|[[علاءُ الدين خلجي]] سان منسوب مقبرو، [[قطب ڪمپليڪس]]، [[دهلي]].]]

زندگيءَ جي آخري سالن ۾ [[علاءُ الدين خلجي]] جي صحت خراب ٿيڻ لڳي ۽ هو مختلف بيمارين ۾ مبتلا رهيو. ان عرصي دوران سندس درٻار ۾ اميرن، شاهي خاندان جي فردن ۽ اعليٰ عملدارن جي وچ ۾ سياسي رقابت وڌي وئي. سلطان پنهنجي ڪيترن پراڻن ۽ تجربيڪار عملدارن تي اعتماد وڃائڻ لڳو ۽ انتظامي اختيارن کي پنهنجي خاندان ۽ غلامن مان ترقي ڪري اعليٰ عهدن تي پهتل وفادار شخصن جي هٿن ۾ مرڪوز ڪرڻ شروع ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jackson
 |first=Peter
 |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2003
 |page=176
 |isbn=9780521543293
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن حالتن ۾ سندس غلام مان سپهه سالار بڻيل '''[[ملڪ ڪافور]]''' جو سياسي اثر رسوخ نمايان طور وڌيو. ملڪ ڪافور اڳ ۾ دکن ۽ ڏکڻ هندستان جي فوجي مهمن ۾ ڪاميابيون حاصل ڪري سلطان جو اعتماد حاصل ڪيو هو. بعد ۾ کيس '''نائب''' (''Na'ib'') جو عهدو ڏنو ويو، جنهن کان پوءِ هو عملي طور دهلي سلطنت جي انتظامي معاملن تي غالب اچي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Eraly
 |first=Abraham
 |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate
 |publisher=Penguin Books
 |year=2015
 |pages=177–178
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=421
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== بيماري ۽ درٻاري بي اعتمادي ===

علاءُ الدين جي آخري دور ۾ سندس صحت جي خرابيءَ سان گڏ درٻاري معاملن ۾ بي اعتمادي وڌندي وئي. سلطان ڪيترن تجربيڪار منتظمن ۽ اميرن کي سندن عهدن تان هٽايو ۽ حڪومتي اختيارن جي ورهاست ۾ اهم تبديليون آنديون.

هن '''وزير''' (''Wazir'')، يعني اعليٰ انتظامي وزير، جو عهدو پڻ ختم ڪري ڇڏيو. سندس دور جي هڪ وزير '''شرف قائني''' (''Sharaf Qa'ini'') کي قتل ڪرايو ويو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

تاريخدان [[پيٽر جيڪسن]] موجب، ممڪن آهي ته ملڪ ڪافور سلطان کي انهن عملدارن خلاف قدم کڻڻ تي آماده ڪيو هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪافور انهن کي پنهنجي سياسي طاقت لاءِ حريف ۽ خطرو سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jackson
 |first=Peter
 |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2003
 |page=176
 |isbn=9780521543293
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن واقعن سان دهلي سلطنت جي انتظامي ڍانچي ۾ طاقت جو توازن تبديل ٿي ويو. اڳوڻن اميرن ۽ وزيرن جي ڀيٽ ۾ ملڪ ڪافور ۽ سندس حامين جو اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو.

=== ملڪ ڪافور جو وڌندڙ اقتدار ===

ملڪ ڪافور علاءُ الدين جي آخري سالن ۾ شاهي درٻار جو سڀ کان وڌيڪ بااثر شخص بڻجي ويو. نائب جي حيثيت سان هن کي انتظامي ۽ سياسي فيصلن تي وسيع اثر حاصل ٿيو.

ڪافور جي وڌندڙ طاقت سبب شاهي خاندان جي ڪجهه فردن ۽ ٻين بااثر اميرن سان سندس اختلاف پيدا ٿيا. خاص طور سلطان جا وڏا پٽ '''[[خضر خان]]''' ۽ '''شادي خان'''، ۽ سندس سالو '''[[الپ خان]]'''، اقتدار جي امڪاني مقابلي ۾ اهم شخصيتون هيون.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

تاريخي روايتن موجب، ملڪ ڪافور انهن شخصيتن کي پنهنجي سياسي مستقبل لاءِ خطرو سمجهندو هو. هن سلطان کي انهن جي خلاف قدم کڻڻ لاءِ آماده ڪيو ۽ سندن وفاداريءَ بابت شڪ پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=421
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== خضر خان، شادي خان ۽ الپ خان خلاف قدم ===

علاءُ الدين جي آخري دور ۾ سندس وڏن پٽن خضر خان ۽ شادي خان خلاف سخت قدم کنيا ويا. تاريخي بيانن موجب، ملڪ ڪافور ٻنهي شهزادن کي انڌو ڪرايو، جنهن سان سندن شاهي جانشينيءَ جا امڪان ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

ساڳئي عرصي دوران سلطان جي سالي '''الپ خان''' کي پڻ قتل ڪرايو ويو. الپ خان هڪ بااثر امير هو ۽ سندس سياسي حيثيت ملڪ ڪافور لاءِ مقابلي جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

تاريخي روايتن ۾ خضر خان، شادي خان ۽ الپ خان تي سلطان خلاف سازش ڪرڻ جا الزام پڻ ملن ٿا. تنهن هوندي به انهن الزامن جي سچائي يقيني نه آهي. ڪجهه جديد تاريخدانن موجب، ممڪن آهي ته اهي الزام ملڪ ڪافور ۽ سندس حامين طرفان سياسي مخالفن کي هٽائڻ لاءِ ڦهلايا ويا هجن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jackson
 |first=Peter
 |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2003
 |page=176
 |isbn=9780521543293
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح سلطان جي بيماريءَ دوران درٻاري رقابت، جانشينيءَ جا اختلاف ۽ سياسي شڪ شبها وڌيڪ شديد ٿي ويا.

=== وفات ===

علاءُ الدين خلجي '''4 جنوري 1316ع''' جي رات دهليءَ ۾ وفات ڪئي. هن لڳ ڀڳ ويهه سال دهلي سلطنت تي حڪومت ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=425
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سندس وفات جو فوري سبب تاريخي ذريعن ۾ قطعي طور واضح نه آهي. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ سندس بيماري ۽ ڪمزور ٿيندڙ صحت جو ذڪر ملي ٿو.

تاريخ نويس [[ضياءُ الدين برني]] پنهنجي بيان ۾ لکي ٿو ته '''«ڪجهه ماڻهن»''' موجب ملڪ ڪافور سلطان جي موت جو ذميوار هو. انهيءَ روايت جي بنياد تي بعد جي ڪجهه تاريخي بيانن ۾ ڪافور تي علاءُ الدين کي زهر ڏيڻ يا سندس قتل ۾ ملوث هجڻ جو شڪ ظاهر ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last1=Vanita
 |editor-first1=Ruth
 |editor-last2=Kidwai
 |editor-first2=Saleem
 |title=Same-Sex Love in India: Readings from Literature and History
 |publisher=Palgrave
 |year=2000
 |page=132
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، برني پاڻ اها ڳالهه ٻين ماڻهن ڏانهن منسوب ڪري ٿو. تنهنڪري ملڪ ڪافور جي هٿان علاءُ الدين جي قتل يا زهر ڏيڻ واري دعويٰ کي '''ثابت ٿيل تاريخي حقيقت''' بدران هڪ غيريقيني روايت طور سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== تدفين ۽ مقبري بابت تاريخي روايتون ===

تاريخدان بنارسي پرساد سڪسينا موجب، علاءُ الدين جي وفات واري رات جي آخري حصي ۾ ملڪ ڪافور سلطان جو لاش '''سريءَ جي شاهي محل''' مان کڻائي سندس مقبري ڏانهن منتقل ڪرايو، جتي کيس دفن ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=425
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ان روايت موجب، علاءُ الدين جو مقبرو سندس وفات کان اڳ ئي تعمير ٿي چڪو هو. مقبري کي هڪ جامع مسجد جي ٻاهران واقع ٻڌايو ويو آهي.

بهرحال، انهيءَ تاريخي بيان ۾ ذڪر ڪيل جامع مسجد ۽ مقبري جي اصل جڳهه جي سڃاڻپ قطعي طور نه ٿي سگهي آهي. سڪسينا جو خيال هو ته ٻنهي عمارتن جا تباهه ٿيل بنياد ممڪن آهي ته سريءَ جي ڪنهن مٽيءَ جي دڙي هيٺ موجود هجن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=425
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف، دهليءَ جي [[مهرولي]] واري [[قطب ڪمپليڪس]] ۾ علاءُ الدين خلجي سان منسوب مقبرو ۽ سندس نالي سان منسوب مدرسو موجود آهن. انهن آثارن کي سندس دور جي اهم تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;ArchnetAlauddin&quot;&gt;{{cite web
 |title=Qutb Complex: Ala al Din Khalji Madrasa
 |website=Archnet
 |url=https://archnet.org/sites/5794
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح تاريخي روايتن ۾ سريءَ واري تدفين جي جاءِ ۽ قطب ڪمپليڪس ۾ موجود منسوب مقبري بابت فرق ملي ٿو. ٻنهي کي بنا وضاحت جي هڪ ئي تاريخي هنڌ قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

=== وفات کان پوءِ جانشيني ===

علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ دهلي سلطنت ۾ جانشينيءَ جو مسئلو پيدا ٿيو. سندس وڏن پٽن خضر خان ۽ شادي خان کي اڳ ئي سياسي طور ڪمزور ڪيو ويو هو، جڏهن ته ملڪ ڪافور شاهي انتظام تي مضبوط اثر رکندو هو.

وفات جي ٻئي ڏينهن ملڪ ڪافور علاءُ الدين جي ننڍي پٽ '''[[شهاب الدين عمر]]''' کي دهليءَ جي تخت تي ويهاريو. شهاب الدين عمر ننڍي عمر جو هو، تنهنڪري ملڪ ڪافور عملي طور سلطنت جي انتظام ۽ اهم فيصلن تي اختيار رکندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=425
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ملڪ ڪافور جي حڪمراني گهڻو عرصو قائم نه رهي. علاءُ الدين جي وفات کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ڪافور کي قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ علاءُ الدين جو ٻيو پٽ '''مبارڪ خان''' سياسي طور وڌيڪ طاقتور بڻيو ۽ اقتدار تي قبضو ڪيائين.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Eraly
 |first=Abraham
 |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate
 |publisher=Penguin Books
 |year=2015
 |pages=178–179
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مبارڪ خان بعد ۾ '''[[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]]''' جي لقب سان دهليءَ جو سلطان بڻيو. سندس اقتدار ۾ اچڻ سان ملڪ ڪافور جي قائم ڪيل جانشينيءَ جو انتظام ختم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ پيش آيل انهن واقعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ مضبوط ڪيل مرڪزي حڪومت، سلطان جي شخصي اقتدار تي وڏي حد تائين ڀاڙيندي هئي. سندس وفات کان پوءِ شاهي خاندان ۽ درٻاري اميرن جي وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ جلد ئي شدت اختيار ڪري وئي.

=== آخري دور جي واقعن جو خلاصو ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#28526a;color:white;padding:8px;&quot; | علاءُ الدين خلجي جي آخري سالن ۽ جانشينيءَ جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | دور يا تاريخ
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1310ع واري ڏهاڪي جا آخري سال
| سلطان جي صحت خراب ٿيڻ ۽ درٻاري بي اعتماديءَ ۾ واڌ
| پراڻن اميرن ۽ عملدارن جو اثر گهٽجڻ
|-
| وفات کان اڳ
| ملڪ ڪافور کي نائب جو عهدو ۽ وڌندڙ انتظامي اختيار
| سلطنت جي عملي اقتدار تي ڪافور جو اثر وڌڻ
|-
| وفات کان اڳ
| خضر خان ۽ شادي خان خلاف قدم ۽ الپ خان جو قتل
| شاهي جانشينيءَ ۽ درٻاري طاقت جي توازن ۾ تبديلي
|-
| 4 جنوري 1316ع
| علاءُ الدين خلجي جي وفات
| لڳ ڀڳ ويهن سالن جي حڪومت جو خاتمو
|-
| جنوري 1316ع
| شهاب الدين عمر جي تخت نشيني
| ملڪ ڪافور جي نگرانيءَ هيٺ نوجوان سلطان جي حڪومت
|-
| 1316ع
| ملڪ ڪافور جو قتل
| سندس مختصر سياسي بالادستيءَ جو خاتمو
|-
| 1316ع
| مبارڪ خان جو اقتدار حاصل ڪرڻ
| [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] جي حڪومت جي شروعات
|}

== تاريخي جائزو ==

علاءُ الدين خلجي جي حڪومت دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهي وڃي ٿي. سندس دور ۾ سلطنت جو فوجي اثر اتر هندستان کان دکن ۽ ڏکڻ هندستان تائين وڌيو. منگول حملن جي مزاحمت، وڏي مستقل فوج جي تنظيم، زميني محصولن جي مرڪزيت ۽ بازارن جي ضابطي سندس اهم ڪارنامن ۾ شمار ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HabibPrice&quot;/&gt;
ٻئي طرف، سندس اقتدار حاصل ڪرڻ جو طريقو، سياسي مخالفن خلاف سخت ڪارروايون، فوجي مهمن ۾ ڦرلٽ ۽ قتل عام، ۽ آبادگارن تي ڳرا محصول سندس حڪمرانيءَ جا تڪراري پهلو هئا. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ سندس دور کي فوجي ڪاميابين ۽ سخت مرڪزي حڪمرانيءَ جي گڏيل پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

=== مؤرخ رميش چندر دت جو نقطه نظر ===

هندستاني مؤرخ [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ علاءُ الدين خلجي جي حڪومت کي فوجي فتوحات، سخت حڪمرانيءَ ۽ انتظامي قابليت جي گڏيل مثال طور پيش ڪيو آهي. دت موجب علاءُ الدين دکن مان موٽڻ کان پوءِ پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين فيروز خلجي کي دوکي سان قتل ڪرائي اقتدار حاصل ڪيو. هن گجرات جي فتح، منگول حملن جي مزاحمت، رنٿمبور ۽ چتوڙ جي محاصرن، مالوا جي فتح ۽ مالڪ ڪافور جي دکن ۽ ڏکڻ هندستان وارين مهمن کي سندس حڪومت جا اهم واقعا قرار ڏنو. دت خاص طور گجرات جي راجا ڪرن راءِ، ڪملا ديوي ۽ ديول ديويءَ جي واقعن، ديوگريءَ جي رام ديو، وارنگل جي حڪمرانن ۽ ڏکڻ جي بلالا خاندان سان لاڳاپيل فوجي مهمن جو ذڪر ڪري ٿو. سندس بيان موجب علاءُ الدين جي آخري سالن ۾ گجرات، چتوڙ ۽ دکن ۾ بغاوتون ٿيون، جڏهن ته مالڪ ڪافور جو درٻار ۾ اثر وڌندو ويو. دت علاءُ الدين کي ڪڏهن ظالم ۽ سخت مزاج حڪمران سڏي ٿو، پر ساڳئي وقت سندس فوجي صلاحيت، مضبوط انتظام، سلطنت ۾ امن امان قائم ڪرڻ ۽ منگول حملن کي روڪڻ جي ڪاميابيءَ جي واکاڻ پڻ ڪري ٿو. هن جي راءِ ۾ علاءُ الدين [[اڪبر اعظم]] جهڙي وسيع نظر يا عظمت نه رکندو هو، پر پنهنجي فتوحات ۽ انتظامي طاقت سبب دهليءَ جي اهم سلطانن مان شمار ٿئي ٿو. دت جي بيان ۾ ڏنل ڪجهه تاريخون، جيئن 1295ع ۾ تخت نشيني ۽ 1300ع ۾ رنٿمبور جي فتح، جديد تاريخي تحقيق جي عام طور قبوليل تاريخن سان نٿيون ملن؛ تنهنڪري انهن کي مؤرخ جي بيان جو حصو سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dutt
 |first=Romesh Chunder
 |title=A Brief History of Ancient and Modern India
 |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ
 |edition=3rd revised
 |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co.
 |location=Calcutta
 |year=1908
 |pages=58–62
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh.jpg|جلال الدين فيروز خلجي جي قتل جو تاريخي مصورانه منظر
File:Portrait of Sultan 'Ala-ud-Din, Padshah of Delhi.jpg|علاءُ الدين خلجي جي بعد واري دور جي تصوير
File:Alai Darwaza.JPG|علائي دروازو
File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|علاءُ الدين جو مقبرو
File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|سڪندر ثاني لقب وارو سڪو
File:Sultan Alau'd Din put to Flight.jpeg|راجپوت روايت سان لاڳاپيل بعد واري دور جي تصوير
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[دهلي سلطنت]]
* [[خلجي خاندان]]
* [[جلال الدين فيروز خلجي]]
* [[مالڪ ڪافور]]
* [[امير خسرو]]
* [[منگولن جا هندستان تي حملا]]
* [[قطب الدين مبارڪ شاهه]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/ علاءُ الدين خلجي — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Alauddin_Khalji علاءُ الدين خلجي جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-khilji-khalji-dynasty-1290-1320/ خلجي خاندان ۽ ان جا انتظامي سڌارا — INFLIBNET]
* [https://archnet.org/sites/5794 علاءُ الدين خلجي جو مدرسو — Archnet]

{{DEFAULTSORT:علاء الدين خلجي}}
[[زمرو:دهلي جا سلطان]]
[[زمرو:خلجي خاندان]]
[[زمرو:1260ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1316ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:دهلي سلطنت]]</text>
      <sha1>swxo83f2xt5m47x7uyibk2cgoht5blh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424334</id>
      <parentid>424333</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T13:29:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="203978" sha1="2i31k09hozkmaw5n0zv0s9tw78h4776" xml:space="preserve">
{{Short description|دهلي سلطنت جو خلجي حڪمران (1296ع–1316ع)}}
{{Infobox royalty
| name = علاءُ الدين خلجي
| title = سلطان دهلي
| image = The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh (Alauddin Khalji detail).jpg
| caption = نئين تخت نشين ٿيل علاءُ الدين خلجي، ''جامع التواريخ'' جي تصوير، لڳ ڀڳ 1314ع
| succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان
| reign = 1296ع – 4 جنوري 1316ع
| coronation = 1296ع، دهلي
| predecessor = [[جلال الدين فيروز خلجي]]
| successor = [[شهاب الدين عمر]]
| birth_name = علي گرشاسپ
| birth_date = لڳ ڀڳ 1266ع
| death_date = 4 جنوري 1316ع
| death_place = [[دهلي]]
| burial_place = علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، قطب ڪمپليڪس، دهلي
| dynasty = [[خلجي خاندان]]
| father = شهاب الدين مسعود
| spouse = ملڪه جهان، مهرو، ڪملا ديوي، جتيپالي
| issue = خضر خان، مبارڪ خان، شهاب الدين عمر ۽ ٻيا
| religion = [[اسلام]]، [[سني]]
}}


'''علاءُ الدين محمد شاهه خلجي'''&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Silver Tanka Coin of Ala ud din Muhammad Khilji of Khilji Dynasty of Delhi Sultanate
 |url=https://marudhararts.com/e-auction/auction-no-39/lot-no-68/coins-of-india/sultanate-coins/delhi-sultanate/17-ala-al-din-muhammad-khilaji-ah-695-715-1296-1316-ad/silver-tanka-coin-of-ala-ud-din-muhammad-khilji-of-khilji-dynasty-of-delhi-sultanate
 |website=Marudhar Arts
 |access-date=2026-08-23
 |language=en
}}&lt;/ref&gt; (فارسي: {{lang|fa|علاء الدین محمد شاه}})، عام طور '''علاءُ الدين خلجي''' (فارسي: {{lang|fa|علاء الدین خلجی}}) جي نالي سان مشهور، ڄمڻ وقت '''علي گرشاسپ''' (لڳ ڀڳ 1266ع – 4 جنوري 1316ع)، [[خلجي خاندان]] جو ٻيو سلطان ۽ [[دهلي سلطنت]] جو هڪ اهم حڪمران هو، جنهن 1296ع کان پنهنجي وفات تائين 1316ع ۾ حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ دهلي سلطنت جون حدون نمايان طور وڌيون، [[منگول]] حملن جي ڪاميابيءَ سان مزاحمت ڪئي وئي، اتر ۽ وچ هندستان جون ڪيتريون رياستون سلطنت ۾ شامل ڪيون ويون ۽ [[دکن]] توڙي ڏکڻ هندستان جي حڪمرانن کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ وسيع فوجي مهمون هلايون ويون. علاءُ الدين زميني محصولن جي وصولي، فوجي انتظام، واپار، [[قيمتن تي ضابطو|بازاري اگهن تي ضابطي]] ۽ سماجي توڙي سياسي نگرانيءَ بابت اهم انتظامي سڌارا پڻ نافذ ڪيا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Zaidi
 |first=Nasr Hasan
 |title=ʿAlāʾ-al-Dīn Ḵaljī
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=1
 |page=779
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jackson
 |first=Peter
 |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1999
 |isbn=9780521404778
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين پنهنجي اڳوڻي سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جو ڀائٽيو ۽ ناٺي هو. جڏهن جلال الدين [[دهلي جو غلام خاندان|غلام خاندان]] جي اقتدار جي خاتمي کان پوءِ 1290ع ۾ دهليءَ جو سلطان بڻيو، تڏهن علاءُ الدين کي ''اميرِ توزڪ''، يعني شاهي تقريبن جي انتظام جو عهدو ڏنو ويو. جلال الدين خلاف هڪ بغاوت کي دٻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ سبب علاءُ الدين کي 1291ع ۾ [[ڪڙا-مانڪپور]] جي گورنري ملي، جڏهن ته [[ڀيلسا]] تي ڪامياب فوجي حملي کان پوءِ 1296ع ۾ کيس [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني وئي. ساڳئي سال هن [[ديوگري]] تي حملو ڪري وڏي مقدار ۾ دولت حاصل ڪئي، جنهن کي پنهنجي فوجي طاقت وڌائڻ ۽ جلال الدين خلاف اقتدار حاصل ڪرڻ جي منصوبابنديءَ ۾ استعمال ڪيو. جولاءِ 1296ع ۾ هن جلال الدين کي قتل ڪرائي پاڻ کي سلطان قرار ڏنو، جنهن کان پوءِ دهليءَ تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي ۽ [[ملتان]] ۾ موجود جلال الدين جي پٽن ۽ ٻين وارثن جي مزاحمت کي ختم ڪيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجن هندستان تي ڪيترائي حملا ڪيا، جن کي سندس فوجن مختلف محاذن تي روڪيو. انهن مقابلن ۾ 1297ع–1298ع جي جران منجور واري مهم، 1298ع ۾ [[سيوستان]]، يعني موجوده [[سيوهڻ]]، تي منگول حملي کي ناڪام بڻائڻ، 1299ع جي [[ڪلي جي جنگ]]، 1303ع ۾ دهليءَ جو منگول گهيرو، 1305ع جي [[امروهه جي جنگ]] ۽ 1306ع ۾ [[راوي درياهه]] جي ڪناري منگول فوج جي شڪست شامل آهن. 1306ع جي فتح کان پوءِ دهلي سلطنت جي فوجن موجوده [[افغانستان]] ۾ منگولن جي قبضي وارن ڪجهه علائقن تي جوابي حملا پڻ ڪيا. منگولن خلاف انهن فوجي ڪاميابين ۾ [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]]، [[الغ خان]] ۽ علاءُ الدين جي غلام مان سپهه سالار بڻيل [[مالڪ ڪافور]] سميت ڪيترن فوجي اڳواڻن اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
منگول حملن جي مزاحمت سان گڏ علاءُ الدين اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترين رياستن خلاف فوجي مهمون هلايون. سندس فوجن 1299ع ۾ [[گجرات]] تي حملو ڪيو، جنهن کي لڳ ڀڳ 1304ع ۾ دهلي سلطنت سان مستقل طور شامل ڪيو ويو. ان کان سواءِ 1299ع ۾ [[جيسلمير]]، 1301ع ۾ [[رنٿمبور]]، 1303ع ۾ [[چتوڙ]]، 1305ع ۾ [[مالوا]]، 1308ع ۾ [[سيوانا]] ۽ 1311ع ۾ [[جالور]] تي قبضو ڪيو ويو. انهن فتوحات جي نتيجي ۾ [[راجپوت]] ۽ ٻين مقامي حڪمران خاندانن جي سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو، جن ۾ مالوا جا [[پرمار خاندان|پرمار]]، گجرات جا [[واگهيلا خاندان|واگهيلا]]، رنٿمبور ۽ جالور جا [[چوهان خاندان|چوهان]]، ميواڙ جي [[گُهلا خاندان|گُهلا خاندان]] جي راول شاخ ۽ ممڪن طور [[يَجواپال خاندان]] شامل هئا. انهن مهمن سان دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي اثر ۾ نمايان واڌ آئي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=1
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2004
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي حڪم تي سندس اهم سپهه سالار [[مالڪ ڪافور]] [[ونڌيا جبلن]] کان ڏکڻ طرف ڪيترين فوجي مهمن جي اڳواڻي ڪئي. انهن مهمن دوران 1308ع ۾ [[ديوگري]]، 1310ع ۾ [[وارنگل]] ۽ 1311ع ۾ [[دواراسمودر]] مان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ خراج حاصل ڪيو ويو. نتيجي ۾ ديوگريءَ جي [[يادَو خاندان]] جي حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]]، وارنگل جي [[ڪاڪتيا خاندان]] جي حڪمران [[پرتاپ رودر]] ۽ دواراسمودر جي [[هويسالا خاندان]] جي حڪمران [[وير بلال ٽيون|وير بلال ٽئين]] دهلي سلطنت جي بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيا. مالڪ ڪافور 1311ع ۾ ڏکڻ هندستان جي [[پانڊيا خاندان]] جي علائقن تي پڻ حملو ڪيو، جتان وڏي مقدار ۾ دولت، هاٿي ۽ گهوڙا حاصل ڪيا ويا. تنهن هوندي به ڏکڻ هندستان جون سڀئي رياستون سڌي طرح دهلي سلطنت ۾ شامل نه ٿيون؛ ڪيترن علائقن ۾ مقامي حڪمران خراج گذار حيثيت سان برقرار رهيا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي حڪمرانيءَ ۾ طاقتور مرڪزي حڪومت ۽ وڏي مستقل فوج قائم ٿي. هن زرعي زمينن جي ماپ، محصولن جي وصولي، فوجين جي سڃاڻپ، گهوڙن تي داغ لڳائڻ ۽ بازارن ۾ ضروري شين جي اگهن تي ضابطو رکڻ لاءِ منظم سرڪاري نظام قائم ڪيو. فوج جي سارسنڀال ۽ سلطنت جي دفاع لاءِ گهربل وسيلن کي يقيني بڻائڻ سندس انتظامي پاليسين جو اهم مقصد هو. ان سان گڏ هن سياسي بغاوتن کي روڪڻ لاءِ جاسوسي ۽ نگرانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو، اميرن جي سياسي سرگرمين تي پابنديون وڌيون ۽ ڪجهه بااثر خاندانن جون ملڪيتون ضبط ڪيون. جيتوڻيڪ سندس انتظامي سڌارن سان مرڪزي اقتدار مضبوط ٿيو، پر سندس حڪومت ۾ سخت سزائون، سياسي مخالفن خلاف جبر، فوجي مهمن دوران قتل عام ۽ آبادگارن تي ڳرن محصولن جا واقعا پڻ تاريخي ذريعن ۾ درج آهن.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ علاءُ الدين بيمار ٿي پيو ۽ سلطنت جي انتظام لاءِ مالڪ ڪافور تي وڌيڪ ڀاڙڻ لڳو. ان عرصي ۾ درٻاري سازشن، اميرن جي باهمي رقابت ۽ جانشينيءَ بابت اختلافن سبب سياسي صورتحال غير مستحڪم ٿي وئي. علاءُ الدين 4 جنوري 1316ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ مالڪ ڪافور علاءُ الدين ۽ سندس زال [[جتيپالي]] جي نوجوان پٽ [[شهاب الدين عمر]] کي تخت تي ويهاريو، پر عملي اقتدار ڪافور جي هٿ ۾ رهيو. ٿوري عرصي کان پوءِ مالڪ ڪافور قتل ٿي ويو ۽ علاءُ الدين جي وڏي پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] اقتدار حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;
علاءُ الدين خلجي کي دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ فوجي فتوحات، منگول حملن جي ڪامياب مزاحمت، انتظامي مرڪزيت ۽ اقتصادي سڌارن سبب هڪ اهم سلطان سمجهيو وڃي ٿو. ساڳئي وقت سندس حڪمرانيءَ جا سخت ۽ جابراڻا پهلو پڻ تاريخي بحث جو موضوع رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;


== شروعاتي زندگي ==

[[علاءُ الدين خلجي]] جي ننڍپڻ ۽ شروعاتي زندگيءَ بابت همعصر تاريخ نويسن تمام ٿوري معلومات قلمبند ڪئي آهي. سورھين ۽ سترھين صديءَ جي تاريخ نويس حاجي الدبير موجب، علاءُ الدين جڏهن 1300ع–1301ع ۾ [[رنٿمبور]] خلاف فوجي مهم شروع ڪئي، تڏهن سندس عمر لڳ ڀڳ 34 سال هئي. انهيءَ روايت کي درست تسليم ڪرڻ جي صورت ۾ سندس ڄمڻ جو سال لڳ ڀڳ 1266ع يا 1267ع قرار ڏئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=40–41 |language=en}}&lt;/ref&gt; سندس اصل نالو '''علي گرشاسپ''' هو. هو شهاب الدين مسعود جو وڏو پٽ هو، جيڪو [[خلجي خاندان]] جي باني سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جو وڏو ڀاءُ هو. علاءُ الدين جا ٽي ننڍا ڀائر هئا: [[الماس بيگ]]، جيڪو بعد ۾ '''الغ خان''' جي لقب سان مشهور ٿيو، قتلغ تيگين ۽ محمد.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=326 |language=en}}&lt;/ref&gt;
پيءُ شهاب الدين مسعود جي وفات کان پوءِ علاءُ الدين جي پرورش سندس چاچي جلال الدين جي نگرانيءَ ۾ ٿي. علاءُ الدين ۽ سندس ننڍي ڀاءُ الماس بيگ ٻنهي جلال الدين جي ڌيئرن سان شاديون ڪيون، جنهن سبب سندن خانداني لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt; جڏهن 1290ع ۾ جلال الدين دهليءَ جو سلطان بڻيو، تڏهن هن علاءُ الدين کي ''اميرِ توزڪ''، يعني شاهي تقريبن ۽ درٻاري رسمن جي انتظام جو عهدو ڏنو، جڏهن ته الماس بيگ کي ''آخور بيگ''، يعني شاهي گهوڙن ۽ اصطبل جي انتظام جو عهدو مليو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== جلال الدين جي ڌيءَ سان شادي ===

[[File:Islamic Sultanates. Delhi. ‘Ala al-Din Muhammad. AH 695-715 AD 1296-1316. Dar al-Islam mint. Dated AH 709 (AD 1309-10).jpg|thumb|300px|علاءُ الدين محمد شاهه خلجي جو سونو سڪو، جيڪو 709هه (1309ع–1310ع) ۾ ضرب ڪيو ويو.]]

علاءُ الدين 1290ع ۾ خلجي خاندان جي اقتدار ۾ اچڻ کان گهڻو اڳ پنهنجي چاچي جلال الدين جي ڌيءَ '''ملڪه جهان''' سان شادي ڪئي هئي. تنهن هوندي به تاريخي روايتن موجب سندن ازدواجي تعلقات خوشگوار نه رهيا. حاجي الدبير جي بيان موجب، جلال الدين جي سلطان بڻجڻ کان پوءِ ملڪه جهان جي درٻاري حيثيت وڌي ۽ سندس پنهنجي مڙس سان اختلاف پيدا ٿيا. الدبير جي روايت موجب، علاءُ الدين بعد ۾ '''مهرو''' نالي عورت سان ٻي شادي ڪئي، جيڪا ملڪ سنجر، مشهور بہ [[الپ خان]]، جي ڀيڻ هئي. هن ٻي شاديءَ سبب ملڪه جهان ۽ علاءُ الدين جي وچ ۾ اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
حاجي الدبير جي بيان موجب، هڪ موقعي تي جڏهن علاءُ الدين ۽ مهرو هڪ باغ ۾ گڏ هئا، تڏهن ملڪه جهان حسد سبب مهرو تي حملو ڪيو، جنهن جي جواب ۾ علاءُ الدين پنهنجي پهرين زال سان تشدد وارو رويو اختيار ڪيو. اهو واقعو سلطان جلال الدين تائين پهتو، پر هن علاءُ الدين خلاف ڪا ڪارروائي نه ڪئي. هي واقعو بعد جي تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي، تنهنڪري ان کي قطعي طور ثابت ٿيل حقيقت بدران منسوب روايت طور ڏسڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=41 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جا پنهنجي سَسُ، يعني جلال الدين جي زال، سان پڻ خوشگوار تعلقات نه هئا. سندس سَسُ کي شاهي درٻار ۾ نمايان اثر رسوخ حاصل هو. تاريخ نويس [[فرشته]] موجب، هن جلال الدين کي خبردار ڪيو هو ته علاءُ الدين سلطنت جي ڪنهن پري علائقي ۾ پنهنجي الڳ حڪومت قائم ڪرڻ جو منصوبو جوڙي رهيو آهي. فرشتي جي بيان موجب، هوءَ علاءُ الدين جي سرگرمين تي نظر رکندي هئي ۽ پنهنجي ڌيءَ جي موقف جي حمايت ڪندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=42–43 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ڪڙا جي گورنري ===

1291ع ۾ علاءُ الدين [[ڪڙا، اتر پرديش|ڪڙا]] جي گورنر '''ملڪ ڇجو''' جي بغاوت کي دٻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس خدمتن جي اعتراف ۾ سلطان جلال الدين کيس ساڳئي سال ڪڙا جو نئون گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=41 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪڙا ۾ ملڪ ڇجوءَ سان لاڳاپيل ڪجهه اڳوڻن اميرن جلال الدين کي ڪمزور ۽ غير مؤثر حڪمران سمجهيو. انهن علاءُ الدين کي دهليءَ جو تخت حاصل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ سندس سياسي خواهشن کي هٿي ڏني. تاريخي مطالعي موجب، انهن اميرن جي همت افزائي ۽ شاهي خاندان اندر موجود اختلافن علاءُ الدين جي سياسي سوچ تي اثر وڌو ۽ هن جلال الدين کي تخت تان هٽائڻ بابت سنجيدگيءَ سان غور ڪرڻ شروع ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=42 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=321 |language=en}}&lt;/ref&gt;
بعد ۾ علاءُ الدين [[ڀيلسا]] تي فوجي حملو ڪري وڏي مقدار ۾ دولت حاصل ڪئي. انهيءَ مهم جي ڪاميابيءَ کان پوءِ جلال الدين کيس [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني. اهڙيءَ ريت علاءُ الدين جي سياسي ۽ فوجي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ سندس هٿ هيٺ ايندڙ علائقن ۽ وسيلن ۾ اضافو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;


== اقتدار تي اچڻ ==

=== ڀيلسا ۽ ديوگري جون مهمون ===

1291ع ۾ [[ڪڙا، اتر پرديش|ڪڙا]] جي گورنر ملڪ ڇجوءَ جي بغاوت کي دٻائڻ کان پوءِ علاءُ الدين کي ڪڙا جي گورنري ملي. ملڪ ڇجوءَ جي ڪجهه اڳوڻن حامين علاءُ الدين کي سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] خلاف بغاوت ڪرڻ لاءِ همٿايو. انهن جو خيال هو ته دهليءَ جو تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ وڏي فوج ۽ ڪافي مالي وسيلن جي ضرورت هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ ڇجوءَ جي بغاوت ناڪام ٿيڻ جو هڪ اهم سبب مالي وسيلن جي کوٽ هئي. انهيءَ پسمنظر ۾ علاءُ الدين پنهنجي فوجي ۽ سياسي منصوبن لاءِ دولت حاصل ڪرڻ جي مقصد سان پاڙيسري رياستن تي حملا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=42 |language=en}}&lt;/ref&gt;

1293ع ۾ علاءُ الدين [[مالوا]] جي [[ڀيلسا]] شهر تي حملو ڪيو. ڀيلسا ان وقت [[پرمار خاندان]] جي حڪومت هيٺ هڪ خوشحال شهر هو، جيتوڻيڪ مالوا جي رياست اڳوڻن فوجي حملن سبب ڪمزور ٿي چڪي هئي. هن مهم دوران علاءُ الدين کي [[دکن]] جي خوشحال [[يادَو خاندان]]، ان جي گاديءَ واري شهر [[ديوگري]] ۽ اتي پهچڻ وارن رستن بابت اهم معلومات ملي. اها معلومات سندس ايندڙ فوجي منصوبن ۾ اهم ثابت ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=321 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين ڀيلسا مان حاصل ٿيل مالِ غنيمت سلطان جلال الدين جي حوالي ڪيو، جنهن سان سلطان جو مٿس اعتماد وڌيڪ وڌيو. تنهن هوندي به هن دکن جي يادَو رياست جي دولت ۽ فوجي رستن بابت حاصل ڪيل معلومات سلطان کان ڳجهي رکي. علاءُ الدين جي ڪاميابيءَ کان خوش ٿي جلال الدين کيس ''عارضِ ممالڪ''، يعني فوجي معاملن جي اعليٰ انتظامي عهدي، تي مقرر ڪيو ۽ [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني. سلطان کيس پنهنجي علائقن جي اضافي محصولن مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Habibullah |first=A. B. M. |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=322 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=45 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=322 |language=en}}&lt;/ref&gt;

1296ع ۾ علاءُ الدين [[ديوگري]] تي فوجي حملو ڪيو، جتي يادَو حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]] کان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ خراج حاصل ڪيو. انهيءَ مهم مان کيس سون، چاندي، قيمتي جواهر، ريشمي ڪپڙا، هاٿي، گهوڙا ۽ غلام هٿ آيا. ديوگريءَ مان حاصل ٿيل دولت علاءُ الدين جي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ هن ان کي جلال الدين خلاف اقتدار حاصل ڪرڻ جي منصوبابنديءَ ۾ استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=322–323 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== جلال الدين جو قتل ===

[[File:The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh.jpg|thumb|upright=1.7|سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جي قتل ۽ علاءُ الدين جي اقتدار تي اچڻ جي تصوير، جيڪا لڳ ڀڳ 1314ع ۾ مرتب ٿيل ''[[جامع التواريخ]]'' مان ورتل آهي.]]

ديوگريءَ تي علاءُ الدين جي ڪامياب حملي جي خبر جڏهن سلطان جلال الدين تائين پهتي، تڏهن هو [[گواليار]] پهتو، جتي کيس اميد هئي ته علاءُ الدين فتح مان حاصل ٿيل دولت سندس آڏو پيش ڪندو. پر علاءُ الدين سموري دولت ساڻ ڪري سڌو ڪڙا ڏانهن روانو ٿي ويو. سلطان جي صلاحڪارن، جن ۾ '''احمد چپ''' پڻ شامل هو، جلال الدين کي صلاح ڏني ته علاءُ الدين کي [[چنديري]] وٽ روڪيو وڃي، پر سلطان پنهنجي ڀائٽي تي اعتماد رکندي اها صلاح قبول نه ڪئي ۽ دهليءَ ڏانهن موٽي ويو. کيس اميد هئي ته علاءُ الدين ڪڙا مان دولت کڻي دهليءَ ايندو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=323 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪڙا پهچڻ کان پوءِ علاءُ الدين سلطان ڏانهن معافيءَ جو خط موڪليو. هن خدشو ظاهر ڪيو ته سندس مخالفن سلطان جي ذهن ۾ هن بابت بدگمانيون پيدا ڪيون هونديون. علاءُ الدين سلطان کان پنهنجي هٿ سان لکيل يا صحيح ٿيل معافي نامو گهريو، جيڪو جلال الدين فوراً پنهنجي قاصدن وسيلي موڪلي ڏنو. جڏهن اهي قاصد ڪڙا پهتا، تڏهن کين علاءُ الدين جي فوجي تيارين ۽ سلطان کي تخت تان هٽائڻ جي منصوبن بابت خبر پئي. علاءُ الدين کين روڪي ڇڏيو ته جيئن اهي اها معلومات جلال الدين تائين نه پهچائي سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=323 |language=en}}&lt;/ref&gt;

انهيءَ دوران علاءُ الدين جي ننڍي ڀاءُ [[الماس بيگ]]، جيڪو بعد ۾ '''الغ خان''' جي لقب سان مشهور ٿيو ۽ جلال الدين جو ناٺي پڻ هو، سلطان کي علاءُ الدين جي وفاداريءَ جو يقين ڏياريو. هن جلال الدين کي ڪڙا وڃي علاءُ الدين سان ذاتي ملاقات ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو. الماس بيگ سلطان کي ٻڌايو ته علاءُ الدين پنهنجي مبينا غلطيءَ سبب سخت پريشان آهي ۽ جيڪڏهن سلطان کيس ذاتي طور معاف نه ڪندو ته هو شرمندگيءَ ۾ پنهنجي جان به وٺي سگهي ٿو. انهن ڳالهين تي اعتبار ڪندي جلال الدين پنهنجي فوج سميت ڪڙا ڏانهن روانو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=324 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪڙا جي ويجهو پهچڻ کان پوءِ جلال الدين پنهنجي مکيه فوج کي احمد چپ جي اڳواڻيءَ ۾ زميني رستي روانو ڪيو، جڏهن ته پاڻ لڳ ڀڳ هڪ هزار سپاهين جي ننڍڙي دستي سان [[گنگا درياهه]] پار ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. 20 جولاءِ 1296ع تي علاءُ الدين پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين سان ملاقات جو بندوبست ڪيو. ملاقات دوران علاءُ الدين بظاهر سلطان جو استقبال ڪيو، پر سندس ماڻهن جلال الدين کي قتل ڪري ڇڏيو. جلال الدين جا ساٿي پڻ ماريا ويا، جڏهن ته احمد چپ جي اڳواڻيءَ ۾ موجود فوج دهليءَ ڏانهن واپس هٽي وئي. انهيءَ واقعي کان پوءِ علاءُ الدين پاڻ کي نئون سلطان قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=324 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ۽ تخت نشيني ===

[[File:Delhi Sultanate under Jalaluddin Khalji - based on A Historical Atlas of South Asia.svg|thumb|280px|1290ع ۾ جلال الدين خلجي جي تخت نشينيءَ وقت [[دهلي سلطنت]] جون حدون.]]

جولاءِ 1296ع ۾ جلال الدين جي قتل کان پوءِ علاءُ الدين، جيڪو ان وقت تائين '''علي گرشاسپ''' جي نالي سان مشهور هو، ڪڙا ۾ '''علاءُ الدنيا والدين محمد شاهه السلطان''' جو لقب اختيار ڪري پنهنجي بادشاهيءَ جو اعلان ڪيو. تاريخي روايتن موجب، جلال الدين جو ڪٽيل مٿو علاءُ الدين جي فوجي ڪئمپ ۾ نيزِي تي گهمايو ويو ۽ پوءِ [[اَوڌ]] ڏانهن موڪليو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=326 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ايندڙ ٻن ڏينهن اندر علاءُ الدين ڪڙا ۾ هڪ عارضي حڪومت قائم ڪئي. هن اڳوڻن ''اميرن'' کي ترقي ڏئي ''ملڪ'' جا لقب ڏنا ۽ پنهنجي ويجهن ساٿين کي نون اميرن طور مقرر ڪيو. انهيءَ انتظام جو مقصد پنهنجي حامين کي سياسي ۽ انتظامي عهدن تي آڻڻ ۽ دهليءَ ڏانهن پيشقدميءَ کان اڳ اقتدار جو بنياد مضبوط ڪرڻ هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان وقت سخت برساتن سبب [[گنگا]] ۽ [[جمنا درياهه|جمنا]] درياهن ۾ ٻوڏ آيل هئي، جنهن سبب فوجي چرپر ۾ رڪاوٽون پيدا ٿيون. تنهن هوندي به علاءُ الدين دهليءَ تي حملي جون تياريون جاري رکيون. هن پنهنجي عملدارن کي حڪم ڏنو ته وڌ کان وڌ سپاهي ڀرتي ڪيا وڃن، ڀلي انهن جي جسماني صلاحيت يا اڳوڻي پسمنظر جي مڪمل جاچ نه ڪئي وڃي. ان جو مقصد فوجي تعداد وڌائڻ سان گڏ عام ماڻهن ۾ اهو تاثر پيدا ڪرڻ هو ته علاءُ الدين کي وڏي عوامي ۽ فوجي حمايت حاصل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=327–328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

پنهنجي سخاوت جو تاثر پيدا ڪرڻ لاءِ علاءُ الدين ڪڙا ۾ هڪ ''منجنيق'' ذريعي ماڻهن جي ميڙ ڏانهن سون جا سڪا اڇلائڻ جو حڪم ڏنو. تاريخي روايت موجب، انهن سڪن جو مجموعي وزن پنج ''من'' هو. اهڙيءَ ريت دولت جي ورڇ کي علاءُ الدين پنهنجي سياسي حمايت وڌائڻ ۽ نون سپاهين کي پاڻ ڏانهن راغب ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}&lt;/ref&gt;

دهليءَ ڏانهن پيشقدميءَ لاءِ علاءُ الدين پنهنجي فوج کي ٻن حصن ۾ ورهايو. هڪ حصو سندس ۽ [[نصرت خان جليسري|نصرت خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[بدايون]] ۽ برن، يعني موجوده [[بلندشهر]]، جي رستي روانو ٿيو، جڏهن ته ٻيو حصو [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڪوئل، يعني موجوده [[علي ڳڙهه]]، جي رستي دهليءَ ڏانهن وڌيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي پيشقدميءَ دوران شهرن ۽ ڳوٺن ۾ اها خبر پکڙجي وئي ته هو سپاهي ڀرتي ڪرڻ سان گڏ سون پڻ ورهائي رهيو آهي. نتيجي ۾ فوجي ۽ غير فوجي پسمنظر رکندڙ ڪيترائي ماڻهو سندس فوج ۾ شامل ٿيا. تاريخي بيان موجب، جڏهن علاءُ الدين بدايون پهتو، تڏهن سندس فوج ۾ لڳ ڀڳ 56,000 گهوڙيسوار ۽ 60,000 پيادا سپاهي شامل هئا. اهي انگ تاريخي روايتن ۾ ڏنل آهن ۽ انهن کي قطعي طور تصديق ٿيل فوجي ڳڻپ نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}&lt;/ref&gt;

برن وٽ جلال الدين جي دور جا ست بااثر امير، جيڪي اڳ ۾ علاءُ الدين جي مخالفت ڪندا هئا، سندس حمايت ۾ اچي ويا. انهن ۾ '''تاج الملڪ ڪُوچي'''، '''ملڪ آباجي آخور بيگ'''، '''ملڪ امير علي ديوانه'''، '''ملڪ عثمان امير آخور'''، '''ملڪ امير خان'''، '''ملڪ عمر سرخا''' ۽ '''ملڪ هيرانمار''' شامل هئا. علاءُ الدين انهن مان هر امير کي 30 کان 50 من سون ڏنو ۽ سندن سپاهين مان هر هڪ کي 300 چانديءَ جا ''ٽڪا'' انعام طور ڏنا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي دهليءَ ڏانهن پيشقدمي جمنا درياهه ۾ ٻوڏ سبب ڪجهه وقت لاءِ رڪجي وئي. انهيءَ دوران دهليءَ ۾ جلال الدين جي بيوهه '''ملڪه جهان'''، ٻين اميرن سان صلاح ڪرڻ کان سواءِ، پنهنجي ننڍي پٽ '''قدر خان''' کي '''رڪن الدين ابراهيم''' جي لقب سان سلطان مقرر ڪيو. انهيءَ فيصلي سبب سندس وڏي پٽ '''ارڪلي خان'''، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، ناراض ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ملڪه جهان کي معلوم ٿيو ته جلال الدين جا ڪيترائي امير علاءُ الدين سان شامل ٿي ويا آهن، تڏهن هن ارڪلي خان کان معافي گهري ۽ کيس تخت سنڀالڻ جي آڇ ڪئي. هن ارڪلي خان کي ملتان مان دهليءَ اچي حڪومت بچائڻ لاءِ چيو، پر ارڪلي خان سندس مدد لاءِ اچڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 1296ع جي ٻئي هفتي ۾، جڏهن جمنا درياهه ۾ پاڻي گهٽيو، تڏهن علاءُ الدين دهليءَ ڏانهن پنهنجي پيشقدمي ٻيهر شروع ڪئي. جڏهن هو [[سيري قلعو|سيري]] جي علائقي وٽ پهتو، تڏهن رڪن الدين ابراهيم سندس مقابلي لاءِ فوج وٺي نڪتو. پر رات جي وقت رڪن الدين جي فوج جو هڪ حصو علاءُ الدين سان وڃي مليو. انهيءَ صورتحال سبب رڪن الدين جي فوجي طاقت ڪمزور ٿي وئي ۽ هو پنهنجي ماءُ ۽ وفادار اميرن سان گڏ ملتان ڏانهن ڀڄي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ان کان پوءِ علاءُ الدين دهليءَ ۾ داخل ٿيو، جتي ڪيترن اميرن ۽ سرڪاري عملدارن سندس اقتدار کي تسليم ڪيو. '''21 آڪٽوبر 1296ع''' تي علاءُ الدين کي دهليءَ ۾ باضابطه طور سلطان قرار ڏنو ويو. اهڙيءَ ريت ڪڙا ۾ ڪيل سندس شروعاتي بادشاهيءَ جو اعلان دهليءَ جي تخت تي رسمي اقتدار ۾ تبديل ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=329 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== اقتدار جو استحڪام ===

دهليءَ جي تخت تي ويهڻ کان پوءِ علاءُ الدين شروع ۾ اميرن، سپاهين ۽ ٻين حامين کي انعام ڏئي پنهنجي حمايت وڌائي. هن مختلف سياسي ۽ فوجي گروهن جي وچ ۾ طاقت جو توازن قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پنهنجي وفادار ماڻهن کي اهم انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو. اهڙيءَ طرح هن نئين حڪومت لاءِ فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل ڪرڻ کي اوليت ڏني.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

علاءُ الدين ملتان تي قبضو ڪري جلال الدين جي وارثن جي سياسي قوت ختم ڪئي. ان مهم کان پوءِ جلال الدين جي خاندان سان لاڳاپيل ڪيترن ماڻهن کي گرفتار ڪيو ويو، جڏهن ته ڪجهه کي انڌو ڪيو ويو يا قتل ڪيو ويو. انهيءَ سخت ڪارروائيءَ سان علاءُ الدين پنهنجي اقتدار جي ممڪن دعويدارن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

بعد ۾ اڳوڻن اميرن مان ڪيترن کي عهدن تان هٽايو ويو ۽ سندن ملڪيتون ضبط ڪيون ويون. انهن جي جاءِ تي علاءُ الدين پنهنجي وفادار اميرن ۽ عملدارن کي مقرر ڪيو، جنهن سان مرڪزي حڪومت تي سندس گرفت وڌيڪ مضبوط ٿي. اهڙين ڪاررواين سبب سندس حڪمرانيءَ ۾ سياسي استحڪام ته وڌيو، پر ساڳئي وقت سخت سزائن ۽ مخالفن خلاف جبر جو سلسلو پڻ شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

== فوجي مهمون ==


[[File:Map of the Khalji Sultanate.png|thumb|300px|[[خلجي خاندان]] جي حڪومت هيٺ دهلي سلطنت جون حدون، جن ۾ ڏکڻ هندستان جون خراج ڏيندڙ رياستون پڻ ڏيکاريل آهن.]]

=== منگول حملن جي مزاحمت ===

علاءُ الدين جي حڪومت دوران [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجن اتر هندستان تي بار بار حملا ڪيا. اهي حملا دهلي سلطنت جي سرحدي سلامتي ۽ سياسي استحڪام لاءِ وڏو خطرو هئا. علاءُ الدين جي دور ۾ منگولن خلاف ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا، جن ۾ سندس سپهه سالارن [[الغ خان]]، [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]]، ملڪ نائڪ ۽ [[ملڪ ڪافور]] اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

==== پنجاب تي منگول حملو (1297ع–1298ع) ====

1297ع جي سياري ۾ [[چغتائي خانات]] جي هڪ منگول فوج، هڪ ''نويان'' جي اڳواڻيءَ ۾، [[پنجاب]] تي حملو ڪيو ۽ [[قصور]] تائين پهچي وئي. علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالار الغ خان جي اڳواڻيءَ ۾ فوج موڪلي. 6 فيبروري 1298ع تي دهليءَ جي فوج منگولن کي شڪست ڏني. معاصر شاعر ۽ مورخ [[امير خسرو]] جي بيان موجب، انهيءَ مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 منگول مارجي ويا، جڏهن ته ڪيترن قيدين کي دهلي آڻڻ کان پوءِ پڻ قتل ڪيو ويو. اهو انگ معاصر روايت ۾ ڏنل آهي ۽ ان جي قطعي درستگيءَ بابت احتياط ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=221 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== سنڌ ۽ سيوستان تي منگول حملو (1298ع–1299ع) ====

1298ع–1299ع ۾ منگولن جي هڪ ٻي فوج [[سنڌ]] ۾ داخل ٿي. ڪجهه تاريخدانن موجب اهي حملي آور ممڪن آهي ته ''نگودري'' منگولن سان لاڳاپيل هجن. منگولن [[سيوستان]]، يعني موجوده [[سيوهڻ شريف|سيوهڻ]]، جي قلعي تي قبضو ڪري ورتو. سنڌ ۾ منگولن جي اها اڳڀرائي دهلي سلطنت جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه وارن علائقن لاءِ خطري جو سبب بڻي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=219–220 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;
علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالار ظفر خان کي سيوستان ڏانهن روانو ڪيو. ظفر خان منگول حملي آورن کي شڪست ڏئي قلعي تي ٻيهر قبضو حاصل ڪيو. انهيءَ فتح سان سيوستان ۾ دهلي سلطنت جو فوجي اقتدار بحال ٿيو ۽ منگولن جي سنڌ ۾ وڌيڪ اڳڀرائي کي روڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |title=The Cambridge Economic History of India |volume=1 |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== ڪلي جي جنگ (1299ع) ====

1299ع ۾ چغتائي حڪمران [[دوا خان]] دهليءَ کي فتح ڪرڻ جي مقصد سان [[قطلوغ خواجه]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ وڏي منگول فوج موڪلي. منگول لشڪر اتر هندستان مان اڳتي وڌي دهليءَ جي ويجهو پهتو. علاءُ الدين پاڻ پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪئي ۽ ٻنهي لشڪرن وچ ۾ [[ڪلي جي جنگ]] لڳي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=338 |language=en}}&lt;/ref&gt;
جنگ دوران علاءُ الدين جي سپهه سالار ظفر خان سلطان جي حڪم جو انتظار ڪرڻ کان سواءِ منگولن تي حملو ڪيو. سندس فوجي دستي دشمن کي وڏو نقصان پهچايو، پر ظفر خان پاڻ ۽ سندس ڪيترائي ساٿي جنگ ۾ مارجي ويا. منگول سپهه سالار قطلوغ خواجه پڻ سخت زخمي ٿيو، جنهن کان پوءِ منگول فوج واپس هٽڻ لڳي. قطلوغ خواجه واپسيءَ جي سفر دوران زخمن سبب فوت ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=159–161 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=221–222 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== دهليءَ تي منگول حملو (1303ع) ====

1303ع ۾ منگول فوج ٻيهر دهليءَ تائين پهتي. ان وقت علاءُ الدين جون فوجون [[چتوڙ]] ۽ [[ورنگل]] جي مهمن ۾ مصروف هيون. لڳ ڀڳ آگسٽ 1303ع ۾ منگولن دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ڪئي. علاءُ الدين حملي آورن کان اڳ دهليءَ ۾ پهچي ويو، پر کيس شهر جي مضبوط دفاع لاءِ ڪافي وقت نه ملي سگهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=368–369 |language=en}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ دوران ورنگل ڏانهن موڪليل دهليءَ جي فوجي مهم ناڪام ٿي چڪي هئي. [[ضياءُ الدين برني]] موجب، ان ناڪاميءَ جو هڪ سبب سخت برساتون هيون. فوج کي جاني ۽ مالي نقصان پهتو ۽ ان جو سامان پڻ ضايع ٿيو. منگولن جي گهيري ۽ رستن تي قبضي سبب ورنگل مان واپس ايندڙ فوج ۽ صوبائي گورنرن جي موڪليل مدد دهليءَ تائين نه پهچي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=164–165 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=366–369 |language=en}}&lt;/ref&gt;
علاءُ الدين [[سيري قلعو|سيري]] جي تعمير هيٺ قلعي واري علائقي ۾ هڪ مضبوط فوجي ڪئمپ قائم ڪري دفاعي انتظام ڪيا. منگولن ۽ دهليءَ جي فوج وچ ۾ ڪجهه ننڍا مقابلا ٿيا، پر ڪنهن به ڌر کي فيصلائتي فتح حاصل نه ٿي. حملي آورن دهليءَ ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ڦرلٽ ۽ تباهي آندي، پر سيري جي دفاع کي ٽوڙڻ ۾ ناڪام ٿيڻ کان پوءِ واپس هليا ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=369–370 |language=en}}&lt;/ref&gt;
1303ع جو منگول حملو علاءُ الدين جي حڪومت لاءِ سڀ کان سنگين فوجي خطرن مان هڪ هو. انهيءَ حملي کان پوءِ سلطان سرحدي قلعن، فوجي چوڪين ۽ منگولن جي اچ وڃ وارن رستن تي دفاعي انتظامن کي مضبوط ڪيو. وڏي مستقل فوج برقرار رکڻ لاءِ هن زميني محصولن ۽ اقتصادي انتظام ۾ پڻ سڌارا ڪيا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=372–373 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== امروهه جي جنگ (1305ع) ====

ڊسمبر 1305ع ۾ منگول فوجن هندستان تي ٻيهر حملو ڪيو. هن ڀيري حملي آورن دهليءَ جي مضبوط دفاع سان سڌي مقابلي کان پاسو ڪيو ۽ [[شوالڪ جبل|شوالڪ جبلن]] جي دامن سان ڏکڻ اوڀر طرف [[گنگا جو ميدان|گنگا جي ميداني علائقن]] ڏانهن وڌيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=227–228 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;
علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالار '''ملڪ نائڪ''' جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 30,000 گهوڙيسوارن تي مشتمل فوج موڪلي. [[امروهه جي جنگ]] ۾ دهليءَ جي فوج منگولن کي شڪست ڏني. ڪيترائي منگول سپاهي گرفتار ڪيا ويا ۽ انهن مان وڏي تعداد کي قتل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=392–393 |language=en}}&lt;/ref&gt;
سورهين صديءَ جي مورخ [[فرشته]] موجب، جنگ کان پوءِ لڳ ڀڳ 8,000 منگولن جا ڪٽيل مٿا سيري قلعي جي تعمير ۾ استعمال ڪيا ويا. اهو بيان فرشته جي تاريخي روايت طور درج آهي ۽ ان جي تفصيلن جي آزاد تصديق موجود نه آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=393 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== راوي درياهه جي جنگ (1306ع) ====

1306ع ۾ دوا خان جي موڪليل هڪ ٻي منگول فوج [[راوي درياهه]] تائين پهتي ۽ رستي ۾ ايندڙ علائقن ۾ ڦرلٽ ڪئي. علاءُ الدين جي فوج، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، منگولن کي فيصلائتي شڪست ڏني.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=171–172 |language=en}}&lt;/ref&gt;
1307ع ۾ دوا خان جي وفات کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪومت جي باقي عرصي ۾ هندستان تي وڏي منگول حملي جو سلسلو ختم ٿي ويو. ان جي ابتڙ، علاءُ الدين جي [[ديپالپور]] جي گورنر '''ملڪ تغلق'''، جيڪو بعد ۾ [[غياث الدين تغلق]] جي نالي سان سلطان ٿيو، موجوده [[افغانستان]] جي منگولن جي قبضي هيٺ علائقن تي وقت بوقت فوجي حملا ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=175 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=229 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== گجرات جي مهم ===

1299ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن، الغ خان ۽ نصرت خان جي اڳواڻيءَ ۾، [[گجرات]] تي حملو ڪيو. ان وقت گجرات تي [[واگهيلا خاندان]] جو حڪمران [[ڪرن ديو ٻيون|ڪرن ديو]] حڪومت ڪندو هو. ڪرن ديو دهليءَ جي فوج جي مقابلي ۾ مضبوط مزاحمت نه ڪري سگهيو ۽ آخرڪار پنهنجو علائقو ڇڏي ڀڄي ويو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;
حملي دوران [[انهلوارا پٽن]]، [[کنڀات]]، [[سومنات]] ۽ ٻين علائقن ۾ ڦرلٽ ٿي. [[سومنات مندر]] کي نقصان پهچايو ويو ۽ ڪيترن شهرن مان دولت ۽ ٻيو مالِ غنيمت هٿ ڪيو ويو. دهليءَ جي فوج ڪيترن ماڻهن کي قيد ڪيو، جن ۾ واگهيلا حڪمران جي راڻي '''ڪملا ديوي''' پڻ شامل هئي. کيس دهلي آندو ويو ۽ بعد ۾ علاءُ الدين جي زالن ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=84–86 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=334–335 |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن مهم دوران [[ملڪ ڪافور]] پڻ دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. هو ان وقت غلام هو، پر اڳتي هلي علاءُ الدين جي درٻار ۾ اهم مقام حاصل ڪري ڏکڻ هندستان جي فوجي مهمن جو مشهور سپهه سالار بڻيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== گجرات مان واپسيءَ دوران بغاوت ====

گجرات مان دهليءَ ڏانهن واپسيءَ دوران فوج ۾ شامل ڪجهه منگول سپاهين [[جالور]] جي ويجهو بغاوت ڪئي. ان بغاوت جو سبب فوجي اڳواڻن طرفان مالِ غنيمت مان سرڪاري حصو، يعني ''خُمس''، زبردستي وصول ڪرڻ جي ڪوشش هئي. بغاوت ناڪام ٿي، پر ان کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪومت باغين ۽ سندن خاندانن خلاف سخت ڪارروايون ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=88 |language=en}}&lt;/ref&gt;
دهليءَ ۾ باغي سپاهين جي زالن ۽ ٻارن کي پڻ سزائون ڏنيون ويون. تاريخي بيانن موجب، ڪجهه ٻارن کي سندن مائرن جي سامهون قتل ڪيو ويو. [[ضياءُ الدين برني]] جي بيان موجب، مردن جي سياسي يا فوجي ڏوهن جي سزا سندن زالن ۽ ٻارن کي ڏيڻ جو رواج دهلي سلطنت ۾ انهيءَ واقعي کان پوءِ شروع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=335 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== گجرات جو الحاق (1304ع) ====

1304ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين گجرات ڏانهن ٻي فوجي مهم موڪلي. تاريخدانن موجب، انهيءَ مهم کان پوءِ واگهيلا خاندان جي حڪومت ختم ٿي ۽ گجرات جا علائقا وڌيڪ مستقل نموني [[دهلي سلطنت]] جي انتظام هيٺ آيا. اهڙيءَ طرح 1299ع جي شروعاتي فوجي حملي ۽ 1304ع جي سياسي الحاق ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Majumdar |first=R. C. |title=The History and Culture of the Indian People |volume=6 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1956 |page=191 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== اتر هندستان ۽ راجپوتانا جون فتحون ===

گجرات ۽ مالوا ڏانهن ويندڙ فوجي رستن کي محفوظ ڪرڻ ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ايندڙ مهمن لاءِ مضبوط بنياد قائم ڪرڻ جي مقصد سان علاءُ الدين [[راجپوتانا]] جي مختلف رياستن تي فوجي مهمون شروع ڪيون. انهن مهمن دوران [[جيسلمير]]، [[رنٿمبور]]، [[چتوڙ]]، [[سيوانا]] ۽ [[جالور]] جهڙا اهم قلعا دهلي سلطنت جي قبضي ۾ آيا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

==== جيسلمير جي فتح (1299ع) ====

[[File:Jaisalmer forteresse.jpg|thumb|[[جيسلمير قلعو]]، جنهن تي علاءُ الدين خلجي جي حڪومت دوران فوجي حملو ڪيو ويو.]]

1299ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين جي فوجن [[جيسلمير قلعو|جيسلمير جي قلعي]] جو گهيرو ڪيو. ان وقت جيسلمير تي [[ڀاٽي راجپوت]] خاندان جي حڪمران '''جيت سنگهه پهرئين''' جي حڪومت هئي. قلعو مضبوط هجڻ سبب گهيرو ڊگهي عرصي تائين جاري رهيو ۽ اندر موجود ماڻهن کي خوراڪ ۽ ٻين ضروري وسيلن جي کوٽ کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa &amp; Company |year=2006 |page=368 |isbn=9788129115010 |language=en}}&lt;/ref&gt;
راجپوت روايتن موجب، جيت سنگهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ '''مولراج''' قلعي جي دفاع جي اڳواڻي ڪئي. جڏهن گهيرو وڌيڪ سخت ٿيو ۽ خوراڪ جي کوٽ وڌي، تڏهن قلعي ۾ موجود عورتن ''جوهر'' ڪيو، جڏهن ته راجپوت جنگجو قلعي جا دروازا کولي آخري مقابلي لاءِ ٻاهر نڪتا. انهيءَ رسم ۽ آخري فوجي مقابلي کي راجپوت تاريخي روايتن ۾ ''ساڪا'' چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa &amp; Company |year=2006 |page=368 |isbn=9788129115010 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ڪجهه تاريخي روايتن موجب، مولراج اڳ ئي ڪنهن مقابلي ۾ مارجي ويو هو ۽ سندس ڀاءُ '''رتن سنگهه''' دفاع جي اڳواڻي سنڀالي هئي. انهن تفصيلن بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي، پر جيسلمير جي قلعي تي خلجي فوجن جي قبضي کان پوءِ اهو ڪجهه سالن تائين دهلي سلطنت جي اختيار هيٺ رهيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa &amp; Company |year=2006 |page=368 |isbn=9788129115010 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== رنٿمبور جي فتح ===

[[File:Sultan Alau'd Din put to Flight.jpeg|thumb|220px|1825ع جي هڪ راجپوت مصوري، جنهن ۾ علاءُ الدين جي فوجي مهم ۽ رنٿمبور جي عورتن جي ''جوهر'' واري روايت کي ڏيکاريو ويو آهي.]]
[[رنٿمبور]] جو قلعو راجپوتانا جي اهم فوجي مرڪزن مان هو. ان جو حڪمران [[همير ديو]] هو. هن گجرات مان واپسيءَ دوران بغاوت ڪندڙ ڪجهه منگول اڳواڻن کي پناهه ڏني هئي، جنهن کي علاءُ الدين رنٿمبور خلاف فوجي ڪارروائيءَ جو هڪ سبب بڻايو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
1301ع ۾ علاءُ الدين الغ خان ۽ نصرت خان جي اڳواڻيءَ ۾ رنٿمبور ڏانهن فوج موڪلي. گهيري دوران نصرت خان مارجي ويو، جنهن کان پوءِ علاءُ الدين پاڻ فوجي مهم جي اڳواڻي سنڀالي. ڊگهي مزاحمت کان پوءِ جولاءِ 1301ع ۾ قلعو دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. همير ديو جنگ دوران مارجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=342–347 |language=en}}&lt;/ref&gt;
رنٿمبور جي مهم دوران علاءُ الدين کي پنهنجي سلطنت اندر ٽن ناڪام بغاوتن کي به منهن ڏيڻو پيو. انهن واقعن کان پوءِ هن مستقبل ۾ بغاوتن کي روڪڻ لاءِ جاسوسي ۽ نگرانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو، دهليءَ ۾ شراب جي وڪري ۽ استعمال تي سخت پابنديون لڳايون، اميرن جي پاڻ ۾ سياسي لاڳاپن کي محدود ڪيو ۽ ڪيترن ماڻهن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=343–352 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== چتوڙ جو گهيرو ===

[[File:Chittorgarh fort.JPG|thumb|[[چتوڙ قلعو]]، جنهن تي علاءُ الدين خلجي 1303ع ۾ قبضو ڪيو.]]

1303ع ۾ علاءُ الدين [[چتوڙ قلعو|چتوڙ]] تي حملو ڪيو، جيڪو [[ميواڙ]] جي [[گُهلا خاندان]] جي حڪمران [[رتن سنگهه|رتن سنگهه يا رتن سمها]] جي اقتدار جو مرڪز هو. انهيءَ کان اڳ 1302ع–1303ع جي سياري ۾ علاءُ الدين [[ڪاڪتيا خاندان]] جي گاديءَ واري شهر [[ورنگل]] ڏانهن پڻ فوج موڪلي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=366 |language=en}}&lt;/ref&gt;
چتوڙ جو گهيرو لڳ ڀڳ اٺ مهينا جاري رهيو. قلعي جي محافظن سخت مزاحمت ڪئي، پر آخرڪار 1303ع ۾ قلعو فتح ٿيو. معاصر شاعر [[امير خسرو]] جي بيان موجب، فتح کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪم سان لڳ ڀڳ 30,000 مقامي هندو قتل ڪيا ويا. اهو انگ معاصر درٻاري روايت مان ورتل آهي ۽ ان جي درستگيءَ بابت تاريخي احتياط ضروري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=367 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=119–120 |language=en}}&lt;/ref&gt;
چتوڙ جي واقعي سان [[راڻي پدمني]] جي ڪهاڻي پڻ منسوب آهي. بعد جي ادبي روايتن موجب، علاءُ الدين پدمنيءَ جي حسن سبب چتوڙ تي حملو ڪيو، پر اها ڪهاڻي معاصر تاريخي ذريعن ۾ ان صورت ۾ موجود نه آهي. جديد مورخ عام طور ان کي علاءُ الدين جي حملي جو ثابت ٿيل تاريخي سبب نٿا سمجهن.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |page=89 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== مالوا جي فتح ===

1305ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن [[مالوا]] تي حملو ڪيو. هن مهم ۾ [[پرمار خاندان]] جي حڪمران [[مهالڪ ديو]] کي شڪست ڏني وئي ۽ هو جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ فتح کان پوءِ مالوا ۾ پرمار خاندان جي اقتدار جو خاتمو ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=133–134 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=198 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;
هن مهم جي نتيجي ۾ [[اجين]]، [[منڊو]]، [[ڌار]] ۽ [[چنديري]] سميت ڪيترائي اهم علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ آيا. مالوا جي اتر اوڀر ۾ حڪومت ڪندڙ [[يجوپال خاندان]] پڻ ممڪن آهي ته انهيءَ فوجي مهم دوران پنهنجي سياسي خودمختياري وڃائي ويٺو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=145 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== مارواڙ جون مهمون ===

علاءُ الدين جي فوجن [[راجستان]] جي [[مارواڙ]] علائقي ۾ [[سيوانا]] ۽ [[جالور]] قلعن تي پڻ مهمون هلايون. انهن قلعن تي قبضو ڪرڻ سان دهلي سلطنت جي فوجي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ گجرات ۽ اتر هندستان جي وچ ۾ آمدرفت جا رستا وڌيڪ محفوظ ٿيا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

==== سيوانا جي فتح (1308ع) ====

سيوانا جو قلعو ڪيترن سالن کان دهلي سلطنت جي فوجي گهيري هيٺ هو، پر شروعاتي ڪوششن باوجود قلعي تي قبضو نه ٿي سگهيو. آگسٽ–سيپٽمبر 1308ع ۾ علاءُ الدين پاڻ سيوانا جي گهيري جي اڳواڻي سنڀالي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=396 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=198 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;
نومبر 1308ع ۾ دهليءَ جي فوج قلعي تي قبضو ڪري ورتو. سيوانا جو محافظ حڪمران '''سيتل ديو''' جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ فتح سان مارواڙ جي هڪ اهم فوجي مرڪز تي علاءُ الدين جو اقتدار قائم ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=135 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== جالور جي فتح (1311ع) ====

سيوانا جي فتح کان پوءِ علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالارن کي مارواڙ جي ٻين علائقن تي قبضو ڪرڻ جو حڪم ڏنو. انهن مهمن دوران دهليءَ جي فوجن جو مقابلو [[جالور]] جي [[چوهان خاندان]] جي حڪمران [[ڪانهاڙ ديو]] سان ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Srivastava |first=Ashirbadi Lal |title=The Sultanate of Delhi |year=1979 |pages=48–50 |language=en}}&lt;/ref&gt;
1311ع ۾ علاءُ الدين جي سپهه سالار '''ملڪ ڪمال الدين گرگ''' جالور تي حملو ڪيو. جنگ ۾ ڪانهاڙ ديو کي شڪست ڏني وئي ۽ هو مارجي ويو. ان کان پوءِ [[جالور قلعو]] دهلي سلطنت جي قبضي ۾ آيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Srivastava |first=Ashirbadi Lal |title=The Sultanate of Delhi |year=1979 |pages=52–53 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== [[دکن]] ۽ ڏکڻ هندستان جون مهمون ==

=== ديوگري ===

1308ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين مالڪ ڪافور کي ديوگري ڏانهن موڪليو. يادَو حڪمران رامچندر دهليءَ جي بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيو. کيس پنهنجي رياست جي حڪمراني جاري رکڻ جي اجازت ملي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== وارنگل ===

1309ع جي آخر ۾ مالڪ ڪافور [[ڪاڪتيا خاندان]] جي راڄڌاني [[وارنگل]] ڏانهن روانو ٿيو. 1310ع ۾ گهيري کان پوءِ ڪاڪتيا حڪمران پرتاپ رودر ديو خراج ڏيڻ ۽ دولت حوالي ڪرڻ تي راضي ٿيو. ان مهم سان دکن ۾ دهلي سلطنت جو سياسي اثر وڌيڪ وڌيو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ ===

1311ع ۾ مالڪ ڪافور [[هويسالا خاندان]] جي راڄڌاني دواراسمودر تي حملو ڪيو. حڪمران وير بلال ٽئين صلح ڪري خراج ڏيڻ قبول ڪيو. ان کان پوءِ ڪافور جي فوج ڏکڻ طرف [[پانڊيا خاندان]] جي علائقن ڏانهن وڌي، جتي ڪيترن شهرن مان دولت، هاٿي ۽ گهوڙا حاصل ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;
ڏکڻ هندستان جون اهي مهمون هر علائقي جي مستقل الحاق جي برابر نه هيون. ڪيترين رياستن ۾ مقامي حڪمران برقرار رهيا ۽ دهلي سلطنت سان سندن تعلق خراج يا سياسي بالادستيءَ جي صورت ۾ هو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== ديوگري جي ٻيهر مهم ===

رامچندر جي وفات کان پوءِ ديوگريءَ ۾ دهليءَ جي بالادستيءَ جي مخالفت وڌي. 1313ع ۾ مالڪ ڪافور ٻيهر دکن ڏانهن ويو ۽ يادَو حڪمرانيءَ کي شڪست ڏني. هن مرحلي کان پوءِ ديوگري تي دهلي سلطنت جو سڌو اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

== اهم فوجي مهمن جو خلاصو ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bfd0;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d68;color:white;padding:10px;&quot; | علاءُ الدين خلجي جي دور جون اهم فوجي مهمون
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | علائقو يا جنگ
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | اهم نتيجو
|-
| 1296ع
| ديوگري
| دولت ۽ خراج حاصل ڪيو ويو
|-
| 1298ع
| سيوستان، سنڌ
| منگولن کان قلعو واپس ورتو ويو
|-
| 1299ع
| گجرات
| واگهيلا رياست تي حملو ۽ ڦرلٽ
|-
| 1299ع
| ڪلي جي جنگ
| منگول فوج جي واپسي
|-
| 1301ع
| رنٿمبور
| قلعي جي فتح
|-
| 1303ع
| چتوڙ
| گهيري کان پوءِ قلعي جي فتح
|-
| 1303ع
| دهلي
| منگول گهيري کان پوءِ حملي آورن جي واپسي
|-
| 1305ع
| مالوا
| پرمار حڪمرانيءَ جو خاتمو
|-
| 1305ع
| امروهه
| منگول فوج کي شڪست
|-
| 1308ع
| ديوگري
| رامچندر جي خراج ڏيڻ تي رضامندي
|-
| 1310ع
| وارنگل
| ڪاڪتيا حڪمران کان خراج
|-
| 1311ع
| دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ
| فوجي پيشقدمي ۽ دولت جي وصولي
|-
| 1313ع
| ديوگري
| دهليءَ جي اقتدار جي ٻيهر بحالي
|}
&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;


== انتظامي سڌارا ==

[[علاءُ الدين خلجي]] کي [[خلجي خاندان]] جي طاقتور ترين حڪمرانن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. سندس دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي فوجي، مالي، معاشي ۽ سياسي انتظام ۾ وڏي پيماني تي تبديليون آنديون ويون. اڳوڻن سلطانن جي ڀيٽ ۾، جيڪي گهڻو ڪري اڳ ۾ موجود انتظامي ڍانچي تي ڀاڙيندا هئا، علاءُ الدين مرڪزي حڪومت جي اختيارن کي وڌائڻ ۽ انتظامي ادارن کي سڌيءَ طرح سلطان جي نگرانيءَ هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Habib |first=Irfan |title=Essays in Indian History: Towards a Marxist Perception |publisher=Anthem Press |location=London |year=2002 |page=81 |isbn=9781843310617 |url=https://books.google.com/books?id=jUcu6uD5bU4C |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

منگول حملن ۽ سلطنت اندر ٿيندڙ ڪيترين بغاوتن کان پوءِ علاءُ الدين اهڙا سڌارا متعارف ڪرايا، جن سان هڪ وڏي مستقل فوج برقرار رکي سگهجي ۽ انهن اميرن، سردارن ۽ ٻين طاقتور گروهن جي سياسي ۽ معاشي قوت کي محدود ڪري سگهجي، جيڪي سلطان خلاف بغاوت منظم ڪرڻ جي صلاحيت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |page=172 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاريخدان [[ستيش چندر]] موجب، علاءُ الدين جي سڌارن جو بنيادي تصور حڪومت کي خوف، ضابطي ۽ مرڪزي اختيار جي بنياد تي مضبوط ڪرڻ هو. سندس ڪيترائي قدم فوجي ضرورتن، محصولن جي وصولي ۽ سلطان جي ذاتي اقتدار کي مستحڪم ڪرڻ سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=76–79 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[ضياءُ الدين برني]] علاءُ الدين جي ڪجهه زرعي ۽ مالي قدمن کي هندو زميندارن ۽ مقامي سردارن جي معاشي طاقت ختم ڪرڻ جي پاليسيءَ سان پڻ ڳنڍيو آهي. جديد مورخ انهن قدمن کي فوجي ضرورتن، مرڪزي حڪومت جي توسيع، مقامي طاقت جي خاتمي ۽ مذهبي تعصب سميت مختلف سببن جي روشنيءَ ۾ سمجهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |pages=172–173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي زميني محصولن بابت ڪجهه انتظامي طريقا سندس جانشينن جي دور ۾ پڻ برقرار رهيا ۽ بعد ۾ [[شير شاهه سوري]] ۽ [[اڪبر اعظم]] جي زرعي سڌارن لاءِ تاريخي بنياد بڻيا. تنهن هوندي به سندس ڪيترائي ٻيا ضابطا، خاص طور بازارن ۾ اگهن تي سخت ڪنٽرول، سندس وفات کان ڪجهه مهينن اندر سندس پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] ختم ڪري ڇڏيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=105 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=429 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== زميني محصول ===
{{مک مضمون|علاءُ الدين خلجي جا محصولي سڌارا}}

[[File:Copper coin of Alauddin Khilji.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جي دور جو ٽامي جو سڪو.]]

علاءُ الدين زمين جي محصول واري نظام کي مرڪزي حڪومت جي نگرانيءَ هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس دور ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۽ زرعي پيداوار تي مقامي سردارن، ڳوٺن جي وڏيرن ۽ روايتي هندو زميندارن جو وڏو اثر هو. اهي مقامي اڳواڻ محصولن جي وصوليءَ ۾ وچولي حيثيت رکندا هئا ۽ ڪيترن علائقن ۾ مرڪزي حڪومت جي حڪمن جي مزاحمت پڻ ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |pages=171–173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين مقامي سردارن جي سياسي طاقت ۽ درٻار اندر سازشن کي پنهنجي اقتدار لاءِ اهم مسئلو سمجهندو هو. سندس حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ ڪجهه بغاوتن ۽ سياسي سازشن کان پوءِ هن زرعي نظام ۾ اهڙيون تبديليون آنديون، جن سان هڪ طرف مرڪزي خزاني جي آمدني وڌي ۽ ٻئي طرف فوج ۽ دهليءَ جي شهر لاءِ اناج جي فراهمي کي يقيني بڻائي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== زمينن ۽ جاگيرن تي مرڪزي ڪنٽرول ====

علاءُ الدين ڪيترن علائقن ۾ جاگيردارن ۽ وچولي محصول وصول ڪندڙن جي اختيارن کي محدود ڪيو. هن درٻاري اميرن ۽ ٻين طاقتور ماڻهن کي ڏنل زمينن ۽ محصول وصول ڪرڻ جي حقن تي نظرثاني ڪئي. ڪيترين جاگيرن، زميني عطين ۽ محصولي حقن کي ختم ڪري انهن کي مرڪزي حڪومت جي سڌي انتظام هيٺ آندو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=102 |language=en}}&lt;/ref&gt;

خاص طور [[گنگا]] ۽ [[جمنا]] درياهن جي وچ واري زرخيز [[دوآبو|دوآبي]] علائقي ۾ ڪيترين ''اقطاعن'' ۽ ٻين جاگيرن کي ختم ڪري زمين کي سڌيءَ طرح شاهي خزاني سان لاڳاپيل ڪيو ويو. انهيءَ پاليسيءَ سان سلطان جي آمدنيءَ ۾ واڌ ٿي ۽ مقامي جاگيردارن جي معاشي خودمختياري گهٽجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=102 |language=en}}&lt;/ref&gt;

برني جي بيان موجب، علاءُ الدين اهڙي پاليسي اختيار ڪرڻ چاهيندو هو، جنهن سان طاقتور زميندار ۽ امير پنهنجي روزمرهه جي معاشي ضرورتن ۾ مصروف رهن ۽ بغاوت لاءِ دولت ۽ وسيلا گڏ نه ڪري سگهن. برني هن پاليسيءَ کي خاص طور هندو سردارن جي دولت ۽ سياسي قوت گهٽائڻ سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |pages=171–173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== زرعي محصول جي شرح ====

علاءُ الدين گنگا ۽ جمنا جي دوآبي علائقي سميت اتر هندستان جي ڪيترن حصن ۾ زرعي پيداوار تي لڳ ڀڳ '''50 سيڪڙو''' محصول مقرر ڪيو. هن محصول کي ''خراج'' چيو ويندو هو. اها شرح ان وقت دهليءَ ۾ غالب [[حنفي فقه]] جي روايتي تشريح موجب جائز سمجهي ويندڙ وڌ ۾ وڌ محصولي شرح سان مطابقت رکندڙ هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=242 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

زمين جي ماپ ۽ زرعي پيداوار جي حساب موجب محصول مقرر ڪرڻ سان وڏين زمينن تي قابض ڳوٺن ۽ طاقتور زميندارن کي نسبتاً وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پيو. اهڙيءَ طرح محصول جي وصوليءَ کي زمين جي ايراضيءَ ۽ زرعي پيداوار سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=104 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاريخدان [[عرفان حبيب]] موجب، علاءُ الدين جي دور ۾ زميني محصول جي وصوليءَ لاءِ قائم ڪيل انتظامي طريقن جا ڪجهه بنيادي اصول ڊگهي عرصي تائين هندستان جي زرعي مالياتي نظام تي اثرانداز رهيا. زمين مان حاصل ٿيندڙ پيداوار جو سرڪاري حصو حڪمران طبقي جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Habib1982&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Agrarian System and Its Crisis |title=The Cambridge Economic History of India |volume=1 |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |page=62 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== مقامي سردارن جي اختيارن ۾ گهٽتائي ====

علاءُ الدين ڪيترن علائقن ۾ وچولي حيثيت رکندڙ هندو ڳوٺاڻن سردارن جي محصول وصول ڪرڻ وارن اختيارن کي ختم يا محدود ڪيو ۽ سرڪاري عملدارن کي سڌو آبادگارن کان خراج وصول ڪرڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=357–358 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن مقامي سردارن کي عام آبادگارن وانگر محصول ادا ڪرڻ جو پابند بڻايو ۽ کين هارين کان غيرقانوني اضافي محصول وصول ڪرڻ کان روڪيو. اڳ ۾ وچولي وصول ڪندڙن کي ملندڙ ڪجهه حصا پڻ ختم ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=78–80 |language=en}}&lt;/ref&gt;

بغاوتن کي روڪڻ لاءِ ڪيترن طاقتور ڳوٺاڻن سردارن کان دولت، گهوڙا ۽ هٿيار پڻ کسيا ويا. انهيءَ پاليسيءَ سان انهن جي فوجي ۽ سياسي قوت گهٽجي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=358–359 |language=en}}&lt;/ref&gt;

مقامي سردارن جي استحصال کي محدود ڪرڻ سبب علاءُ الدين پنهنجي حڪومت کي ڪمزور آبادگارن جي محافظ طور پيش ڪري سگهيو. تنهن هوندي به مرڪزي حڪومت جا ڳرا محصول هارين لاءِ وڏو معاشي بار هئا. ستيش چندر موجب، ڪيترن آبادگارن وٽ محصول ادا ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي خوراڪ ۽ پوک جاري رکڻ لاءِ بمشڪل ڪافي وسيلا بچندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=361 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== محصولي انتظام ۽ سرڪاري نگراني ====

زمين جي ماپ، پيداوار جي حساب ۽ محصول جي وصوليءَ لاءِ علاءُ الدين سرڪاري اهلڪارن جو نظام مضبوط ڪيو. محصولي کاتي ۾ حسابدار، وصول ڪندڙ ۽ ٻين انتظامي عملدارن کي مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

انهن عملدارن کي مناسب پگهارون ڏنيون وينديون هيون، پر رشوت وٺڻ يا سرڪاري حسابن ۾ بي ضابطگي ڪرڻ جي صورت ۾ سخت سزائون مقرر هيون. محصولي رجسٽرن ۽ حساب ڪتاب جي باقاعده جاچ ڪئي ويندي هئي ۽ ننڍين مالي غلطين تي پڻ ڪارروائي ٿي سگهندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |page=80 |language=en}}&lt;/ref&gt;

اهڙي سخت نگرانيءَ سبب وڏا زميندار ۽ ننڍا آبادگار ٻئي محصول جي ادائيگيءَ بابت محتاط رهندا هئا. انهن قدمن سان مرڪزي خزاني جي آمدني وڌي، پر زرعي آباديءَ تي معاشي ۽ انتظامي دٻاءُ پڻ وڌيو.&lt;ref name=&quot;Habib1982&quot;/&gt;

==== ٻين محصولن جو نظام ====

علاءُ الدين جي حڪومت ۾ زميني خراج کان سواءِ ٻين قسمن جا محصول پڻ وصول ڪيا ويندا هئا.

* '''خراج:''' زرعي زمين ۽ ان جي پيداوار تي لاڳو محصول، جيڪو ڪيترن علائقن ۾ پيداوار جي لڳ ڀڳ اڌ حصي تائين پهچندو هو.
* '''جزيو:''' غيرمسلم رعيت تي لاڳو مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل محصول.
* '''زڪوات:''' مسلمانن تي مذهبي اصولن موجب لاڳو مالي ذميواري.
* '''گهري:''' رهائشي گهرن تي لاڳو محصول.
* '''چرائي:''' چوپائي مال جي چرڻ يا چراگاهن جي استعمال سان لاڳاپيل محصول.

جزيو ۽ زڪوات جي وصوليءَ جو ذڪر علاءُ الدين جي مالي نظام جي تاريخي بيانن ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ''گهري'' ۽ ''چرائي'' جهڙا محصول پڻ وصول ڪيا ويندا هئا، جن کي ان وقت جي فقهي تشريحن ۾ روايتي اسلامي محصولن کان الڳ سمجهيو ويو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=250 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=243 |isbn=9780521543293 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين فوجي مهمن مان حاصل ٿيندڙ مالِ غنيمت جي ورڇ ۾ پڻ تبديلي ڪئي. هن سپاهين کان مالِ غنيمت جو چار پنجون حصو سرڪاري خزاني لاءِ طلب ڪيو، جڏهن ته روايتي ''خُمس'' موجب پنجون حصو سرڪاري حق طور مقرر هوندو هو. انهيءَ پاليسيءَ سان شاهي خزاني جي آمدنيءَ ۾ واڌ ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=250 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== بازارن ۽ اگهن تي ضابطو ===
{{مک مضمون|علاءُ الدين خلجي جا بازاري سڌارا}}

علاءُ الدين جي مشهور انتظامي قدمن مان بازارن جي اگهن تي ضابطو هو. اناج، ڪپڙي، گهوڙن، چوپائي مال ۽ ٻين ضرورتن جي شين جا اگهه مقرر ڪيا ويا. بازارن جي نگرانيءَ لاءِ عملدار مقرر ٿيا، واپارين جي رجسٽريشن ڪئي وئي ۽ سرڪاري اناج جا ذخيرا قائم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;HabibPrice&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Price Regulations of Alauddin Khalji |title=Money and the Market in India, 1100–1700 |publisher=Oxford University Press |year=1998 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاريخدانن موجب انهن سڌارن جو هڪ اهم مقصد وڏي فوج لاءِ گهربل سامان سستو رکڻ هو، جيئن سپاهين کي محدود نقد پگهارن تي برقرار رکي سگهجي. ڪجهه معاصر تاريخ نويسن انهن قدمن کي عوامي ڀلائيءَ سان پڻ ڳنڍيو آهي. ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ واپارين کي سخت سزائون ڏنيون وينديون هيون.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HabibPrice&quot;/&gt;

==== اگهن جي مقرريءَ جا مقصد ====

علاءُ الدين مختلف بازارن ۾ شين جي وڪري لاءِ مقرر قيمتون لاڳو ڪيون. انهن ۾ روزمرهه جي خوراڪ، اناج، ڪپڙا، گهوڙا، چوپايو مال ۽ فوجي ضرورتن جون شيون شامل هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=105 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي درٻاري شاعر [[امير خسرو]] ۽ چوڏهين صديءَ جي ليکڪ '''حميد قلندر''' جي بيانن مان اهو تاثر ملي ٿو ته بازارن جي اگهن تي ضابطو عوامي ڀلائيءَ لاءِ پڻ هو. ان جي ابتڙ، [[ضياءُ الدين برني]] موجب، سلطان جو بنيادي مقصد شين جا اگهه گهٽ رکڻ هو، جيئن سپاهين کي گهٽ نقد پگهارون ڏئي وڏي مستقل فوج برقرار رکي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=374–376 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=103 |language=en}}&lt;/ref&gt;

برني پنهنجي تاريخي بيان ۾ هندو واپارين تي ناجائز منافعو ڪمائڻ جا الزام پڻ لڳايا ۽ سلطان جي ڪجهه بازاري قدمن کي انهن جي معاشي قوت محدود ڪرڻ سان ڳنڍيو. جديد تاريخي مطالعي ۾ اهڙن بيانن کي برني جي پنهنجي سماجي ۽ مذهبي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=104 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== بازارن جي نگراني ====

مقرر اگهن تي شين جي وڪري کي يقيني بڻائڻ لاءِ علاءُ الدين بازارن جي نگراني ڪندڙ عملدار مقرر ڪيا. جاسوسن ۽ اطلاع ڏيندڙن جو نظام پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو بازارن جي صورتحال بابت سلطان تائين الڳ الڳ رپورٽون پهچائيندو هو.&lt;ref name=&quot;HabibPrice&quot;/&gt;

بازارن ۾ واپارين جي رجسٽريشن ڪئي ويندي هئي ۽ مقرر اگهن تي سامان وڪڻڻ جي پابندي هئي. اهڙيءَ طرح حڪومت قيمتن، سامان جي فراهمي ۽ واپارين جي ڪاروباري سرگرمين تي سڌي نگراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== اناج جا ذخيرا ۽ رسد ====

اناج جي کوٽ ۽ قيمتن ۾ واڌ کي روڪڻ لاءِ حڪومت آبادگارن ۽ واپارين کي وڏي مقدار ۾ اناج لڪائي رکڻ يا مصنوعي کوٽ پيدا ڪرڻ کان منع ڪيو. حڪومت پنهنجي حصي ۾ وصول ٿيندڙ اناج کي محفوظ ڪرڻ لاءِ سرڪاري گدام ۽ ذخيرا قائم ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |page=173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

دهليءَ تائين اناج جي باقاعده فراهمي برقرار رکڻ لاءِ سامان کڻندڙن ۽ واپاري قافلن جي آمدرفت کي منظم ڪيو ويو. ڪجهه ٽرانسپورٽ سان لاڳاپيل ماڻهن کي [[جمنا درياهه]] جي ڪناري سان مخصوص فاصلن تي واقع ڳوٺن ۾ آباد ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو، جيئن اناج ۽ ٻيو ضروري سامان جلد دهلي پهچائي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |page=173 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== اگهن جي ڀڃڪڙيءَ تي سزائون ====

امير خسرو ۽ برني جهڙن تاريخ نويسن موجب، علاءُ الدين جي زندگيءَ دوران بازارن ۾ مقرر اگهن کي وڌڻ نه ڏنو ويندو هو، ايتري قدر جو گهٽ برساتن جي صورت ۾ به قيمتن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=379 |language=en}}&lt;/ref&gt;

جيڪي واپاري مقرر اگهن کان وڌيڪ قيمت وصول ڪندا هئا، گهٽ وزن ڏيندا هئا يا ٻئي ڪنهن طريقي سان سرڪاري ضابطن کان بچڻ جي ڪوشش ڪندا هئا، تن کي سخت سزائون ڏنيون وينديون هيون. انهيءَ سخت نگرانيءَ سان بازارن ۾ قيمتن کي ڪنٽرول ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=387 |language=en}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] ڪجهه مهينن اندر بازارن جي قيمتن بابت ڪيترائي سخت ضابطا ختم ڪري ڇڏيا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته انهن قدمن جو نفاذ وڏي حد تائين علاءُ الدين جي ذاتي اقتدار ۽ سخت انتظامي نگرانيءَ سان ڳنڍيل هو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=429 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== فوجي سڌارا ===

علاءُ الدين وڏي مستقل فوج برقرار رکي. هن سپاهين جي سڃاڻپ ۽ رجسٽريشن لاءِ ''چهرا'' ۽ گهوڙن جي سڃاڻپ لاءِ ''داغ'' جو نظام متعارف ڪرايو يا ان کي منظم ڪيو. ان سان فوجي معائنن ۾ جعلسازي روڪڻ ۽ گهوڙن جي معيار کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

==== مستقل فوج ====

علاءُ الدين جي فوجي سڌارن جو بنيادي مقصد هڪ اهڙي وڏي مستقل فوج قائم ڪرڻ هو، جيڪا منگول حملن کي روڪي سگهي ۽ سلطنت اندر بغاوتن کي دٻائڻ سان گڏ نون علائقن کي فتح ڪرڻ جي صلاحيت پڻ رکي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

سورهين صديءَ جي مورخ [[فرشته]] موجب، علاءُ الدين جي فوج ۾ لڳ ڀڳ '''475,000 گهوڙيسوار''' شامل هئا. اهو انگ هڪ بعد واري تاريخي روايت مان ورتل آهي ۽ ان کي مڪمل طور تصديق ٿيل فوجي ڳڻپ نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=257 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ايتري وڏي فوج جي خرچ کي برداشت ڪرڻ لاءِ علاءُ الدين سپاهين جون نقد پگهارون نسبتاً گهٽ رکيون ۽ بازارن ۾ ضروري شين جا اگهه مقرر ڪيا، جيئن محدود پگهارن باوجود سپاهي پنهنجي روزمرهه جون ضرورتون پوريون ڪري سگهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Eraly |first=Abraham |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate |publisher=Penguin Books |year=2015 |page=166 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== چهرا ۽ داغ جو نظام ====

علاءُ الدين فوجي رجسٽريشن ۽ معائنن لاءِ ٻه اهم طريقا استعمال ڪيا:

* '''چهرا:''' فوج ۾ شامل سپاهين جي سڃاڻپ، جسماني وصفن ۽ ٻين ضروري تفصيلن جو سرڪاري رڪارڊ.
* '''داغ:''' فوجي گهوڙن جي سڃاڻپ لاءِ انهن تي مخصوص نشان لڳائڻ جو نظام.

انهن قدمن سان فوجي عملدارن کي هڪ ئي گهوڙو بار بار مختلف نالن سان پيش ڪرڻ، فوجي معائني وقت سٺي گهوڙي جي جاءِ تي گهٽ معيار وارو گهوڙو آڻڻ يا سپاهين جي تعداد بابت غلط معلومات ڏيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=256–257 |language=en}}&lt;/ref&gt;

فوج جا وقت بوقت معائنا ڪيا ويندا هئا، جن ۾ سپاهين جي موجودگي، هٿيارن ۽ گهوڙن جي حالت جو جائزو ورتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

==== فوجي پگهارون ۽ انعام ====

علاءُ الدين عام طور فوجي سپهه سالارن ۽ سپاهين کي مستقل جاگيرون ڏيڻ جي پاليسيءَ کان پاسو ڪندو هو ۽ نقد پگهارن واري نظام کي ترجيح ڏيندو هو. ان جو مقصد فوجي قوت کي سڌيءَ طرح مرڪزي حڪومت سان ڳنڍڻ هو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

تنهن هوندي به ڪامياب فوجي مهمن کان پوءِ سپهه سالارن ۽ سپاهين کي انعام ڏنا ويندا هئا، خاص طور [[دکن]] ۽ ڏکڻ هندستان جي مهمن کان پوءِ حاصل ٿيل دولت مان فوجي اڳواڻن کي نوازيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=260 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== سياسي نگراني ===

بغاوتن جي روڪٿام لاءِ علاءُ الدين جاسوسي ۽ اطلاع رسانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو. اميرن جي گڏجاڻين، شادين ۽ سياسي لاڳاپن تي نگراني وڌائي وئي. ڪيترن اميرن جون ملڪيتون ضبط ڪيون ويون ۽ شراب نوشيءَ تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== اميرن ۽ درٻاري طبقي تي ضابطو ====

علاءُ الدين جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ ٿيندڙ بغاوتن سبب سلطان درٻاري اميرن ۽ طاقتور خاندانن کي پنهنجي اقتدار لاءِ هڪ ممڪن خطرو سمجهندو هو. انهن جي سياسي قوت گهٽائڻ لاءِ هن ڪيترن اميرن جون ملڪيتون ضبط ڪيون ۽ سندن معاشي وسيلن تي مرڪزي حڪومت جي نگراني وڌائي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=76–77 |language=en}}&lt;/ref&gt;

هن ڪجهه خيراتي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ ڏنل زمينن کي پڻ ضبط ڪيو. اميرن کي هڪ ٻئي سان آزادانه سياسي اتحاد قائم ڪرڻ، ڳجهيون گڏجاڻيون ڪرڻ ۽ سلطان جي اجازت کان سواءِ شاديءَ وسيلي خانداني اتحاد ٺاهڻ کان روڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

طاقتور امير خاندانن جي وچ ۾ ٿيندڙ شادين لاءِ سلطان جي منظوري ضروري قرار ڏني وئي، جيئن انهن خاندانن جي گڏيل سياسي قوت مرڪزي اقتدار لاءِ خطرو نه بڻجي سگهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=76–77 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== جاسوسي ۽ اطلاع رساني ====

علاءُ الدين هڪ منظم جاسوسي نظام قائم ڪيو، جنهن ذريعي درٻاري اميرن، فوجي اڳواڻن ۽ ٻين طاقتور ماڻهن جي سرگرمين بابت معلومات گڏ ڪئي ويندي هئي. جاسوس اميرن جي گهرن ۽ ذاتي گڏجاڻين تائين پهچي انهن جي سياسي لاڳاپن بابت اطلاع ڏيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

سلطان جاسوسن کان ملندڙ اطلاعن کي سياسي سازشن ۽ بغاوتن جي اڳواٽ سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪندو هو. انهيءَ نگرانيءَ سان درٻاري طبقي جي ذاتي ۽ سياسي آزادي محدود ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== بغاوتن تي سخت سزائون ====

علاءُ الدين سياسي بي وفائي ۽ بغاوتن لاءِ سخت سزائون مقرر ڪيون. ڪيترن واقعن ۾ بغاوت ڪندڙ سپاهين ي


== مذهبي پاليسي ==

[[علاءُ الدين خلجي]] هڪ [[سني اسلام|سني مسلمان]] حڪمران هو. سندس دور ۾ مذهبي پاليسيءَ جو تعلق دهلي سلطنت جي سياسي ضرورتن، فوجي مهمن، محصولي نظام، مذهبي عالمن ۽ مختلف مذهبي برادرين سان هو. ڪجهه فوجي مهمن دوران [[هندومت|هندو]] مندرن کي تباهه يا نقصان پهچايو ويو، جڏهن ته مقامي هندو حڪمرانن مان جيڪي دهليءَ جي بالادستي قبول ڪندا هئا، انهن مان ڪيترن کي پنهنجي علائقن جي انتظام ۾ برقرار رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Eaton2001&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Eaton
 |first=Richard M.
 |title=Temple Desecration and Indo-Muslim States
 |journal=Frontline
 |year=2001
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

تاريخ نويس [[ضياءُ الدين برني]] موجب، علاءُ الدين ڪيترن سياسي معاملن ۾ مذهبي عالمن جي راءِ بدران رياستي ضرورتن کي ترجيح ڏيندو هو. تنهن هوندي به ان بيان جي تشريح بابت جديد تاريخدانن ۾ اختلاف موجود آهن. سندس مذهبي پاليسيءَ کي رڳو هڪ رخ کان بيان ڪرڻ بدران فوجي، مالياتي ۽ سياسي حالتن سان گڏ سمجهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== مذهبي عقيدا ۽ اسلام سان تعلق ===

علاءُ الدين پنهنجي اڳوڻن خلجي حڪمرانن وانگر سني مسلمان هو. سندس حڪومت ۾ اسلامي مذهبي ادارا، قاضي ۽ عالمن جو طبقو موجود هو، پر سلطان سياسي ۽ انتظامي معاملن ۾ انهن جي راءِ کي هميشه حتمي حيثيت نه ڏيندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |pages=336–337
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[ضياءُ الدين برني]]، جيڪو علاءُ الدين جي وفات کان لڳ ڀڳ اڌ صدي پوءِ لکي رهيو هو، بيان ڪري ٿو ته سلطان مذهبي عالمن جي سرپرستيءَ ۾ خاص دلچسپي نه رکندو هو. برني سندس اسلامي عقيدي کي مضبوط قرار ڏئي ٿو، پر ساڳئي وقت لکي ٿو ته سلطان جي مذهبي ڄاڻ روايتي عالمن جهڙي نه هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |pages=336–337
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تاريخدان [[ڪشوري سرن لال]] برني جي ڪجهه تشريحن سان اختلاف ڪري ٿو. سندس موجب، علاءُ الدين پنهنجي مذهبي عقيدي ۾ پختو هو ۽ پنهنجي سامهون اسلام خلاف ڳالهائڻ جي اجازت نه ڏيندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=308
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

چوڏهين صديءَ جي مورخ [[عصامي]] پنهنجي تصنيف ''فتوح السلاطين'' ۾ علاءُ الدين کي اهڙو مسلمان حڪمران بيان ڪري ٿو، جيڪو بادشاهيءَ کي خدا جي طرفان ڏنل ذميواري سمجهندو هو. عصامي موجب، سلطان آخرت ۾ پنهنجي عملن جي جوابدهيءَ تي يقين رکندو هو ۽ عوام جي تڪليفن کي گهٽائڻ وارن قدمن کي خدا جي رضا حاصل ڪرڻ جو ذريعو سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Isami
 |first=Abdul Malik
 |title=Futuh-us-Salatin
 |page=306
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

عصاميءَ جو اهو بيان سندس پنهنجي مذهبي ۽ اخلاقي نقطه نظر جي عڪاسي ڪري ٿو؛ ان کي علاءُ الدين جي سمورن انتظامي قدمن جي مقصد بابت قطعي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي.

=== نئون مذهب قائم ڪرڻ بابت روايت ===

برني پنهنجي تصنيف ''تاريخِ فيروز شاهي'' ۾ هڪ روايت بيان ڪري ٿو، جنهن موجب علاءُ الدين ڪنهن وقت نئون مذهب قائم ڪرڻ جو خيال ظاهر ڪيو هو.

ان روايت موجب، سلطان جو خيال هو ته جيئن [[محمد]] جي دعوت کي اڳتي وڌائڻ ۾ سندس چئن ابتدائي خليفن اهم ڪردار ادا ڪيو، تيئن علاءُ الدين وٽ پڻ چار طاقتور خان موجود هئا، جن جي مدد سان هو نئون مذهبي نظام قائم ڪري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |pages=336–337
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

برني جي بيان ۾ انهن چئن خانن جا نالا هي آهن:

* [[الغ خان]]؛
* [[نصرت خان جليسري|نصرت خان]]؛
* [[ظفر خان (خلجي سپهه سالار)|ظفر خان]]؛
* [[الپ خان]].

برني موجب، سندس چاچي '''علاءُ الملڪ''' سلطان کي اهڙي خيال کان روڪيو. علاءُ الملڪ دليل ڏنو ته نئون مذهب انساني عقل يا بادشاهي طاقت سان نه، پر خدا جي وحيءَ جي بنياد تي قائم ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=90
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الملڪ اهو به چيو ته [[چنگيز خان]] جهڙو وڏو فاتح به اسلام کي ختم نه ڪري سگهيو هو؛ تنهنڪري نئون مذهب قائم ڪرڻ جي ڪوشش سلطان خلاف عوامي مزاحمت ۽ بغاوت جو سبب بڻجي سگهي ٿي. برني موجب، علاءُ الدين انهيءَ صلاح کان پوءِ پنهنجو خيال ڇڏي ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=91
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هن روايت کي ڪجهه بعد وارن تاريخ نويسن پڻ ورجايو آهي. تنهن هوندي به تاريخدان [[بنارسي پرساد سڪسينا]] ان جي تاريخي صداقت تي شڪ ظاهر ڪيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ علاءُ الدين جي همعصر ليکڪن وٽ اهڙي منصوبي جو واضح ذڪر نٿو ملي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |pages=336–337
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تنهنڪري علاءُ الدين جي نئون مذهب قائم ڪرڻ واري خيال کي هڪ '''اختلاف هيٺ تاريخي روايت''' طور بيان ڪرڻ مناسب آهي، نه ڪي ثابت ٿيل واقعو.

=== مذهبي قانون ۽ رياستي انتظام ===

برني موجب، علاءُ الدين سياسي ۽ انتظامي حڪمن کي مذهبي قانون جي تشريح کان الڳ سمجهندو هو. سندس بيان مطابق، سلطان جي نظر ۾ حڪومت هلائڻ جا حڪم بادشاهه جي اختيار ۾ هئا، جڏهن ته شرعي قانون جي تشريح قاضين ۽ مفتين جي ذميواري هئي.&lt;ref name=&quot;MehtaReligion&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mehta
 |first=J. L.
 |title=Advanced Study in the History of Medieval India
 |volume=3
 |publisher=Sterling Publishers
 |page=102
 |isbn=9788120704329
 |url=https://books.google.com/books?id=0fmtjbaQPzMC&amp;pg=PA102
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

برني جي بيان جو مفهوم هي آهي ته علاءُ الدين رياستي معاملن ۾ انهن قدمن کي اختيار ڪندو هو، جن کي هو حڪومت ۽ عوامي انتظام لاءِ فائديمند سمجهندو هو، ڀلي انهن بابت مذهبي عالمن جي قانوني راءِ مختلف هجي. برني اهو پڻ ڄاڻائي ٿو ته سلطان سياسي فيصلن لاءِ گهٽ ئي شرعي فتوائون طلب ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;MehtaReligion&quot;/&gt;

ان بنياد تي برني علاءُ الدين کي اهڙو سلطان قرار ڏنو، جنهن رياستي انتظام ۽ مذهبي قانون جي اختيارن ۾ فرق ڪيو. تنهن هوندي به هن بيان کي جديد معنيٰ ۾ مڪمل مذهبي ۽ رياستي علحدگيءَ جو ثبوت سمجهڻ درست نه ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ سلطان پاڻ مسلمان هو ۽ سندس حڪومت ۾ اسلامي قانوني ادارا پڻ موجود هئا.

ڪشوري سرن لال برني جي انهيءَ تشريح سان اختلاف ڪري ٿو ۽ علاءُ الدين جي مذهبي وابستگيءَ تي زور ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=308
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== اسماعيلي برادريءَ سان سلوڪ ===

علاءُ الدين جي حڪومت دوران [[اسماعيلي شيعا|اسماعيلي]] برادريءَ جي ڪجهه ماڻهن خلاف مذهبي بنيادن تي ڪارروايون ڪيون ويون.

تاريخي روايتن موجب، ڪجهه سخت گير سني عالمن اسماعيلين تي الزام لڳايو ته اهي پنهنجي ڳجهن مذهبي اجتماعن ۾ ويجهن مائٽن جي وچ ۾ جنسي لاڳاپن جي اجازت ڏيندا هئا. اهي الزام فرقيوارانه نوعيت جا هئا ۽ انهن کي اسماعيلي عقيدن جي مستند وضاحت نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=399
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1311ع کان اڳ ڪنهن وقت علاءُ الدين انهن الزامن بابت جاچ جو حڪم ڏنو. جاچ روايتي سني مذهبي عالمن، يعني ''علما''، جي نگرانيءَ ۾ ٿي.

تاريخي بيانن موجب، جاچ کان پوءِ ڪيترن اسماعيلين کي ڏوهاري قرار ڏنو ويو ۽ سلطان انهن کي آرن سان چيري قتل ڪرڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=399
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هي واقعو علاءُ الدين جي دور ۾ مذهبي اقليت جي هڪ گروهه خلاف سخت رياستي ڪارروائيءَ جو مثال آهي. البت الزامن جي سچائي ۽ جاچ جي غيرجانبداري بابت موجود تاريخي ذريعا ڪافي ناهن.

=== هندن سان لاڳاپا ===

علاءُ الدين جي هندو رعيت ۽ مقامي حڪمرانن سان لاڳاپن ۾ فوجي فتح، محصولن جي وصولي، سياسي تابع داري ۽ مذهبي سڃاڻپ سڀئي عنصر شامل هئا.

هن ڪجهه موقعن تي هندو سردارن خلاف فوجي مهمن کي مذهبي اصطلاحن ۾ پيش ڪرڻ جي اجازت ڏني يا سندس درٻاري ۽ ٻاهرين تاريخ نويسن انهن کي اهڙي انداز ۾ بيان ڪيو. ٻئي طرف، جيڪي هندو حڪمران دهلي سلطنت جي بالادستي قبول ڪندا هئا، انهن سان سياسي ٺاهه پڻ ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;MehtaReligion&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

==== گجرات جي مهم ۽ مذهبي بيان ====

فارسي مورخ [[وصاف]] گجرات خلاف علاءُ الدين جي فوجي مهم کي مذهبي جنگ، يعني ''جهاد''، جي اصطلاحن ۾ بيان ڪيو. سندس لکڻين ۾ اها مهم اسلام جي نالي سان ڪيل ڪارروائي طور پيش ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Deopujari
 |first=M. B.
 |title=The Deccan Policy of the Sultanate (1296–1351)
 |journal=Nagpur University Journal: Humanities
 |volume=24
 |publisher=Nagpur University
 |year=1973
 |page=39
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

وصاف گجرات جي مهم دوران مسلمان فوجن هٿان وڏي پيماني تي قتل ۽ تباهيءَ جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. سندس بيان ۾ فوجي تشدد کي مذهبي فتح جي زبان ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Majumdar
 |first=R. C.
 |title=The History and Culture of the Indian People
 |year=1967
 |page=625
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[کَمڀات]] ۾ حملي وقت مقامي آباديءَ جي اوچتي فوجي ڪارروائيءَ سبب متاثر ٿيڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Boyce
 |first=Mary
 |title=Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices
 |publisher=Psychology Press
 |year=2001
 |page=168
 |isbn=9780415239028
 |url=https://books.google.com/books?id=a6gbxVfjtUEC&amp;pg=PA169
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به گجرات جي مهمن کي صرف مذهبي مقصدن سان ڳنڍڻ ڪافي نه آهي. انهن ۾ سياسي بالادستي، دولت جي حصول ۽ علائقائي توسيع جا مقصد پڻ شامل هئا.

[[امير خسرو]] جي مثنوي ''ديوَل راڻي خضر خان'' مان اهو اشارو ملي ٿو ته گجرات جي پهرين مهم کان لڳ ڀڳ ست سال پوءِ ٻي فوجي مهم جي نتيجي ۾ علائقي تي وڌيڪ مضبوط سياسي قبضو قائم ٿيو. انهيءَ بنياد تي پهرين مهم کي وڏي حد تائين ڦرلٽ واري فوجي ڪارروائي ۽ بعد واري مهم کي علائقائي قبضي سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Siddiqi
 |first=M. Yaseen Mazhar
 |title=Chronology of the Delhi Sultanate
 |journal=Islam and the Modern Age
 |volume=27
 |publisher=Islam and the Modern Age Society
 |page=184
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== هندو مندرن جي تباهي ====

علاءُ الدين ۽ سندس سپهه سالارن جي ڪجهه فوجي مهمن دوران هندو مندرن کي نقصان پهچايو ويو يا تباهه ڪيو ويو.

تاريخدان [[رچرڊ ايم. ايٽن]] جي مطالعي ۾ علاءُ الدين جي دور سان لاڳاپيل هيٺيان واقعا درج آهن:&lt;ref name=&quot;Eaton2001&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#28526a;color:white;padding:8px;&quot; | علاءُ الدين جي دور جي فوجي مهمن سان لاڳاپيل مندرن جي تباهيءَ جا تاريخي حوالا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | هنڌ
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال يا دور
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | تاريخي پسمنظر
|-
| [[ڀيلسا]]
| 1292ع
| علاءُ الدين جي شروعاتي فوجي مهم
|-
| [[ديوگري]]
| 1295ع
| دکن ڏانهن شروعاتي حملي سان لاڳاپيل روايت
|-
| وجاپور (Vijapur)
| 1298ع–1310ع
| خلجي دور جي فوجي سرگرمين سان لاڳاپيل واقعو
|-
| [[سومنات مندر|سومنات]]
| 1299ع
| گجرات جي فوجي مهم
|-
| جهاين (Jhain)
| 1301ع
| راجستان ۾ فوجي ڪارروائي
|-
| [[چدمبرم]]
| 1311ع
| ڏکڻ هندستان ۾ ملڪ ڪافور جي مهم
|-
| [[مدورائي]]
| 1311ع
| پانڊيا علائقي ۾ فوجي مهم
|}

انهن واقعن بابت ماخذن ۾ مندرن جي تباهي، ڦرلٽ ۽ فوجي فتح جا بيان ملن ٿا. تنهن هوندي به هر واقعي جي نوعيت ۽ مقصد کي ان جي مخصوص سياسي ۽ تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ ضروري آهي.

ايٽن پنهنجي مطالعي ۾ مندرن خلاف ڪاررواين کي وچئين دور جي حڪمرانن جي سياسي اقتدار، شاهي سرپرستيءَ وارن مذهبي مرڪزن ۽ فوجي فتحن سان پڻ ڳنڍي ٿو. تنهنڪري انهن واقعن کي رڳو هڪ ئي سبب سان منسوب ڪرڻ تاريخي لحاظ کان مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Eaton2001&quot;/&gt;

==== هندو سردارن سان سياسي ٺاهه ====

علاءُ الدين انهن هندو حڪمرانن ۽ زميندارن سان ٺاهه ڪرڻ لاءِ پڻ تيار هوندو هو، جيڪي دهلي سلطنت جي بالادستي قبول ڪندا هئا.

1305ع جي هڪ بيان ۾ [[امير خسرو]] ڄاڻايو آهي ته سلطان فرمانبردار هندو زميندارن سان سٺو سلوڪ ڪندو هو ۽ ڪڏهن انهن کي سندن اميد کان وڌيڪ رعايتون پڻ ڏيندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=354
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

امير خسرو پنهنجي شاعراڻي انداز ۾ لکي ٿو ته جنگ ۾ مزاحمت ڪندڙ هندو سردار شڪست کائي چڪا هئا، جڏهن ته باقي سردارن سلطان جي اڳيان اطاعت اختيار ڪئي هئي. اهڙن بيانن ۾ شاهي مدح ۽ فوجي فتحن جي ادبي مبالغي جو عنصر پڻ موجود آهي.

19 آڪٽوبر 1312ع تي منعقد ٿيل هڪ درٻار بابت خسرو لکي ٿو ته هندو سردارن جي پيشانين تي لڳل ''تلڪن'' سبب سلطان جي اڳيان زمين زعفراني رنگ جهڙي نظر اچي رهي هئي. اهو بيان درٻار ۾ هندو سردارن جي حاضري ۽ اطاعت کي شاعراڻي انداز ۾ ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=354
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هندو سردارن سان اهڙي سياسي ٺاهه واري پاليسيءَ تي ڪجهه سخت گير مسلمان مذهبي حلقن تنقيد پڻ ڪئي. برني جي لکڻين مان اهڙي تنقيد جو پتو پوي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |pages=355–356
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== قاضي مغيث الدين سان گفتگو ====

برني جي هڪ مشهور روايت موجب، علاءُ الدين ڪنهن موقعي تي '''قاضي مغيث الدين''' کان اسلامي رياست ۾ هندن جي قانوني حيثيت بابت سوال ڪيو.

قاضيءَ پنهنجي جواب ۾ هندن لاءِ انتهائي سخت ۽ ذلت آميز سلوڪ جي حمايت ڪئي. سندس بيان موجب، هندو رعيت کي محصول مڪمل فرمانبرداريءَ سان ادا ڪرڻ گهرجي ۽ محصول وصول ڪندڙ عملدارن جي اڳيان سخت عاجزي اختيار ڪرڻ گهرجي.

قاضيءَ جو اهو به موقف هو ته جيڪڏهن محصول وصول ڪندڙ ڪنهن هندوءَ جي وات ۾ ٿڪڻ چاهي، ته کيس مزاحمت ڪرڻ بدران اهو برداشت ڪرڻ گهرجي. هن اهڙي ذلت کي غيرمسلم رعيت جي تابع داريءَ جو اظهار قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=Political Conditions of the Hindus under the Khaljis
 |journal=Proceedings of the Indian History Congress
 |volume=9
 |page=234
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

قاضيءَ پنهنجي موقف جي حمايت ۾ مذهبي دليل پيش ڪيا ۽ هندن خلاف قتل، قيد ۽ ملڪيت ضبط ڪرڻ جهڙن قدمن کي پڻ جائز قرار ڏنو. اهي سندس طرفان بيان ڪيل سخت گير مذهبي خيال هئا، نه ڪي سڀني مسلمان عالمن جو متفقه موقف.

هن گفتگوءَ جي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي ته اها برني جي ذريعي علاءُ الدين جي درٻار ۾ مذهبي قانون ۽ رياستي انتظام بابت موجود اختلافن کي ظاهر ڪري ٿي. تنهن هوندي به گفتگوءَ جا لفظ برني جي بعد ۾ لکيل بيان مان ملن ٿا؛ انهن کي لفظ بلفظ محفوظ ٿيل درٻاري رڪارڊ نٿو سمجهي سگهجي.

==== هندو زميندارن بابت محصولي پاليسي ====

علاءُ الدين جو خيال هو ته طاقتور هندو ڳوٺاڻا سردار ۽ زميندار پنهنجي دولت ۽ مقامي اثر سبب مرڪزي حڪومت جي مخالفت ڪري سگهندا هئا. تنهنڪري هن سندن معاشي ۽ سياسي قوت محدود ڪرڻ لاءِ سخت محصولي قدم کنيا.

برني موجب، سلطان جو مقصد انهن سردارن کي اهڙي معاشي حالت ۾ آڻڻ هو، جو اهي بغاوت لاءِ وسيلا گڏ نه ڪري سگهن.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=Political Conditions of the Hindus under the Khaljis
 |journal=Proceedings of the Indian History Congress
 |volume=9
 |pages=234–235
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جو موقف هو ته ڪيترائي مقامي سردار ۽ ''مقدّم'' عيش عشرت واري زندگي گذاريندا هئا، پر سرڪاري محصول ادا ڪرڻ کان پاسو ڪندا هئا. ان ڪري هن انهن جي مالي رعايتن کي ختم ڪرڻ ۽ کين عام آبادگارن وانگر محصول ادا ڪرڻ جو پابند بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

اهڙن قدمن جو اثر مقامي هندو سردارن سان گڏ عام زرعي آباديءَ تي پڻ پيو، ڇاڪاڻ⁠تہ زرعي پيداوار تي لڳايل ڳرا محصول ڪيترن آبادگارن لاءِ معاشي دٻاءُ جو سبب بڻيا.

برني علاءُ الدين جي حڪومت جي آخري ڏهاڪي بابت دعويٰ ڪئي آهي ته هندو سردارن جي تابع داري اهڙي حد تائين قائم ٿي چڪي هئي، جنهن جو مثال اڳ ۾ نه مليو هو. اها برني جي پنهنجي تاريخي تشريح آهي ۽ ان کي سڄي هندو آباديءَ جي حالتن بابت غيرجانبدار انگ اکر نٿو سمجهي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=Theory and Practice of Muslim State in India
 |publisher=Aditya Prakashan
 |page=128
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== هندو فوجي عملدار ۽ سپاهي ====

دهلي سلطنت جي ابتدائي [[غلام خاندان (دهلي)|غلام خاندان]] واري دور ۾ اعليٰ سرڪاري عهدن تائين هندستاني مسلمانن جي رسائي محدود هئي، جڏهن ته هندن لاءِ اهڙا عهدا حاصل ڪرڻ اڃا وڌيڪ ڏکيو هو. خلجي دور ۾ ڪجهه غيرمسلم فوجي عملدارن جي اهميت وڌڻ جا مثال ملن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=Habib
 |first1=Mohammad
 |last2=Khan
 |first2=Afsar Umar Salim
 |title=The Political Theory of the Delhi Sultanate: Including a Translation of Ziauddin Barani's Fatawa-i Jahandari, Circa 1358–9 A.D.
 |publisher=Kitab Mahal
 |page=150
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[امير خسرو]] پنهنجي تصنيف ''خزائن الفتوح'' ۾ بيان ڪري ٿو ته علاءُ الدين منگول حملي جي مقابلي لاءِ '''ملڪ نائيڪ''' نالي هڪ هندو فوجي عملدار جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ '''30,000 سپاهين''' تي ٻڌل فوج موڪلي هئي. ملڪ نائيڪ کي ''آخور بيگ ميسره'' جي عهدي سان پڻ ياد ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last1=Habib
 |first1=Mohammad
 |last2=Khan
 |first2=Afsar Umar Salim
 |title=The Political Theory of the Delhi Sultanate: Including a Translation of Ziauddin Barani's Fatawa-i Jahandari, Circa 1358–9 A.D.
 |publisher=Kitab Mahal
 |page=150
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[اڪت خان]] جي بغاوت دوران سلطان جي جان بچائڻ ۾ هندو سپاهين، جن کي ''پائيڪ'' (''paiks'') چيو ويو آهي، جو ڪردار پڻ تاريخي بيانن ۾ ملي ٿو.

ان کان سواءِ، جڏهن منگول سپهه سالار [[قتلغ خواجه]] دهليءَ جي ويجهو پهتو، تڏهن علاءُ الملڪ سلطان کي صلاح ڏني ته هو شهر ڇڏي ميدانِ جنگ ڏانهن نه وڃي. هن صلاح جي پسمنظر ۾ شاهي فوج ۾ غيرمسلم سپاهين جي وڏي موجودگيءَ جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Srivastava
 |first=Kanhaiya Lall
 |title=The Position of Hindus under the Delhi Sultanate, 1206–1526
 |publisher=Munshiram Manoharlal
 |year=1980
 |page=142
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اهي مثال ظاهر ڪن ٿا ته علاءُ الدين جي فوجي ۽ سياسي پاليسيءَ ۾ مذهبي سڃاڻپ سان گڏ عملي فوجي صلاحيت ۽ سلطان سان وفاداريءَ کي پڻ اهميت حاصل هئي.

=== جين برادريءَ سان لاڳاپا ===

[[جين مت]] جي تاريخي ذريعن ۾ علاءُ الدين خلجي ۽ جين مذهبي عالمن جي وچ ۾ رابطن جا مختلف بيان ملن ٿا.

انهن مان ڪجهه ذريعن موجب، سلطان جين مذهبي اڳواڻن سان بحث مباحثا ڪيا ۽ هڪ موقعي تي مشهور جين آچاريه '''مهاسينا''' (''Mahasena'') کي خاص طور دهليءَ ۾ گهرايو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Avari
 |first=Burjor
 |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate
 |publisher=Penguin
 |year=2015
 |isbn=9789351186588
 |url=https://books.google.com/books?id=vyEoAwAAQBAJ&amp;pg=PT439
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== جين عالمن سان مذهبي بحث ====

جين روايتن موجب، ان دور ۾ اتر هندستان ۾ مشهور [[دگمبر]] آچاريه گهٽ موجود هئا. انهيءَ سبب جين برادريءَ جي ماڻهن مهاسينا کي پنهنجي مذهبي عقيدن جي وضاحت ۽ دفاع لاءِ سلطان جي درٻار ۾ وڃڻ تي آماده ڪيو.

انهن روايتن ۾ چيو ويو آهي ته علاءُ الدين مهاسينا جي علم، مذهبي دليلن ۽ سادگيءَ واري زندگيءَ کان متاثر ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Avari
 |first=Burjor
 |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate
 |publisher=Penguin
 |year=2015
 |isbn=9789351186588
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

'''پورن چندر''' نالي هڪ دگمبر جين عالم کي پڻ سلطان سان ويجهڙائي حاصل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. ان کان سواءِ علاءُ الدين جا [[شويتامبر]] جين مذهبي اڳواڻن سان رابطا پڻ بيان ڪيا ويا آهن.

جين شاعر ۽ آچاريه '''رامچندر سوري''' کي پڻ سلطان طرفان عزت ڏيڻ جي روايت ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;PushpaPrasadJain&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Prasad
 |first=Pushpa
 |title=The Jain Community in the Delhi Sultanate
 |journal=Proceedings of the Indian History Congress
 |volume=54
 |pages=224–225
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن بيانن کي جين برادريءَ جي مذهبي ۽ تاريخي روايتن جي حيثيت سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان هر واقعي جي آزاد تصديق هڪجهڙي سطح تي موجود نه آهي.

==== جين مذهبي مرڪزن خلاف ڪارروايون ====

جين تاريخي ماخذن ۾ علاءُ الدين جي دور ۾ جين برادريءَ خلاف تشدد ۽ مذهبي سرگرمين ۾ رڪاوٽن جا بيان پڻ ملن ٿا.

'''خرترگڇ پٽاولي''' (''Kharataragaccha Pattavali'')، جيڪا 1336ع–1337ع ۾ مڪمل ٿي، علاءُ الدين جي حڪومت دوران جينن سان ٿيل ڪجهه سخت ڪاررواين جو ذڪر ڪري ٿي.

ان ۾ خاص طور '''1313ع''' ۾ [[جالور|جابالي پورا (جالور)]] جي قبضي دوران هڪ جين مذهبي ميلي کي تباهه ڪرڻ جو بيان ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;PushpaPrasadJain&quot;/&gt;

هي واقعو جين برادريءَ جي ڪجهه مذهبي سرگرمين تي فوجي مهمن جي منفي اثرن کي ظاهر ڪري ٿو.

==== جين واپارين ۽ زيارتين جون سرگرميون ====

ٻئي طرف، جين ذريعن مان اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته ڪجهه علائقن ۾ جين واپارين ۽ مذهبي زيارتين جون سرگرميون جاري رهيون.

جين ليکڪ [[بنارسي داس]] پنهنجي تصنيف ''ارڌڪٿانڪ'' (''Ardhakathanaka'') ۾ اتر هندستان جي مختلف علائقن ۾ شريمال جين واپارين جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪري ٿو.

ان بيان موجب، '''1314ع''' ۾ شريمال جين خاندانن جا ڪجهه فرد، سندن مائٽ

== ذاتي زندگي ==

[[علاءُ الدين خلجي]] جي ذاتي زندگيءَ بابت معلومات گهڻو ڪري [[امير خسرو]]، [[ضياءُ الدين برني]]، [[فرشته]] ۽ ٻين تاريخ نويسن جي لکڻين مان ملي ٿي. سندس شادين ۽ خانداني لاڳاپن ۾ سياسي اتحاد، شاهي جانشيني ۽ فوجي فتوحات جو اهم ڪردار هو. سندس زالن ۾ [[جلال الدين فيروز خلجي]] جي ڌيءَ '''ملڪه جهان'''، [[الپ خان]] جي ڀيڻ '''مهرو'''، [[گجرات]] جي اڳوڻي راڻي '''ڪملا ديوي''' ۽ [[ديوگري]] جي حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]] جي ڌيءَ '''جتيپالي''' شامل هيون.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي پٽن ۾ '''خضر خان'''، '''شادي خان'''، '''مبارڪ خان'''، جيڪو بعد ۾ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] جي نالي سان سلطان ٿيو، ۽ '''شهاب الدين عمر''' جا نالا ملن ٿا. سندس زندگيءَ جي آخري سالن ۾ شاهي خاندان اندر اقتدار ۽ جانشينيءَ بابت اختلاف وڌيا، جن جو اثر 1316ع ۾ سندس وفات کان پوءِ دهلي سلطنت جي سياسي صورتحال تي پيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== ملڪه جهان ۽ مهرو ===

علاءُ الدين جي پهرين ڄاتل زال '''ملڪه جهان''' هئي، جيڪا سندس چاچي ۽ اڳوڻي سلطان جلال الدين فيروز خلجي جي ڌيءَ هئي. ٻنهي جي شادي 1290ع ۾ خلجي خاندان جي دهليءَ تي اقتدار حاصل ڪرڻ کان اڳ ٿي هئي. انهيءَ شاديءَ سان علاءُ الدين نه رڳو جلال الدين جو ڀائٽيو، پر سندس ناٺي پڻ بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=41–42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تاريخي روايتن موجب، جلال الدين جي سلطان ٿيڻ کان پوءِ ملڪه جهان جي درٻاري حيثيت وڌي، پر سندس ۽ علاءُ الدين جا ازدواجي تعلقات خوشگوار نه رهيا. بعد جي تاريخ نويس حاجي الدبير موجب، ملڪه جهان جي رويي ۽ شاهي خاندان اندر اختلافن سبب سندن لاڳاپن ۾ ڇڪتاڻ پيدا ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=42
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين ٻي شادي '''مهرو''' سان ڪئي، جيڪا ملڪ سنجر، مشهور بہ [[الپ خان]]، جي ڀيڻ هئي. حاجي الدبير موجب، مهرو سان شادي ڪرڻ کان پوءِ ملڪه جهان جي ناراضگي وڌيڪ وڌي. هن پنهنجي بيان ۾ هڪ باغ اندر ملڪه جهان ۽ مهرو جي وچ ۾ تڪرار جو واقعو پڻ نقل ڪيو آهي، جنهن دوران علاءُ الدين پنهنجي پهرين زال سان تشدد وارو رويو اختيار ڪيو. اهڙيون ذاتي نوعيت جون ڳالهيون بعد جي تاريخي روايتن مان ملن ٿيون ۽ انهن جي آزاد تصديق محدود آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=41–43
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== جتيپالي ۽ ديوگريءَ سان خانداني لاڳاپا ===

علاءُ الدين جي هڪ ٻي زال '''جتيپالي''' هئي، جيڪا [[دکن]] جي [[يادَو خاندان]] جي حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]] جي ڌيءَ هئي. رامچندر ديوگريءَ جي گاديءَ واري شهر تي حڪومت ڪندو هو ۽ علاءُ الدين جي فوجي مهمن کان پوءِ دهلي سلطنت جي بالادستي تسليم ڪئي هئائين.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=56–57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جتيپالي سان علاءُ الدين جي شاديءَ جي صحيح تاريخ بابت مورخن ۾ اختلاف آهي. [[ڪشوري سرن لال]] موجب، اها شادي ممڪن آهي ته 1296ع ۾ ديوگريءَ تي پهرئين حملي کان پوءِ ٿي هجي، جڏهن ته [[ستيش چندر]] ان کي 1308ع ۾ ديوگريءَ جي ٻي فوجي مهم کان پوءِ جي واقعي سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=56–57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=1
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2004
 |page=92
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

جتيپالي مان علاءُ الدين کي '''شهاب الدين عمر''' نالي پٽ ڄائو. علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ 1316ع ۾ [[ملڪ ڪافور]] شهاب الدين عمر کي دهليءَ جي تخت تي ويهاريو، پر سندس ننڍي عمر سبب عملي اقتدار ملڪ ڪافور جي هٿ ۾ رهيو. ٿوري عرصي کان پوءِ شاهي درٻار جي سياسي تبديلين سبب شهاب الدين عمر جو اقتدار ختم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== ڪملا ديوي ===

'''ڪملا ديوي''' اصل ۾ گجرات جي [[واگهيلا خاندان]] جي حڪمران [[ڪرن ديو ٻيون|ڪرن ديو ٻئين]] جي وڏي راڻي هئي. 1299ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن [[الغ خان]] ۽ [[نصرت خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ گجرات تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي دوران ڪرن ديو پنهنجي حڪومت وڃائي ويٺو ۽ ڪملا ديوي دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ اچي وئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=84–86
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=334
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪملا ديوي کي جنگي قيديءَ جي حيثيت سان دهلي آندو ويو ۽ علاءُ الدين جي شاهي حرم ۾ شامل ڪيو ويو. بعد ۾ هوءَ سندس زالن مان هڪ بڻجي وئي. تاريخي روايتن موجب، ڪجهه وقت گذرڻ کان پوءِ هن پنهنجي نئين درٻاري زندگيءَ سان موافقت اختيار ڪئي، پر سندس ذاتي احساسن بابت موجود بيان گهڻو ڪري بعد جي مورخن جي تشريحن تي ٻڌل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=86, 190
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪملا ديويءَ جي اڳوڻي مڙس ڪرن ديو وٽ سندن ڌيءَ '''ديول ديوي''' رهندي هئي. [[فرشته]] جي بيان موجب، 1306ع ۽ 1307ع جي وچ ۾ ڪملا ديوي علاءُ الدين کي درخواست ڪئي ته سندس ڌيءَ کي پيءُ وٽان گهرائي دهليءَ ۾ ساڻس ملايو وڃي. ان روايت موجب، سلطان ڪرن ديو کي ديول ديوي موڪلڻ جو حڪم ڏنو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=190
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=402
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، ديول ديويءَ جي دهلي اچڻ بابت تاريخي ذريعن ۾ تفصيل ۽ تاريخون هڪجهڙيون نه آهن. امير خسرو، فرشته ۽ ٻين مؤرخن جي بيانن ۾ فرق ملي ٿو. ڪشوري سرن لال به ڄاڻايو آهي ته ڪملا ديويءَ جي درخواست بابت روايت برني وٽ موجود نه آهي، جڏهن ته ڪجهه بعد وارن تاريخ نويسن گجرات جي مختلف فوجي مهمن جي واقعن کي پاڻ ۾ ملائي بيان ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=190
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== خضر خان ۽ ديول ديوي ===

[[File:Khizr Khan and Devaldi enthroned. Duval Rani Khizr Khan of Amir Khusrau Dihvali. Scribe, Sultan Bayazid ibn Nizam Mughal, dated A.H. 976 (1568) National Museum, New Delhi (L53.217).jpg|thumb|[[خضر خان]] ۽ [[ديول ديوي]] جي شاهي تخت تي ويٺل تصوير، جيڪا [[امير خسرو]] جي مثنوي ''ديوَل راڻي خضر خان'' جي 976هه (1568ع) واري مغل دور جي قلمي نسخي ۾ شامل آهي. هيءَ تصوير واقعي کان اڍائي صدين کان وڌيڪ عرصو پوءِ تيار ڪئي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Welch
 |first=Stuart Cary
 |title=India: Art and Culture, 1300–1900
 |publisher=Metropolitan Museum of Art
 |location=New York
 |year=1985
 |page=153
 |isbn=9780030061141
 |url=https://www.metmuseum.org/met-publications/india-art-and-culture-1300-1900
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;]]

[[خضر خان]] علاءُ الدين جو وڏو پٽ ۽ شاهي جانشينيءَ جو اهم دعويدار هو. سندس شادي گجرات جي اڳوڻي حڪمران ڪرن ديو ۽ راڻي ڪملا ديويءَ جي ڌيءَ [[ديول ديوي]] سان ٿي. عام تاريخي بيانن موجب، اها شادي 1308ع ۾ ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

ديول ديوي پنهنجي پيءُ ڪرن ديو وٽ رهندي هئي، جيڪو گجرات وڃائڻ کان پوءِ دکن جي علائقن ڏانهن هليو ويو هو. بعد ۾ دهلي سلطنت جي فوجي مهم دوران ديول ديوي گرفتار ٿي يا دهليءَ جي قبضي ۾ آئي ۽ کيس شاهي درٻار ڏانهن آندو ويو. اتي سندس ماءُ ڪملا ديوي اڳ ئي علاءُ الدين جي حرم ۾ موجود هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=189–190, 297
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي شادي [[دهلي سلطنت]] جي تاريخ ۾ مشهور ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان واقعي کي معاصر شاعر [[امير خسرو]] پنهنجي فارسي مثنوي '''''ديوَل راڻي خضر خان''''' ۾ ادبي صورت ڏني. اها مثنوي '''''عاشقه''''' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Bednar
 |first=Michael Boris
 |title=The Content and the Form in Amīr Khusraw's Duval Rānī va Khiẓr Khān
 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2013
 |language=en
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/content-and-the-form-in-amir-khusraws-duval-rani-va-khizr-khan-1/F7EA6E72C0509C9392C3708E0BD38C53
}}&lt;/ref&gt;

==== امير خسرو جي مثنوي ====

''ديوَل راڻي خضر خان'' هڪ فارسي عشقيه ۽ تاريخي مثنوي آهي، جنهن ۾ دهلي سلطنت جي سياسي واقعن، فوجي فتوحات ۽ خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي محبت ۽ شاديءَ جو بيان ملي ٿو. هن مثنويءَ جي شروعاتي حصي ۾ دهليءَ جي سلطانن ۽ سندن فوجي مهمن جو ذڪر آهي، جڏهن ته باقي حصو ٻنهي مرڪزي ڪردارن جي عشقيه ڪهاڻيءَ تي ٻڌل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Bednar
 |first=Michael Boris
 |title=The Content and the Form in Amīr Khusraw's Duval Rānī va Khiẓr Khān
 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2013
 |language=en
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/content-and-the-form-in-amir-khusraws-duval-rani-va-khizr-khan-1/F7EA6E72C0509C9392C3708E0BD38C53
}}&lt;/ref&gt;

مثنويءَ جي تاريخي حيثيت بابت جديد محققن جا رايا مختلف آهن. ڪجهه ان کي تاريخي واقعن تي ٻڌل عشقيه داستان سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا ان ۾ ادبي تخيل، شاهي مدح ۽ تاريخي حقيقتن جي ميلاپ تي زور ڏين ٿا.

محقق '''مائيڪل بورس بيڊنار''' پنهنجي مطالعي ۾ واضح ڪيو آهي ته مثنويءَ جي تاريخي ۽ عشقيه حصن کي مڪمل طور الڳ ڪرڻ مناسب نه آهي؛ تاريخي واقعا پڻ شاهي مدح ۽ ادبي پيشڪش سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته عشقيه ڪهاڻيءَ ۾ تاريخي سوانح جا عنصر پڻ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Bednar
 |first=Michael Boris
 |title=The Content and the Form in Amīr Khusraw's Duval Rānī va Khiẓr Khān
 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2013
 |language=en
 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/content-and-the-form-in-amir-khusraws-duval-rani-va-khizr-khan-1/F7EA6E72C0509C9392C3708E0BD38C53
}}&lt;/ref&gt;

تنهنڪري خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي شاديءَ جي تاريخي واقعي ۽ مثنويءَ ۾ بيان ڪيل مکالمن، جذباتي واقعن ۽ عشقيه منظرن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

==== قصي جو ادبي ۽ ثقافتي اثر ====

خضر خان ۽ ديول ديويءَ جو قصو بعد جي فارسي، هندستاني ۽ گجراتي ادبي روايتن ۾ پڻ مشهور رهيو. ان موضوع تي مختلف دورن ۾ قلمي نسخا ۽ مصوريون تيار ڪيون ويون.

مثال طور، 1568ع جي هڪ مغل دور جي قلمي نسخي ۾ ٻنهي کي تخت تي ويٺل ڏيکاريو ويو آهي. اهڙيءَ طرح ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ دهليءَ ۾ تيار ٿيل هڪ مصوريءَ ۾ خضر خان ۽ ديول ديويءَ کي گهوڙن تي سوار ڏيکاريو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=An Album Page: Khizr Khan and Deval Rani, Delhi, North India, Late 18th Century
 |website=Christie's
 |url=https://www.christies.com/en/lot/lot-5881133
 |access-date=2026-10-22
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن تصويرن کي خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي اصل دور جا اکين ڏٺا ثبوت نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سندن زندگيءَ کان گهڻو پوءِ تيار ڪيون ويون هيون.

=== ملڪ ڪافور سان لاڳاپا ===

[[ملڪ ڪافور]] علاءُ الدين جي دور جو هڪ اهم غلام مان ترقي ڪري سپهه سالار ۽ اعليٰ درٻاري عملدار بڻيل شخص هو. هو 1299ع ۾ گجرات جي فوجي مهم دوران دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو ۽ پوءِ علاءُ الدين جي خدمت ۾ شامل ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Digby
 |first=Simon
 |title=The Tuhfa-i Nasā'ih of Yūsuf Gadā: An Ethical Treatise in Verse from the Late-Fourteenth-Century Delhi Sultanate
 |journal=Iran
 |year=1978
 |volume=16
 |page=419
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ملڪ ڪافور پنهنجي فوجي صلاحيت، انتظامي قابليت ۽ سلطان سان ويجهن لاڳاپن سبب تيزيءَ سان ترقي ڪئي. هن دکن ۽ ڏکڻ هندستان جي ڪيترين مهمن جي اڳواڻي ڪئي، جن ۾ ديوگري، ورنگل، دواراسمدر ۽ پانڊيا رياست جون مهمون شامل هيون. بعد ۾ هو سلطنت جو نائب، يعني ''نائبِ سلطان''، بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Eraly
 |first=Abraham
 |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate
 |publisher=Penguin Books
 |year=2015
 |pages=177–178
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== سلطان جي ويجهڙائي ۽ سياسي اثر ====

[[ضياءُ الدين برني]] موجب، علاءُ الدين پنهنجي زندگيءَ جي آخري چار يا پنج سالن دوران ملڪ ڪافور تي غيرمعمولي اعتماد ڪرڻ لڳو. جڏهن سلطان جي صحت خراب ٿي، تڏهن ملڪ ڪافور کي سلطنت جي انتظام ۽ درٻاري معاملن ۾ وڌيڪ اختيار حاصل ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last1=Vanita
 |editor-first1=Ruth
 |editor-last2=Kidwai
 |editor-first2=Saleem
 |title=Same-Sex Love in India: Readings from Literature and History
 |publisher=Palgrave
 |year=2000
 |page=132
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ملڪ ڪافور جي وڌندڙ اثر سبب شاهي خاندان ۽ درٻاري اميرن جي وچ ۾ اقتدار جي رقابت وڌي. سلطان جي وفات کان پوءِ ڪافور شهاب الدين عمر کي تخت تي ويهاريو ۽ حڪومت جي انتظام تي پنهنجو ڪنٽرول برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

==== لاڳاپن بابت تاريخدانن جا مختلف رايا ====

علاءُ الدين ۽ ملڪ ڪافور جي ذاتي لاڳاپن جي نوعيت بابت تاريخدانن ۾ اختلاف موجود آهي. برني جي بيانن ۾ ملڪ ڪافور لاءِ سلطان جي غيرمعمولي محبت ۽ اعتماد جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڪجهه جديد محققن رومانوي يا جنسي لاڳاپي جي امڪان طور تفسير ڪيو آهي.

محققن [[روٿ ونيتا]] ۽ [[سليم قدوائي]] برني جي بيانن جي بنياد تي ٻنهي جي وچ ۾ هم جنس رومانوي يا جنسي لاڳاپي جو امڪان ظاهر ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last1=Vanita
 |editor-first1=Ruth
 |editor-last2=Kidwai
 |editor-first2=Saleem
 |title=Same-Sex Love in India: Readings from Literature and History
 |publisher=Palgrave
 |year=2000
 |pages=113, 132
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي طرح تاريخدان '''جوڊٿ اي. والش'''، محقق '''نيلنجن سرڪار''' ۽ '''ٿامس گگلر''' پڻ علاءُ الدين ۽ ملڪ ڪافور جي لاڳاپن کي جنسي يا رومانوي ويجهڙائيءَ جي امڪان سان ڏٺو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Walsh
 |first=Judith E.
 |title=A Brief History of India
 |publisher=Infobase Publishing
 |year=2006
 |page=71
 |isbn=9781438108254
 |url=https://archive.org/details/briefhistoryofin0000wals/page/71
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Sarkar
 |first=Nilanjan
 |title=Forbidden Privileges and History-Writing in Medieval India
 |journal=The Medieval History Journal
 |volume=16
 |issue=1
 |year=2013
 |pages=33–34, 48, 55
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Gugler
 |first=Thomas K.
 |title=Politics of Pleasure: Setting South Asia Straight
 |journal=South Asia Chronicle
 |volume=1
 |year=2011
 |pages=355–392
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن تشريحن جي بنياد تي ڪجهه جديد ليکڪن علاءُ الدين جي جنسي رجحان بابت هم جنس پرستي يا ٻه جنسي ڪشش جا امڪان پڻ پيش ڪيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lockard
 |first=Craig
 |title=Societies, Networks, and Transitions: A Global History
 |volume=1
 |publisher=Cengage Learning
 |year=2006
 |page=366
 |isbn=9780618386116
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به تاريخدان '''بنارسي پرساد سڪسينا''' ٻنهي جي ويجهڙائيءَ کي جنسي تعلق جو ثبوت نٿو سمجهي. سندس خيال ۾ ملڪ ڪافور جي وڌندڙ اهميت کي فوجي قابليت، سياسي اعتماد ۽ درٻاري طاقت جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=421
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ان ڪري علاءُ الدين ۽ ملڪ ڪافور جي وچ ۾ جنسي لاڳاپي بابت دعويٰ تاريخي طور متفقه يا قطعي ثابت ٿيل نه آهي. موجود ذريعا ٻنهي جي سياسي ۽ ذاتي ويجهڙائيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، پر ان ويجهڙائيءَ جي نوعيت بابت جديد محقق مختلف تشريحون پيش ڪن ٿا.

=== اولاد ۽ شاهي جانشيني ===

علاءُ الدين جي پٽن ۾ خضر خان، شادي خان، مبارڪ خان ۽ شهاب الدين عمر جا نالا اهم آهن. سندس وڏي پٽ خضر خان کي هڪ عرصي تائين شاهي جانشينيءَ جو نمايان دعويدار سمجهيو ويندو هو، پر علاءُ الدين جي آخري سالن ۾ ملڪ ڪافور جي وڌندڙ سياسي اثر سبب جانشينيءَ جي صورتحال تبديل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

4 جنوري 1316ع تي علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ ملڪ ڪافور سندس نوجوان پٽ شهاب الدين عمر کي تخت تي ويهاريو. شهاب الدين عمر جي ماءُ جتيپالي هئي. نئين سلطان جي ننڍي عمر سبب ملڪ ڪافور حڪومت جي انتظام تي اثرانداز رهيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

ملڪ ڪافور جي قتل کان پوءِ علاءُ الدين جي پٽ مبارڪ خان اقتدار حاصل ڪيو ۽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] جي لقب سان دهليءَ جو سلطان بڻيو. جانشينيءَ جي انهن تڪرارن سان علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ خلجي خاندان جي اندروني سياسي ڪمزوري ظاهر ٿي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== ذاتي زندگيءَ بابت تاريخي ماخذ ===

علاءُ الدين جي ذاتي زندگيءَ بابت موجود تاريخي مواد جي تشريح ڪندي همعصر ۽ بعد جي ماخذن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.

[[امير خسرو]] علاءُ الدين جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ سندس لکڻين مان شاهي خاندان، فوجي مهمن ۽ خضر خان ۽ ديول ديويءَ جي قصي بابت معلومات ملي ٿي. تنهن هوندي به سندس ادبي تصنيفن ۾ شاهي مدح ۽ تخليقي بيان پڻ شامل آهن.

[[ضياءُ الدين برني]] علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ جي دور ۾ سندس حڪومت ۽ درٻاري معاملن بابت لکيو. سندس بيان سياسي ۽ اخلاقي تبصرن سان لاڳاپيل آهن، تنهنڪري ذاتي لاڳاپن بابت سندس تشريحن کي تاريخي پسمنظر ۾ پرکڻ گهرجي.

[[فرشته]] ۽ حاجي الدبير جهڙن بعد جي مورخن ڪيترائي اضافي واقعا بيان ڪيا آهن، پر اهي علاءُ الدين جي دور کان گهڻو پوءِ لکندا هئا. سندن روايتن جي همعصر ذريعن سان ڀيٽ ڪرڻ ضروري آهي.

جديد تاريخدانن، جن ۾ ڪشوري سرن لال، بنارسي پرساد سڪسينا، پيٽر جيڪسن ۽ ٻيا محقق شامل آهن، انهن روايتن جو تجزيو ڪري علاءُ الدين جي ذاتي زندگي، شاهي خاندان ۽ سياسي لاڳاپن بابت مختلف نتيجا پيش ڪيا آهن.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;


== فن تعمير ==

[[علاءُ الدين خلجي]] جي دور ۾ [[دهلي]] ۾ ڪيترائي اهم تعميراتي منصوبا شروع ٿيا، جن ۾ قلعا، شاهي محل، آبي ذخيرا، مسجدن جون توسيعون ۽ مذهبي ۽ تعليمي عمارتون شامل هيون. انهن منصوبن مان [[سري قلعو]]، حوض علائي (بعد ۾ [[حوض خاص]])، [[علائي دروازو]]، نامڪمل [[علائي مينار]] ۽ [[قطب ڪمپليڪس]] ۾ موجود مدرسو ۽ مقبرو خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي تعميراتي سرگرمين جا ٻه اهم مقصد هئا: دهلي سلطنت جي گاديءَ واري شهر کي فوجي حملن کان محفوظ بنائڻ ۽ شاهي اقتدار جي عظمت کي وڏين عمارتن ۽ يادگارن ذريعي ظاهر ڪرڻ. سندس دور جون ڪجهه عمارتون دهلي سلطنت جي شروعاتي اسلامي فن تعمير ۾ محرابن، گنبذن، پٿر جي ڪاريگري ۽ آرائشي لکتن جي ترقيءَ جا اهم مثال سمجهيون وڃن ٿيون.

=== حوض علائي ۽ حوض خاص ===

[[File:Hauz Khas Lake.jpg|thumb|[[حوض خاص]] جو آبي ذخيرو، جيڪو علاءُ الدين جي دور ۾ حوض علائي جي نالي سان تعمير ڪرايو ويو.]]

1296ع ۾ علاءُ الدين دهليءَ ۾ هڪ وڏو آبي ذخيرو تعمير ڪرايو، جيڪو '''حوضِ علائي''' (''Hauz-i-Alai'') جي نالي سان مشهور ٿيو. بعد ۾ اهو [[حوض خاص ڪمپليڪس|حوض خاص]] (''Hauz-i-Khas'') جي نالي سان سڃاتو ويو. تاريخي بيانن موجب، هن ذخيري جي ايراضي لڳ ڀڳ '''70 ايڪڙ''' هئي ۽ ان جي چوڌاري پٿر جي چُنائيءَ سان مضبوط ڀتيون ٺاهيون ويون هيون.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=375
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هن ذخيري جي تعمير جو مقصد دهليءَ جي وڌندڙ آباديءَ ۽ شاهي انتظام لاءِ پاڻي فراهم ڪرڻ هو. وقت گذرڻ سان حوض ۾ مٽي ۽ لٽ گڏ ٿيندي رهي، جنهن سبب ان جي پاڻي محفوظ ڪرڻ جي گنجائش گهٽجي وئي.

لڳ ڀڳ '''1354ع''' ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] حوض مان لٽ ڪڍرائي ان کي ٻيهر استعمال جي قابل بڻايو. بعد ۾ حوض خاص جي ڀرپاسي تعليمي ۽ مذهبي عمارتون پڻ تعمير ٿيون، جن سان هي علائقو دهليءَ جو هڪ اهم تاريخي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=375
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

1398ع ۾ دهليءَ تي حملو ڪندڙ [[تيمور لنگ]] سان منسوب تاريخي بيانن ۾ پڻ هن آبي ذخيري جو ذڪر ملي ٿو. انهن بيانن موجب، حوض خاص دهليءَ کي سڄو سال پاڻي فراهم ڪرڻ وارن اهم ذريعن مان هو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== سري قلعو ۽ قلعي بند شهر ===

[[File:Ruins of Siri Fort wall, New Delhi, India - 20090517.jpg|thumb|[[سري قلعو|سريءَ جي قلعي]] جي ڀتين جا باقيات، نئين دهلي.]]

چوڏهين صديءَ جي شروعاتي سالن ۾ علاءُ الدين دهليءَ ۾ '''سري''' (''Siri'') نالي هڪ قلعي بند شهر تعمير ڪرايو. هي شهر دهلي سلطنت جي اهم فوجي ۽ شاهي مرڪزن مان هڪ بڻيو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=375
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سريءَ جي قلعي جون ڀتيون گهڻو ڪري اڻگهڙيل پٿرن ۽ مٽيءَ جي گاري سان تعمير ڪيون ويون هيون. ڪجهه حصن ۾ تراشيل پٿرن جي باقاعده چُنائي ۽ چوني جي گاري جا آثار پڻ مليا آهن. اهڙي تعمير فوجي ضرورتن ۽ مقامي تعميراتي وسيلن جي استعمال کي ظاهر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

==== 1303ع جي منگول حملي سان لاڳاپو ====

1303ع ۾ جڏهن [[منگول]] فوجن دهليءَ تي حملو ڪيو، تڏهن علاءُ الدين سريءَ واري علائقي ۾ پنهنجي فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي. حملي دوران سلطان ۽ سندس فوج هن علائقي ۾ دفاعي انتظامن سان موجود رهيا.

منگول فوج جي واپسيءَ کان پوءِ علاءُ الدين سريءَ جي قلعي بندي ۽ شاهي عمارتن جي تعمير کي وڌيڪ اهميت ڏني. سريءَ جي ترقيءَ کي منگول حملن جي مقابلي لاءِ دهليءَ جي دفاعي نظام کي مضبوط ڪرڻ واري پاليسيءَ سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

==== قصرِ هزار ستون ====

منگولن جي واپسيءَ کان پوءِ علاءُ الدين پنهنجي اڳوڻي فوجي ڇانوڻيءَ واري هنڌ '''قصرِ هزار ستون''' (''Qasr-i-Hazar Situn'') نالي شاهي محل تعمير ڪرايو. هن نالي جي لفظي معنيٰ '''هزار ٿنڀن وارو محل''' آهي.

هي محل سريءَ جي شاهي تعميراتي منصوبن جو حصو هو. ان جي نالي مان وڏي ۽ ٿنڀن تي ٻڌل عمارت جو تصور ملي ٿو، پر موجوده آثارن جي محدود حالت سبب ان جي اصل بناوت ۽ ٿنڀن جي حقيقي تعداد بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ ڏکيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=376
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== سريءَ جا دروازا ۽ بعد واري تباهي ====

1398ع ۾ تيمور جي حملي وقت سريءَ جو قلعي بند شهر اڃا موجود هو. تيمور سان منسوب بيانن موجب، شهر کي '''ست دروازا''' هئا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

بعد وارن دورن ۾ سريءَ جون ڪيتريون عمارتون ۽ ڀتيون تباهه ٿي ويون. تاريخي روايتن موجب، مقامي حڪمرانن پراڻين عمارتن مان پٿر، سرون ۽ ٻيو تعميراتي سامان ڪڍرائي پنهنجن منصوبن ۾ استعمال ڪيو.

خاص طور [[شير شاهه سوري]] (1540ع–1545ع) جي دور ۾ سريءَ جي پراڻين عمارتن مان تعميراتي سامان کڻي ٻين عمارتن ۽ نئين شهري منصوبن ۾ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ سبب سريءَ جي اصل قلعي بند شهر جا محدود باقيات اڄ تائين محفوظ رهي سگهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=376
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== علائي دروازو ===

[[File:Alai Darwaza.JPG|thumb|[[علائي دروازو]]، [[قطب ڪمپليڪس]]، دهلي.]]

'''علائي دروازو''' (''Alai Darwaza'') علاءُ الدين خلجي جي دور جي اهم ترين محفوظ تعميراتي يادگارن مان هڪ آهي. ان جي تعمير '''1311ع''' ۾ مڪمل ٿي. هي دروازو [[قطب ڪمپليڪس]] ۾ موجود [[قوت الاسلام مسجد]] ڏانهن ويندڙ ڏاکڻو داخلي رستو آهي. قوت الاسلام مسجد جي ابتدائي تعمير [[قطب الدين ايبڪ]] جي دور ۾ ٿي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=377–378
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علائي دروازي ۾ ڳاڙهي پٿر ۽ اڇي سنگ مرمر جو گڏيل استعمال ڪيو ويو آهي. ان جي محرابن، گنبذ، جاميٽريءَ تي ٻڌل آرائشي نمونن ۽ عربي خطاطيءَ ۾ دهلي سلطنت جي دور جي اسلامي فن تعمير جون نمايان خصوصيتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.

عمارت جي آرائش ۾ پٿر جي نفيس ڪٽائي، مختلف رنگن جي پٿرن جي ترتيب ۽ محرابن جي تناسب کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. ان ڪري علائي دروازو هندستان ۾ ابتدائي سلطنتي فن تعمير جي اهم مثالن مان شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== قوت الاسلام مسجد جي توسيع ===

[[File:Courts outside Quwwat ul-Islam mosque, Qutb complex.jpg|thumb|[[قوت الاسلام مسجد]] جي ڀرسان علاءُ الدين جي دور ۾ شامل ڪيل صحن ۽ توسيعي حصن جا آثار.]]

علاءُ الدين [[قطب ڪمپليڪس]] ۾ موجود قوت الاسلام مسجد جي توسيع جو منصوبو پڻ شروع ڪرايو. مسجد جي اوڀر طرف وڌيڪ صحن ۽ تعميراتي حصا شامل ڪيا ويا.

انهن تعميراتي سرگرمين کي لڳ ڀڳ '''1300ع''' جي دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. مسجد جي توسيع علاءُ الدين جي انهن منصوبن جو حصو هئي، جن جو مقصد دهليءَ جي اهم مذهبي عمارتن کي وڌيڪ وسيع ۽ شاندار بڻائڻ هو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

علائي دروازو پڻ انهيءَ وسيع تعميراتي منصوبي سان لاڳاپيل هو ۽ مسجد جي ڏاکڻي داخلي رستي طور تعمير ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== علائي مينار ===

[[File:Qutub Minar with unfinished one.jpg|thumb|[[قطب مينار]] جي ڀرسان نامڪمل [[علائي مينار]] جا باقيات.]]

علاءُ الدين [[قطب مينار]] کان وڌيڪ وڏي مينار تعمير ڪرائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، جيڪا '''علائي مينار''' (''Alai Minar'') جي نالي سان مشهور آهي.

منصوبي موجب، نئين مينار جي جسامت قطب مينار جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻيڻي رکڻي هئي. هي منصوبو قطب ڪمپليڪس ۾ علاءُ الدين جي تعميراتي توسيع ۽ شاهي عظمت جي اظهار سان لاڳاپيل هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=380
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، علائي مينار جي تعمير مڪمل نه ٿي سگهي. عام تاريخي تشريح موجب، 1316ع ۾ علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ هي منصوبو ڇڏي ڏنو ويو. مينار جي ابتدائي بنيادي حصي جا آثار اڄ به قطب ڪمپليڪس ۾ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== لال محل ===

[[چؤسٺ کُنڀا]] (''Chausath Khamba'') جي ويجهو واقع ڳاڙهي پٿر جي هڪ عمارت، جيڪا '''لال محل''' (''Lal Mahal'') جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي، کي پڻ ڪجهه تاريخدانن علاءُ الدين جي دور سان منسوب ڪيو آهي.

هن نسبت جو بنيادي سبب عمارت جي بناوت ۽ تعميراتي انداز ۾ علائي دروازي سان موجود مشابهت آهي. خاص طور ڳاڙهي پٿر جي استعمال ۽ ڪجهه تعميراتي خصوصيتن جي بنياد تي اها راءِ پيش ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |pages=376–377
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به لال محل جي تعمير کي علاءُ الدين سان ڳنڍڻ بابت سڌو ۽ قطعي ثبوت محدود آهي. انهيءَ ڪري ان کي سندس دور سان '''منسوب''' عمارت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.

=== حوض شمسي جي مرمت ===

[[حوض شمسي]] (''Hauz-i-Shamasi'') دهليءَ جي قديم آبي ذخيرن مان هڪ آهي، جنهن جي تعمير [[شمس الدين التمش]] '''1229ع''' ۾ ڪرائي هئي.

'''1311ع''' ۾ علاءُ الدين هن ذخيري جي مرمت ۽ بحاليءَ جو حڪم ڏنو. تاريخي بيانن موجب، حوض شمسي جي ايراضي لڳ ڀڳ '''100 ايڪڙ''' هئي. علاءُ الدين ان جي مرمت سان گڏ حوض جي وچ ۾ هڪ گنبذ واري تعمير پڻ ڪرائي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=University of Allahabad
 |year=1950
 |page=375
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

حوض شمسي جي مرمت علاءُ الدين جي انهن انتظامي ۽ تعميراتي قدمن مان هڪ هئي، جن جو مقصد دهليءَ جي آبي وسيلن کي محفوظ رکڻ ۽ شهر جي پاڻيءَ جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ هو.

=== مقبرو ۽ مدرسو ===

[[File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، [[قطب ڪمپليڪس]]، دهلي.]]

علاءُ الدين خلجي جو مقبرو دهليءَ جي [[مهرولي]] واري [[قطب ڪمپليڪس]] ۾ واقع آهي. مقبري سان گڏ سندس نالي سان منسوب هڪ مدرسي جا آثار پڻ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Qutb Complex: Ala al Din Khalji Madrasa
 |website=Archnet
 |url=https://archnet.org/sites/5794
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هي مدرسو ۽ مقبرو علاءُ الدين جي دور جي مذهبي ۽ تعليمي تعميراتي سرگرمين سان لاڳاپيل آهن. مدرسي جي بناوت مان معلوم ٿئي ٿو ته شاهي تعميراتي منصوبن ۾ فوجي ۽ انتظامي عمارتن سان گڏ تعليم ۽ مذهبي سرگرمين لاءِ پڻ جڳهه مخصوص ڪئي ويندي هئي.

علاءُ الدين جي وفات '''4 جنوري 1316ع''' تي ٿي ۽ سندس مقبرو دهلي سلطنت جي شروعاتي دور جي اهم تاريخي يادگارن مان شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== اهم تعميراتي منصوبن جو خلاصو ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:left;&quot;
|+ style=&quot;background:#28526a;color:white;padding:8px;&quot; | علاءُ الدين خلجي جي دور جا اهم تعميراتي منصوبا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | عمارت يا منصوبو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | تاريخ
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | نوعيت
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| [[حوض خاص|حوض علائي]]
| 1296ع
| آبي ذخيرو
| دهليءَ لاءِ پاڻيءَ جي فراهمي؛ بعد ۾ فيروز شاهه تغلق بحال ڪرايو
|-
| [[سري قلعو]]
| چوڏهين صديءَ جي شروعات
| قلعي بند شهر
| منگول حملن جي مقابلي لاءِ دفاعي ۽ شاهي مرڪز
|-
| قصرِ هزار ستون
| 1303ع کان پوءِ
| شاهي محل
| سريءَ جي شاهي تعميراتي منصوبي جو حصو
|-
| قوت الاسلام مسجد جي توسيع
| لڳ ڀڳ 1300ع
| مسجد جي توسيع
| قطب ڪمپليڪس ۾ نون صحن ۽ حصن جو اضافو
|-
| [[علائي دروازو]]
| 1311ع
| مسجد جو داخلي دروازو
| ابتدائي دهلي سلطنتي فن تعمير جو اهم محفوظ نمونو
|-
| [[علائي مينار]]
| 1316ع کان اڳ
| نامڪمل مينار
| قطب مينار کان وڏي مينار ٺاهڻ جو منصوبو
|-
| لال محل
| غيريقيني
| ڳاڙهي پٿر جي عمارت
| تعميراتي مشابهت جي بنياد تي علاءُ الدين سان منسوب
|-
| [[حوض شمسي]]
| 1311ع ۾ مرمت
| آبي ذخيرو
| التمش جي دور جي ذخيري جي مرمت ۽ وچ ۾ گنبذ جي تعمير
|-
| علاءُ الدين جو مدرسو ۽ مقبرو
| چوڏهين صديءَ جي شروعات
| تعليمي ۽ تدفيني عمارتون
| قطب ڪمپليڪس ۾ موجود تاريخي آثار
|}

=== تصويرون ===

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Hauz Khas Lake.jpg|[[حوض خاص]] جو آبي ذخيرو.
File:Ruins of Siri Fort wall, New Delhi, India - 20090517.jpg|[[سري قلعو|سريءَ جي قلعي]] جي ڀتين جا آثار.
File:Alai Darwaza.JPG|[[علائي دروازو]]، [[قطب ڪمپليڪس]].
File:Courts outside Quwwat ul-Islam mosque, Qutb complex.jpg|[[قوت الاسلام مسجد]] جي توسيعي صحن جا آثار.
File:Alauddin's Madrasa, Qutb complex.jpg|علاءُ الدين جو مدرسو، قطب ڪمپليڪس.
File:Qutub Minar with unfinished one.jpg|قطب مينار جي ڀرسان نامڪمل [[علائي مينار]].
&lt;/gallery&gt;


== سڪا ۽ لقب ==

[[File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو چانديءَ جو ٽنڪو، جنهن تي ''سڪندر ثاني'' جو لقب درج آهي. هي سڪو ناشڪ، مهاراشٽر جي سڪن واري عجائب گهر ۾ محفوظ آهي.]]

[[علاءُ الدين خلجي]] جي دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي سڪن تي شاهي لقبن، مذهبي عبارتن ۽ ضرب خانن جي نالن کي خاص اهميت حاصل هئي. سندس حڪومت دوران سون، چاندي، ٽامي ۽ گهٽ قيمت وارين گڏيل ڌاتن جا مختلف سڪا جاري ڪيا ويا. انهن ۾ '''ٽنڪو''' (''Tanka'') ۽ '''گاني''' (''Gani'') جا مختلف قسم شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

علاءُ الدين پنهنجي سڪن تي '''سڪندر ثاني'''، يعني '''ٻيو سڪندر'''، جو لقب استعمال ڪيو. اهو لقب سندس فوجي فتوحات ۽ شاهي عظمت جي دعويٰ کي ظاهر ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Farooqui2011Coins&quot;&gt;{{cite book
 |last=Farooqui
 |first=Salma Ahmed
 |title=A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-eighteenth Century
 |publisher=Pearson India Education Services
 |year=2011
 |page=13
 |isbn=9788131732021
 |url=https://books.google.com/books?id=sxhAtCflwOMC&amp;pg=PA13
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سڪندر ثاني جو لقب ===

'''سڪندر ثاني''' (''Sikander-i Sani'') ٻن لفظن تي ٻڌل لقب آهي. ''سڪندر''، يوناني فاتح [[سڪندر اعظم]] جي نالي جي فارسي صورت آهي، جڏهن ته عربي لفظ ''ثاني'' جي معنيٰ '''ٻيو''' آهي. تنهنڪري لقب جي مجموعي معنيٰ '''ٻيو سڪندر''' ٿئي ٿي.

علاءُ الدين هي لقب پنهنجي فوجي ڪاميابين، وسيع فتوحات ۽ طاقتور حڪمران هجڻ جي دعويٰ جي اظهار لاءِ اختيار ڪيو. هن جي دور ۾ دهلي سلطنت جون فوجون اتر هندستان، [[گجرات]]، [[راجستان]]، [[مالوا]]، [[دکن]] ۽ ڏکڻ هندستان جي مختلف علائقن تائين پهتيون.&lt;ref name=&quot;Farooqui2011Coins&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

سڪن تي درج '''سڪندر ثاني''' يا '''سڪندر الساني''' جهڙيون عبارتون حڪمران جي سياسي تشهير جو ذريعو پڻ هيون. سڪن ذريعي سلطان جو نالو، لقب ۽ اقتدار جو پيغام سلطنت جي مختلف علائقن تائين پهچندو هو.

=== سڪن تي مذهبي ۽ شاهي لقب ===

علاءُ الدين جي سڪن تي سندس نالي سان گڏ مختلف شاهي ۽ مذهبي لقب پڻ درج ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ هي عبارتون خاص اهميت رکن ٿيون:

* '''سڪندر ثاني''' (''Sikander-i Sani'') — ٻيو سڪندر.
* '''سڪندر الساني يمين الخلافة''' (''Sikander-us-Sani Yamin-ul-Khilafat'') — ٻيو سڪندر، خلافت جو ساڄو هٿ.
* '''يمين الخلافة ناصر امير المؤمنين''' (''Yamin-ul-Khilafat Nasir Amir al-Mu'minin'') — خلافت جو ساڄو هٿ، امير المؤمنين جو مددگار.

تاريخدان [[وپل سنگهه]] موجب، علاءُ الدين جي سڪن تي ''سڪندر الساني يمين الخلافة'' جهڙي عبارت سندس سياسي طاقت ۽ شاهي خوداعتماديءَ جو اظهار هئي.&lt;ref name=&quot;Singh2009Coins&quot;&gt;{{cite book
 |last=Singh
 |first=Vipul
 |title=Interpreting Medieval India: Early Medieval, Delhi Sultanate, and Regions (circa 750–1550)
 |publisher=Macmillan
 |year=2009
 |page=17
 |isbn=9780230637610
 |url=https://books.google.com/books?id=aVd9xS4yo04C&amp;pg=PA17
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== عباسي خلافت سان لاڳاپيل ڪتبا ===

دهلي سلطنت جي اڳوڻن حڪمرانن جي ڪجهه سڪن تي [[عباسي خلافت]] سان لاڳاپيل خليفي جو نالو درج ٿيندو هو. اهڙي عمل سان سلطان پنهنجي اقتدار کي اسلامي دنيا جي مذهبي ۽ سياسي روايتن سان ڳنڍيندا هئا.

علاءُ الدين جي سڪن ۾ ان روايت ۾ تبديلي نظر اچي ٿي. هن اڳوڻي عباسي خليفي [[المستعصم بالله]] جو نالو استعمال ڪرڻ بدران پنهنجي شاهي لقبن ۽ خلافت سان لاڳاپيل اعزازي عبارتن کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;Arnold2010Coins&quot;&gt;{{cite book
 |last=Arnold
 |first=Thomas Walker
 |title=The Caliphate
 |publisher=Adam Publishers
 |year=2010
 |page=88
 |isbn=9788174350336
 |url=https://books.google.com/books?id=O17RYazBj5gC&amp;pg=PA88
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سندس سڪن تي '''يمين الخلافة ناصر امير المؤمنين''' جي عبارت پڻ ملي ٿي. انهيءَ لقب سان سلطان پاڻ کي خلافت جو حامي ۽ مددگار ظاهر ڪندو هو، جڏهن ته سڪن تي ڪنهن مخصوص خليفي جو نالو درج ڪرڻ واري اڳوڻي روايت کان هٽي ويو هو.&lt;ref name=&quot;Arnold2010Coins&quot;/&gt;

هن تبديليءَ کي علاءُ الدين جي وڌندڙ شاهي خودمختياري ۽ اقتدار جي مرڪزيت جي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. تنهن هوندي به خلافت سان لاڳاپيل لقبن جي استعمال مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن مذهبي جائزيت جي روايتي اصطلاحن کي مڪمل طور ختم نه ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Singh2009Coins&quot;/&gt;

=== سڪن جا قسم ===

علاءُ الدين جي حڪومت دوران مختلف قيمتن ۽ ڌاتن جا سڪا گردش ۾ هئا. انهن ۾ چانديءَ جا ٽنڪا، ٽامي جا گاني ۽ گهٽ قيمت وارا گڏيل ڌاتن جا سڪا شامل هئا.

'''چانديءَ جو ٽنڪو''' دهلي سلطنت جي اهم سڪن مان هو. ان تي سلطان جو نالو، لقب، ضرب خاني جو نالو ۽ ڪڏهن ضرب جي تاريخ پڻ درج هوندي هئي.

'''ٽامي جا گاني''' ۽ انهن جا ننڍا حصا روزمرهه جي ننڍين مالياتي ڏيتي ليتيءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. ڪجهه سڪا گهٽ قيمت وارين گڏيل ڌاتن مان پڻ ٺاهيا ويندا هئا، جن کي سڪن جي علم ۾ ''بلون'' (''billon'') چيو ويندو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#28526a;color:white;padding:8px;&quot; | علاءُ الدين خلجي جي دور سان لاڳاپيل سڪن جا قسم
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سڪي جو قسم
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ڌاتو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سڃاڻپ
|-
| چانديءَ جو ٽنڪو
| چاندي
| وڏي مالياتي قيمت وارو سڪو؛ شاهي نالا ۽ لقب درج
|-
| اڌ گاني
| ٽامو
| ننڍي قيمت وارو سڪو
|-
| بلون گاني
| چانديءَ جي گهٽ مقدار واري گڏيل ڌاتو
| گهٽ قيمت واري ڏيتي ليتيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ سڪي جو قسم
|-
| ٻه ٻوليائي سڪو
| ٽامو يا ٻيو ڌاتو، نموني مطابق
| مختلف ٻولين يا لکتن ۾ ڪتبا رکندڙ سڪو
|-
| دارالاسلام جو ٽنڪو
| چاندي
| ''دارالاسلام'' جي نالي واري ضرب خاني سان منسوب
|-
| قلعه ديوگري جو ٽنڪو
| چاندي
| ''قلعه ديوگري'' جي ضرب خاني سان منسوب
|}

=== ضرب خانا ===

علاءُ الدين جي دور جا سڪا مختلف ضرب خانن سان منسوب ملن ٿا. انهن ۾ دهليءَ سان لاڳاپيل ضرب خانا ۽ دکن جي فتح ڪيل علائقن جا ضرب خانا پڻ شامل آهن.

==== دارالاسلام ====

'''دارالاسلام''' (''Dar al-Islam'') جي نالي سان منسوب ضرب خاني جا چانديءَ جا ٽنڪا علاءُ الدين جي سڪن جي مجموعن ۾ ملن ٿا. انهن مان ڪجهه سڪن تي هجري تاريخون پڻ درج آهن.

مثال طور، 709هه (1309ع–1310ع) سان منسوب هڪ چانديءَ يا سون جي سڪي جي سڃاڻپ ۾ ''دارالاسلام'' جو نالو ملي ٿو. اهڙا سڪا سلطان جي نالي ۽ سندس شاهي لقبن جي مطالعي لاءِ اهم آهن.

==== قلعه ديوگري ====

[[ديوگري]] دکن جي يادَو حڪمرانن جي گاديءَ جو هنڌ هو. علاءُ الدين جي فوجي مهمن کان پوءِ هي علائقو دهلي سلطنت جي سياسي ۽ معاشي اثر هيٺ آيو.

'''قلعه ديوگري''' (''Qila Deogir'') جي نالي سان منسوب چانديءَ جا ٽنڪا علاءُ الدين جي دور جي سڪن ۾ شامل آهن. انهن سڪن جي موجودگي دکن ۾ دهلي سلطنت جي وڌندڙ سياسي ۽ مالياتي اثر جو هڪ اهم سڪي شناسيءَ وارو ثبوت آهي.

=== فوجي فتوحات ۽ خزاني جي دولت ===

علاءُ الدين جي دور ۾ [[ديوگري]]، [[ورنگل]]، [[دواراسمدر]] ۽ [[پانڊيا سلطنت]] ڏانهن ڪيل فوجي مهمن مان وڏي مقدار ۾ دولت، قيمتي ڌاتون، زيور، گهوڙا، هاٿي ۽ ٻيو مال دهلي سلطنت جي خزاني ۾ آيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

انهن مهمن مان حاصل ٿيل دولت سلطنت جي فوجي، انتظامي ۽ مالياتي سرگرمين لاءِ اهم هئي. علاءُ الدين جي حڪومت ۾ مختلف ڌاتن جا سڪا جاري ٿيڻ ۽ انهن تي شاهي لقب درج ٿيڻ سندس اقتصادي وسيلن ۽ سياسي اقتدار جي اظهار سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Farooqui2011Coins&quot;/&gt;

بهرحال، ڏکڻ هندستان مان حاصل ٿيل دولت ۽ مخصوص سڪن جي ضرب جي وچ ۾ سڌو تعلق ثابت ڪرڻ لاءِ ضرب خانن جا رڪارڊ، سڪن جون تاريخون ۽ ٻين سڪي شناسيءَ وارن ثبوتن جو مطالعو ضروري آهي.

=== تاريخي ۽ سڪي شناسيءَ واري اهميت ===

علاءُ الدين خلجي جا سڪا دهلي سلطنت جي سياسي تاريخ، معاشي نظام ۽ حڪمرانن جي لقبن جي مطالعي لاءِ اهم بنيادي ذريعا آهن.

انهن سڪن مان سلطان جي نالن، مذهبي ۽ شاهي لقبن، ضرب خانن، استعمال ٿيندڙ ڌاتن ۽ ڪڏهن ڪڏهن ضرب جي تاريخن بابت معلومات ملي ٿي.

خاص طور '''سڪندر ثاني''' جو لقب علاءُ الدين جي ان سياسي تصور کي ظاهر ڪري ٿو، جنهن ۾ هو پاڻ کي هڪ وڏي فاتح ۽ طاقتور سلطان طور پيش ڪندو هو. عباسي خليفي جي نالي بدران خلافت سان لاڳاپيل اعزازي لقبن جو استعمال پڻ سندس شاهي خودمختياريءَ جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Farooqui2011Coins&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Singh2009Coins&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Arnold2010Coins&quot;/&gt;

=== تصويرون ===

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:049Alauddin khilji6.jpg|علاءُ الدين خلجي جو ٽامي جو اڌ گاني.
File:046Alauddin khilji2.jpg|ٽامي جي اڌ گاني جو ٻيو نمونو.
File:047Alauddin khilji4.jpg|بلون ڌاتوءَ جو گاني.
File:048Alauddin khilji5.jpg|علاءُ الدين جو چانديءَ جو ٽنڪو.
File:Copper coin of Alauddin Khilji.jpg|ٻه ٻوليائي ڪتبي وارو ٽامي جو سڪو.
File:Alauddin khilji.jpg|دارالاسلام ضرب خاني جو چانديءَ جو ٽنڪو.
File:Deogir.jpg|قلعه ديوگري ضرب خاني جو چانديءَ جو ٽنڪو.
&lt;/gallery&gt;


== آخري سال ۽ وفات ==

[[File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|thumb|[[علاءُ الدين خلجي]] سان منسوب مقبرو، [[قطب ڪمپليڪس]]، [[دهلي]].]]

زندگيءَ جي آخري سالن ۾ [[علاءُ الدين خلجي]] جي صحت خراب ٿيڻ لڳي ۽ هو مختلف بيمارين ۾ مبتلا رهيو. ان عرصي دوران سندس درٻار ۾ اميرن، شاهي خاندان جي فردن ۽ اعليٰ عملدارن جي وچ ۾ سياسي رقابت وڌي وئي. سلطان پنهنجي ڪيترن پراڻن ۽ تجربيڪار عملدارن تي اعتماد وڃائڻ لڳو ۽ انتظامي اختيارن کي پنهنجي خاندان ۽ غلامن مان ترقي ڪري اعليٰ عهدن تي پهتل وفادار شخصن جي هٿن ۾ مرڪوز ڪرڻ شروع ڪيائين.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jackson
 |first=Peter
 |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2003
 |page=176
 |isbn=9780521543293
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن حالتن ۾ سندس غلام مان سپهه سالار بڻيل '''[[ملڪ ڪافور]]''' جو سياسي اثر رسوخ نمايان طور وڌيو. ملڪ ڪافور اڳ ۾ دکن ۽ ڏکڻ هندستان جي فوجي مهمن ۾ ڪاميابيون حاصل ڪري سلطان جو اعتماد حاصل ڪيو هو. بعد ۾ کيس '''نائب''' (''Na'ib'') جو عهدو ڏنو ويو، جنهن کان پوءِ هو عملي طور دهلي سلطنت جي انتظامي معاملن تي غالب اچي ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Eraly
 |first=Abraham
 |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate
 |publisher=Penguin Books
 |year=2015
 |pages=177–178
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=421
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== بيماري ۽ درٻاري بي اعتمادي ===

علاءُ الدين جي آخري دور ۾ سندس صحت جي خرابيءَ سان گڏ درٻاري معاملن ۾ بي اعتمادي وڌندي وئي. سلطان ڪيترن تجربيڪار منتظمن ۽ اميرن کي سندن عهدن تان هٽايو ۽ حڪومتي اختيارن جي ورهاست ۾ اهم تبديليون آنديون.

هن '''وزير''' (''Wazir'')، يعني اعليٰ انتظامي وزير، جو عهدو پڻ ختم ڪري ڇڏيو. سندس دور جي هڪ وزير '''شرف قائني''' (''Sharaf Qa'ini'') کي قتل ڪرايو ويو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

تاريخدان [[پيٽر جيڪسن]] موجب، ممڪن آهي ته ملڪ ڪافور سلطان کي انهن عملدارن خلاف قدم کڻڻ تي آماده ڪيو هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪافور انهن کي پنهنجي سياسي طاقت لاءِ حريف ۽ خطرو سمجهندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jackson
 |first=Peter
 |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2003
 |page=176
 |isbn=9780521543293
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن واقعن سان دهلي سلطنت جي انتظامي ڍانچي ۾ طاقت جو توازن تبديل ٿي ويو. اڳوڻن اميرن ۽ وزيرن جي ڀيٽ ۾ ملڪ ڪافور ۽ سندس حامين جو اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو.

=== ملڪ ڪافور جو وڌندڙ اقتدار ===

ملڪ ڪافور علاءُ الدين جي آخري سالن ۾ شاهي درٻار جو سڀ کان وڌيڪ بااثر شخص بڻجي ويو. نائب جي حيثيت سان هن کي انتظامي ۽ سياسي فيصلن تي وسيع اثر حاصل ٿيو.

ڪافور جي وڌندڙ طاقت سبب شاهي خاندان جي ڪجهه فردن ۽ ٻين بااثر اميرن سان سندس اختلاف پيدا ٿيا. خاص طور سلطان جا وڏا پٽ '''[[خضر خان]]''' ۽ '''شادي خان'''، ۽ سندس سالو '''[[الپ خان]]'''، اقتدار جي امڪاني مقابلي ۾ اهم شخصيتون هيون.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

تاريخي روايتن موجب، ملڪ ڪافور انهن شخصيتن کي پنهنجي سياسي مستقبل لاءِ خطرو سمجهندو هو. هن سلطان کي انهن جي خلاف قدم کڻڻ لاءِ آماده ڪيو ۽ سندن وفاداريءَ بابت شڪ پيدا ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=421
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== خضر خان، شادي خان ۽ الپ خان خلاف قدم ===

علاءُ الدين جي آخري دور ۾ سندس وڏن پٽن خضر خان ۽ شادي خان خلاف سخت قدم کنيا ويا. تاريخي بيانن موجب، ملڪ ڪافور ٻنهي شهزادن کي انڌو ڪرايو، جنهن سان سندن شاهي جانشينيءَ جا امڪان ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

ساڳئي عرصي دوران سلطان جي سالي '''الپ خان''' کي پڻ قتل ڪرايو ويو. الپ خان هڪ بااثر امير هو ۽ سندس سياسي حيثيت ملڪ ڪافور لاءِ مقابلي جو سبب بڻجي سگهي ٿي.

تاريخي روايتن ۾ خضر خان، شادي خان ۽ الپ خان تي سلطان خلاف سازش ڪرڻ جا الزام پڻ ملن ٿا. تنهن هوندي به انهن الزامن جي سچائي يقيني نه آهي. ڪجهه جديد تاريخدانن موجب، ممڪن آهي ته اهي الزام ملڪ ڪافور ۽ سندس حامين طرفان سياسي مخالفن کي هٽائڻ لاءِ ڦهلايا ويا هجن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Jackson
 |first=Peter
 |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2003
 |page=176
 |isbn=9780521543293
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح سلطان جي بيماريءَ دوران درٻاري رقابت، جانشينيءَ جا اختلاف ۽ سياسي شڪ شبها وڌيڪ شديد ٿي ويا.

=== وفات ===

علاءُ الدين خلجي '''4 جنوري 1316ع''' جي رات دهليءَ ۾ وفات ڪئي. هن لڳ ڀڳ ويهه سال دهلي سلطنت تي حڪومت ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=425
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;/&gt;

سندس وفات جو فوري سبب تاريخي ذريعن ۾ قطعي طور واضح نه آهي. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ سندس بيماري ۽ ڪمزور ٿيندڙ صحت جو ذڪر ملي ٿو.

تاريخ نويس [[ضياءُ الدين برني]] پنهنجي بيان ۾ لکي ٿو ته '''«ڪجهه ماڻهن»''' موجب ملڪ ڪافور سلطان جي موت جو ذميوار هو. انهيءَ روايت جي بنياد تي بعد جي ڪجهه تاريخي بيانن ۾ ڪافور تي علاءُ الدين کي زهر ڏيڻ يا سندس قتل ۾ ملوث هجڻ جو شڪ ظاهر ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |editor-last1=Vanita
 |editor-first1=Ruth
 |editor-last2=Kidwai
 |editor-first2=Saleem
 |title=Same-Sex Love in India: Readings from Literature and History
 |publisher=Palgrave
 |year=2000
 |page=132
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بهرحال، برني پاڻ اها ڳالهه ٻين ماڻهن ڏانهن منسوب ڪري ٿو. تنهنڪري ملڪ ڪافور جي هٿان علاءُ الدين جي قتل يا زهر ڏيڻ واري دعويٰ کي '''ثابت ٿيل تاريخي حقيقت''' بدران هڪ غيريقيني روايت طور سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== تدفين ۽ مقبري بابت تاريخي روايتون ===

تاريخدان بنارسي پرساد سڪسينا موجب، علاءُ الدين جي وفات واري رات جي آخري حصي ۾ ملڪ ڪافور سلطان جو لاش '''سريءَ جي شاهي محل''' مان کڻائي سندس مقبري ڏانهن منتقل ڪرايو، جتي کيس دفن ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=425
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ان روايت موجب، علاءُ الدين جو مقبرو سندس وفات کان اڳ ئي تعمير ٿي چڪو هو. مقبري کي هڪ جامع مسجد جي ٻاهران واقع ٻڌايو ويو آهي.

بهرحال، انهيءَ تاريخي بيان ۾ ذڪر ڪيل جامع مسجد ۽ مقبري جي اصل جڳهه جي سڃاڻپ قطعي طور نه ٿي سگهي آهي. سڪسينا جو خيال هو ته ٻنهي عمارتن جا تباهه ٿيل بنياد ممڪن آهي ته سريءَ جي ڪنهن مٽيءَ جي دڙي هيٺ موجود هجن.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=425
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ٻئي طرف، دهليءَ جي [[مهرولي]] واري [[قطب ڪمپليڪس]] ۾ علاءُ الدين خلجي سان منسوب مقبرو ۽ سندس نالي سان منسوب مدرسو موجود آهن. انهن آثارن کي سندس دور جي اهم تاريخي ۽ تعميراتي يادگارن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;ArchnetAlauddin&quot;&gt;{{cite web
 |title=Qutb Complex: Ala al Din Khalji Madrasa
 |website=Archnet
 |url=https://archnet.org/sites/5794
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ طرح تاريخي روايتن ۾ سريءَ واري تدفين جي جاءِ ۽ قطب ڪمپليڪس ۾ موجود منسوب مقبري بابت فرق ملي ٿو. ٻنهي کي بنا وضاحت جي هڪ ئي تاريخي هنڌ قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

=== وفات کان پوءِ جانشيني ===

علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ دهلي سلطنت ۾ جانشينيءَ جو مسئلو پيدا ٿيو. سندس وڏن پٽن خضر خان ۽ شادي خان کي اڳ ئي سياسي طور ڪمزور ڪيو ويو هو، جڏهن ته ملڪ ڪافور شاهي انتظام تي مضبوط اثر رکندو هو.

وفات جي ٻئي ڏينهن ملڪ ڪافور علاءُ الدين جي ننڍي پٽ '''[[شهاب الدين عمر]]''' کي دهليءَ جي تخت تي ويهاريو. شهاب الدين عمر ننڍي عمر جو هو، تنهنڪري ملڪ ڪافور عملي طور سلطنت جي انتظام ۽ اهم فيصلن تي اختيار رکندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=425
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ملڪ ڪافور جي حڪمراني گهڻو عرصو قائم نه رهي. علاءُ الدين جي وفات کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ڪافور کي قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ علاءُ الدين جو ٻيو پٽ '''مبارڪ خان''' سياسي طور وڌيڪ طاقتور بڻيو ۽ اقتدار تي قبضو ڪيائين.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Eraly
 |first=Abraham
 |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate
 |publisher=Penguin Books
 |year=2015
 |pages=178–179
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مبارڪ خان بعد ۾ '''[[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]]''' جي لقب سان دهليءَ جو سلطان بڻيو. سندس اقتدار ۾ اچڻ سان ملڪ ڪافور جي قائم ڪيل جانشينيءَ جو انتظام ختم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ پيش آيل انهن واقعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ مضبوط ڪيل مرڪزي حڪومت، سلطان جي شخصي اقتدار تي وڏي حد تائين ڀاڙيندي هئي. سندس وفات کان پوءِ شاهي خاندان ۽ درٻاري اميرن جي وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ جلد ئي شدت اختيار ڪري وئي.

=== آخري دور جي واقعن جو خلاصو ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#28526a;color:white;padding:8px;&quot; | علاءُ الدين خلجي جي آخري سالن ۽ جانشينيءَ جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | دور يا تاريخ
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1310ع واري ڏهاڪي جا آخري سال
| سلطان جي صحت خراب ٿيڻ ۽ درٻاري بي اعتماديءَ ۾ واڌ
| پراڻن اميرن ۽ عملدارن جو اثر گهٽجڻ
|-
| وفات کان اڳ
| ملڪ ڪافور کي نائب جو عهدو ۽ وڌندڙ انتظامي اختيار
| سلطنت جي عملي اقتدار تي ڪافور جو اثر وڌڻ
|-
| وفات کان اڳ
| خضر خان ۽ شادي خان خلاف قدم ۽ الپ خان جو قتل
| شاهي جانشينيءَ ۽ درٻاري طاقت جي توازن ۾ تبديلي
|-
| 4 جنوري 1316ع
| علاءُ الدين خلجي جي وفات
| لڳ ڀڳ ويهن سالن جي حڪومت جو خاتمو
|-
| جنوري 1316ع
| شهاب الدين عمر جي تخت نشيني
| ملڪ ڪافور جي نگرانيءَ هيٺ نوجوان سلطان جي حڪومت
|-
| 1316ع
| ملڪ ڪافور جو قتل
| سندس مختصر سياسي بالادستيءَ جو خاتمو
|-
| 1316ع
| مبارڪ خان جو اقتدار حاصل ڪرڻ
| [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] جي حڪومت جي شروعات
|}

== تاريخي جائزو ==

علاءُ الدين خلجي جي حڪومت دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهي وڃي ٿي. سندس دور ۾ سلطنت جو فوجي اثر اتر هندستان کان دکن ۽ ڏکڻ هندستان تائين وڌيو. منگول حملن جي مزاحمت، وڏي مستقل فوج جي تنظيم، زميني محصولن جي مرڪزيت ۽ بازارن جي ضابطي سندس اهم ڪارنامن ۾ شمار ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HabibPrice&quot;/&gt;
ٻئي طرف، سندس اقتدار حاصل ڪرڻ جو طريقو، سياسي مخالفن خلاف سخت ڪارروايون، فوجي مهمن ۾ ڦرلٽ ۽ قتل عام، ۽ آبادگارن تي ڳرا محصول سندس حڪمرانيءَ جا تڪراري پهلو هئا. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ سندس دور کي فوجي ڪاميابين ۽ سخت مرڪزي حڪمرانيءَ جي گڏيل پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

=== مؤرخ رميش چندر دت جو نقطه نظر ===

هندستاني مؤرخ [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ علاءُ الدين خلجي جي حڪومت کي فوجي فتوحات، سخت حڪمرانيءَ ۽ انتظامي قابليت جي گڏيل مثال طور پيش ڪيو آهي. دت موجب علاءُ الدين دکن مان موٽڻ کان پوءِ پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين فيروز خلجي کي دوکي سان قتل ڪرائي اقتدار حاصل ڪيو. هن گجرات جي فتح، منگول حملن جي مزاحمت، رنٿمبور ۽ چتوڙ جي محاصرن، مالوا جي فتح ۽ مالڪ ڪافور جي دکن ۽ ڏکڻ هندستان وارين مهمن کي سندس حڪومت جا اهم واقعا قرار ڏنو. دت خاص طور گجرات جي راجا ڪرن راءِ، ڪملا ديوي ۽ ديول ديويءَ جي واقعن، ديوگريءَ جي رام ديو، وارنگل جي حڪمرانن ۽ ڏکڻ جي بلالا خاندان سان لاڳاپيل فوجي مهمن جو ذڪر ڪري ٿو. سندس بيان موجب علاءُ الدين جي آخري سالن ۾ گجرات، چتوڙ ۽ دکن ۾ بغاوتون ٿيون، جڏهن ته مالڪ ڪافور جو درٻار ۾ اثر وڌندو ويو. دت علاءُ الدين کي ڪڏهن ظالم ۽ سخت مزاج حڪمران سڏي ٿو، پر ساڳئي وقت سندس فوجي صلاحيت، مضبوط انتظام، سلطنت ۾ امن امان قائم ڪرڻ ۽ منگول حملن کي روڪڻ جي ڪاميابيءَ جي واکاڻ پڻ ڪري ٿو. هن جي راءِ ۾ علاءُ الدين [[اڪبر اعظم]] جهڙي وسيع نظر يا عظمت نه رکندو هو، پر پنهنجي فتوحات ۽ انتظامي طاقت سبب دهليءَ جي اهم سلطانن مان شمار ٿئي ٿو. دت جي بيان ۾ ڏنل ڪجهه تاريخون، جيئن 1295ع ۾ تخت نشيني ۽ 1300ع ۾ رنٿمبور جي فتح، جديد تاريخي تحقيق جي عام طور قبوليل تاريخن سان نٿيون ملن؛ تنهنڪري انهن کي مؤرخ جي بيان جو حصو سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dutt
 |first=Romesh Chunder
 |title=A Brief History of Ancient and Modern India
 |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ
 |edition=3rd revised
 |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co.
 |location=Calcutta
 |year=1908
 |pages=58–62
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;170&quot;&gt;
File:The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh.jpg|جلال الدين فيروز خلجي جي قتل جو تاريخي مصورانه منظر
File:Portrait of Sultan 'Ala-ud-Din, Padshah of Delhi.jpg|علاءُ الدين خلجي جي بعد واري دور جي تصوير
File:Alai Darwaza.JPG|علائي دروازو
File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|علاءُ الدين جو مقبرو
File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|سڪندر ثاني لقب وارو سڪو
File:Sultan Alau'd Din put to Flight.jpeg|راجپوت روايت سان لاڳاپيل بعد واري دور جي تصوير
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[دهلي سلطنت]]
* [[خلجي خاندان]]
* [[جلال الدين فيروز خلجي]]
* [[مالڪ ڪافور]]
* [[امير خسرو]]
* [[منگولن جا هندستان تي حملا]]
* [[قطب الدين مبارڪ شاهه]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/ علاءُ الدين خلجي — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Alauddin_Khalji علاءُ الدين خلجي جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-khilji-khalji-dynasty-1290-1320/ خلجي خاندان ۽ ان جا انتظامي سڌارا — INFLIBNET]
* [https://archnet.org/sites/5794 علاءُ الدين خلجي جو مدرسو — Archnet]

{{DEFAULTSORT:علاء الدين خلجي}}
[[زمرو:دهلي جا سلطان]]
[[زمرو:خلجي خاندان]]
[[زمرو:1260ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1316ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:دهلي سلطنت]]</text>
      <sha1>2i31k09hozkmaw5n0zv0s9tw78h4776</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ابراهيمي مسجد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104756</id>
    <revision>
      <id>424319</id>
      <parentid>424307</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:19:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>424319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1379" sha1="9j2e3w7hriyurum08046y7f9tefs6bz" xml:space="preserve">{{Infobox ancient site|map_alt|name=ابراهيمي مسجد|native_name=الحرم الإبراهيمي&lt;br&gt;
מערת המכפלה|alternate_name=ابراہیم کی پناہ گاہ یا مکپیلہ کی غار|image=Palestine Hebron Cave of the Patriarchs.jpg|alt=|caption=Southern view|map_type=|map_size=220|location=[[الخلیل]]|region=[[مغربی کنارہ]]|coordinates=|type=مقبرہ، [[مسجد]]|part_of=|length=|width=|area=|height=|builder=|material=|built=|abandoned=|epochs=|cultures=[[ایوبی سلطنت]]، عبرانی، صلبی، بازنطینی|dependency_of=|occupants=|event=|excavations=|archaeologists=|condition=|ownership=|public_access=|website=|notes=}}
'''ابراهيمي مسجد''' (حرم ابراهيمي) [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] جي شهر [[الخليل]] ۾ واقع هڪ مسجد آهي. هن مسجد بابت چيو ويندو آهي ته حضرت [[اسلام ۾ ابراهيم|ابراهيم عليه السلام]] هي جاءِ هڪ ماڻهوءَ کان پنهنجي تدفين لاءِ خريد ڪئي هئي.


==حوالا==
{{حوالا}}
{{Authority control}}
[[زمرو:ابراهيمي مسجد]]
[[زمرو:فلسطين جون مسجدون]]
[[زمرو:مسجدون]]
[[زمرو:اسلامي جایون]]
[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:فلسطين جي رياست]]</text>
      <sha1>9j2e3w7hriyurum08046y7f9tefs6bz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>واپرائيندڙ:RehmanAliMagsi/مشق پٽي</title>
    <ns>2</ns>
    <id>104759</id>
    <revision>
      <id>424336</id>
      <parentid>424309</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T14:15:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RehmanAliMagsi</username>
        <id>23035</id>
      </contributor>
      <comment>صفحو خالي ڪري ڇڏيو</comment>
      <origin>424336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424337</id>
      <parentid>424336</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T14:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RehmanAliMagsi</username>
        <id>23035</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>424337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1101" sha1="s9ctn2hick0dj1m2noxug3qhjznoxnj" xml:space="preserve">= شطرنج =
'''شطرنج''' ٻن رانديگرن جي وچ ۾ کيڏي ويندڙ هڪ حڪمت عمليءَ واري بورڊ راند آهي. هيءَ راند 64 خانن واري چورس بورڊ تي کيڏي ويندي آهي، جنهن ۾ اٺ قطارون ۽ اٺ ڪالم هوندا آهن. هر رانديگر وٽ راند جي شروعات ۾ 16 مُهرا هوندا آهن: هڪ [[:en:King_(chess)|بادشاھ]]، هڪ [[:en:Queen_(chess)|وزير]]، ٻه [[:en:Rook_(chess)|هاٿي]]، ٻه [[:en:Bishop_(chess)|اٺ]]، ٻه [[:en:Knight_(chess)|گهوڙا]] ۽ اٺ [[:en:Pawn_(chess)|پيادا]]. اڇن مهرن وارو رانديگر پهرين چال هلندو آهي، جنهن کان پوءِ ٻئي رانديگر واري واري سان پنهنجا مُهرا هلائيندا آهن. راند جو مقصد مخالف بادشاھ کي اهڙي حالت ۾ آڻڻ آهي، جو اهو [[:en:Check_(chess)|شهه]] کان بچڻ لاءِ ڪا به جائز چال نه هلي سگهي. ان حالت کي [[:en:Checkmate|شهه مات]] چيو ويندو آهي.</text>
      <sha1>s9ctn2hick0dj1m2noxug3qhjznoxnj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424346</id>
      <parentid>424337</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:27:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RehmanAliMagsi</username>
        <id>23035</id>
      </contributor>
      <origin>424346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1242" sha1="o7j6erx7xxvv4i9o8q07dd4pbtftsjv" xml:space="preserve">[[فائل:Village_Chess_Players_in_Sindh,_Pakistan.png|thumb|سنڌ جي هڪ ڳوٺ ۾ نوجوان شطرنج کيڏي رهيا آهن]]

= شطرنج =
'''شطرنج''' ٻن رانديگرن جي وچ ۾ کيڏي ويندڙ هڪ حڪمت عمليءَ واري بورڊ راند آهي. هيءَ راند 64 خانن واري چورس بورڊ تي کيڏي ويندي آهي، جنهن ۾ اٺ قطارون ۽ اٺ ڪالم هوندا آهن. هر رانديگر وٽ راند جي شروعات ۾ 16 مُهرا هوندا آهن: هڪ [[:en:King_(chess)|بادشاھ]]، هڪ [[:en:Queen_(chess)|وزير]]، ٻه [[:en:Rook_(chess)|هاٿي]]، ٻه [[:en:Bishop_(chess)|اٺ]]، ٻه [[:en:Knight_(chess)|گهوڙا]] ۽ اٺ [[:en:Pawn_(chess)|پيادا]]. اڇن مهرن وارو رانديگر پهرين چال هلندو آهي، جنهن کان پوءِ ٻئي رانديگر واري واري سان پنهنجا مُهرا هلائيندا آهن. راند جو مقصد مخالف بادشاھ کي اهڙي حالت ۾ آڻڻ آهي، جو اهو [[:en:Check_(chess)|شهه]] کان بچڻ لاءِ ڪا به جائز چال نه هلي سگهي. ان حالت کي [[:en:Checkmate|شهه مات]] چيو ويندو آهي.</text>
      <sha1>o7j6erx7xxvv4i9o8q07dd4pbtftsjv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424347</id>
      <parentid>424346</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:28:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RehmanAliMagsi</username>
        <id>23035</id>
      </contributor>
      <origin>424347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1540" sha1="t90wfihrh5v912t2r7suxfazirbaxzz" xml:space="preserve">[[فائل:Village_Chess_Players_in_Sindh,_Pakistan.png|thumb|سنڌ جي هڪ ڳوٺ ۾ نوجوان شطرنج کيڏي رهيا آهن]]

= شطرنج =
'''شطرنج''' ٻن رانديگرن جي وچ ۾ کيڏي ويندڙ هڪ حڪمت عمليءَ واري بورڊ راند آهي. هيءَ راند 64 خانن واري چورس بورڊ تي کيڏي ويندي آهي، جنهن ۾ اٺ قطارون ۽ اٺ ڪالم هوندا آهن. هر رانديگر وٽ راند جي شروعات ۾ 16 مُهرا هوندا آهن: هڪ [[:en:King_(chess)|بادشاھ]]، هڪ [[:en:Queen_(chess)|وزير]]، ٻه [[:en:Rook_(chess)|هاٿي]]، ٻه [[:en:Bishop_(chess)|اٺ]]، ٻه [[:en:Knight_(chess)|گهوڙا]] ۽ اٺ [[:en:Pawn_(chess)|پيادا]]. اڇن مهرن وارو رانديگر پهرين چال هلندو آهي، جنهن کان پوءِ ٻئي رانديگر واري واري سان پنهنجا مُهرا هلائيندا آهن. راند جو مقصد مخالف بادشاھ کي اهڙي حالت ۾ آڻڻ آهي، جو اهو [[:en:Check_(chess)|شهه]] کان بچڻ لاءِ ڪا به جائز چال نه هلي سگهي. ان حالت کي [[:en:Checkmate|شهه مات]] چيو ويندو آهي.

{{Chess diagram|fen=rnbqkbnr/pppppppp/8/8/8/8/PPPPPPPP/RNBQKBNR|align=tright|header=شطرنج جي شروعاتي پوزيشن|footer=.شطرنج جي شروعاتي پوزيشن، جنهن ۾ ٻنهي رانديگرن جا مُهرا پنهنجي مقرر ڪيل جاين تي رکيل آهن}}</text>
      <sha1>t90wfihrh5v912t2r7suxfazirbaxzz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424348</id>
      <parentid>424347</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:58:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RehmanAliMagsi</username>
        <id>23035</id>
      </contributor>
      <origin>424348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1509" sha1="o9v4np7yop46llgmttrcef9oaariobn" xml:space="preserve">= شطرنج =
[[فائل:Village_Chess_Players_in_Sindh,_Pakistan.png|thumb|سنڌ جي هڪ ڳوٺ ۾ نوجوان شطرنج کيڏي رهيا آهن]]
'''شطرنج''' ٻن رانديگرن جي وچ ۾ کيڏي ويندڙ هڪ حڪمت عمليءَ واري بورڊ راند آهي. هيءَ راند 64 خانن واري چورس بورڊ تي کيڏي ويندي آهي، جنهن ۾ اٺ قطارون ۽ اٺ ڪالم هوندا آهن. هر رانديگر وٽ راند جي شروعات ۾ 16 مُهرا هوندا آهن: هڪ [[:en:King_(chess)|بادشاھ]]، هڪ [[:en:Queen_(chess)|وزير]]، ٻه [[:en:Rook_(chess)|هاٿي]]، ٻه [[:en:Bishop_(chess)|اٺ]]، ٻه [[:en:Knight_(chess)|گهوڙا]] ۽ اٺ [[:en:Pawn_(chess)|پيادا]].

اڇن مهرن وارو رانديگر پهرين چال هلندو آهي، جنهن کان پوءِ ٻئي رانديگر واري واري سان پنهنجا مُهرا هلائيندا آهن. راند جو مقصد مخالف بادشاھ کي اهڙي حالت ۾ آڻڻ آهي، جو اهو [[:en:Check_(chess)|شهه]] کان بچڻ لاءِ ڪا به جائز چال نه هلي سگهي. ان حالت کي [[:en:Checkmate|شهه مات]] چيو ويندو آهي.
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|-
| {{Chess diagram
|fen=8/8/8/8/8/8/8/8
|header=شطرنج جو بورڊ ۽ ان جا خانا
}}
| {{Chess diagram
|fen=rnbqkbnr/pppppppp/8/8/8/8/PPPPPPPP/RNBQKBNR
|header=شطرنج جي شروعاتي پوزيشن
}}
|}</text>
      <sha1>o9v4np7yop46llgmttrcef9oaariobn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424349</id>
      <parentid>424348</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:00:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RehmanAliMagsi</username>
        <id>23035</id>
      </contributor>
      <origin>424349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1527" sha1="nwd4e00zp7na5s6srg53dci9ws688ts" xml:space="preserve">= شطرنج =
[[فائل:Village_Chess_Players_in_Sindh,_Pakistan.png|thumb|سنڌ جي هڪ ڳوٺ ۾ نوجوان شطرنج کيڏي رهيا آهن]]
'''شطرنج''' ٻن رانديگرن جي وچ ۾ کيڏي ويندڙ هڪ حڪمت عمليءَ واري بورڊ راند آهي. هيءَ راند 64 خانن واري چورس بورڊ تي کيڏي ويندي آهي، جنهن ۾ اٺ قطارون ۽ اٺ ڪالم هوندا آهن. هر رانديگر وٽ راند جي شروعات ۾ 16 مُهرا هوندا آهن: هڪ [[:en:King_(chess)|بادشاھ]]، هڪ [[:en:Queen_(chess)|وزير]]، ٻه [[:en:Rook_(chess)|هاٿي]]، ٻه [[:en:Bishop_(chess)|اٺ]]، ٻه [[:en:Knight_(chess)|گهوڙا]] ۽ اٺ [[:en:Pawn_(chess)|پيادا]].

اڇن مهرن وارو رانديگر پهرين چال هلندو آهي، جنهن کان پوءِ ٻئي رانديگر واري واري سان پنهنجا مُهرا هلائيندا آهن. راند جو مقصد مخالف بادشاھ کي اهڙي حالت ۾ آڻڻ آهي، جو اهو [[:en:Check_(chess)|شهه]] کان بچڻ لاءِ ڪا به جائز چال نه هلي سگهي. ان حالت کي [[:en:Checkmate|شهه مات]] چيو ويندو آهي.
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|-
| {{Chess diagram
|fen=8/8/8/8/8/8/8/8
|header=شطرنج جو بورڊ ۽ ان جا خانا
}}
| {{Chess diagram
|fen=rnbqkbnr/pppppppp/8/8/8/8/PPPPPPPP/RNBQKBNR
|header=شطرنج جي شروعاتي پوزيشن
}}
|}

== تاريخ ==</text>
      <sha1>nwd4e00zp7na5s6srg53dci9ws688ts</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424350</id>
      <parentid>424349</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:07:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RehmanAliMagsi</username>
        <id>23035</id>
      </contributor>
      <comment>U. S. Chess Federation (10 June 2014).</comment>
      <origin>424350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1678" sha1="579fdgtr874acia9i2vtph5gdl1vamo" xml:space="preserve">= شطرنج =
[[فائل:Village_Chess_Players_in_Sindh,_Pakistan.png|thumb|سنڌ جي هڪ ڳوٺ ۾ نوجوان شطرنج کيڏي رهيا آهن]]
'''شطرنج''' ٻن رانديگرن جي وچ ۾ کيڏي ويندڙ هڪ حڪمت عمليءَ واري بورڊ راند آهي. هيءَ راند 64 خانن واري چورس بورڊ تي کيڏي ويندي آهي، جنهن ۾ اٺ قطارون ۽ اٺ ڪالم هوندا آهن. هر رانديگر وٽ راند جي شروعات ۾ 16 مُهرا هوندا آهن: هڪ [[:en:King_(chess)|بادشاھ]]، هڪ [[:en:Queen_(chess)|وزير]]، ٻه [[:en:Rook_(chess)|هاٿي]]، ٻه [[:en:Bishop_(chess)|اٺ]]، ٻه [[:en:Knight_(chess)|گهوڙا]] ۽ اٺ [[:en:Pawn_(chess)|پيادا]].

اڇن مهرن وارو رانديگر پهرين چال هلندو آهي، جنهن کان پوءِ ٻئي رانديگر واري واري سان پنهنجا مُهرا هلائيندا آهن. راند جو مقصد مخالف بادشاھ کي اهڙي حالت ۾ آڻڻ آهي، جو اهو [[:en:Check_(chess)|شهه]] کان بچڻ لاءِ ڪا به جائز چال نه هلي سگهي. ان حالت کي [[:en:Checkmate|شهه مات]] چيو ويندو آهي.[https://books.google.com.pk/books?id=syxPAgAAQBAJ&amp;dq=%22United+States+Chess+Federation%22+create+its+own+rules+instead+of+FIDE%3F&amp;pg=PT20&amp;redir_esc=y]
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|-
| {{Chess diagram
|fen=8/8/8/8/8/8/8/8
|header=شطرنج جو بورڊ ۽ ان جا خانا
}}
| {{Chess diagram
|fen=rnbqkbnr/pppppppp/8/8/8/8/PPPPPPPP/RNBQKBNR
|header=شطرنج جي شروعاتي پوزيشن
}}
|}

== تاريخ ==</text>
      <sha1>579fdgtr874acia9i2vtph5gdl1vamo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424351</id>
      <parentid>424350</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RehmanAliMagsi</username>
        <id>23035</id>
      </contributor>
      <comment>added references</comment>
      <origin>424351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4064" sha1="cp9oj2r7sajp54rfhcuglgui8lu17ly" xml:space="preserve">= شطرنج =
[[فائل:Village_Chess_Players_in_Sindh,_Pakistan.png|thumb|سنڌ جي هڪ ڳوٺ ۾ نوجوان شطرنج کيڏي رهيا آهن]]
'''شطرنج''' ٻن رانديگرن جي وچ ۾ کيڏي ويندڙ هڪ حڪمت عمليءَ واري بورڊ راند آهي. هيءَ راند 64 خانن واري چورس بورڊ تي کيڏي ويندي آهي، جنهن ۾ اٺ قطارون ۽ اٺ ڪالم هوندا آهن. هر رانديگر وٽ راند جي شروعات ۾ 16 مُهرا هوندا آهن: هڪ [[:en:King_(chess)|بادشاھ]]، هڪ [[:en:Queen_(chess)|وزير]]، ٻه [[:en:Rook_(chess)|هاٿي]]، ٻه [[:en:Bishop_(chess)|اٺ]]، ٻه [[:en:Knight_(chess)|گهوڙا]] ۽ اٺ [[:en:Pawn_(chess)|پيادا]].

اڇن مهرن وارو رانديگر پهرين چال هلندو آهي، جنهن کان پوءِ ٻئي رانديگر واري واري سان پنهنجا مُهرا هلائيندا آهن. راند جو مقصد مخالف بادشاھ کي اهڙي حالت ۾ آڻڻ آهي، جو اهو [[:en:Check_(chess)|شهه]] کان بچڻ لاءِ ڪا به جائز چال نه هلي سگهي. ان حالت کي [[:en:Checkmate|شهه مات]] چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Federation |first=U. S. Chess |url=https://books.google.com.pk/books?id=syxPAgAAQBAJ&amp;dq=%22United+States+Chess+Federation%22+create+its+own+rules+instead+of+FIDE?&amp;pg=PT20&amp;redir_esc=y |title=United States Chess Federation's Official Rules of Chess, Sixth Edition |date=2014-06-10 |publisher=Diversified Publishing |isbn=978-0-375-72401-5 |language=en}}&lt;/ref&gt;
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|-
| {{Chess diagram
|fen=8/8/8/8/8/8/8/8
|header=شطرنج جو بورڊ ۽ ان جا خانا
}}
| {{Chess diagram
|fen=rnbqkbnr/pppppppp/8/8/8/8/PPPPPPPP/RNBQKBNR
|header=شطرنج جي شروعاتي پوزيشن
}}
|}

== تاريخ ==
شطرنج جي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ [[:en:Indus_Valley_Civilisation|سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جو ذڪر به اهم آهي. [[:en:Mohenjo-daro|موهن جي دڙي]] ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين آثار قديمه وارن ماڳن مان راندين جا تختا، پاسا ۽ راند ۾ استعمال ٿيندڙ شين جا آثار مليا آهن. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان دور جا ماڻهو مختلف رانديون کيڏندا هئا. البت، انهن آثارن مان اهو ثابت نٿو ٿئي ته اتي جديد شطرنج يا ان جي سڌي اڳوڻي راند کيڏي ويندي هئي.

شطرنج جي سڀ کان پراڻي سڃاتل اڳوڻين صورتن مان هڪ [[:en:Chaturanga|چتورنگ]] هئي، جيڪا ڇهين صدي عيسويءَ ڌاري [[ڀارت|هندستان]] ۾ رائج هئي. چتورنگ جو نالو فوج جي چئن حصن سان لاڳاپيل هو: [[:en:Infantry|پيادل سپاهي]]، [[:en:Cavalry|گهوڙي سوار]]، [[:en:War_elephant|هاٿي]] ۽ [[:en:Chariot|رٿون]]. انهن فوجي حصن جي نمائندگي راند جي مهرن ۾ پڻ نظر اچي ٿي.

هندستان کان پوءِ هيءَ راند ايران پهتي، جتي ان کي چترنگ چيو ويندو هو. پوءِ اها اسلامي دنيا ۾ پکڙجي، جتي شطرنج جو نالو رائج ٿيو. مسلمانن جي دور ۾ هيءَ راند علمي ۽ تفريحي سرگرميءَ طور مختلف علائقن ۾ مشهور ٿي ۽ پوءِ يورپ تائين پهتي.

پندرهين صدي عيسويءَ دوران يورپ ۾ شطرنج جي مهرن جي چالن ۾ اهم تبديليون آيون، خاص طور تي وزير ۽ اٺ جون چالون وڌيڪ طاقتور ۽ وسيع ٿيون. انهن تبديلين سان راند جو جديد انداز وجود ۾ آيو. وقت سان گڏ شطرنج جا اصول معياري بڻيا ۽ اها دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ مشهور ذهني ۽ حڪمت عمليءَ واري راند بڻجي وئي</text>
      <sha1>cp9oj2r7sajp54rfhcuglgui8lu17ly</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424352</id>
      <parentid>424351</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T16:29:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RehmanAliMagsi</username>
        <id>23035</id>
      </contributor>
      <origin>424352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4108" sha1="na31rjg39lhd169ppvvqtjzlt0cevp8" xml:space="preserve">= شطرنج =
[[فائل:Village_Chess_Players_in_Sindh,_Pakistan.png|thumb|سنڌ جي هڪ ڳوٺ ۾ نوجوان شطرنج کيڏي رهيا آهن]]
'''شطرنج''' ٻن رانديگرن جي وچ ۾ کيڏي ويندڙ هڪ حڪمت عمليءَ واري بورڊ راند آهي. هيءَ راند 64 خانن واري چورس بورڊ تي کيڏي ويندي آهي، جنهن ۾ اٺ قطارون ۽ اٺ ڪالم هوندا آهن. هر رانديگر وٽ راند جي شروعات ۾ 16 مُهرا هوندا آهن: هڪ [[:en:King_(chess)|بادشاھ]]، هڪ [[:en:Queen_(chess)|وزير]]، ٻه [[:en:Rook_(chess)|هاٿي]]، ٻه [[:en:Bishop_(chess)|اٺ]]، ٻه [[:en:Knight_(chess)|گهوڙا]] ۽ اٺ [[:en:Pawn_(chess)|پيادا]].

اڇن مهرن وارو رانديگر پهرين چال هلندو آهي، جنهن کان پوءِ ٻئي رانديگر واري واري سان پنهنجا مُهرا هلائيندا آهن. راند جو مقصد مخالف بادشاھ کي اهڙي حالت ۾ آڻڻ آهي، جو اهو [[:en:Check_(chess)|شهه]] کان بچڻ لاءِ ڪا به جائز چال نه هلي سگهي. ان حالت کي [[:en:Checkmate|شهه مات]] چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Federation |first=U. S. Chess |url=https://books.google.com.pk/books?id=syxPAgAAQBAJ&amp;dq=%22United+States+Chess+Federation%22+create+its+own+rules+instead+of+FIDE?&amp;pg=PT20&amp;redir_esc=y |title=United States Chess Federation's Official Rules of Chess, Sixth Edition |date=2014-06-10 |publisher=Diversified Publishing |isbn=978-0-375-72401-5 |language=en}}&lt;/ref&gt;
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|-
| {{Chess diagram
|fen=8/8/8/8/8/8/8/8
|header=شطرنج جو بورڊ ۽ ان جا خانا
}}
| {{Chess diagram
|fen=rnbqkbnr/pppppppp/8/8/8/8/PPPPPPPP/RNBQKBNR
|header=شطرنج جي شروعاتي پوزيشن
}}
|}

== تاريخ ==
شطرنج جي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ [[:en:Indus_Valley_Civilisation|سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جو ذڪر به اهم آهي. [[:en:Mohenjo-daro|موهن جي دڙي]] ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين آثار قديمه وارن ماڳن مان راندين جا تختا، پاسا ۽ راند ۾ استعمال ٿيندڙ شين جا آثار مليا آهن. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان دور جا ماڻهو مختلف رانديون کيڏندا هئا. البت، انهن آثارن مان اهو ثابت نٿو ٿئي ته اتي جديد شطرنج يا ان جي سڌي اڳوڻي راند کيڏي ويندي هئي.

شطرنج جي سڀ کان پراڻي سڃاتل اڳوڻين صورتن مان هڪ [[:en:Chaturanga|چتورنگ]] هئي، جيڪا ڇهين صدي عيسويءَ ڌاري [[ڀارت|هندستان]] ۾ رائج هئي. چتورنگ جو نالو فوج جي چئن حصن سان لاڳاپيل هو: [[:en:Infantry|پيادل سپاهي]]، [[:en:Cavalry|گهوڙي سوار]]، [[:en:War_elephant|هاٿي]] ۽ [[:en:Chariot|رٿون]]. انهن فوجي حصن جي نمائندگي راند جي مهرن ۾ پڻ نظر اچي ٿي.

هندستان کان پوءِ هيءَ راند ايران پهتي، جتي ان کي چترنگ چيو ويندو هو. پوءِ اها اسلامي دنيا ۾ پکڙجي، جتي شطرنج جو نالو رائج ٿيو. مسلمانن جي دور ۾ هيءَ راند علمي ۽ تفريحي سرگرميءَ طور مختلف علائقن ۾ مشهور ٿي ۽ پوءِ يورپ تائين پهتي.

پندرهين صدي عيسويءَ دوران يورپ ۾ شطرنج جي مهرن جي چالن ۾ اهم تبديليون آيون، خاص طور تي وزير ۽ اٺ جون چالون وڌيڪ طاقتور ۽ وسيع ٿيون. انهن تبديلين سان راند جو جديد انداز وجود ۾ آيو. وقت سان گڏ شطرنج جا اصول معياري بڻيا ۽ اها دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ مشهور ذهني ۽ حڪمت عمليءَ واري راند بڻجي وئي

== حوالا ==
&lt;references responsive /&gt;</text>
      <sha1>na31rjg39lhd169ppvvqtjzlt0cevp8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424359</id>
      <parentid>424352</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:11:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RehmanAliMagsi</username>
        <id>23035</id>
      </contributor>
      <origin>424359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4255" sha1="6t2k7843bt59c6beaki9uifitnsl24h" xml:space="preserve">= شطرنج =
[[فائل:Village_Chess_Players_in_Sindh,_Pakistan.png|thumb|سنڌ جي هڪ ڳوٺ ۾ نوجوان شطرنج کيڏي رهيا آهن]]
'''شطرنج''' ٻن رانديگرن جي وچ ۾ کيڏي ويندڙ هڪ حڪمت عمليءَ واري بورڊ راند آهي. هيءَ راند 64 خانن واري چورس بورڊ تي کيڏي ويندي آهي، جنهن ۾ اٺ قطارون ۽ اٺ ڪالم هوندا آهن. هر رانديگر وٽ راند جي شروعات ۾ 16 مُهرا هوندا آهن: هڪ [[:en:King_(chess)|بادشاھ]]، هڪ [[:en:Queen_(chess)|وزير]]، ٻه [[:en:Rook_(chess)|هاٿي]]، ٻه [[:en:Bishop_(chess)|اٺ]]، ٻه [[:en:Knight_(chess)|گهوڙا]] ۽ اٺ [[:en:Pawn_(chess)|پيادا]].

اڇن مهرن وارو رانديگر پهرين چال هلندو آهي، جنهن کان پوءِ ٻئي رانديگر واري واري سان پنهنجا مُهرا هلائيندا آهن. راند جو مقصد مخالف بادشاھ کي اهڙي حالت ۾ آڻڻ آهي، جو اهو [[:en:Check_(chess)|شهه]] کان بچڻ لاءِ ڪا به جائز چال نه هلي سگهي. ان حالت کي [[:en:Checkmate|شهه مات]] چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Federation |first=U. S. Chess |url=https://books.google.com.pk/books?id=syxPAgAAQBAJ&amp;dq=%22United+States+Chess+Federation%22+create+its+own+rules+instead+of+FIDE?&amp;pg=PT20&amp;redir_esc=y |title=United States Chess Federation's Official Rules of Chess, Sixth Edition |date=2014-06-10 |publisher=Diversified Publishing |isbn=978-0-375-72401-5 |language=en}}&lt;/ref&gt;
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|-
{| style=&quot;width:100%;&quot;
|-
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot; | {{Chess diagram
|fen=8/8/8/8/8/8/8/8
|header=شطرنج جو بورڊ ۽ ان جا خانا
}}
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot; | {{Chess diagram
|fen=rnbqkbnr/pppppppp/8/8/8/8/PPPPPPPP/RNBQKBNR
|header=شطرنج جي شروعاتي پوزيشن
}}
|}

== تاريخ ==
شطرنج جي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ [[:en:Indus_Valley_Civilisation|سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جو ذڪر به اهم آهي. [[:en:Mohenjo-daro|موهن جي دڙي]] ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين آثار قديمه وارن ماڳن مان راندين جا تختا، پاسا ۽ راند ۾ استعمال ٿيندڙ شين جا آثار مليا آهن. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان دور جا ماڻهو مختلف رانديون کيڏندا هئا. البت، انهن آثارن مان اهو ثابت نٿو ٿئي ته اتي جديد شطرنج يا ان جي سڌي اڳوڻي راند کيڏي ويندي هئي.

شطرنج جي سڀ کان پراڻي سڃاتل اڳوڻين صورتن مان هڪ [[:en:Chaturanga|چتورنگ]] هئي، جيڪا ڇهين صدي عيسويءَ ڌاري [[ڀارت|هندستان]] ۾ رائج هئي. چتورنگ جو نالو فوج جي چئن حصن سان لاڳاپيل هو: [[:en:Infantry|پيادل سپاهي]]، [[:en:Cavalry|گهوڙي سوار]]، [[:en:War_elephant|هاٿي]] ۽ [[:en:Chariot|رٿون]]. انهن فوجي حصن جي نمائندگي راند جي مهرن ۾ پڻ نظر اچي ٿي.

هندستان کان پوءِ هيءَ راند [[ايران]] پهتي، جتي ان کي چترنگ چيو ويندو هو. پوءِ اها اسلامي دنيا ۾ پکڙجي، جتي شطرنج جو نالو رائج ٿيو. [[مسلمان|مسلمانن]] جي دور ۾ هيءَ راند علمي ۽ تفريحي سرگرميءَ طور مختلف علائقن ۾ مشهور ٿي ۽ پوءِ [[يُورَپ|يورپ]] تائين پهتي.

پندرهين صدي عيسويءَ دوران يورپ ۾ شطرنج جي مهرن جي چالن ۾ اهم تبديليون آيون، خاص طور تي وزير ۽ اٺ جون چالون وڌيڪ طاقتور ۽ وسيع ٿيون. انهن تبديلين سان راند جو جديد انداز وجود ۾ آيو. وقت سان گڏ شطرنج جا اصول معياري بڻيا ۽ اها دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ مشهور ذهني ۽ حڪمت عمليءَ واري راند بڻجي وئي.

== حوالا ==
&lt;references responsive /&gt;</text>
      <sha1>6t2k7843bt59c6beaki9uifitnsl24h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424360</id>
      <parentid>424359</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:23:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RehmanAliMagsi</username>
        <id>23035</id>
      </contributor>
      <comment>added pictures</comment>
      <origin>424360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4716" sha1="kijmd1kzqihs8ql13ogr7o5x8cqd45b" xml:space="preserve">= شطرنج =
[[فائل:Village_Chess_Players_in_Sindh,_Pakistan.png|thumb|سنڌ جي هڪ ڳوٺ ۾ نوجوان شطرنج کيڏي رهيا آهن]]
'''شطرنج''' ٻن رانديگرن جي وچ ۾ کيڏي ويندڙ هڪ حڪمت عمليءَ واري بورڊ راند آهي. هيءَ راند 64 خانن واري چورس بورڊ تي کيڏي ويندي آهي، جنهن ۾ اٺ قطارون ۽ اٺ ڪالم هوندا آهن. هر رانديگر وٽ راند جي شروعات ۾ 16 مُهرا هوندا آهن: هڪ [[:en:King_(chess)|بادشاھ]]، هڪ [[:en:Queen_(chess)|وزير]]، ٻه [[:en:Rook_(chess)|هاٿي]]، ٻه [[:en:Bishop_(chess)|اٺ]]، ٻه [[:en:Knight_(chess)|گهوڙا]] ۽ اٺ [[:en:Pawn_(chess)|پيادا]].

اڇن مهرن وارو رانديگر پهرين چال هلندو آهي، جنهن کان پوءِ ٻئي رانديگر واري واري سان پنهنجا مُهرا هلائيندا آهن. راند جو مقصد مخالف بادشاھ کي اهڙي حالت ۾ آڻڻ آهي، جو اهو [[:en:Check_(chess)|شهه]] کان بچڻ لاءِ ڪا به جائز چال نه هلي سگهي. ان حالت کي [[:en:Checkmate|شهه مات]] چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Federation |first=U. S. Chess |url=https://books.google.com.pk/books?id=syxPAgAAQBAJ&amp;dq=%22United+States+Chess+Federation%22+create+its+own+rules+instead+of+FIDE?&amp;pg=PT20&amp;redir_esc=y |title=United States Chess Federation's Official Rules of Chess, Sixth Edition |date=2014-06-10 |publisher=Diversified Publishing |isbn=978-0-375-72401-5 |language=en}}&lt;/ref&gt;
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|-
{| style=&quot;width:100%;&quot;
|-
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot; | {{Chess diagram
|fen=8/8/8/8/8/8/8/8
|header=شطرنج جو بورڊ ۽ ان جا خانا
}}
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot; | {{Chess diagram
|fen=rnbqkbnr/pppppppp/8/8/8/8/PPPPPPPP/RNBQKBNR
|header=شطرنج جي شروعاتي پوزيشن
}}
|}

== تاريخ ==
[[فائل:Radha-Krishna chess.jpg|thumb|'''راڌا ۽ ڪرشن چترنگ (شطرنج جي قديم صورت) کيڏندي''']]
شطرنج جي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ [[:en:Indus_Valley_Civilisation|سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جو ذڪر به اهم آهي. [[:en:Mohenjo-daro|موهن جي دڙي]] ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين آثار قديمه وارن ماڳن مان راندين جا تختا، پاسا ۽ راند ۾ استعمال ٿيندڙ شين جا آثار مليا آهن. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان دور جا ماڻهو مختلف رانديون کيڏندا هئا. البت، انهن آثارن مان اهو ثابت نٿو ٿئي ته اتي جديد شطرنج يا ان جي سڌي اڳوڻي راند کيڏي ويندي هئي.
[[فائل:Book of chess and dice, page 0044R. Arab Muslims in Spain.jpg|thumb|'''1283ع جي ڪتاب ''[[:en:Libro_de_los_juegos|Libro de los juegos]]'' مان هڪ تصوير، جنهن ۾ [[وچون دور|وچئين دور]] جي [[اسپين]] ۾ مسلمانن کي شطرنج کيڏندي ڏيکاريو ويو آهي.''']]
شطرنج جي سڀ کان پراڻي سڃاتل اڳوڻين صورتن مان هڪ [[:en:Chaturanga|چتورنگ]] هئي، جيڪا ڇهين صدي عيسويءَ ڌاري [[ڀارت|هندستان]] ۾ رائج هئي. چتورنگ جو نالو فوج جي چئن حصن سان لاڳاپيل هو: [[:en:Infantry|پيادل سپاهي]]، [[:en:Cavalry|گهوڙي سوار]]، [[:en:War_elephant|هاٿي]] ۽ [[:en:Chariot|رٿون]]. انهن فوجي حصن جي نمائندگي راند جي مهرن ۾ پڻ نظر اچي ٿي.

هندستان کان پوءِ هيءَ راند [[ايران]] پهتي، جتي ان کي چترنگ چيو ويندو هو. پوءِ اها اسلامي دنيا ۾ پکڙجي، جتي شطرنج جو نالو رائج ٿيو. [[مسلمان|مسلمانن]] جي دور ۾ هيءَ راند علمي ۽ تفريحي سرگرميءَ طور مختلف علائقن ۾ مشهور ٿي ۽ پوءِ [[يُورَپ|يورپ]] تائين پهتي.

پندرهين صدي عيسويءَ دوران يورپ ۾ شطرنج جي مهرن جي چالن ۾ اهم تبديليون آيون، خاص طور تي وزير ۽ اٺ جون چالون وڌيڪ طاقتور ۽ وسيع ٿيون. انهن تبديلين سان راند جو جديد انداز وجود ۾ آيو. وقت سان گڏ شطرنج جا اصول معياري بڻيا ۽ اها دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ مشهور ذهني ۽ حڪمت عمليءَ واري راند بڻجي وئي.

== حوالا ==
&lt;references responsive /&gt;</text>
      <sha1>kijmd1kzqihs8ql13ogr7o5x8cqd45b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424368</id>
      <parentid>424360</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:49:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RehmanAliMagsi</username>
        <id>23035</id>
      </contributor>
      <comment>added references</comment>
      <origin>424368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5274" sha1="7d1nipjuabpbdnb98273gzy1ahcrb6e" xml:space="preserve">= شطرنج =
[[فائل:Village_Chess_Players_in_Sindh,_Pakistan.png|thumb|سنڌ جي هڪ ڳوٺ ۾ نوجوان شطرنج کيڏي رهيا آهن]]
'''شطرنج''' ٻن رانديگرن جي وچ ۾ کيڏي ويندڙ هڪ حڪمت عمليءَ واري بورڊ راند آهي. هيءَ راند 64 خانن واري چورس بورڊ تي کيڏي ويندي آهي، جنهن ۾ اٺ قطارون ۽ اٺ ڪالم هوندا آهن. هر رانديگر وٽ راند جي شروعات ۾ 16 مُهرا هوندا آهن: هڪ [[:en:King_(chess)|بادشاھ]]، هڪ [[:en:Queen_(chess)|وزير]]، ٻه [[:en:Rook_(chess)|هاٿي]]، ٻه [[:en:Bishop_(chess)|اٺ]]، ٻه [[:en:Knight_(chess)|گهوڙا]] ۽ اٺ [[:en:Pawn_(chess)|پيادا]].

اڇن مهرن وارو رانديگر پهرين چال هلندو آهي، جنهن کان پوءِ ٻئي رانديگر واري واري سان پنهنجا مُهرا هلائيندا آهن. راند جو مقصد مخالف بادشاھ کي اهڙي حالت ۾ آڻڻ آهي، جو اهو [[:en:Check_(chess)|شهه]] کان بچڻ لاءِ ڪا به جائز چال نه هلي سگهي. ان حالت کي [[:en:Checkmate|شهه مات]] چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Federation |first=U. S. Chess |url=https://books.google.com.pk/books?id=syxPAgAAQBAJ&amp;dq=%22United+States+Chess+Federation%22+create+its+own+rules+instead+of+FIDE?&amp;pg=PT20&amp;redir_esc=y |title=United States Chess Federation's Official Rules of Chess, Sixth Edition |date=2014-06-10 |publisher=Diversified Publishing |isbn=978-0-375-72401-5 |language=en}}&lt;/ref&gt;
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|-
{| style=&quot;width:100%;&quot;
|-
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot; | {{Chess diagram
|fen=8/8/8/8/8/8/8/8
|header=شطرنج جو بورڊ ۽ ان جا خانا
}}
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot; | {{Chess diagram
|fen=rnbqkbnr/pppppppp/8/8/8/8/PPPPPPPP/RNBQKBNR
|header=شطرنج جي شروعاتي پوزيشن
}}
|}

== تاريخ ==
[[فائل:Radha-Krishna chess.jpg|thumb|'''راڌا ۽ ڪرشن چترنگ (شطرنج جي قديم صورت) کيڏندي''']]
شطرنج جي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ [[:en:Indus_Valley_Civilisation|سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جو ذڪر به اهم آهي. [[:en:Mohenjo-daro|موهن جي دڙي]] ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين آثار قديمه وارن ماڳن مان راندين جا تختا، پاسا ۽ راند ۾ استعمال ٿيندڙ شين جا آثار مليا آهن. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان دور جا ماڻهو مختلف رانديون کيڏندا هئا. البت، انهن آثارن مان اهو ثابت نٿو ٿئي ته اتي جديد شطرنج يا ان جي سڌي اڳوڻي راند کيڏي ويندي هئي.&lt;ref&gt;https://www.harappa.com/slide/indus-game-board?utm

موهن جي دڙي مان مليل راندين جا مُهرا ۽ انهن جي استعمال بابت&lt;/ref&gt;
[[فائل:Book of chess and dice, page 0044R. Arab Muslims in Spain.jpg|thumb|'''1283ع جي ڪتاب ''[[:en:Libro_de_los_juegos|Libro de los juegos]]'' مان هڪ تصوير، جنهن ۾ [[وچون دور|وچئين دور]] جي [[اسپين]] ۾ مسلمانن کي شطرنج کيڏندي ڏيکاريو ويو آهي.''']]
شطرنج جي سڀ کان پراڻي سڃاتل اڳوڻين صورتن مان هڪ [[:en:Chaturanga|چتورنگ]] هئي، جيڪا ڇهين صدي عيسويءَ ڌاري [[ڀارت|هندستان]] ۾ رائج هئي. چتورنگ جو نالو فوج جي چئن حصن سان لاڳاپيل هو: [[:en:Infantry|پيادل سپاهي]]، [[:en:Cavalry|گهوڙي سوار]]، [[:en:War_elephant|هاٿي]] ۽ [[:en:Chariot|رٿون]]. انهن فوجي حصن جي نمائندگي راند جي مهرن ۾ پڻ نظر اچي ٿي.

هندستان کان پوءِ هيءَ راند [[ايران]] پهتي، جتي ان کي چترنگ چيو ويندو هو. پوءِ اها اسلامي دنيا ۾ پکڙجي، جتي شطرنج جو نالو رائج ٿيو. [[مسلمان|مسلمانن]] جي دور ۾ هيءَ راند علمي ۽ تفريحي سرگرميءَ طور مختلف علائقن ۾ مشهور ٿي ۽ پوءِ [[يُورَپ|يورپ]] تائين پهتي.&lt;ref&gt;https://www.iranicaonline.org/articles/chess/chess-i-the-history-of-chess-in-persia/?utm چتورنگ جي ڇهين صدي عيسويءَ واري تاريخ، ان جو فوج جي چئن حصن سان تعلق، ايران ۾ چترنگ جي نالي ۽ اسلامي دنيا وسيلي يورپ تائين شطرنج جي پکڙجڻ بابت معلومات موجود آهي.&lt;/ref&gt;

پندرهين صدي عيسويءَ دوران يورپ ۾ شطرنج جي مهرن جي چالن ۾ اهم تبديليون آيون، خاص طور تي وزير ۽ اٺ جون چالون وڌيڪ طاقتور ۽ وسيع ٿيون. انهن تبديلين سان راند جو جديد انداز وجود ۾ آيو. وقت سان گڏ شطرنج جا اصول معياري بڻيا ۽ اها دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ مشهور ذهني ۽ حڪمت عمليءَ واري راند بڻجي وئي.

== حوالا ==
&lt;references responsive /&gt;</text>
      <sha1>7d1nipjuabpbdnb98273gzy1ahcrb6e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424377</id>
      <parentid>424368</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:57:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RehmanAliMagsi</username>
        <id>23035</id>
      </contributor>
      <comment>added references</comment>
      <origin>424377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5698" sha1="ht2yfnj5jhgmw6vf5ru5lzzi39qi6gl" xml:space="preserve">= شطرنج =
[[فائل:Village_Chess_Players_in_Sindh,_Pakistan.png|thumb|سنڌ جي هڪ ڳوٺ ۾ نوجوان شطرنج کيڏي رهيا آهن]]
'''شطرنج''' ٻن رانديگرن جي وچ ۾ کيڏي ويندڙ هڪ حڪمت عمليءَ واري بورڊ راند آهي. هيءَ راند 64 خانن واري چورس بورڊ تي کيڏي ويندي آهي، جنهن ۾ اٺ قطارون ۽ اٺ ڪالم هوندا آهن. هر رانديگر وٽ راند جي شروعات ۾ 16 مُهرا هوندا آهن: هڪ [[:en:King_(chess)|بادشاھ]]، هڪ [[:en:Queen_(chess)|وزير]]، ٻه [[:en:Rook_(chess)|هاٿي]]، ٻه [[:en:Bishop_(chess)|اٺ]]، ٻه [[:en:Knight_(chess)|گهوڙا]] ۽ اٺ [[:en:Pawn_(chess)|پيادا]].

اڇن مهرن وارو رانديگر پهرين چال هلندو آهي، جنهن کان پوءِ ٻئي رانديگر واري واري سان پنهنجا مُهرا هلائيندا آهن. راند جو مقصد مخالف بادشاھ کي اهڙي حالت ۾ آڻڻ آهي، جو اهو [[:en:Check_(chess)|شهه]] کان بچڻ لاءِ ڪا به جائز چال نه هلي سگهي. ان حالت کي [[:en:Checkmate|شهه مات]] چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Federation |first=U. S. Chess |url=https://books.google.com.pk/books?id=syxPAgAAQBAJ&amp;dq=%22United+States+Chess+Federation%22+create+its+own+rules+instead+of+FIDE?&amp;pg=PT20&amp;redir_esc=y |title=United States Chess Federation's Official Rules of Chess, Sixth Edition |date=2014-06-10 |publisher=Diversified Publishing |isbn=978-0-375-72401-5 |language=en}}&lt;/ref&gt;
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|-
{| style=&quot;width:100%;&quot;
|-
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot; | {{Chess diagram
|fen=8/8/8/8/8/8/8/8
|header=شطرنج جو بورڊ ۽ ان جا خانا
}}
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot; | {{Chess diagram
|fen=rnbqkbnr/pppppppp/8/8/8/8/PPPPPPPP/RNBQKBNR
|header=شطرنج جي شروعاتي پوزيشن
}}
|}

== تاريخ ==
[[فائل:Radha-Krishna chess.jpg|thumb|'''راڌا ۽ ڪرشن چترنگ (شطرنج جي قديم صورت) کيڏندي''']]
شطرنج جي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ [[:en:Indus_Valley_Civilisation|سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جو ذڪر به اهم آهي. [[:en:Mohenjo-daro|موهن جي دڙي]] ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين آثار قديمه وارن ماڳن مان راندين جا تختا، پاسا ۽ راند ۾ استعمال ٿيندڙ شين جا آثار مليا آهن. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان دور جا ماڻهو مختلف رانديون کيڏندا هئا. البت، انهن آثارن مان اهو ثابت نٿو ٿئي ته اتي جديد شطرنج يا ان جي سڌي اڳوڻي راند کيڏي ويندي هئي.&lt;ref&gt;https://www.harappa.com/slide/indus-game-board?utm

موهن جي دڙي مان مليل راندين جا مُهرا ۽ انهن جي استعمال بابت&lt;/ref&gt;
[[فائل:Book of chess and dice, page 0044R. Arab Muslims in Spain.jpg|thumb|'''1283ع جي ڪتاب ''[[:en:Libro_de_los_juegos|Libro de los juegos]]'' مان هڪ تصوير، جنهن ۾ [[وچون دور|وچئين دور]] جي [[اسپين]] ۾ مسلمانن کي شطرنج کيڏندي ڏيکاريو ويو آهي.''']]
شطرنج جي سڀ کان پراڻي سڃاتل اڳوڻين صورتن مان هڪ [[:en:Chaturanga|چتورنگ]] هئي، جيڪا ڇهين صدي عيسويءَ ڌاري [[ڀارت|هندستان]] ۾ رائج هئي. چتورنگ جو نالو فوج جي چئن حصن سان لاڳاپيل هو: [[:en:Infantry|پيادل سپاهي]]، [[:en:Cavalry|گهوڙي سوار]]، [[:en:War_elephant|هاٿي]] ۽ [[:en:Chariot|رٿون]]. انهن فوجي حصن جي نمائندگي راند جي مهرن ۾ پڻ نظر اچي ٿي.

هندستان کان پوءِ هيءَ راند [[ايران]] پهتي، جتي ان کي چترنگ چيو ويندو هو. پوءِ اها اسلامي دنيا ۾ پکڙجي، جتي شطرنج جو نالو رائج ٿيو. [[مسلمان|مسلمانن]] جي دور ۾ هيءَ راند علمي ۽ تفريحي سرگرميءَ طور مختلف علائقن ۾ مشهور ٿي ۽ پوءِ [[يُورَپ|يورپ]] تائين پهتي.&lt;ref&gt;https://www.iranicaonline.org/articles/chess/chess-i-the-history-of-chess-in-persia/?utm چتورنگ جي ڇهين صدي عيسويءَ واري تاريخ، ان جو فوج جي چئن حصن سان تعلق، ايران ۾ چترنگ جي نالي ۽ اسلامي دنيا وسيلي يورپ تائين شطرنج جي پکڙجڻ بابت معلومات موجود آهي.&lt;/ref&gt;

پندرهين صدي عيسويءَ دوران يورپ ۾ شطرنج جي مهرن جي چالن ۾ اهم تبديليون آيون، خاص طور تي وزير ۽ اٺ جون چالون وڌيڪ طاقتور ۽ وسيع ٿيون. انهن تبديلين سان راند جو جديد انداز وجود ۾ آيو. وقت سان گڏ شطرنج جا اصول معياري بڻيا ۽ اها دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ مشهور ذهني ۽ حڪمت عمليءَ واري راند بڻجي وئي&lt;ref&gt;https://new.uschess.org/news/evolution-modern-chess-rules-enter-queen-and-bishop?utm پندرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري يورپ ۾ وزير ۽ اٺ جي چالن ۾ اهم تبديليون آيون، جن سان شطرنج پنهنجي جديد صورت اختيار ڪئي. هن تبديليءَ بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ آمريڪي شطرنج تنظيم (US Chess) جو مضمون&lt;/ref&gt;.

== حوالا ==
&lt;references responsive /&gt;</text>
      <sha1>ht2yfnj5jhgmw6vf5ru5lzzi39qi6gl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424396</id>
      <parentid>424377</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:48:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RehmanAliMagsi</username>
        <id>23035</id>
      </contributor>
      <comment>added chess pieces moves (diagrams)</comment>
      <origin>424396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6334" sha1="rx6o8o9nkxjzqav10240pnvlnkfonj5" xml:space="preserve">= شطرنج =
[[فائل:Village_Chess_Players_in_Sindh,_Pakistan.png|thumb|سنڌ جي هڪ ڳوٺ ۾ نوجوان شطرنج کيڏي رهيا آهن]]
'''شطرنج''' ٻن رانديگرن جي وچ ۾ کيڏي ويندڙ هڪ حڪمت عمليءَ واري بورڊ راند آهي. هيءَ راند 64 خانن واري چورس بورڊ تي کيڏي ويندي آهي، جنهن ۾ اٺ قطارون ۽ اٺ ڪالم هوندا آهن. هر رانديگر وٽ راند جي شروعات ۾ 16 مُهرا هوندا آهن: هڪ [[:en:King_(chess)|بادشاھ]]، هڪ [[:en:Queen_(chess)|وزير]]، ٻه [[:en:Rook_(chess)|هاٿي]]، ٻه [[:en:Bishop_(chess)|اٺ]]، ٻه [[:en:Knight_(chess)|گهوڙا]] ۽ اٺ [[:en:Pawn_(chess)|پيادا]].

اڇن مهرن وارو رانديگر پهرين چال هلندو آهي، جنهن کان پوءِ ٻئي رانديگر واري واري سان پنهنجا مُهرا هلائيندا آهن. راند جو مقصد مخالف بادشاھ کي اهڙي حالت ۾ آڻڻ آهي، جو اهو [[:en:Check_(chess)|شهه]] کان بچڻ لاءِ ڪا به جائز چال نه هلي سگهي. ان حالت کي [[:en:Checkmate|شهه مات]] چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Federation |first=U. S. Chess |url=https://books.google.com.pk/books?id=syxPAgAAQBAJ&amp;dq=%22United+States+Chess+Federation%22+create+its+own+rules+instead+of+FIDE?&amp;pg=PT20&amp;redir_esc=y |title=United States Chess Federation's Official Rules of Chess, Sixth Edition |date=2014-06-10 |publisher=Diversified Publishing |isbn=978-0-375-72401-5 |language=en}}&lt;/ref&gt;
{| style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|-
{| style=&quot;width:100%;&quot;
|-
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot; | {{Chess diagram
|fen=8/8/8/8/8/8/8/8
|header=شطرنج جو بورڊ ۽ ان جا خانا
}}
| style=&quot;vertical-align:top; width:50%;&quot; | {{Chess diagram
|fen=rnbqkbnr/pppppppp/8/8/8/8/PPPPPPPP/RNBQKBNR
|header=شطرنج جي شروعاتي پوزيشن
}}
|}

== تاريخ ==
[[فائل:Radha-Krishna chess.jpg|thumb|'''راڌا ۽ ڪرشن چترنگ (شطرنج جي قديم صورت) کيڏندي''']]
شطرنج جي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ [[:en:Indus_Valley_Civilisation|سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جو ذڪر به اهم آهي. [[:en:Mohenjo-daro|موهن جي دڙي]] ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين آثار قديمه وارن ماڳن مان راندين جا تختا، پاسا ۽ راند ۾ استعمال ٿيندڙ شين جا آثار مليا آهن. انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان دور جا ماڻهو مختلف رانديون کيڏندا هئا. البت، انهن آثارن مان اهو ثابت نٿو ٿئي ته اتي جديد شطرنج يا ان جي سڌي اڳوڻي راند کيڏي ويندي هئي.&lt;ref&gt;https://www.harappa.com/slide/indus-game-board?utm

موهن جي دڙي مان مليل راندين جا مُهرا ۽ انهن جي استعمال بابت&lt;/ref&gt;
[[فائل:Book of chess and dice, page 0044R. Arab Muslims in Spain.jpg|thumb|'''1283ع جي ڪتاب ''[[:en:Libro_de_los_juegos|Libro de los juegos]]'' مان هڪ تصوير، جنهن ۾ [[وچون دور|وچئين دور]] جي [[اسپين]] ۾ مسلمانن کي شطرنج کيڏندي ڏيکاريو ويو آهي.''']]
شطرنج جي سڀ کان پراڻي سڃاتل اڳوڻين صورتن مان هڪ [[:en:Chaturanga|چتورنگ]] هئي، جيڪا ڇهين صدي عيسويءَ ڌاري [[ڀارت|هندستان]] ۾ رائج هئي. چتورنگ جو نالو فوج جي چئن حصن سان لاڳاپيل هو: [[:en:Infantry|پيادل سپاهي]]، [[:en:Cavalry|گهوڙي سوار]]، [[:en:War_elephant|هاٿي]] ۽ [[:en:Chariot|رٿون]]. انهن فوجي حصن جي نمائندگي راند جي مهرن ۾ پڻ نظر اچي ٿي.

هندستان کان پوءِ هيءَ راند [[ايران]] پهتي، جتي ان کي چترنگ چيو ويندو هو. پوءِ اها اسلامي دنيا ۾ پکڙجي، جتي شطرنج جو نالو رائج ٿيو. [[مسلمان|مسلمانن]] جي دور ۾ هيءَ راند علمي ۽ تفريحي سرگرميءَ طور مختلف علائقن ۾ مشهور ٿي ۽ پوءِ [[يُورَپ|يورپ]] تائين پهتي.&lt;ref&gt;https://www.iranicaonline.org/articles/chess/chess-i-the-history-of-chess-in-persia/?utm چتورنگ جي ڇهين صدي عيسويءَ واري تاريخ، ان جو فوج جي چئن حصن سان تعلق، ايران ۾ چترنگ جي نالي ۽ اسلامي دنيا وسيلي يورپ تائين شطرنج جي پکڙجڻ بابت معلومات موجود آهي.&lt;/ref&gt;

پندرهين صدي عيسويءَ دوران يورپ ۾ شطرنج جي مهرن جي چالن ۾ اهم تبديليون آيون، خاص طور تي وزير ۽ اٺ جون چالون وڌيڪ طاقتور ۽ وسيع ٿيون. انهن تبديلين سان راند جو جديد انداز وجود ۾ آيو. وقت سان گڏ شطرنج جا اصول معياري بڻيا ۽ اها دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ مشهور ذهني ۽ حڪمت عمليءَ واري راند بڻجي وئي&lt;ref&gt;https://new.uschess.org/news/evolution-modern-chess-rules-enter-queen-and-bishop?utm پندرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ڌاري يورپ ۾ وزير ۽ اٺ جي چالن ۾ اهم تبديليون آيون، جن سان شطرنج پنهنجي جديد صورت اختيار ڪئي. هن تبديليءَ بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ آمريڪي شطرنج تنظيم (US Chess) جو مضمون&lt;/ref&gt;.

== مهرن جون چالون ==


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|-
| {{Chess diagram
|fen=8/8/8/8/3K4/8/8/8
|header=بادشاهه جي چال
|movesfrom=d4
}}
| {{Chess diagram
|fen=8/8/8/8/3Q4/8/8/8
|header=وزير جي چال
|movesfrom=d4
}}
| {{Chess diagram
|fen=8/8/8/8/3R4/8/8/8
|header=هاٿي جي چال
|movesfrom=d4
}}
|-
| {{Chess diagram
|fen=8/8/8/8/3B4/8/8/8
|header=اٺ جي چال
|movesfrom=d4
}}
| {{Chess diagram
|fen=8/8/8/8/3N4/8/8/8
|header=گهوڙي جي چال
|movesfrom=d4
}}
| {{Chess diagram
|fen=8/8/8/8/3P4/8/8/8
|header=پيادي جي چال
|movesfrom=d4
}}
|}


== حوالا ==
&lt;references responsive /&gt;</text>
      <sha1>rx6o8o9nkxjzqav10240pnvlnkfonj5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Chess diagram</title>
    <ns>828</ns>
    <id>104760</id>
    <revision>
      <id>424314</id>
      <timestamp>2026-10-22T12:07:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RehmanAliMagsi</username>
        <id>23035</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  local p = {}  local files = { &quot;a&quot;, &quot;b&quot;, &quot;c&quot;, &quot;d&quot;, &quot;e&quot;, &quot;f&quot;, &quot;g&quot;, &quot;h&quot; }  local startPosition = { 	&quot;rd&quot;, &quot;nd&quot;, &quot;bd&quot;, &quot;qd&quot;, &quot;kd&quot;, &quot;bd&quot;, &quot;nd&quot;, &quot;rd&quot;, 	&quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, 	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, 	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, 	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, 	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, 	&quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, 	&quot;rl&quot;, &quot;nl&quot;, &quot;bl&quot;, &quot;ql&quot;, &quot;kl&quot;, &quot;bl&quot;, &quot;nl&quot;, &quot;rl&quot; }  local function parseFen(fen) 	local placement = m...</comment>
      <origin>424314</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="4757" sha1="lome3y3ndvpyngbc1rs42rg9p8v67hm" xml:space="preserve">
local p = {}

local files = { &quot;a&quot;, &quot;b&quot;, &quot;c&quot;, &quot;d&quot;, &quot;e&quot;, &quot;f&quot;, &quot;g&quot;, &quot;h&quot; }

local startPosition = {
	&quot;rd&quot;, &quot;nd&quot;, &quot;bd&quot;, &quot;qd&quot;, &quot;kd&quot;, &quot;bd&quot;, &quot;nd&quot;, &quot;rd&quot;,
	&quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;,
	&quot;rl&quot;, &quot;nl&quot;, &quot;bl&quot;, &quot;ql&quot;, &quot;kl&quot;, &quot;bl&quot;, &quot;nl&quot;, &quot;rl&quot;
}

local function parseFen(fen)
	local placement = mw.text.split(fen or &quot;&quot;, &quot; &quot;)[1] or &quot;&quot;
	local ranks = mw.text.split(placement, &quot;/&quot;)

	if #ranks ~= 8 then
		return nil
	end

	local squares = {}

	for _, rank in ipairs(ranks) do
		local row = {}

		for character in mw.ustring.gmatch(rank, &quot;.&quot;) do
			local count = tonumber(character)

			if count then
				for i = 1, count do
					table.insert(row, &quot;&quot;)
				end
			else
				local piece = ({
					K = &quot;kl&quot;, Q = &quot;ql&quot;, R = &quot;rl&quot;,
					B = &quot;bl&quot;, N = &quot;nl&quot;, P = &quot;pl&quot;,
					k = &quot;kd&quot;, q = &quot;qd&quot;, r = &quot;rd&quot;,
					b = &quot;bd&quot;, n = &quot;nd&quot;, p = &quot;pd&quot;
				})[character]

				if not piece then
					return nil
				end

				table.insert(row, piece)
			end
		end

		if #row ~= 8 then
			return nil
		end

		for _, piece in ipairs(row) do
			table.insert(squares, piece)
		end
	end

	return squares
end

function p.main(frame)
	local args = frame:getParent().args
	local fen = args.fen
	local squares

	if fen and fen ~= &quot;&quot; then
		squares = parseFen(fen)

		if not squares then
			return '&lt;strong class=&quot;error&quot;&gt;غلطي: FEN پوزيشن درست ناهي.&lt;/strong&gt;'
		end
	else
		squares = {}

		for i = 1, 64 do
			local value = args[tostring(i + 2)]

			if value == nil then
				value = startPosition[i]
			end

			value = mw.text.trim(value or &quot;&quot;)
			table.insert(squares, value)
		end
	end

	local align = args.align or args[1] or &quot;tright&quot;
	if align ~= &quot;tleft&quot; and align ~= &quot;tright&quot; then
		align = &quot;tright&quot;
	end

	local header = args.header
	if header == nil then
		header = args[2]
	end

	local footer = args.footer
	if footer == nil then
		footer = args[67]
	end

	if header == nil then
		header = &quot;'''شطرنج جو بورڊ'''&quot;
	end

	if footer == nil then
		footer = &quot;'''شطرنج جي شروعاتي پوزيشن'''&quot;
	end

	local size = tonumber(args.size) or 26
	if size &lt; 16 or size &gt; 60 then
		size = 26
	end

	local width = size * 8 + 32
	local out = {}

	table.insert(out,
		'&lt;div class=&quot;' .. align ..
		'&quot; style=&quot;margin:2px .5em;' ..
		(align == &quot;tright&quot; and &quot;margin-right:0;&quot; or &quot;margin-left:0;&quot;) ..
		'width:' .. width .. 'px&quot;&gt;'
	)

	if header ~= &quot;&quot; then
		table.insert(out,
			'&lt;div style=&quot;font-size:100%;line-height:1.6;margin:2px auto;text-align:center&quot;&gt;' ..
			header .. '&lt;/div&gt;'
		)
	end

	table.insert(out,
		'&lt;div style=&quot;background:#F7F8FF;color:#222;border:1px solid #B0B0B0;padding:3px&quot;&gt;'
	)

	table.insert(out,
		'{| role=&quot;presentation&quot; border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; ' ..
		'style=&quot;font-family:serif;font-size:12px;margin:0;background:#FFF;color:#222;' ..
		'border:1px solid #B0B0B0;padding:0;text-align:center;vertical-align:middle&quot;'
	)

	table.insert(out, '|- style=&quot;line-height:16px&quot;')
	table.insert(out, '|style=&quot;width:16px&quot;| &amp;nbsp;')

	for _, file in ipairs(files) do
		table.insert(out, '|style=&quot;width:' .. size .. 'px&quot;|' .. file)
	end

	table.insert(out, '|style=&quot;width:16px&quot;| &amp;nbsp;')

	for rank = 8, 1, -1 do
		table.insert(out, '|-')
		table.insert(out, '|' .. rank)

		for fileIndex = 1, 8 do
			local index = (8 - rank) * 8 + fileIndex
			local piece = squares[index] or &quot;&quot;
			local file = files[fileIndex]
			local square = file .. rank

			local light = (fileIndex + rank) % 2 == 1
			local squareColor = light and &quot;l&quot; or &quot;d&quot;

			if piece ~= &quot;&quot; then
				if not mw.ustring.match(piece, &quot;^[rnbqkp][ld]$&quot;) then
					piece = &quot;&quot;
				end
			end

			if piece == &quot;&quot; then
				table.insert(out,
					'|style=&quot;width:' .. size .. 'px;height:' .. size ..
					'px;background:' .. (light and '#F0D9B5' or '#B58863') ..
					'&quot;|&amp;nbsp;'
				)
			else
				table.insert(out,
					'|style=&quot;width:' .. size .. 'px;height:' .. size ..
					'px;background:' .. (light and '#F0D9B5' or '#B58863') ..
					'&quot;|[[File:Chess ' .. piece .. squareColor ..
					'45.svg|' .. size .. 'x' .. size ..
					'px|link=|' .. square .. ']]'
				)
			end
		end

		table.insert(out, '|' .. rank)
	end

	table.insert(out, '|- style=&quot;line-height:16px&quot;')
	table.insert(out, '|style=&quot;width:16px&quot;| &amp;nbsp;')

	for _, file in ipairs(files) do
		table.insert(out, '|' .. file)
	end

	table.insert(out, '|style=&quot;width:16px&quot;| &amp;nbsp;')
	table.insert(out, '|}')

	if footer ~= &quot;&quot; then
		table.insert(out,
			'&lt;div style=&quot;font-size:90%;line-height:1.6;margin:2px auto;text-align:left&quot;&gt;' ..
			footer .. '&lt;/div&gt;'
		)
	end

	table.insert(out, '&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;')
	return table.concat(out, '\n')
end

return p</text>
      <sha1>lome3y3ndvpyngbc1rs42rg9p8v67hm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424335</id>
      <parentid>424314</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T14:05:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RehmanAliMagsi</username>
        <id>23035</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>424335</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="4796" sha1="m228i9nolv6scfbgthw7spuu87726iv" xml:space="preserve">
local p = {}

local files = { &quot;a&quot;, &quot;b&quot;, &quot;c&quot;, &quot;d&quot;, &quot;e&quot;, &quot;f&quot;, &quot;g&quot;, &quot;h&quot; }

local startPosition = {
	&quot;rd&quot;, &quot;nd&quot;, &quot;bd&quot;, &quot;qd&quot;, &quot;kd&quot;, &quot;bd&quot;, &quot;nd&quot;, &quot;rd&quot;,
	&quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;,
	&quot;rl&quot;, &quot;nl&quot;, &quot;bl&quot;, &quot;ql&quot;, &quot;kl&quot;, &quot;bl&quot;, &quot;nl&quot;, &quot;rl&quot;
}

local function parseFen(fen)
	local placement = mw.text.split(fen or &quot;&quot;, &quot; &quot;)[1] or &quot;&quot;
	local ranks = mw.text.split(placement, &quot;/&quot;)

	if #ranks ~= 8 then
		return nil
	end

	local squares = {}

	for _, rank in ipairs(ranks) do
		local row = {}

		for character in mw.ustring.gmatch(rank, &quot;.&quot;) do
			local count = tonumber(character)

			if count then
				for i = 1, count do
					table.insert(row, &quot;&quot;)
				end
			else
				local piece = ({
					K = &quot;kl&quot;, Q = &quot;ql&quot;, R = &quot;rl&quot;,
					B = &quot;bl&quot;, N = &quot;nl&quot;, P = &quot;pl&quot;,
					k = &quot;kd&quot;, q = &quot;qd&quot;, r = &quot;rd&quot;,
					b = &quot;bd&quot;, n = &quot;nd&quot;, p = &quot;pd&quot;
				})[character]

				if not piece then
					return nil
				end

				table.insert(row, piece)
			end
		end

		if #row ~= 8 then
			return nil
		end

		for _, piece in ipairs(row) do
			table.insert(squares, piece)
		end
	end

	return squares
end

function p.main(frame)
	local args = frame:getParent().args
	local fen = args.fen
	local squares

	if fen and fen ~= &quot;&quot; then
		squares = parseFen(fen)

		if not squares then
			return '&lt;strong class=&quot;error&quot;&gt;غلطي: FEN پوزيشن درست ناهي.&lt;/strong&gt;'
		end
	else
		squares = {}

		for i = 1, 64 do
			local value = args[tostring(i + 2)]

			if value == nil then
				value = startPosition[i]
			end

			value = mw.text.trim(value or &quot;&quot;)
			table.insert(squares, value)
		end
	end

	local align = args.align or args[1] or &quot;tright&quot;
	if align ~= &quot;tleft&quot; and align ~= &quot;tright&quot; then
		align = &quot;tright&quot;
	end

	local header = args.header
	if header == nil then
		header = args[2]
	end

	local footer = args.footer
	if footer == nil then
		footer = args[67]
	end

	if header == nil then
		header = &quot;'''شطرنج جو بورڊ'''&quot;
	end

	if footer == nil then
		footer = &quot;'''شطرنج جي شروعاتي پوزيشن'''&quot;
	end

	local size = tonumber(args.size) or 26
	if size &lt; 16 or size &gt; 60 then
		size = 26
	end

	local width = size * 8 + 32
	local out = {}

	table.insert(out,
		'&lt;div class=&quot;' .. align ..
		'&quot; style=&quot;margin:2px .5em;' ..
		(align == &quot;tright&quot; and &quot;margin-right:0;&quot; or &quot;margin-left:0;&quot;) ..
		'width:' .. width .. 'px&quot;&gt;'
	)

	if header ~= &quot;&quot; then
		table.insert(out,
			'&lt;div style=&quot;font-size:100%;line-height:1.6;margin:2px auto;text-align:center&quot;&gt;' ..
			header .. '&lt;/div&gt;'
		)
	end

	table.insert(out,
		'&lt;div style=&quot;background:#F7F8FF;color:#222;border:1px solid #B0B0B0;padding:3px&quot;&gt;'
	)

	table.insert(out,
		'{| role=&quot;presentation&quot; border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; ' ..
		'style=&quot;direction:ltr;unicode-bidi:isolate;font-family:serif;font-size:12px;' ..
'margin:0;background:#FFF;color:#222;border:1px solid #B0B0B0;' ..
'padding:0;text-align:center;vertical-align:middle&quot;'
	)

	table.insert(out, '|- style=&quot;line-height:16px&quot;')
	table.insert(out, '|style=&quot;width:16px&quot;| &amp;nbsp;')

	for _, file in ipairs(files) do
		table.insert(out, '|style=&quot;width:' .. size .. 'px&quot;|' .. file)
	end

	table.insert(out, '|style=&quot;width:16px&quot;| &amp;nbsp;')

	for rank = 8, 1, -1 do
		table.insert(out, '|-')
		table.insert(out, '|' .. rank)

		for fileIndex = 1, 8 do
			local index = (8 - rank) * 8 + fileIndex
			local piece = squares[index] or &quot;&quot;
			local file = files[fileIndex]
			local square = file .. rank

			local light = (fileIndex + rank) % 2 == 1
			local squareColor = light and &quot;l&quot; or &quot;d&quot;

			if piece ~= &quot;&quot; then
				if not mw.ustring.match(piece, &quot;^[rnbqkp][ld]$&quot;) then
					piece = &quot;&quot;
				end
			end

			if piece == &quot;&quot; then
				table.insert(out,
					'|style=&quot;width:' .. size .. 'px;height:' .. size ..
					'px;background:' .. (light and '#F0D9B5' or '#B58863') ..
					'&quot;|&amp;nbsp;'
				)
			else
				table.insert(out,
					'|style=&quot;width:' .. size .. 'px;height:' .. size ..
					'px;background:' .. (light and '#F0D9B5' or '#B58863') ..
					'&quot;|[[File:Chess ' .. piece .. squareColor ..
					'45.svg|' .. size .. 'x' .. size ..
					'px|link=|' .. square .. ']]'
				)
			end
		end

		table.insert(out, '|' .. rank)
	end

	table.insert(out, '|- style=&quot;line-height:16px&quot;')
	table.insert(out, '|style=&quot;width:16px&quot;| &amp;nbsp;')

	for _, file in ipairs(files) do
		table.insert(out, '|' .. file)
	end

	table.insert(out, '|style=&quot;width:16px&quot;| &amp;nbsp;')
	table.insert(out, '|}')

	if footer ~= &quot;&quot; then
		table.insert(out,
			'&lt;div style=&quot;font-size:90%;line-height:1.6;margin:2px auto;text-align:left&quot;&gt;' ..
			footer .. '&lt;/div&gt;'
		)
	end

	table.insert(out, '&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;')
	return table.concat(out, '\n')
end

return p</text>
      <sha1>m228i9nolv6scfbgthw7spuu87726iv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424354</id>
      <parentid>424335</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:42:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RehmanAliMagsi</username>
        <id>23035</id>
      </contributor>
      <origin>424354</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="4660" sha1="h6tr0o0nqjzh8wzwudhmnqtxd9ix6l7" xml:space="preserve">
local p = {}

local files = { &quot;a&quot;, &quot;b&quot;, &quot;c&quot;, &quot;d&quot;, &quot;e&quot;, &quot;f&quot;, &quot;g&quot;, &quot;h&quot; }

local startPosition = {
	&quot;rd&quot;, &quot;nd&quot;, &quot;bd&quot;, &quot;qd&quot;, &quot;kd&quot;, &quot;bd&quot;, &quot;nd&quot;, &quot;rd&quot;,
	&quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;,
	&quot;rl&quot;, &quot;nl&quot;, &quot;bl&quot;, &quot;ql&quot;, &quot;kl&quot;, &quot;bl&quot;, &quot;nl&quot;, &quot;rl&quot;
}

local function parseFen(fen)
	local placement = mw.text.split(fen or &quot;&quot;, &quot; &quot;)[1] or &quot;&quot;
	local ranks = mw.text.split(placement, &quot;/&quot;)

	if #ranks ~= 8 then
		return nil
	end

	local squares = {}

	for _, rank in ipairs(ranks) do
		local row = {}

		for character in mw.ustring.gmatch(rank, &quot;.&quot;) do
			local count = tonumber(character)

			if count then
				for i = 1, count do
					table.insert(row, &quot;&quot;)
				end
			else
				local piece = ({
					K = &quot;kl&quot;, Q = &quot;ql&quot;, R = &quot;rl&quot;,
					B = &quot;bl&quot;, N = &quot;nl&quot;, P = &quot;pl&quot;,
					k = &quot;kd&quot;, q = &quot;qd&quot;, r = &quot;rd&quot;,
					b = &quot;bd&quot;, n = &quot;nd&quot;, p = &quot;pd&quot;
				})[character]

				if not piece then
					return nil
				end

				table.insert(row, piece)
			end
		end

		if #row ~= 8 then
			return nil
		end

		for _, piece in ipairs(row) do
			table.insert(squares, piece)
		end
	end

	return squares
end

function p.main(frame)
	local args = frame:getParent().args
	local fen = args.fen
	local squares

	if fen and fen ~= &quot;&quot; then
		squares = parseFen(fen)

		if not squares then
			return '&lt;strong class=&quot;error&quot;&gt;غلطي: FEN پوزيشن درست ناهي.&lt;/strong&gt;'
		end
	else
		squares = {}

		for i = 1, 64 do
			local value = args[tostring(i + 2)]

			if value == nil then
				value = startPosition[i]
			end

			value = mw.text.trim(value or &quot;&quot;)
			table.insert(squares, value)
		end
	end

	local align = args.align or args[1] or &quot;tright&quot;

	if align ~= &quot;tleft&quot; and align ~= &quot;tright&quot; then
		align = &quot;tright&quot;
	end

	local header = args.header
	if header == nil then
		header = args[2]
	end

	local footer = args.footer
	if footer == nil then
		footer = args[67]
	end

	local size = tonumber(args.size) or 26

	if size &lt; 16 or size &gt; 60 then
		size = 26
	end

	local width = size * 8 + 32
	local out = {}

	table.insert(out,
		'&lt;div class=&quot;' .. align ..
		'&quot; style=&quot;margin:2px .5em;' ..
		(align == &quot;tright&quot; and &quot;margin-right:0;&quot; or &quot;margin-left:0;&quot;) ..
		'width:' .. width .. 'px&quot;&gt;'
	)

	if header and header ~= &quot;&quot; then
		table.insert(out,
			'&lt;div style=&quot;font-size:100%;line-height:1.6;margin:2px auto;text-align:center&quot;&gt;' ..
			header .. '&lt;/div&gt;'
		)
	end

	table.insert(out,
		'&lt;div style=&quot;background:#F7F8FF;color:#222;border:1px solid #B0B0B0;padding:3px&quot;&gt;'
	)

	table.insert(out,
		'{| role=&quot;presentation&quot; border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; ' ..
		'style=&quot;direction:ltr;unicode-bidi:isolate;font-family:serif;font-size:12px;' ..
		'margin:0;background:#FFF;color:#222;border:1px solid #B0B0B0;' ..
		'padding:0;text-align:center;vertical-align:middle&quot;'
	)

	table.insert(out, '|- style=&quot;line-height:16px&quot;')
	table.insert(out, '|style=&quot;width:16px&quot;| &amp;nbsp;')

	for _, file in ipairs(files) do
		table.insert(out, '|style=&quot;width:' .. size .. 'px&quot;|' .. file)
	end

	table.insert(out, '|style=&quot;width:16px&quot;| &amp;nbsp;')

	for rank = 8, 1, -1 do
		table.insert(out, '|-')
		table.insert(out, '|' .. rank)

		for fileIndex = 1, 8 do
			local index = (8 - rank) * 8 + fileIndex
			local piece = squares[index] or &quot;&quot;
			local file = files[fileIndex]
			local square = file .. rank

			local light = (fileIndex + rank) % 2 == 1
			local squareColor = light and &quot;l&quot; or &quot;d&quot;

			if piece ~= &quot;&quot; then
				if not mw.ustring.match(piece, &quot;^[rnbqkp][ld]$&quot;) then
					piece = &quot;&quot;
				end
			end

			if piece == &quot;&quot; then
				table.insert(out,
					'|style=&quot;width:' .. size .. 'px;height:' .. size ..
					'px;background:' .. (light and '#F0D9B5' or '#B58863') ..
					'&quot;|&amp;nbsp;'
				)
			else
				table.insert(out,
					'|style=&quot;width:' .. size .. 'px;height:' .. size ..
					'px;background:' .. (light and '#F0D9B5' or '#B58863') ..
					'&quot;|[[File:Chess ' .. piece .. squareColor ..
					'45.svg|' .. size .. 'x' .. size ..
					'px|link=|' .. square .. ']]'
				)
			end
		end

		table.insert(out, '|' .. rank)
	end

	table.insert(out, '|- style=&quot;line-height:16px&quot;')
	table.insert(out, '|style=&quot;width:16px&quot;| &amp;nbsp;')

	for _, file in ipairs(files) do
		table.insert(out, '|' .. file)
	end

	table.insert(out, '|style=&quot;width:16px&quot;| &amp;nbsp;')
	table.insert(out, '|}')

	if footer and footer ~= &quot;&quot; then
		table.insert(out,
			'&lt;div style=&quot;font-size:90%;line-height:1.6;margin:2px auto;text-align:left&quot;&gt;' ..
			footer .. '&lt;/div&gt;'
		)
	end

	table.insert(out, '&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;')

	return table.concat(out, '\n')
end

return p</text>
      <sha1>h6tr0o0nqjzh8wzwudhmnqtxd9ix6l7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424387</id>
      <parentid>424354</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RehmanAliMagsi</username>
        <id>23035</id>
      </contributor>
      <origin>424387</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="6549" sha1="hdgpldciuamnulu0nmv4k1f1nvby29w" xml:space="preserve">
local p = {}

local files = { &quot;a&quot;, &quot;b&quot;, &quot;c&quot;, &quot;d&quot;, &quot;e&quot;, &quot;f&quot;, &quot;g&quot;, &quot;h&quot; }

local startPosition = {
	&quot;rd&quot;, &quot;nd&quot;, &quot;bd&quot;, &quot;qd&quot;, &quot;kd&quot;, &quot;bd&quot;, &quot;nd&quot;, &quot;rd&quot;,
	&quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;,
	&quot;rl&quot;, &quot;nl&quot;, &quot;bl&quot;, &quot;ql&quot;, &quot;kl&quot;, &quot;bl&quot;, &quot;nl&quot;, &quot;rl&quot;
}

local function parseFen(fen)
	local placement = mw.text.split(fen or &quot;&quot;, &quot; &quot;)[1] or &quot;&quot;
	local ranks = mw.text.split(placement, &quot;/&quot;)

	if #ranks ~= 8 then
		return nil
	end

	local squares = {}

	for _, rank in ipairs(ranks) do
		local row = {}

		for character in mw.ustring.gmatch(rank, &quot;.&quot;) do
			local count = tonumber(character)

			if count then
				for i = 1, count do
					table.insert(row, &quot;&quot;)
				end
			else
				local piece = ({
					K = &quot;kl&quot;, Q = &quot;ql&quot;, R = &quot;rl&quot;,
					B = &quot;bl&quot;, N = &quot;nl&quot;, P = &quot;pl&quot;,
					k = &quot;kd&quot;, q = &quot;qd&quot;, r = &quot;rd&quot;,
					b = &quot;bd&quot;, n = &quot;nd&quot;, p = &quot;pd&quot;
				})[character]

				if not piece then
					return nil
				end

				table.insert(row, piece)
			end
		end

		if #row ~= 8 then
			return nil
		end

		for _, piece in ipairs(row) do
			table.insert(squares, piece)
		end
	end

	return squares
end

local function getMoves(squares, index)
	local piece = squares[index]

	if not piece or piece == &quot;&quot; then
		return {}
	end

	local kind = piece:sub(1, 1)
	local isWhite = piece:sub(2, 2) == &quot;l&quot;
	local row = math.floor((index - 1) / 8) + 1
	local col = (index - 1) % 8 + 1
	local moves = {}

	local function add(r, c)
		if r &lt; 1 or r &gt; 8 or c &lt; 1 or c &gt; 8 then
			return false
		end

		local target = (r - 1) * 8 + c

		-- Only empty squares are destinations in this diagram.
		if squares[target] ~= &quot;&quot; then
			return false
		end

		moves[target] = true
		return true
	end

	local function ray(dr, dc)
		local r, c = row + dr, col + dc

		while r &gt;= 1 and r &lt;= 8 and c &gt;= 1 and c &lt;= 8 do
			if not add(r, c) then
				break
			end

			r, c = r + dr, c + dc
		end
	end

	if kind == &quot;k&quot; then
		for dr = -1, 1 do
			for dc = -1, 1 do
				if dr ~= 0 or dc ~= 0 then
					add(row + dr, col + dc)
				end
			end
		end

	elseif kind == &quot;q&quot; or kind == &quot;r&quot; or kind == &quot;b&quot; then
		if kind == &quot;q&quot; or kind == &quot;r&quot; then
			ray(-1, 0)
			ray(1, 0)
			ray(0, -1)
			ray(0, 1)
		end

		if kind == &quot;q&quot; or kind == &quot;b&quot; then
			ray(-1, -1)
			ray(-1, 1)
			ray(1, -1)
			ray(1, 1)
		end

	elseif kind == &quot;n&quot; then
		local jumps = {
			{-2, -1}, {-2, 1},
			{-1, -2}, {-1, 2},
			{1, -2}, {1, 2},
			{2, -1}, {2, 1}
		}

		for _, d in ipairs(jumps) do
			add(row + d[1], col + d[2])
		end

	elseif kind == &quot;p&quot; then
		local dr = isWhite and -1 or 1
		local startRow = isWhite and 7 or 2

		if add(row + dr, col) and row == startRow then
			add(row + 2 * dr, col)
		end
	end

	return moves
end

function p.main(frame)
	local args = frame:getParent().args
	local fen = args.fen
	local squares

	if fen and fen ~= &quot;&quot; then
		squares = parseFen(fen)

		if not squares then
			return '&lt;strong class=&quot;error&quot;&gt;غلطي: FEN پوزيشن درست ناهي.&lt;/strong&gt;'
		end
	else
		squares = {}

		for i = 1, 64 do
			local value = args[tostring(i + 2)]

			if value == nil then
				value = startPosition[i]
			end

			value = mw.text.trim(value or &quot;&quot;)
			table.insert(squares, value)
		end
	end

	local align = args.align or args[1] or &quot;tright&quot;

	if align ~= &quot;tleft&quot; and align ~= &quot;tright&quot; then
		align = &quot;tright&quot;
	end

	local header = args.header
	if header == nil then
		header = args[2]
	end

	local footer = args.footer
	if footer == nil then
		footer = args[67]
	end

	local size = tonumber(args.size) or 26

	if size &lt; 16 or size &gt; 60 then
		size = 26
	end

	local highlighted = {}

	if args.showmoves == &quot;yes&quot; then
		for i, piece in ipairs(squares) do
			if piece ~= &quot;&quot; then
				local moves = getMoves(squares, i)

				for target in pairs(moves) do
					highlighted[target] = true
				end
			end
		end
	end

	local width = size * 8 + 32
	local out = {}

	table.insert(out,
		'&lt;div class=&quot;' .. align ..
		'&quot; style=&quot;margin:2px .5em;' ..
		(align == &quot;tright&quot; and &quot;margin-right:0;&quot; or &quot;margin-left:0;&quot;) ..
		'width:' .. width .. 'px&quot;&gt;'
	)

	if header and header ~= &quot;&quot; then
		table.insert(out,
			'&lt;div style=&quot;font-size:100%;line-height:1.6;margin:2px auto;text-align:center&quot;&gt;' ..
			header .. '&lt;/div&gt;'
		)
	end

	table.insert(out,
		'&lt;div style=&quot;background:#F7F8FF;color:#222;border:1px solid #B0B0B0;padding:3px&quot;&gt;'
	)

	table.insert(out,
		'{| role=&quot;presentation&quot; border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; ' ..
		'style=&quot;direction:ltr;unicode-bidi:isolate;font-family:serif;font-size:12px;' ..
		'margin:0;background:#FFF;color:#222;border:1px solid #B0B0B0;' ..
		'padding:0;text-align:center;vertical-align:middle&quot;'
	)

	table.insert(out, '|- style=&quot;line-height:16px&quot;')
	table.insert(out, '|style=&quot;width:16px&quot;| &amp;nbsp;')

	for _, file in ipairs(files) do
		table.insert(out, '|style=&quot;width:' .. size .. 'px&quot;|' .. file)
	end

	table.insert(out, '|style=&quot;width:16px&quot;| &amp;nbsp;')

	for rank = 8, 1, -1 do
		table.insert(out, '|-')
		table.insert(out, '|' .. rank)

		for fileIndex = 1, 8 do
			local index = (8 - rank) * 8 + fileIndex
			local piece = squares[index] or &quot;&quot;
			local file = files[fileIndex]
			local square = file .. rank

			local light = (fileIndex + rank) % 2 == 1
			local squareColor = light and &quot;l&quot; or &quot;d&quot;
			local background = light and &quot;#F0D9B5&quot; or &quot;#B58863&quot;

			if highlighted[index] then
				background = &quot;#A8D08D&quot;
			end

			if piece ~= &quot;&quot; then
				if not mw.ustring.match(piece, &quot;^[rnbqkp][ld]$&quot;) then
					piece = &quot;&quot;
				end
			end

			if piece == &quot;&quot; then
				table.insert(out,
					'|style=&quot;width:' .. size .. 'px;height:' .. size ..
					'px;background:' .. background ..
					'&quot;|&amp;nbsp;'
				)
			else
				table.insert(out,
					'|style=&quot;width:' .. size .. 'px;height:' .. size ..
					'px;background:' .. background ..
					'&quot;|[[File:Chess ' .. piece .. squareColor ..
					'45.svg|' .. size .. 'x' .. size ..
					'px|link=|' .. square .. ']]'
				)
			end
		end

		table.insert(out, '|' .. rank)
	end

	table.insert(out, '|- style=&quot;line-height:16px&quot;')
	table.insert(out, '|style=&quot;width:16px&quot;| &amp;nbsp;')

	for _, file in ipairs(files) do
		table.insert(out, '|' .. file)
	end

	table.insert(out, '|style=&quot;width:16px&quot;| &amp;nbsp;')
	table.insert(out, '|}')

	if footer and footer ~= &quot;&quot; then
		table.insert(out,
			'&lt;div style=&quot;font-size:90%;line-height:1.6;margin:2px auto;text-align:left&quot;&gt;' ..
			footer .. '&lt;/div&gt;'
		)
	end

	table.insert(out, '&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;')

	return table.concat(out, '\n')
end

return p</text>
      <sha1>hdgpldciuamnulu0nmv4k1f1nvby29w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424391</id>
      <parentid>424387</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RehmanAliMagsi</username>
        <id>23035</id>
      </contributor>
      <origin>424391</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="7543" sha1="2on73opxwptnusn7rndw4bd6hxuyohd" xml:space="preserve">
local p = {}

local files = { &quot;a&quot;, &quot;b&quot;, &quot;c&quot;, &quot;d&quot;, &quot;e&quot;, &quot;f&quot;, &quot;g&quot;, &quot;h&quot; }

local startPosition = {
	&quot;rd&quot;, &quot;nd&quot;, &quot;bd&quot;, &quot;qd&quot;, &quot;kd&quot;, &quot;bd&quot;, &quot;nd&quot;, &quot;rd&quot;,
	&quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;,
	&quot;rl&quot;, &quot;nl&quot;, &quot;bl&quot;, &quot;ql&quot;, &quot;kl&quot;, &quot;bl&quot;, &quot;nl&quot;, &quot;rl&quot;
}

local pieceMap = {
	K = &quot;kl&quot;, Q = &quot;ql&quot;, R = &quot;rl&quot;,
	B = &quot;bl&quot;, N = &quot;nl&quot;, P = &quot;pl&quot;,
	k = &quot;kd&quot;, q = &quot;qd&quot;, r = &quot;rd&quot;,
	b = &quot;bd&quot;, n = &quot;nd&quot;, p = &quot;pd&quot;
}

local markerSymbols = {
	ul = &quot;↖&quot;, ua = &quot;↑&quot;, ur = &quot;↗&quot;,
	la = &quot;←&quot;, ra = &quot;→&quot;, dl = &quot;↙&quot;,
	da = &quot;↓&quot;, dr = &quot;↘&quot;, lr = &quot;↔&quot;,
	ud = &quot;↕&quot;, db = &quot;⤫&quot;, dw = &quot;⤬&quot;,
	xx = &quot;✕&quot;, ox = &quot;✚&quot;, xo = &quot;●&quot;, oo = &quot;○&quot;
}

local function parseFen(fen)
	local placement = mw.text.split(fen or &quot;&quot;, &quot; &quot;)[1] or &quot;&quot;
	local ranks = mw.text.split(placement, &quot;/&quot;)

	if #ranks ~= 8 then
		return nil
	end

	local squares = {}

	for _, rank in ipairs(ranks) do
		local row = {}

		for character in mw.ustring.gmatch(rank, &quot;.&quot;) do
			local count = tonumber(character)

			if count then
				for i = 1, count do
					table.insert(row, &quot;&quot;)
				end
			else
				local piece = pieceMap[character]

				if not piece then
					return nil
				end

				table.insert(row, piece)
			end
		end

		if #row ~= 8 then
			return nil
		end

		for _, piece in ipairs(row) do
			table.insert(squares, piece)
		end
	end

	return squares
end

local function getMoves(squares, index)
	local piece = squares[index]

	if not piece or piece == &quot;&quot; then
		return {}
	end

	local kind = piece:sub(1, 1)
	local isWhite = piece:sub(2, 2) == &quot;l&quot;
	local row = math.floor((index - 1) / 8) + 1
	local col = (index - 1) % 8 + 1
	local moves = {}

	local function add(r, c)
		if r &lt; 1 or r &gt; 8 or c &lt; 1 or c &gt; 8 then
			return false
		end

		local target = (r - 1) * 8 + c

		if squares[target] ~= &quot;&quot; then
			return false
		end

		moves[target] = true
		return true
	end

	local function ray(dr, dc)
		local r, c = row + dr, col + dc

		while r &gt;= 1 and r &lt;= 8 and c &gt;= 1 and c &lt;= 8 do
			if not add(r, c) then
				break
			end

			r, c = r + dr, c + dc
		end
	end

	if kind == &quot;k&quot; then
		for dr = -1, 1 do
			for dc = -1, 1 do
				if dr ~= 0 or dc ~= 0 then
					add(row + dr, col + dc)
				end
			end
		end

	elseif kind == &quot;q&quot; or kind == &quot;r&quot; or kind == &quot;b&quot; then
		if kind == &quot;q&quot; or kind == &quot;r&quot; then
			ray(-1, 0)
			ray(1, 0)
			ray(0, -1)
			ray(0, 1)
		end

		if kind == &quot;q&quot; or kind == &quot;b&quot; then
			ray(-1, -1)
			ray(-1, 1)
			ray(1, -1)
			ray(1, 1)
		end

	elseif kind == &quot;n&quot; then
		local jumps = {
			{-2, -1}, {-2, 1},
			{-1, -2}, {-1, 2},
			{1, -2}, {1, 2},
			{2, -1}, {2, 1}
		}

		for _, d in ipairs(jumps) do
			add(row + d[1], col + d[2])
		end

	elseif kind == &quot;p&quot; then
		local dr = isWhite and -1 or 1
		local startRow = isWhite and 7 or 2

		if add(row + dr, col) and row == startRow then
			add(row + 2 * dr, col)
		end
	end

	return moves
end

function p.main(frame)
	local args = frame:getParent().args
	local fen = args.fen
	local squares

	if fen and fen ~= &quot;&quot; then
		squares = parseFen(fen)

		if not squares then
			return '&lt;strong class=&quot;error&quot;&gt;غلطي: FEN پوزيشن درست ناهي.&lt;/strong&gt;'
		end
	else
		squares = {}

		for i = 1, 64 do
			local value = args[tostring(i + 2)]

			if value == nil then
				value = startPosition[i]
			end

			value = mw.text.trim(value or &quot;&quot;)
			table.insert(squares, value)
		end
	end

	local align = args.align or args[1] or &quot;tright&quot;

	if align ~= &quot;tleft&quot; and align ~= &quot;tright&quot; then
		align = &quot;tright&quot;
	end

	local header = args.header
	if header == nil then
		header = args[2]
	end

	local footer = args.footer
	if footer == nil then
		footer = args[67]
	end

	local size = tonumber(args.size) or 26

	if size &lt; 16 or size &gt; 60 then
		size = 26
	end

	local highlighted = {}

	if args.showmoves == &quot;yes&quot; then
		for i, piece in ipairs(squares) do
			if piece ~= &quot;&quot; then
				local moves = getMoves(squares, i)

				for target in pairs(moves) do
					highlighted[target] = true
				end
			end
		end
	end

	local markers = {}

	for i = 1, 64 do
		local marker = mw.text.trim(args[&quot;marker&quot; .. i] or &quot;&quot;)

		if marker ~= &quot;&quot; then
			markers[i] = marker
		end
	end

	local width = size * 8 + 32
	local out = {}

	table.insert(out,
		'&lt;div class=&quot;' .. align ..
		'&quot; style=&quot;margin:2px .5em;' ..
		(align == &quot;tright&quot; and &quot;margin-right:0;&quot; or &quot;margin-left:0;&quot;) ..
		'width:' .. width .. 'px&quot;&gt;'
	)

	if header and header ~= &quot;&quot; then
		table.insert(out,
			'&lt;div style=&quot;font-size:100%;line-height:1.6;margin:2px auto;text-align:center&quot;&gt;' ..
			header .. '&lt;/div&gt;'
		)
	end

	table.insert(out,
		'&lt;div style=&quot;background:#F7F8FF;color:#222;border:1px solid #B0B0B0;padding:3px&quot;&gt;'
	)

	table.insert(out,
		'{| role=&quot;presentation&quot; border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; ' ..
		'style=&quot;direction:ltr;unicode-bidi:isolate;font-family:serif;font-size:12px;' ..
		'margin:0;background:#FFF;color:#222;border:1px solid #B0B0B0;' ..
		'padding:0;text-align:center;vertical-align:middle&quot;'
	)

	table.insert(out, '|- style=&quot;line-height:16px&quot;')
	table.insert(out, '|style=&quot;width:16px&quot;| &amp;nbsp;')

	for _, file in ipairs(files) do
		table.insert(out, '|style=&quot;width:' .. size .. 'px&quot;|' .. file)
	end

	table.insert(out, '|style=&quot;width:16px&quot;| &amp;nbsp;')

	for rank = 8, 1, -1 do
		table.insert(out, '|-')
		table.insert(out, '|' .. rank)

		for fileIndex = 1, 8 do
			local index = (8 - rank) * 8 + fileIndex
			local piece = squares[index] or &quot;&quot;
			local file = files[fileIndex]
			local square = file .. rank

			local light = (fileIndex + rank) % 2 == 1
			local squareColor = light and &quot;l&quot; or &quot;d&quot;
			local background = light and &quot;#F0D9B5&quot; or &quot;#B58863&quot;

			if highlighted[index] then
				background = &quot;#A8D08D&quot;
			end

			if piece ~= &quot;&quot; and
				not mw.ustring.match(piece, &quot;^[rnbqkp][ld]$&quot;) then
				piece = &quot;&quot;
			end

			local marker = markers[index] or &quot;&quot;
			local markerText = markerSymbols[marker] or &quot;&quot;

			if mw.ustring.match(marker, &quot;^x[0-9]$&quot;) then
				markerText = marker:sub(2, 2)
			end

			local content = &quot;&amp;nbsp;&quot;

			if piece ~= &quot;&quot; then
				content =
					'[[File:Chess ' .. piece .. squareColor ..
					'45.svg|' .. size .. 'x' .. size ..
					'px|link=|' .. square .. ']]'
			end

			if marker == &quot;ww&quot; then
				background = &quot;transparent&quot;
				content = &quot;&amp;nbsp;&quot;
			elseif markerText ~= &quot;&quot; then
				content =
					'&lt;div style=&quot;position:relative;width:' .. size ..
					'px;height:' .. size .. 'px;text-align:center&quot;&gt;' ..
					content ..
					'&lt;span style=&quot;position:absolute;inset:0;display:flex;' ..
					'align-items:center;justify-content:center;' ..
					'font-size:' .. math.floor(size * 0.8) ..
					'px;font-weight:bold;color:#C00000;' ..
					'pointer-events:none&quot;&gt;' ..
					markerText ..
					'&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;'
			end

			table.insert(out,
				'|style=&quot;width:' .. size .. 'px;height:' .. size ..
				'px;background:' .. background ..
				';text-align:center;vertical-align:middle' ..
				'&quot;|' .. content
			)
		end

		table.insert(out, '|' .. rank)
	end

	table.insert(out, '|- style=&quot;line-height:16px&quot;')
	table.insert(out, '|style=&quot;width:16px&quot;| &amp;nbsp;')

	for _, file in ipairs(files) do
		table.insert(out, '|' .. file)
	end

	table.insert(out, '|style=&quot;width:16px&quot;| &amp;nbsp;')
	table.insert(out, '|}')

	if footer and footer ~= &quot;&quot; then
		table.insert(out,
			'&lt;div style=&quot;font-size:90%;line-height:1.6;margin:2px auto;text-align:left&quot;&gt;' ..
			footer .. '&lt;/div&gt;'
		)
	end

	table.insert(out, '&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;')

	return table.concat(out, '\n')
end

return p</text>
      <sha1>2on73opxwptnusn7rndw4bd6hxuyohd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424392</id>
      <parentid>424391</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RehmanAliMagsi</username>
        <id>23035</id>
      </contributor>
      <origin>424392</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="8511" sha1="45d67ghoxpgcxtfnohunqah5y59d5wb" xml:space="preserve">
local p = {}

local files = { &quot;a&quot;, &quot;b&quot;, &quot;c&quot;, &quot;d&quot;, &quot;e&quot;, &quot;f&quot;, &quot;g&quot;, &quot;h&quot; }

local startPosition = {
	&quot;rd&quot;, &quot;nd&quot;, &quot;bd&quot;, &quot;qd&quot;, &quot;kd&quot;, &quot;bd&quot;, &quot;nd&quot;, &quot;rd&quot;,
	&quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;,
	&quot;rl&quot;, &quot;nl&quot;, &quot;bl&quot;, &quot;ql&quot;, &quot;kl&quot;, &quot;bl&quot;, &quot;nl&quot;, &quot;rl&quot;
}

local pieceMap = {
	K = &quot;kl&quot;, Q = &quot;ql&quot;, R = &quot;rl&quot;,
	B = &quot;bl&quot;, N = &quot;nl&quot;, P = &quot;pl&quot;,
	k = &quot;kd&quot;, q = &quot;qd&quot;, r = &quot;rd&quot;,
	b = &quot;bd&quot;, n = &quot;nd&quot;, p = &quot;pd&quot;
}

local function parseFen(fen)
	local placement = mw.text.split(fen or &quot;&quot;, &quot; &quot;)[1] or &quot;&quot;
	local ranks = mw.text.split(placement, &quot;/&quot;)

	if #ranks ~= 8 then
		return nil
	end

	local squares = {}

	for _, rank in ipairs(ranks) do
		local row = {}

		for character in mw.ustring.gmatch(rank, &quot;.&quot;) do
			local count = tonumber(character)

			if count then
				for i = 1, count do
					table.insert(row, &quot;&quot;)
				end
			else
				local piece = pieceMap[character]
				if not piece then
					return nil
				end
				table.insert(row, piece)
			end
		end

		if #row ~= 8 then
			return nil
		end

		for _, piece in ipairs(row) do
			table.insert(squares, piece)
		end
	end

	return squares
end

local function getMoves(squares, index)
	local piece = squares[index]
	if not piece or piece == &quot;&quot; then
		return {}
	end

	local kind = piece:sub(1, 1)
	local isWhite = piece:sub(2, 2) == &quot;l&quot;
	local row = math.floor((index - 1) / 8) + 1
	local col = (index - 1) % 8 + 1
	local moves = {}

	local function add(r, c)
		if r &lt; 1 or r &gt; 8 or c &lt; 1 or c &gt; 8 then
			return false
		end

		local target = (r - 1) * 8 + c
		if squares[target] ~= &quot;&quot; then
			return false
		end

		moves[target] = true
		return true
	end

	local function ray(dr, dc)
		local r, c = row + dr, col + dc
		while r &gt;= 1 and r &lt;= 8 and c &gt;= 1 and c &lt;= 8 do
			if not add(r, c) then
				break
			end
			r, c = r + dr, c + dc
		end
	end

	if kind == &quot;k&quot; then
		for dr = -1, 1 do
			for dc = -1, 1 do
				if dr ~= 0 or dc ~= 0 then
					add(row + dr, col + dc)
				end
			end
		end

	elseif kind == &quot;q&quot; or kind == &quot;r&quot; or kind == &quot;b&quot; then
		if kind == &quot;q&quot; or kind == &quot;r&quot; then
			ray(-1, 0)
			ray(1, 0)
			ray(0, -1)
			ray(0, 1)
		end

		if kind == &quot;q&quot; or kind == &quot;b&quot; then
			ray(-1, -1)
			ray(-1, 1)
			ray(1, -1)
			ray(1, 1)
		end

	elseif kind == &quot;n&quot; then
		local jumps = {
			{-2, -1}, {-2, 1},
			{-1, -2}, {-1, 2},
			{1, -2}, {1, 2},
			{2, -1}, {2, 1}
		}
		for _, d in ipairs(jumps) do
			add(row + d[1], col + d[2])
		end

	elseif kind == &quot;p&quot; then
		local dr = isWhite and -1 or 1
		local startRow = isWhite and 7 or 2

		if add(row + dr, col) and row == startRow then
			add(row + 2 * dr, col)
		end
	end

	return moves
end

local function escapeText(text)
	return mw.text.nowiki(text or &quot;&quot;)
end

function p.main(frame)
	local args = frame:getParent().args
	local squares

	if args.fen and args.fen ~= &quot;&quot; then
		squares = parseFen(args.fen)
		if not squares then
			return '&lt;strong class=&quot;error&quot;&gt;غلطي: FEN پوزيشن درست ناهي.&lt;/strong&gt;'
		end
	else
		squares = {}
		for i = 1, 64 do
			local value = args[tostring(i + 2)]
			if value == nil then
				value = startPosition[i]
			end
			table.insert(squares, mw.text.trim(value or &quot;&quot;))
		end
	end

	local align = args.align or args[1] or &quot;tright&quot;
	if align ~= &quot;tleft&quot; and align ~= &quot;tright&quot; then
		align = &quot;tright&quot;
	end

	local header = args.header
	if header == nil then header = args[2] end

	local footer = args.footer
	if footer == nil then footer = args[67] end

	local size = tonumber(args.size) or 26
	if size &lt; 16 or size &gt; 60 then
		size = 26
	end

	local highlighted = {}
	local arrows = {}

	if args.showmoves == &quot;yes&quot; then
		for from, piece in ipairs(squares) do
			if piece ~= &quot;&quot; then
				local moves = getMoves(squares, from)
				for target in pairs(moves) do
					highlighted[target] = true
					table.insert(arrows, {from = from, to = target})
				end
			end
		end
	end

	local width = size * 8 + 32
	local out = {}

	table.insert(out,
		'&lt;div class=&quot;' .. align ..
		'&quot; style=&quot;margin:2px .5em;' ..
		(align == &quot;tright&quot; and &quot;margin-right:0;&quot; or &quot;margin-left:0;&quot;) ..
		'width:' .. width .. 'px&quot;&gt;'
	)

	if header and header ~= &quot;&quot; then
		table.insert(out,
			'&lt;div style=&quot;font-size:100%;line-height:1.6;margin:2px auto;text-align:center&quot;&gt;' ..
			header .. '&lt;/div&gt;'
		)
	end

	table.insert(out,
		'&lt;div style=&quot;background:#F7F8FF;color:#222;border:1px solid #B0B0B0;padding:3px&quot;&gt;'
	)

	-- Use a normal HTML grid so the board can be drawn with an SVG overlay.
	table.insert(out,
		'&lt;div style=&quot;position:relative;width:' .. (size * 8) ..
		'px;height:' .. (size * 8) .. 'px;margin:auto&quot;&gt;'
	)

	table.insert(out,
		'&lt;div style=&quot;display:grid;grid-template-columns:repeat(8,' ..
		size .. 'px);grid-template-rows:repeat(8,' .. size .. 'px);' ..
		'direction:ltr&quot;&gt;'
	)

	for rank = 8, 1, -1 do
		for fileIndex = 1, 8 do
			local index = (8 - rank) * 8 + fileIndex
			local piece = squares[index] or &quot;&quot;
			local file = files[fileIndex]
			local square = file .. rank

			local light = (fileIndex + rank) % 2 == 1
			local squareColor = light and &quot;l&quot; or &quot;d&quot;
			local background = light and &quot;#F0D9B5&quot; or &quot;#B58863&quot;

			if highlighted[index] then
				background = &quot;#A8D08D&quot;
			end

			if piece ~= &quot;&quot; and not mw.ustring.match(piece, &quot;^[rnbqkp][ld]$&quot;) then
				piece = &quot;&quot;
			end

			local content = &quot;&quot;

			if piece ~= &quot;&quot; then
				content = '[[File:Chess ' .. piece .. squareColor ..
					'45.svg|' .. size .. 'x' .. size ..
					'px|link=|' .. square .. ']]'
			end

			local marker = mw.text.trim(args[&quot;marker&quot; .. index] or &quot;&quot;)
			local markerSymbols = {
				ul = &quot;↖&quot;, ua = &quot;↑&quot;, ur = &quot;↗&quot;,
				la = &quot;←&quot;, ra = &quot;→&quot;, dl = &quot;↙&quot;,
				da = &quot;↓&quot;, dr = &quot;↘&quot;, lr = &quot;↔&quot;,
				ud = &quot;↕&quot;, db = &quot;⤫&quot;, dw = &quot;⤬&quot;,
				xx = &quot;✕&quot;, ox = &quot;✚&quot;, xo = &quot;●&quot;, oo = &quot;○&quot;
			}

			local markerText = markerSymbols[marker] or &quot;&quot;
			if mw.ustring.match(marker, &quot;^x[0-9]$&quot;) then
				markerText = marker:sub(2, 2)
			end

			if marker == &quot;ww&quot; then
				content = &quot;&quot;
				background = &quot;transparent&quot;
			elseif markerText ~= &quot;&quot; then
				content = content ..
					'&lt;span style=&quot;position:absolute;inset:0;display:flex;' ..
					'align-items:center;justify-content:center;' ..
					'font-size:' .. math.floor(size * 0.8) ..
					'px;color:#C00000;font-weight:bold&quot;&gt;' ..
					markerText .. '&lt;/span&gt;'
			end

			table.insert(out,
				'&lt;div style=&quot;position:relative;width:' .. size ..
				'px;height:' .. size .. 'px;background:' .. background ..
				';text-align:center;line-height:' .. size .. 'px&quot;&gt;' ..
				content .. '&lt;/div&gt;'
			)
		end
	end

	table.insert(out, '&lt;/div&gt;')

	-- SVG overlay: each arrow runs from the center of its piece square
	-- to the center of its destination square.
	if #arrows &gt; 0 then
		table.insert(out,
			'&lt;svg aria-label=&quot;Possible moves&quot; role=&quot;img&quot; ' ..
			'style=&quot;position:absolute;left:0;top:0;width:' ..
			(size * 8) .. 'px;height:' .. (size * 8) ..
			'px;pointer-events:none&quot; viewBox=&quot;0 0 ' ..
			(size * 8) .. ' ' .. (size * 8) .. '&quot;&gt;'
		)

		table.insert(out,
			'&lt;defs&gt;&lt;marker id=&quot;chessArrowHead&quot; markerWidth=&quot;5&quot; markerHeight=&quot;5&quot; ' ..
			'refX=&quot;4&quot; refY=&quot;2.5&quot; orient=&quot;auto&quot; markerUnits=&quot;strokeWidth&quot;&gt;' ..
			'&lt;path d=&quot;M0,0 L5,2.5 L0,5 Z&quot; fill=&quot;#C00000&quot;/&gt;&lt;/marker&gt;&lt;/defs&gt;'
		)

		for _, arrow in ipairs(arrows) do
			local fromRow = math.floor((arrow.from - 1) / 8)
			local fromCol = (arrow.from - 1) % 8
			local toRow = math.floor((arrow.to - 1) / 8)
			local toCol = (arrow.to - 1) % 8

			local x1 = (fromCol + 0.5) * size
			local y1 = (fromRow + 0.5) * size
			local x2 = (toCol + 0.5) * size
			local y2 = (toRow + 0.5) * size

			table.insert(out,
				'&lt;line x1=&quot;' .. x1 .. '&quot; y1=&quot;' .. y1 ..
				'&quot; x2=&quot;' .. x2 .. '&quot; y2=&quot;' .. y2 ..
				'&quot; stroke=&quot;#C00000&quot; stroke-width=&quot;1.8&quot; ' ..
				'stroke-opacity=&quot;0.75&quot; marker-end=&quot;url(#chessArrowHead)&quot;/&gt;'
			)
		end

		table.insert(out, '&lt;/svg&gt;')
	end

	table.insert(out, '&lt;/div&gt;')

	-- File/rank labels
	table.insert(out,
		'&lt;div style=&quot;display:grid;grid-template-columns:repeat(8,' ..
		size .. 'px);width:' .. (size * 8) ..
		'px;margin:auto;text-align:center;font-size:12px&quot;&gt;'
	)

	for _, file in ipairs(files) do
		table.insert(out, '&lt;div&gt;' .. file .. '&lt;/div&gt;')
	end
	table.insert(out, '&lt;/div&gt;')

	if footer and footer ~= &quot;&quot; then
		table.insert(out,
			'&lt;div style=&quot;font-size:90%;line-height:1.6;margin:2px auto;text-align:left&quot;&gt;' ..
			footer .. '&lt;/div&gt;'
		)
	end

	table.insert(out, '&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;')

	return table.concat(out, '\n')
end

return p</text>
      <sha1>45d67ghoxpgcxtfnohunqah5y59d5wb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424394</id>
      <parentid>424392</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:39:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RehmanAliMagsi</username>
        <id>23035</id>
      </contributor>
      <origin>424394</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="11361" sha1="ifz12nbuy39avsyomzsvad4kym2dmz0" xml:space="preserve">
local p = {}

local files = { &quot;a&quot;, &quot;b&quot;, &quot;c&quot;, &quot;d&quot;, &quot;e&quot;, &quot;f&quot;, &quot;g&quot;, &quot;h&quot; }

local startPosition = {
	&quot;rd&quot;, &quot;nd&quot;, &quot;bd&quot;, &quot;qd&quot;, &quot;kd&quot;, &quot;bd&quot;, &quot;nd&quot;, &quot;rd&quot;,
	&quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;,
	&quot;rl&quot;, &quot;nl&quot;, &quot;bl&quot;, &quot;ql&quot;, &quot;kl&quot;, &quot;bl&quot;, &quot;nl&quot;, &quot;rl&quot;
}

local pieceMap = {
	K = &quot;kl&quot;, Q = &quot;ql&quot;, R = &quot;rl&quot;,
	B = &quot;bl&quot;, N = &quot;nl&quot;, P = &quot;pl&quot;,
	k = &quot;kd&quot;, q = &quot;qd&quot;, r = &quot;rd&quot;,
	b = &quot;bd&quot;, n = &quot;nd&quot;, p = &quot;pd&quot;
}

local function parseFen(fen)
	local placement = mw.text.split(fen or &quot;&quot;, &quot; &quot;)[1] or &quot;&quot;
	local ranks = mw.text.split(placement, &quot;/&quot;)

	if #ranks ~= 8 then
		return nil
	end

	local squares = {}

	for _, rank in ipairs(ranks) do
		local row = {}

		for character in mw.ustring.gmatch(rank, &quot;.&quot;) do
			local count = tonumber(character)

			if count then
				for i = 1, count do
					table.insert(row, &quot;&quot;)
				end
			else
				local piece = pieceMap[character]
				if not piece then
					return nil
				end
				table.insert(row, piece)
			end
		end

		if #row ~= 8 then
			return nil
		end

		for _, piece in ipairs(row) do
			table.insert(squares, piece)
		end
	end

	return squares
end

local function getMoves(squares, index)
	local piece = squares[index]

	if not piece or piece == &quot;&quot; then
		return {}
	end

	local kind = piece:sub(1, 1)
	local color = piece:sub(2, 2)
	local isWhite = color == &quot;l&quot;
	local row = math.floor((index - 1) / 8) + 1
	local col = (index - 1) % 8 + 1
	local moves = {}

	local function inside(r, c)
		return r &gt;= 1 and r &lt;= 8 and c &gt;= 1 and c &lt;= 8
	end

	local function add(r, c)
		if not inside(r, c) then
			return false
		end

		local targetIndex = (r - 1) * 8 + c
		local target = squares[targetIndex] or &quot;&quot;

		if target ~= &quot;&quot; and target:sub(2, 2) == color then
			return false
		end

		moves[targetIndex] = true

		-- A capture is a destination, but stops a sliding piece.
		return target == &quot;&quot;
	end

	local function ray(dr, dc)
		local r, c = row + dr, col + dc

		while inside(r, c) do
			if not add(r, c) then
				break
			end

			r = r + dr
			c = c + dc
		end
	end

	if kind == &quot;k&quot; then
		-- King: one square in any direction.
		for dr = -1, 1 do
			for dc = -1, 1 do
				if dr ~= 0 or dc ~= 0 then
					add(row + dr, col + dc)
				end
			end
		end

	elseif kind == &quot;q&quot; then
		-- Queen: rook and bishop directions.
		ray(-1, 0)
		ray(1, 0)
		ray(0, -1)
		ray(0, 1)
		ray(-1, -1)
		ray(-1, 1)
		ray(1, -1)
		ray(1, 1)

	elseif kind == &quot;r&quot; then
		-- Rook: horizontal and vertical.
		ray(-1, 0)
		ray(1, 0)
		ray(0, -1)
		ray(0, 1)

	elseif kind == &quot;b&quot; then
		-- Bishop: diagonal directions.
		ray(-1, -1)
		ray(-1, 1)
		ray(1, -1)
		ray(1, 1)

	elseif kind == &quot;n&quot; then
		-- Knight: L-shaped jumps.
		local jumps = {
			{-2, -1}, {-2, 1},
			{-1, -2}, {-1, 2},
			{1, -2}, {1, 2},
			{2, -1}, {2, 1}
		}

		for _, jump in ipairs(jumps) do
			add(row + jump[1], col + jump[2])
		end

	elseif kind == &quot;p&quot; then
		-- Pawn: forward movement.
		local dr = isWhite and -1 or 1
		local startRow = isWhite and 7 or 2
		local nextRow = row + dr

		if inside(nextRow, col) then
			local forwardIndex = (nextRow - 1) * 8 + col

			-- Pawns can only move forward into empty squares.
			if (squares[forwardIndex] or &quot;&quot;) == &quot;&quot; then
				moves[forwardIndex] = true

				-- Two squares from the starting rank.
				if row == startRow then
					local doubleRow = row + 2 * dr
					local doubleIndex = (doubleRow - 1) * 8 + col

					if (squares[doubleIndex] or &quot;&quot;) == &quot;&quot; then
						moves[doubleIndex] = true
					end
				end
			end
		end

		-- Pawn captures: diagonally forward onto an enemy piece.
		for _, dc in ipairs({-1, 1}) do
			local r = row + dr
			local c = col + dc

			if inside(r, c) then
				local targetIndex = (r - 1) * 8 + c
				local target = squares[targetIndex] or &quot;&quot;

				if target ~= &quot;&quot; and target:sub(2, 2) ~= color then
					moves[targetIndex] = true
				end
			end
		end
	end

	return moves
end

local function squareIndex(square)
	if not square or #square ~= 2 then
		return nil
	end

	local file = square:sub(1, 1)
	local rank = tonumber(square:sub(2, 2))
	local col

	for i, f in ipairs(files) do
		if f == file then
			col = i
			break
		end
	end

	if not col or not rank or rank &lt; 1 or rank &gt; 8 then
		return nil
	end

	return (8 - rank) * 8 + col
end

function p.main(frame)
	local args = frame:getParent().args
	local squares

	if args.fen and args.fen ~= &quot;&quot; then
		squares = parseFen(args.fen)

		if not squares then
			return '&lt;strong class=&quot;error&quot;&gt;غلطي: FEN پوزيشن درست ناهي.&lt;/strong&gt;'
		end
	else
		squares = {}

		for i = 1, 64 do
			local value = args[tostring(i + 2)]

			if value == nil then
				value = startPosition[i]
			end

			table.insert(squares, mw.text.trim(value or &quot;&quot;))
		end
	end

	local align = args.align or args[1] or &quot;tright&quot;

	if align ~= &quot;tleft&quot; and align ~= &quot;tright&quot; then
		align = &quot;tright&quot;
	end

	local header = args.header
	if header == nil then
		header = args[2]
	end

	local footer = args.footer
	if footer == nil then
		footer = args[67]
	end

	local size = tonumber(args.size) or 26

	if size &lt; 16 or size &gt; 60 then
		size = 26
	end

	local highlighted = {}
	local arrows = {}

	-- movesfrom=e2 draws arrows only for the piece on e2.
	-- showmoves=yes draws arrows for every piece.
	local selectedSquare = squareIndex(args.movesfrom)

	if args.movesfrom and args.movesfrom ~= &quot;&quot; and not selectedSquare then
		return '&lt;strong class=&quot;error&quot;&gt;غلطي: movesfrom لاءِ e2 جهڙو صحيح خانو ڏيو.&lt;/strong&gt;'
	end

	if selectedSquare then
		if squares[selectedSquare] ~= &quot;&quot; then
			local moves = getMoves(squares, selectedSquare)

			for target in pairs(moves) do
				highlighted[target] = true
				table.insert(arrows, {
					from = selectedSquare,
					to = target
				})
			end
		end

	elseif args.showmoves == &quot;yes&quot; then
		for from, piece in ipairs(squares) do
			if piece ~= &quot;&quot; then
				local moves = getMoves(squares, from)

				for target in pairs(moves) do
					highlighted[target] = true
					table.insert(arrows, {
						from = from,
						to = target
					})
				end
			end
		end
	end

	local boardSize = size * 8
	local width = boardSize + 32
	local out = {}

	table.insert(out,
		'&lt;div class=&quot;' .. align ..
		'&quot; style=&quot;margin:2px .5em;' ..
		(align == &quot;tright&quot; and &quot;margin-right:0;&quot; or &quot;margin-left:0;&quot;) ..
		'width:' .. width .. 'px&quot;&gt;'
	)

	if header and header ~= &quot;&quot; then
		table.insert(out,
			'&lt;div style=&quot;font-size:100%;line-height:1.6;margin:2px auto;text-align:center&quot;&gt;' ..
			header .. '&lt;/div&gt;'
		)
	end

	table.insert(out,
		'&lt;div style=&quot;background:#F7F8FF;color:#222;border:1px solid #B0B0B0;padding:3px&quot;&gt;'
	)

	table.insert(out,
		'&lt;div style=&quot;position:relative;width:' .. boardSize ..
		'px;height:' .. boardSize .. 'px;margin:auto&quot;&gt;'
	)

	table.insert(out,
		'&lt;div style=&quot;display:grid;grid-template-columns:repeat(8,' ..
		size .. 'px);grid-template-rows:repeat(8,' .. size ..
		'px);direction:ltr&quot;&gt;'
	)

	local markerSymbols = {
		ul = &quot;↖&quot;, ua = &quot;↑&quot;, ur = &quot;↗&quot;,
		la = &quot;←&quot;, ra = &quot;→&quot;, dl = &quot;↙&quot;,
		da = &quot;↓&quot;, dr = &quot;↘&quot;, lr = &quot;↔&quot;,
		ud = &quot;↕&quot;, db = &quot;⤫&quot;, dw = &quot;⤬&quot;,
		xx = &quot;✕&quot;, ox = &quot;✚&quot;, xo = &quot;●&quot;, oo = &quot;○&quot;
	}

	for rank = 8, 1, -1 do
		for fileIndex = 1, 8 do
			local index = (8 - rank) * 8 + fileIndex
			local piece = squares[index] or &quot;&quot;
			local file = files[fileIndex]
			local square = file .. rank

			local light = (fileIndex + rank) % 2 == 1
			local squareColor = light and &quot;l&quot; or &quot;d&quot;
			local background = light and &quot;#F0D9B5&quot; or &quot;#B58863&quot;

			if highlighted[index] then
				background = &quot;#A8D08D&quot;
			end

			if piece ~= &quot;&quot; and not mw.ustring.match(piece, &quot;^[rnbqkp][ld]$&quot;) then
				piece = &quot;&quot;
			end

			local content = &quot;&quot;

			if piece ~= &quot;&quot; then
				content = '[[File:Chess ' .. piece .. squareColor ..
					'45.svg|' .. size .. 'x' .. size ..
					'px|link=|' .. square .. ']]'
			end

			local marker = mw.text.trim(args[&quot;marker&quot; .. index] or &quot;&quot;)
			local markerText = markerSymbols[marker] or &quot;&quot;

			if mw.ustring.match(marker, &quot;^x[0-9]$&quot;) then
				markerText = marker:sub(2, 2)
			end

			if marker == &quot;ww&quot; then
				content = &quot;&quot;
				background = &quot;transparent&quot;

			elseif markerText ~= &quot;&quot; then
				content = content ..
					'&lt;span style=&quot;position:absolute;inset:0;display:flex;' ..
					'align-items:center;justify-content:center;' ..
					'font-size:' .. math.floor(size * 0.8) ..
					'px;color:#C00000;font-weight:bold;z-index:2&quot;&gt;' ..
					markerText .. '&lt;/span&gt;'
			end

			table.insert(out,
				'&lt;div style=&quot;position:relative;width:' .. size ..
				'px;height:' .. size .. 'px;background:' .. background ..
				';text-align:center;line-height:' .. size ..
				'px;box-sizing:border-box&quot;&gt;' ..
				content .. '&lt;/div&gt;'
			)
		end
	end

	table.insert(out, '&lt;/div&gt;')

	-- Draw arrows from each selected piece to its possible destination.
	-- Arrows are placed over the board and do not block mouse interaction.
	if #arrows &gt; 0 then
		local arrowId = &quot;chessArrowHead&quot; .. tostring(mw.hash.hashValue(
			tostring(args.fen or &quot;&quot;) .. tostring(args.movesfrom or &quot;&quot;) ..
			tostring(args.showmoves or &quot;&quot;)
		))

		table.insert(out,
			'&lt;svg aria-label=&quot;Possible chess moves&quot; role=&quot;img&quot; ' ..
			'style=&quot;position:absolute;left:0;top:0;width:' ..
			boardSize .. 'px;height:' .. boardSize ..
			'px;pointer-events:none;z-index:3&quot; viewBox=&quot;0 0 ' ..
			boardSize .. ' ' .. boardSize .. '&quot; preserveAspectRatio=&quot;none&quot;&gt;'
		)

		table.insert(out,
			'&lt;defs&gt;&lt;marker id=&quot;' .. arrowId ..
			'&quot; markerWidth=&quot;6&quot; markerHeight=&quot;6&quot; refX=&quot;5&quot; refY=&quot;3&quot; ' ..
			'orient=&quot;auto&quot; markerUnits=&quot;userSpaceOnUse&quot;&gt;' ..
			'&lt;path d=&quot;M0,0 L6,3 L0,6 Z&quot; fill=&quot;#C00000&quot;/&gt;&lt;/marker&gt;&lt;/defs&gt;'
		)

		for _, arrow in ipairs(arrows) do
			local fromRow = math.floor((arrow.from - 1) / 8)
			local fromCol = (arrow.from - 1) % 8
			local toRow = math.floor((arrow.to - 1) / 8)
			local toCol = (arrow.to - 1) % 8

			local x1 = (fromCol + 0.5) * size
			local y1 = (fromRow + 0.5) * size
			local x2 = (toCol + 0.5) * size
			local y2 = (toRow + 0.5) * size

			-- Shorten the line so the arrowhead does not sit on top of the piece.
			local dx = x2 - x1
			local dy = y2 - y1
			local distance = math.sqrt(dx * dx + dy * dy)

			if distance &gt; 0 then
				local shorten = math.min(size * 0.32, distance * 0.25)
				x1 = x1 + dx / distance * shorten
				y1 = y1 + dy / distance * shorten
				x2 = x2 - dx / distance * shorten
				y2 = y2 - dy / distance * shorten
			end

			table.insert(out,
				'&lt;line x1=&quot;' .. x1 .. '&quot; y1=&quot;' .. y1 ..
				'&quot; x2=&quot;' .. x2 .. '&quot; y2=&quot;' .. y2 ..
				'&quot; stroke=&quot;#C00000&quot; stroke-width=&quot;2.2&quot; ' ..
				'stroke-opacity=&quot;0.8&quot; marker-end=&quot;url(#' .. arrowId .. ')&quot;/&gt;'
			)
		end

		table.insert(out, '&lt;/svg&gt;')
	end

	table.insert(out, '&lt;/div&gt;')

	-- File coordinates beneath the board.
	table.insert(out,
		'&lt;div style=&quot;display:grid;grid-template-columns:repeat(8,' ..
		size .. 'px);width:' .. boardSize ..
		'px;margin:auto;text-align:center;font-size:12px;direction:ltr&quot;&gt;'
	)

	for _, file in ipairs(files) do
		table.insert(out, '&lt;div&gt;' .. file .. '&lt;/div&gt;')
	end

	table.insert(out, '&lt;/div&gt;')

	if footer and footer ~= &quot;&quot; then
		table.insert(out,
			'&lt;div style=&quot;font-size:90%;line-height:1.6;margin:2px auto;text-align:left&quot;&gt;' ..
			footer .. '&lt;/div&gt;'
		)
	end

	table.insert(out, '&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;')

	return table.concat(out, '\n')
end

return p</text>
      <sha1>ifz12nbuy39avsyomzsvad4kym2dmz0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424395</id>
      <parentid>424394</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:42:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RehmanAliMagsi</username>
        <id>23035</id>
      </contributor>
      <origin>424395</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="8337" sha1="6m3egqhl0sjv3d4l7o8w9gvxv1ypdfb" xml:space="preserve">
local p = {}

local files = { &quot;a&quot;, &quot;b&quot;, &quot;c&quot;, &quot;d&quot;, &quot;e&quot;, &quot;f&quot;, &quot;g&quot;, &quot;h&quot; }

local startPosition = {
	&quot;rd&quot;, &quot;nd&quot;, &quot;bd&quot;, &quot;qd&quot;, &quot;kd&quot;, &quot;bd&quot;, &quot;nd&quot;, &quot;rd&quot;,
	&quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;, &quot;pd&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;, &quot;&quot;,
	&quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;, &quot;pl&quot;,
	&quot;rl&quot;, &quot;nl&quot;, &quot;bl&quot;, &quot;ql&quot;, &quot;kl&quot;, &quot;bl&quot;, &quot;nl&quot;, &quot;rl&quot;
}

local pieceMap = {
	K = &quot;kl&quot;, Q = &quot;ql&quot;, R = &quot;rl&quot;, B = &quot;bl&quot;, N = &quot;nl&quot;, P = &quot;pl&quot;,
	k = &quot;kd&quot;, q = &quot;qd&quot;, r = &quot;rd&quot;, b = &quot;bd&quot;, n = &quot;nd&quot;, p = &quot;pd&quot;
}

local function parseFen(fen)
	local placement = mw.text.split(fen or &quot;&quot;, &quot; &quot;)[1] or &quot;&quot;
	local ranks = mw.text.split(placement, &quot;/&quot;)

	if #ranks ~= 8 then
		return nil
	end

	local squares = {}

	for _, rank in ipairs(ranks) do
		local row = {}

		for character in mw.ustring.gmatch(rank, &quot;.&quot;) do
			local count = tonumber(character)

			if count then
				for i = 1, count do
					table.insert(row, &quot;&quot;)
				end
			else
				local piece = pieceMap[character]
				if not piece then
					return nil
				end
				table.insert(row, piece)
			end
		end

		if #row ~= 8 then
			return nil
		end

		for _, piece in ipairs(row) do
			table.insert(squares, piece)
		end
	end

	return squares
end

local function squareIndex(square)
	if not square then
		return nil
	end

	square = mw.ustring.lower(mw.text.trim(square))
	local file = mw.ustring.sub(square, 1, 1)
	local rank = tonumber(mw.ustring.sub(square, 2, 2))
	local fileIndex

	for i, f in ipairs(files) do
		if f == file then
			fileIndex = i
			break
		end
	end

	if not fileIndex or not rank or rank &lt; 1 or rank &gt; 8 then
		return nil
	end

	return (8 - rank) * 8 + fileIndex
end

local function pieceColor(piece)
	if not piece or piece == &quot;&quot; then
		return nil
	end

	return mw.ustring.sub(piece, 2, 2)
end

local function getMoves(squares, from)
	local moves = {}
	local piece = squares[from]

	if not piece or piece == &quot;&quot; then
		return moves
	end

	local kind = mw.ustring.sub(piece, 1, 1)
	local color = pieceColor(piece)
	local row = math.floor((from - 1) / 8) + 1
	local col = ((from - 1) % 8) + 1

	local function inside(r, c)
		return r &gt;= 1 and r &lt;= 8 and c &gt;= 1 and c &lt;= 8
	end

	local function add(r, c)
		if not inside(r, c) then
			return false
		end

		local target = (r - 1) * 8 + c
		local occupant = squares[target]

		if occupant == &quot;&quot; then
			table.insert(moves, target)
			return true
		elseif pieceColor(occupant) ~= color then
			table.insert(moves, target)
			return false
		end

		return false
	end

	if kind == &quot;p&quot; then
		local direction = color == &quot;l&quot; and -1 or 1
		local startRow = color == &quot;l&quot; and 7 or 2
		local nextRow = row + direction

		if inside(nextRow, col) then
			local forward = (nextRow - 1) * 8 + col

			if squares[forward] == &quot;&quot; then
				table.insert(moves, forward)

				local doubleRow = row + direction * 2
				if row == startRow and inside(doubleRow, col) then
					local doubleSquare = (doubleRow - 1) * 8 + col
					if squares[doubleSquare] == &quot;&quot; then
						table.insert(moves, doubleSquare)
					end
				end
			end

			for _, dc in ipairs({-1, 1}) do
				local captureCol = col + dc
				if inside(nextRow, captureCol) then
					local target = (nextRow - 1) * 8 + captureCol
					if squares[target] ~= &quot;&quot; and pieceColor(squares[target]) ~= color then
						table.insert(moves, target)
					end
				end
			end
		end

	elseif kind == &quot;n&quot; then
		local jumps = {
			{-2,-1}, {-2,1}, {-1,-2}, {-1,2},
			{1,-2}, {1,2}, {2,-1}, {2,1}
		}

		for _, jump in ipairs(jumps) do
			add(row + jump[1], col + jump[2])
		end

	elseif kind == &quot;k&quot; then
		for dr = -1, 1 do
			for dc = -1, 1 do
				if dr ~= 0 or dc ~= 0 then
					add(row + dr, col + dc)
				end
			end
		end

	elseif kind == &quot;r&quot; or kind == &quot;b&quot; or kind == &quot;q&quot; then
		local directions = {}

		if kind == &quot;r&quot; or kind == &quot;q&quot; then
			table.insert(directions, {1,0})
			table.insert(directions, {-1,0})
			table.insert(directions, {0,1})
			table.insert(directions, {0,-1})
		end

		if kind == &quot;b&quot; or kind == &quot;q&quot; then
			table.insert(directions, {1,1})
			table.insert(directions, {1,-1})
			table.insert(directions, {-1,1})
			table.insert(directions, {-1,-1})
		end

		for _, direction in ipairs(directions) do
			local r = row + direction[1]
			local c = col + direction[2]

			while inside(r, c) do
				if not add(r, c) then
					break
				end

				r = r + direction[1]
				c = c + direction[2]
			end
		end
	end

	return moves
end

function p.main(frame)
	local args = frame:getParent().args
	local fen = args.fen
	local squares

	if fen and fen ~= &quot;&quot; then
		squares = parseFen(fen)

		if not squares then
			return '&lt;strong class=&quot;error&quot;&gt;غلطي: FEN پوزيشن درست ناهي.&lt;/strong&gt;'
		end
	else
		squares = {}

		for i = 1, 64 do
			local value = args[tostring(i + 2)]
			if value == nil then
				value = startPosition[i]
			end

			table.insert(squares, mw.text.trim(value or &quot;&quot;))
		end
	end

	local highlighted = {}

	if args.showmoves == &quot;yes&quot; then
		for i = 1, 64 do
			if squares[i] ~= &quot;&quot; then
				for _, destination in ipairs(getMoves(squares, i)) do
					highlighted[destination] = true
				end
			end
		end
	elseif args.movesfrom and args.movesfrom ~= &quot;&quot; then
		local from = squareIndex(args.movesfrom)

		if from and squares[from] and squares[from] ~= &quot;&quot; then
			for _, destination in ipairs(getMoves(squares, from)) do
				highlighted[destination] = true
			end
		end
	end

	local align = args.align or args[1] or &quot;tright&quot;

	if align ~= &quot;tleft&quot; and align ~= &quot;tright&quot; then
		align = &quot;tright&quot;
	end

	local header = args.header
	if header == nil then
		header = args[2]
	end

	local footer = args.footer
	if footer == nil then
		footer = args[67]
	end

	local size = tonumber(args.size) or 26
	if size &lt; 16 or size &gt; 60 then
		size = 26
	end

	local width = size * 8 + 32
	local out = {}

	table.insert(out,
		'&lt;div class=&quot;' .. align ..
		'&quot; style=&quot;margin:2px .5em;' ..
		(align == &quot;tright&quot; and &quot;margin-right:0;&quot; or &quot;margin-left:0;&quot;) ..
		'width:' .. width .. 'px&quot;&gt;'
	)

	if header and header ~= &quot;&quot; then
		table.insert(out,
			'&lt;div style=&quot;font-size:100%;line-height:1.6;margin:2px auto;text-align:center&quot;&gt;' ..
			header .. '&lt;/div&gt;'
		)
	end

	table.insert(out,
		'&lt;div style=&quot;background:#F7F8FF;color:#222;border:1px solid #B0B0B0;padding:3px&quot;&gt;'
	)

	table.insert(out,
		'{| role=&quot;presentation&quot; border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; ' ..
		'style=&quot;direction:ltr;unicode-bidi:isolate;font-family:serif;font-size:12px;' ..
		'margin:0;background:#FFF;color:#222;border:1px solid #B0B0B0;' ..
		'padding:0;text-align:center;vertical-align:middle&quot;'
	)

	table.insert(out, '|- style=&quot;line-height:16px&quot;')
	table.insert(out, '|style=&quot;width:16px&quot;| &amp;nbsp;')

	for _, file in ipairs(files) do
		table.insert(out, '|style=&quot;width:' .. size .. 'px&quot;|' .. file)
	end

	table.insert(out, '|style=&quot;width:16px&quot;| &amp;nbsp;')

	for rank = 8, 1, -1 do
		table.insert(out, '|-')
		table.insert(out, '|' .. rank)

		for fileIndex = 1, 8 do
			local index = (8 - rank) * 8 + fileIndex
			local piece = squares[index] or &quot;&quot;
			local file = files[fileIndex]
			local square = file .. rank
			local light = (fileIndex + rank) % 2 == 1
			local squareColor = light and &quot;l&quot; or &quot;d&quot;
			local background = light and &quot;#F0D9B5&quot; or &quot;#B58863&quot;

			if highlighted[index] then
				background = &quot;#A8DCA8&quot;
			end

			if piece ~= &quot;&quot; and not mw.ustring.match(piece, &quot;^[rnbqkp][ld]$&quot;) then
				piece = &quot;&quot;
			end

			local cellStyle = 'width:' .. size .. 'px;height:' .. size ..
				'px;background:' .. background .. ';'

			if piece == &quot;&quot; then
				table.insert(out, '|style=&quot;' .. cellStyle .. '&quot;|&amp;nbsp;')
			else
				table.insert(out,
					'|style=&quot;' .. cellStyle .. '&quot;|[[File:Chess ' .. piece ..
					squareColor .. '45.svg|' .. size .. 'x' .. size ..
					'px|link=|' .. square .. ']]'
				)
			end
		end

		table.insert(out, '|' .. rank)
	end

	table.insert(out, '|- style=&quot;line-height:16px&quot;')
	table.insert(out, '|style=&quot;width:16px&quot;| &amp;nbsp;')

	for _, file in ipairs(files) do
		table.insert(out, '|' .. file)
	end

	table.insert(out, '|style=&quot;width:16px&quot;| &amp;nbsp;')
	table.insert(out, '|}')

	if footer and footer ~= &quot;&quot; then
		table.insert(out,
			'&lt;div style=&quot;font-size:90%;line-height:1.6;margin:2px auto;text-align:left&quot;&gt;' ..
			footer .. '&lt;/div&gt;'
		)
	end

	table.insert(out, '&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;')

	return table.concat(out, '\n')
end

return p</text>
      <sha1>6m3egqhl0sjv3d4l7o8w9gvxv1ypdfb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:فلسطين جون مسجدون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104761</id>
    <revision>
      <id>424317</id>
      <timestamp>2026-10-22T12:17:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:فلسطين]] [[زمرو:فلسطين جي رياست]]</comment>
      <origin>424317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="fxg19brae4elu96wgf2rylvbpmu1m6n" xml:space="preserve">[[زمرو:مسجدون]]
[[زمرو:فلسطين]]
[[زمرو:فلسطين جي رياست]]</text>
      <sha1>fxg19brae4elu96wgf2rylvbpmu1m6n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Chess diagram</title>
    <ns>10</ns>
    <id>104762</id>
    <revision>
      <id>424318</id>
      <timestamp>2026-10-22T12:18:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RehmanAliMagsi</username>
        <id>23035</id>
      </contributor>
      <comment>Creating سانچو:Chess diagram</comment>
      <origin>424318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="383" sha1="8nex957t4sxlarillwqzelqmgps80aa" xml:space="preserve">
{{#invoke:Chess diagram|main}}&lt;noinclude&gt;
== استعمال ==
هي سانچو شطرنج جو بورڊ ڏيکاري ٿو. پوزيشن ڏيڻ لاءِ FEN استعمال ڪري سگهجي ٿو.

=== مثال ===
&lt;pre&gt;
{{Chess diagram
|fen=rnbqkbnr/pppppppp/8/8/8/8/PPPPPPPP/RNBQKBNR
|header=شطرنج جي شروعاتي پوزيشن
|footer=
|align=tright
}}
&lt;/pre&gt;

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8nex957t4sxlarillwqzelqmgps80aa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424326</id>
      <parentid>424318</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T12:43:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RehmanAliMagsi</username>
        <id>23035</id>
      </contributor>
      <origin>424326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="711" sha1="aj1aunzxk9oz9bk3s8njqivunv8noqf" xml:space="preserve">
{{#invoke:Chess diagram|main}}&lt;noinclude&gt;
== استعمال ==
هي سانچو شطرنج جو بورڊ ڏيکاري ٿو. پوزيشن ڏيڻ لاءِ FEN يا پراڻا خانن وارا پيرا ميٽر استعمال ڪري سگهجن ٿا.

=== FEN جو مثال ===
&lt;pre&gt;
{{Chess diagram
|fen=rnbqkbnr/pppppppp/8/8/8/8/PPPPPPPP/RNBQKBNR
|align=tright
|header=شطرنج جي شروعاتي پوزيشن
|footer=شروعاتي پوزيشن
}}
&lt;/pre&gt;

=== پراڻو طريقو ===
پهريون پيرا ميٽر بورڊ جي ترتيب، ٻيو عنوان، پيرا ميٽر 3 کان 66 تائين خانا، ۽ پيرا ميٽر 67 فوٽر لاءِ آهن.

[[Category:Chess templates]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>aj1aunzxk9oz9bk3s8njqivunv8noqf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ابراهيمي مسجد</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104763</id>
    <revision>
      <id>424320</id>
      <timestamp>2026-10-22T12:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]] [[زمرو:فلسطين جون مسجدون]]</comment>
      <origin>424320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="gbx42533htl1o5w3s0u04xc0t5v3l3f" xml:space="preserve">[[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]]
[[زمرو:فلسطين جون مسجدون]]</text>
      <sha1>gbx42533htl1o5w3s0u04xc0t5v3l3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:يارڪشائر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104764</id>
    <revision>
      <id>424345</id>
      <timestamp>2026-10-22T14:56:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]] [[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>424345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="155" sha1="3poyrroxcdtzsbtt1ncgbhz9n4ksp0u" xml:space="preserve">[[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]]
[[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>3poyrroxcdtzsbtt1ncgbhz9n4ksp0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قطب الدين مبارڪ شاھ خلجي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104765</id>
    <revision>
      <id>424353</id>
      <timestamp>2026-10-22T17:03:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|دهلي سلطنت جو خلجي حڪمران، 1316ع کان 1320ع تائين}}  {{Infobox royalty | name = قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي | title = دهليءَ جو سلطان | image = Billon; Khalifullah around a square frame type; issued by Qutbuddin Mubarak Khilji AH 718 &amp; 719; INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg | image_size = 280px | caption = قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي جي دور جو بلون...</comment>
      <origin>424353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53608" sha1="hz3mu7wobrs8kxnytmkbkk075n0qycb" xml:space="preserve">
{{Short description|دهلي سلطنت جو خلجي حڪمران، 1316ع کان 1320ع تائين}}

{{Infobox royalty
| name = قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي
| title = دهليءَ جو سلطان
| image = Billon; Khalifullah around a square frame type; issued by Qutbuddin Mubarak Khilji AH 718 &amp; 719; INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg
| image_size = 280px
| caption = قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي جي دور جو بلون سڪو، 718–719هه، ناشڪ جي سڪن واري عجائب گهر ۾ محفوظ
| succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان
| reign = 14 اپريل 1316ع – 9 جولاءِ 1320ع
| coronation = 14 اپريل 1316ع
| predecessor = [[شهاب الدين عمر]]
| successor = [[خسرو خان]]
| birth_name = مبارڪ خان
| birth_date = تقريباً 1299ع
| death_date = 9 جولاءِ 1320ع
| death_place = قصرِ هزار ستون، [[دهلي]]
| dynasty = [[خلجي خاندان]]
| father = [[علاءُ الدين خلجي]]
| mother = [[جتيپالي]]
| issue = هڪ ڌيءَ، جيڪا بعد ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] سان شادي شده هئي
| religion = [[سني اسلام]]
}}

'''قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي''' (انگريزي: ''Qutb-ud-din Mubarak Shah Khalji''؛ تقريباً 1299ع – 9 جولاءِ 1320ع)، جنهن کي '''مبارڪ خان''' ۽ '''مبارڪ شاهه اول''' پڻ سڏيو ويندو آهي، [[دهلي سلطنت]] جو [[خلجي خاندان]] سان تعلق رکندڙ سلطان هو. هن '''14 اپريل 1316ع کان 9 جولاءِ 1320ع''' تائين حڪومت ڪئي. هو سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] جو پٽ ۽ شهاب الدين عمر جو جانشين هو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Qutubuddin Mubarak Khalji
 |editor1-last=Habib
 |editor1-first=Mohammad
 |editor2-last=Nizami
 |editor2-first=Khaliq Ahmad
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5: The Delhi Sultanat (A.D. 1206–1526)
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |orig-year=1970
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=The Indian Press
 |location=Allahabad
 |year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ [[ملڪ ڪافور]] مبارڪ خان کي قيد ڪيو ۽ سندس ننڍي ڀاءُ شهاب الدين عمر کي تخت تي ويهاريو. ملڪ ڪافور جي قتل کان پوءِ مبارڪ خان کي نائب السلطنت مقرر ڪيو ويو، پر ٿوري عرصي بعد هن شهاب الدين کي تخت تان هٽائي پاڻ اقتدار سنڀاليو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

مبارڪ شاهه پنهنجي حڪومت جي شروعات ۾ عوامي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪيترائي قدم کنيا. هن هزارين قيدين کي آزاد ڪيو، علاءُ الدين جي دور جون ڪجهه سخت محصولي پابنديون ختم ڪيون، ضبط ٿيل زمينون واپس ڪيون ۽ فوجين کي مالي انعام ڏنا. ساڳئي وقت، هن گجرات ۾ بغاوت دٻائي، ديوگريءَ تي ٻيهر قبضو قائم ڪيو ۽ ورنگل جي ڪاڪتيا حڪمران کان خراج حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

سندس حڪومت جي آخري سالن ۾ [[خسرو خان]] جو اثر وڌي ويو. 9 جولاءِ 1320ع جي رات خسرو خان جي حامين مبارڪ شاهه کي قصرِ هزار ستون ۾ قتل ڪري ڇڏيو. خسرو خان پوءِ تخت تي ويٺو، پر ساڳئي سال [[غازي ملڪ]]، جيڪو بعد ۾ [[غياث الدين تغلق]] جي نالي سان مشهور ٿيو، کيس شڪست ڏئي خلجي خاندان جي حڪومت ختم ڪري ڇڏي.&lt;ref name=&quot;Eraly2015&quot;&gt;{{cite book
 |last=Eraly
 |first=Abraham
 |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate
 |publisher=Penguin Books
 |year=2015
 |isbn=9789351186588
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AIOUHistory&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sultanate of Delhi
 |publisher=Allama Iqbal Open University
 |url=https://online.aiou.edu.pk/LIVE_SITE/SoftBooks/9141.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==

مبارڪ خان تقريباً 1299ع ۾ ڄائو هو. سندس پيءُ [[علاءُ الدين خلجي]] ۽ ماءُ '''جتيپالي''' هئي، جيڪا [[ديوگري]] جي يادَو حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]] جي ڌيءَ هئي. جتيپالي جي شادي علاءُ الدين سان دکن ۾ دهلي سلطنت جي فوجي توسيع واري دور ۾ ٿي هئي.&lt;ref&gt;{{cite book
 |last=Habib
 |first=Mohammad
 |chapter=The Khaljis: Nasiruddin Khusrau Khan
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |page=446
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

مبارڪ خان علاءُ الدين جي ڪيترن پٽن مان هڪ هو. سندس ڀائرن ۾ خضر خان، شادي خان ۽ شهاب الدين عمر شامل هئا. علاءُ الدين جي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ شاهي جانشينيءَ بابت اختلاف وڌيا ۽ ملڪ ڪافور جي وڌندڙ سياسي اثر سبب ڪيترن شهزادن جي حيثيت ڪمزور ٿي وئي.

=== علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ ===

4 جنوري 1316ع تي علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ سندس نائب [[ملڪ ڪافور]] ڇهن سالن جي لڳ ڀڳ عمر واري شهاب الدين عمر کي دهليءَ جي تخت تي ويهاريو ۽ پاڻ حڪومت جو عملي نگران بڻيو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

شهاب الدين جي تخت نشينيءَ جي تقريب ۾ مبارڪ خان ۽ علاءُ الدين جي ٻين پٽن کي ننڍي سلطان جي پيرن کي چمڻ جو حڪم ڏنو ويو. ان عمل سان ملڪ ڪافور نئين حڪمران جي اقتدار کي تسليم ڪرائڻ ۽ ٻين شهزادن جي سياسي حيثيت گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

ملڪ ڪافور شاهي خاندان جي انهن فردن کي خطرو سمجهندو هو، جيڪي مستقبل ۾ تخت جا دعويدار ٿي سگهيا ٿي. مبارڪ خان نسبتاً وڏي عمر جو هجڻ سبب خاص طور سندس نظر ۾ هو، تنهنڪري کيس قيد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== ملڪ ڪافور جو قتل ۽ مبارڪ خان جي آزادي ===

علاءُ الدين جي اڳوڻن شاهي محافظن، جن کي ''پائيڪ'' چيو ويندو هو، ملڪ ڪافور جي ڪاررواين جي مخالفت ڪئي. انهن ملڪ ڪافور کي قتل ڪيو ۽ مبارڪ خان کي آزاد ڪرايو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

سورهين صديءَ جي مورخ [[فرشته]] هڪ روايت بيان ڪري ٿو ته ملڪ ڪافور ڪجهه محافظن کي مبارڪ خان کي انڌو ڪرڻ لاءِ موڪليو هو. قيد ٿيل شهزادي انهن کي قيمتي جواهرن وارو هار ڏئي پنهنجي پاسي ڪيو ۽ ملڪ ڪافور کي قتل ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو.

بهرحال، هن روايت کي جديد تاريخدان مڪمل طور قابلِ اعتماد نٿا سمجهن. اڳوڻي تاريخ نويس [[ضياءُ الدين برني]] جي بيان موجب، محافظن ملڪ ڪافور کي قتل ڪرڻ جو فيصلو پاڻ ڪيو هو، نه ڪي مبارڪ خان جي قيمتي تحفن سبب.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

== نائب السلطنت جو دور ==

ملڪ ڪافور جي قتل کان پوءِ درٻاري اميرن مبارڪ خان کي '''نائبِ ملڪ''' (''Naib-i-Mulk'') جو عهدو قبول ڪرڻ جي آڇ ڪئي.

مبارڪ خان شروعات ۾ اها آڇ قبول ڪرڻ کان هٻڪيو. کيس انديشو هو ته نائب جي حيثيت سان سندس زندگي هميشه خطري ۾ رهندي. هن اميرن کان درخواست ڪئي ته کيس پنهنجي ماءُ سان گڏ ڪنهن ٻئي ملڪ ڏانهن وڃڻ جي اجازت ڏني وڃي.

پر اميرن کيس قائل ڪيو ته هو سلطنت جي انتظام جي ذميواري قبول ڪري. اهڙيءَ طرح مبارڪ خان پنهنجي ننڍي ڀاءُ شهاب الدين عمر جو نائب بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

=== شهاب الدين عمر جي معزولي ===

نائب مقرر ٿيڻ کان ڪجهه هفتا پوءِ مبارڪ خان الزام لڳايو ته شهاب الدين جي ماءُ کيس زهر ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. فراهم ڪيل تاريخي روايتن ۾ ان الزام بابت تفصيل هڪجهڙا نه آهن، ۽ ان جي سچائي آزاد طور ثابت ٿيل نه آهي.

ان کان پوءِ مبارڪ خان شهاب الدين عمر کي [[گواليار قلعو|گواليار]] ۾ قيد ڪرائي انڌو ڪرايو ۽ پاڻ دهليءَ جي تخت تي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

== تخت نشيني ==

[[File:Qutb Ud Din Mubarak.png|thumb|قطب الدين مبارڪ شاهه جي دور جو سڪو، 718هه، جنهن تي سندس شاهي لقب درج آهن.]]

'''14 اپريل 1316ع''' تي مبارڪ خان '''قطب الدين مبارڪ شاهه''' جي لقب سان دهليءَ جو سلطان بڻيو. ان وقت سندس عمر لڳ ڀڳ سترهن يا ارڙهن سال هئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

تخت تي ويهڻ کان پوءِ هن علاءُ الدين جي دور جي ڪيترن فوجي عملدارن ۽ صوبائي گورنرن کي پنهنجن عهدن تي برقرار رکيو. ان قدم سان سندس حڪومت جي پهرئين سال ۾ انتظامي تسلسل قائم رهيو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

=== درٻاري مقرريون ===

مبارڪ شاهه ڪجهه پراڻن عملدارن کي ترقي ڏني ۽ ڪيترن نون ماڻهن کي اعليٰ عهدن تي مقرر ڪيو.

* '''ملڪ دينار'''، جيڪو علاءُ الدين جي دور ۾ هاٿين جي سنڀال واري کاتي جو سربراهه هو، تنهن کي '''ظفر خان''' جو لقب ڏنو ويو. بعد ۾ مبارڪ شاهه سندس ڌيءَ سان شادي ڪئي.
* '''محمد مولانا'''، سلطان جو مائٽ، '''شير خان''' جي لقب سان نوازيو ويو.
* '''مولانا ضياءُ الدين'''، جيڪو سلطان جي خطاطيءَ جي استاد مولانا بهاءُ الدين جو پٽ هو، تنهن کي '''قاضي خان''' جو لقب ۽ ''صدرِ جهان'' جو عهدو مليو. کيس جواهرن سان سينگاريل سون جو خنجر پڻ ڏنو ويو.
* '''ملڪ قرا بيگ'''، جيڪو علاءُ الدين جي پراڻن عملدارن مان هو، تنهن کي ڪيترائي سرڪاري عهدا ڏنا ويا. سندس پٽن کي پڻ اعليٰ عهدن تي مقرر ڪيو ويو.
* '''ملڪ فخرالدين جونا'''، جيڪو غازي ملڪ تغلق جو پٽ هو، تنهن کي ''امير آخور''، يعني شاهي گهوڙن جي انتظام جو عهدو ڏنو ويو.
* '''حسن''' نالي غلام کي '''خسرو خان''' جو لقب، ملڪ ڪافور جي اڳوڻي جاگير ۽ فوجي وسيلا ڏنا ويا. بعد ۾ هو سلطان جو وزير بڻيو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== ملڪ ڪافور جي قاتلن سان سلوڪ ===

ملڪ ڪافور کي قتل ڪندڙ پائيڪن دعويٰ ڪئي ته مبارڪ شاهه سندن مدد سان تخت حاصل ڪيو هو، تنهنڪري انهن کي اعليٰ درٻاري عهدن سان نوازڻ گهرجي.

مبارڪ شاهه انهن جي مطالبن کي قبول ڪرڻ بدران سندن قتل جو حڪم ڏنو. هي واقعو سندس حڪومت جي شروعات ۾ ئي سياسي اقتدار جي تحفظ لاءِ سخت قدم کڻڻ جو مثال هو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

=== شاهي اقتدار بابت تصور ===

مبارڪ شاهه پنهنجي تخت نشينيءَ کي خدا جي مرضيءَ سان ڳنڍيندو هو.

هڪ روايت موجب، هن پنهنجي درٻارين کان پڇيو ته ڇا انهن مان ڪنهن کي اڳ ۾ اميد هئي ته هو سلطان بڻجندو. جڏهن درٻارين انڪار ڪيو، تڏهن هن چيو ته خدا کيس تخت ڏنو آهي ۽ خدا ئي کيس ان تان هٽائي سگهي ٿو.

هن پنهنجي سڪن تي '''خليفة الله''' ۽ ٻين اعزازي لقبن جو استعمال پڻ ڪيو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

== انتظامي پاليسيون ==

مبارڪ شاهه جي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ ڪيترائي اهڙا قدم کنيا ويا، جيڪي سندس پيءُ علاءُ الدين جي سخت انتظامي ۽ مالياتي پاليسين کان مختلف هئا.

=== قيدين جي آزادي ===

علاءُ الدين جي حڪومت دوران بدعنواني، سياسي مخالفت ۽ ٻين الزامن هيٺ ڪيترائي عملدار ۽ ماڻهو قيد ڪيا ويا هئا.

مبارڪ شاهه انهن مان لڳ ڀڳ '''17,000 کان 18,000''' قيدين کي آزاد ڪرڻ جو حڪم ڏنو. قيدين جي آزادي سندس حڪومت جي مقبوليت وڌائڻ لاءِ هڪ اهم قدم هو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

روميش چندر دت پنهنجي 1908ع واري ڪتاب ۾ '''17,000 قيدين''' جي آزاديءَ جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dutt
 |first=Romesh Chunder
 |title=A Brief History of Ancient and Modern India
 |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ
 |edition=3rd revised
 |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co.
 |location=Calcutta
 |year=1908
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== عوامي درخواستن جي بحالي ===

علاءُ الدين پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ عوامي درخواستون ٻڌڻ جو رواج محدود ڪري ڇڏيو هو.

مبارڪ شاهه ان نظام کي ٻيهر بحال ڪيو. هن ماڻهن جون درخواستون ٻڌڻ ۽ ڪيترن معاملن ۾ درخواست ڏيندڙن جي حق ۾ حڪم جاري ڪرڻ شروع ڪيا.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

=== ضبط ٿيل زمينن جي واپسي ===

علاءُ الدين ڪيترين خانگي زمينن کي شاهي ملڪيت، يعني ''خالصه''، ۾ شامل ڪيو هو.

مبارڪ شاهه انهن مان ڪيتريون زمينون اڳوڻن مالڪن کي واپس ڪيون. ان سان زميندارن ۽ مقامي بااثر طبقن کي معاشي فائدو پهتو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

=== محصولن ۽ ڏنڊن ۾ گهٽتائي ===

مبارڪ شاهه علاءُ الدين جي دور جا ڪيترائي سخت ڏنڊ ۽ محصول ختم ڪيا.

هن محصول وصول ڪندڙ عملدارن کي حڪم ڏنو ته اهي وصوليءَ لاءِ سخت جسماني سزائون، مارڪٽ ۽ قيد جهڙا طريقا استعمال نه ڪن.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

زرعي محصولن ۾ گهٽتائيءَ سان زميندارن ۽ آبادگارن جي حالتن ۾ ڪجهه بهتري آئي.

برني، جيڪو علاءُ الدين جي سخت پاليسين جي حمايت ڪندو هو، ان تبديليءَ تي تنقيد ڪئي. سندس بيان موجب، علاءُ الدين جي دور ۾ معاشي طور ڪمزور ٿيل هندو زميندار هاڻي سٺا ڪپڙا پائڻ ۽ گهوڙن تي سواري ڪرڻ لڳا هئا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

برنيءَ جو اهو بيان سندس سياسي ۽ سماجي نقطه نظر کي ظاهر ڪري ٿو؛ ان کي سڄي زرعي آباديءَ جي معاشي حالت بابت قطعي انگ اکر نٿو سمجهي سگهجي.

=== بازارن ۽ اگهن تان ضابطا ختم ڪرڻ ===

علاءُ الدين دهليءَ ۾ اناج، ڪپڙي، گهوڙن ۽ ٻين شين جا اگهه مقرر ڪري بازارن تي سخت نگراني قائم ڪئي هئي.

مبارڪ شاهه انهن مان گهڻا ضابطا ختم ڪري ڇڏيا. نتيجي ۾ اناج ۽ ٻين شين جي قيمتن ۾ واڌ ٿي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

برني موجب، [[ملتان]] جا واپاري علاءُ الدين جي وفات تي خوش ٿيا، ڇاڪاڻ⁠تہ هاڻي اهي اڳوڻين پابندين کان سواءِ وڌيڪ منافعو ڪمائي سگهندا هئا.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

بازارن جي آزاديءَ سان ڪجهه واپارين کي فائدو پهتو، پر عام صارفين لاءِ مهانگائي وڌڻ جو مسئلو پڻ پيدا ٿيو.

=== اجرتن ۽ پگهارن ۾ واڌ ===

تاريخي بيانن موجب، مبارڪ شاهه جي دور ۾ ڪيترن ملازمن ۽ خادمن جون اجرتون وڌيون.

برنيءَ جي بيان مطابق، ڪجهه خادمن جي سالياني پگهار، جيڪا اڳ ۾ 10 کان 12 ٽنڪا هوندي هئي، وڌي 100 ٽنڪن تائين پهتي. ٻين اجرتن ۾ پڻ وڏي واڌ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

اهي انگ مخصوص طبقن بابت تاريخي روايتن مان ورتل آهن؛ انهن کي سڄي سلطنت جي اوسط اجرت نٿو سمجهي سگهجي.

=== فوجي انعام ۽ مذهبي عطيا ===

مبارڪ شاهه فوجين کي ڇهن مهينن جي پگهار جي برابر اضافي رقم انعام طور ڏني.

هن اعليٰ فوجي عملدارن جا وظيفا ۽ الائونس پڻ وڌايا. ساڳئي وقت سادات ۽ مذهبي عالمن کي ملندڙ عطين ۾ پڻ اضافو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

=== نشي وارين شين بابت پاليسي ===

مبارڪ شاهه علاءُ الدين جي دور جي شراب ۽ نشي وارين شين بابت پابنديءَ کي رسمي طور برقرار رکيو، پر ان تي عملدرآمد اڳ جي ڀيٽ ۾ نرم ٿي ويو.

انهيءَ ڪري دهليءَ ۾ شراب جي آمد ۽ استعمال بابت سخت نگراني گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

== فوجي مهمون ==

[[File:Delhi Sultanate under Khalji dynasty - based on A Historical Atlas of South Asia.svg|thumb|خلجي خاندان جي دور ۾ دهلي سلطنت جي وڌ ۾ وڌ علائقائي توسيع جو نقشو. گهري سائي رنگ ۾ سڌي حڪومت هيٺ علائقا ۽ هلڪي سائي رنگ ۾ تابع رياستون ڏيکاريل آهن.]]

مبارڪ شاهه پنهنجي مختصر حڪومت دوران گجرات، ديوگري ۽ ورنگل ۾ فوجي مهمون ڪيون. انهن جو بنيادي مقصد علاءُ الدين جي دور ۾ قائم ڪيل سياسي بالادستيءَ کي برقرار رکڻ ۽ بغاوت ڪندڙ علائقن کي ٻيهر تابع ڪرڻ هو.

=== گجرات جي بغاوت ===

علاءُ الدين جي زندگيءَ جي آخري دور ۾ ملڪ ڪافور گجرات جي گورنر [[الپ خان]] کي قتل ڪرائڻ جي سازش ۾ شامل هو.

الپ خان جي قتل کان پوءِ گجرات ۾ موجود دهلي سلطنت جي فوج جي ڪجهه حصن بغاوت ڪئي. انهن باغين جي اڳواڻي '''حيدر''' ۽ '''زيرڪ''' ڪري رهيا هئا.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

ملڪ ڪافور ان بغاوت کي دٻائڻ لاءِ ديوگريءَ جي گورنر '''عين الملڪ ملتاني''' کي فوج سان موڪليو.

جڏهن ملتانيءَ جي فوج چتوڙ جي ويجهو پهتي، تڏهن کيس ملڪ ڪافور جي قتل جي خبر ملي. سندس عملدارن نئين سياسي صورتحال واضح ٿيڻ تائين اڳتي وڌڻ کان انڪار ڪيو.

==== ملڪ تغلق جي سفارت ====

تخت تي ويهڻ کان پوءِ مبارڪ شاهه '''ملڪ تغلق''' کي عين الملڪ ملتانيءَ جي فوج ڏانهن موڪليو ۽ حڪم ڏنو ته گجرات ڏانهن مهم جاري رکي وڃي.

ملتانيءَ جي عملدارن چيو ته اهي نئين سلطان جي اقتدار بابت اڃا مطمئن نه آهن ۽ پنهنجن عهدن جي ضمانت گهرن ٿا.

ملڪ تغلق دهلي واپس آيو ۽ مبارڪ شاهه کي صلاح ڏني ته هر عملدار کي شاهي فرمان ۽ خلعت موڪلي وڃي.

سلطان اها صلاح قبول ڪئي. جڏهن فرمان ۽ خلعت پهتا، تڏهن عملدارن مهم جاري رکڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

==== بغاوت جو خاتمو ====

عين الملڪ ملتاني باغين مان گهڻن کي پنهنجي پاسي ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.

حيدر، زيرڪ ۽ سندن ساٿي گجرات مان ڀڄي ويا. اهڙيءَ طرح بغاوت دٻجي وئي.

مبارڪ شاهه پنهنجي سُهري '''ملڪ دينار ظفر خان''' کي گجرات جو گورنر مقرر ڪيو.

ظفر خان مقامي هندو سردارن سان ٺاهه ڪيو ۽ علائقي مان وڏي رقم محصول طور گڏ ڪري دهلي موڪلي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

==== گجرات ۾ بعد جون مقرريون ====

حڪومت جي ٻئي سال ۾ مبارڪ شاهه اڻڄاتل سببن ڪري ظفر خان کي قتل ڪرايو.

ان کان پوءِ هن پنهنجي ويجهي درٻاري '''حسام الدين''' کي گجرات جو گورنر مقرر ڪيو.

تاريخي روايتن موجب، مقامي اميرن حسام الدين تي اسلام ڇڏڻ جو الزام لڳائي کيس معزول ڪيو ۽ زنجيرن ۾ ٻڌي دهلي موڪليو.

مبارڪ شاهه کيس سخت سزا ڏيڻ بدران درٻار ۾ ٻيهر اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

بعد ۾ '''وحيد الدين قريشي''' کي گجرات جو گورنر مقرر ڪيو ويو ۽ کيس '''صدرالملڪ''' جو لقب ڏنو ويو. پوءِ هو دهلي واپس گهرايو ويو ۽ '''تاج الملڪ''' جي لقب سان وزير بڻيو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

=== ديوگريءَ جي مهم ===

[[ديوگري]] دکن جي [[يادَو خاندان]] جي گاديءَ جو هنڌ هو.

علاءُ الدين جي حڪومت دوران يادَو رياست دهلي سلطنت جي تابع ٿي چڪي هئي. پر علاءُ الدين ڏورانهن دکن جي رياستن کي مڪمل طور سلطنت ۾ شامل ڪرڻ بدران ڪيترن هنڌن تي خراج وٺڻ واري پاليسي اختيار ڪئي هئي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ ديوگريءَ ۾ دهلي سلطنت جي سياسي گرفت ڪمزور ٿيڻ لڳي.

==== هراپال ديو جي بغاوت ====

ديوگريءَ جي اڳوڻي يادَو حڪمران رامچندر سان لاڳاپيل '''هراپال ديو'''، جنهن کي '''هيرپال''' پڻ سڏيو ويو آهي، دهليءَ جي اقتدار خلاف بغاوت ڪئي.

ڪجهه تاريخي روايتن موجب، هراپال رامچندر جو ناٺي هو.

هراپال جي مددگار ۽ وزير '''راگهو'''، جنهن جو نالو '''رگهو''' پڻ لکيو ويو آهي، ديوگريءَ ۾ مقامي اقتدار بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Altekar1960&quot;&gt;{{cite book
 |last=Altekar
 |first=Anant Sadashiv
 |editor-last=Yazdani
 |editor-first=Ghulam
 |title=The Early History of the Deccan
 |volume=8: Yadavas of Seunadesa
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1960
 |page=556
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

==== سلطان جي دکن ڏانهن روانگي ====

مبارڪ شاهه تخت تي ويهڻ کان پوءِ جلد ديوگريءَ تي فوجي مهم ڪرڻ چاهيو، پر سندس صلاحڪارن چيو ته پهرين دهليءَ ۾ حڪومت مضبوط ڪئي وڃي.

تاريخي روايتن موجب، هو اپريل 1317ع ۾ وڏي فوج سان ديوگريءَ ڏانهن روانو ٿيو. ڪجهه تاريخي ترتيبن ۾ هراپال جي شڪست ۽ قتل کي 1318ع سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MaharashtraGazetteer&quot;&gt;{{cite web
 |title=Chronology of the Deccan
 |website=Maharashtra State Gazetteers
 |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/Chrono.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

دهلي ڇڏڻ کان اڳ سلطان پنهنجي سُهري '''شاهين''' کي '''وفا ملڪ''' جو لقب ڏئي انتظامي ذميواريون سونپيون.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

مبارڪ شاهه دهليءَ جي ويجهو '''تلپت''' ۾ فوج گڏ ڪئي ۽ پوءِ لڳ ڀڳ ٻن مهينن جي سفر کان پوءِ ديوگريءَ جي علائقي ۾ پهتو.

==== راگهو ۽ هراپال جي شڪست ====

سلطان جي فوج پهچڻ تي گهڻن مقامي سردارن دهليءَ جي بالادستي قبول ڪئي.

پر هراپال ۽ راگهو مزاحمت جاري رکي. راگهو وٽ لڳ ڀڳ '''10,000 گهوڙيسوار''' هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.

ٻئي اڳواڻ ديوگريءَ جي ڀرپاسي جبلن ڏانهن هليا ويا.

مبارڪ شاهه پنهنجي سپهه سالارن '''خسرو خان''' ۽ '''ملڪ قتلغ''' کي سندن تعاقب لاءِ موڪليو.

دهليءَ جي فوج راگهو جي لشڪر کي شڪست ڏني.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

خسرو خان '''ملڪ اختيارالدين طلبغه''' جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ فوجي دستو هراپال جي تعاقب لاءِ موڪليو.

ٻن يا ٽن جهيڙن کان پوءِ هراپال زخمي حالت ۾ گرفتار ٿيو ۽ سلطان جي سامهون پيش ڪيو ويو.

مبارڪ شاهه سندس قتل جو حڪم ڏنو. ڪجهه روايتن موجب، هراپال جو سر قلم ڪيو ويو ۽ سندس لاش ديوگريءَ جي دروازن تي لٽڪايو ويو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

روميش چندر دت پنهنجي 1908ع واري ڪتاب ۾ هراپال کي زندهه کل لاهڻ جي سزا ڏيڻ جو بيان ڪيو آهي. اها روايت ٻين تاريخي بيانن کان مختلف آهي؛ تنهنڪري سزا جي مخصوص طريقي بابت اختلاف برقرار رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

==== ديوگريءَ جو انتظام ====

ديوگريءَ جي فتح کان پوءِ مبارڪ شاهه ڪجهه وقت دکن ۾ رهيو ۽ مقامي انتظام مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

هن '''ملڪ يڪلاخي''' کي ديوگريءَ جو گورنر مقرر ڪيو. يڪلاخي اڳ ۾ علاءُ الدين جي دور ۾ سرڪاري خابرو نظام سان لاڳاپيل عهدو سنڀالي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

=== ورنگل جو گهيرو ===

[[ورنگل]] [[ڪاڪتيا خاندان]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. ان جو حڪمران [[پرتاپ رودر ديو]] علاءُ الدين جي دور ۾ دهلي سلطنت جي بالادستي قبول ڪري خراج ڏيڻ تي راضي ٿيو هو.

پر علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ پرتاپ رودر خراج جي ادائيگي بند ڪري ڇڏي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

==== خسرو خان جي اڳواڻي ====

مبارڪ شاهه ورنگل کي ٻيهر تابع ڪرڻ لاءِ فوج موڪلي.

فوج جي اڳواڻي '''خسرو خان'''، '''خواجه حاجي''' ۽ '''ملڪ قتلغ''' ڪري رهيا هئا. خواجه حاجي اڳ ۾ علاءُ الدين جي دور ۾ فوجي انتظام سان لاڳاپيل هو.

دهليءَ جي فوج ورنگل جي قلعي جو گهيرو ڪيو. ڪاڪتيا فوج ڪجهه مزاحمت ڪئي، پر آخرڪار پرتاپ رودر ٺاهه لاءِ ڳالهين تي راضي ٿيو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

==== خراج ۽ صلح ====

پر تاپ رودر دهليءَ جي فوج کي وڏي مقدار ۾ دولت ڏني ۽ مستقبل ۾ باقاعده خراج ادا ڪرڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي.

انهيءَ ٺاهه سان ورنگل ٻيهر دهلي سلطنت جي سياسي بالادستيءَ هيٺ آيو، جيتوڻيڪ مقامي ڪاڪتيا حڪومت برقرار رهي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

ورنگل جي مهم کان پوءِ خسرو خان [[ايلورا]] ڏانهن روانو ٿيو، جتي مبارڪ شاهه ڪجهه وقت کان موجود هو.

واپسيءَ دوران فوج جا ٻيا حصا [[نرمدا درياهه]] جي ڪناري سلطان سان مليا.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

== ذاتي زندگي ==

مبارڪ شاهه جي ذاتي زندگي بابت معلومات گهڻو ڪري برني، فرشته ۽ ٻين تاريخ نويسن جي لکڻين مان ملي ٿي.

انهن ذريعن ۾ سندس شاهي حرم، عورتن سان لاڳاپن، مرد درٻارين سان ويجهڙائي ۽ عيش عشرت بابت مختلف بيان موجود آهن.

ڪجهه جديد محقق انهن روايتن جي بنياد تي مبارڪ شاهه کي ٻنهي جنسن ڏانهن جنسي ڪشش رکندڙ شخص قرار ڏين ٿا. تنهن هوندي به سندس جنسي رجحان بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ لاءِ تاريخي ذريعن جي نوعيت ۽ انهن ۾ موجود اخلاقي يا سياسي تنقيد کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;VanitaKidwai2000&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Vanita
 |editor-first1=Ruth
 |editor-last2=Kidwai
 |editor-first2=Saleem
 |title=Same-Sex Love in India: Readings from Literature and History
 |publisher=Palgrave
 |year=2000
 |isbn=9781137054807
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nizami1997&quot;&gt;{{cite book
 |last=Nizami
 |first=Khaliq Ahmad
 |title=Royalty in Medieval India
 |publisher=Munshiram Manoharlal
 |year=1997
 |isbn=9788121507332
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== شاديون ۽ شاهي حرم ===

تاريخي بيانن موجب، مبارڪ شاهه جي حرم ۾ ڪيتريون عورتون موجود هيون ۽ انهن مان ڪجهه فوجي مهمن دوران پڻ ساڻس گڏ وينديون هيون.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

مبارڪ شاهه پنهنجي ڀاءُ خضر خان جي قتل کان پوءِ سندس بيواهه '''[[ديول ديوي]]''' کي پنهنجي حرم ۾ شامل ڪيو.

ديول ديوي اصل ۾ گجرات جي واگهيلا حڪمران ڪرن ديو جي ڌيءَ هئي ۽ اڳ ۾ خضر خان سان سندس شادي ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;IqtidarKhan2008&quot;&gt;{{cite book
 |last=Khan
 |first=Iqtidar Alam
 |title=Historical Dictionary of Medieval India
 |publisher=Scarecrow Press
 |year=2008
 |page=118
 |isbn=9780810855038
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بعد ۾ خسرو خان جي اقتدار حاصل ڪرڻ کان پوءِ ديول ديويءَ کي سندس حرم ۾ شامل ڪرڻ جي روايت پڻ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

=== حسن ۽ حسام الدين سان لاڳاپا ===

مبارڪ شاهه جي ٻن اهم درٻارين جا نالا '''حسن''' ۽ '''حسام الدين''' هئا. تاريخي بيانن موجب، اهي هڪ ئي ماءُ جا ڀائر هئا ۽ سندن تعلق گجرات جي '''بارادو''' برادريءَ سان هو.

[[امير خسرو]] جي تصنيف ''تغلق نامه'' موجب، اهي ڀائر اڳ ۾ هندو هئا ۽ 1305ع جي مالوا واري مهم دوران گرفتار ٿي غلامن جي حيثيت سان دهلي آندا ويا.

دهليءَ ۾ کين علاءُ الدين جي اعليٰ درٻاري عملدار '''ملڪ شادي''' جي نگرانيءَ ۾ رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

بعد ۾ حسن کي '''خسرو خان''' جو لقب ڏنو ويو ۽ هو مبارڪ شاهه جو انتهائي ويجهو درٻاري بڻجي ويو.

حسام الدين کي پڻ سلطان جي ويجهڙائي حاصل هئي ۽ کيس گجرات جو گورنر مقرر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Rizvi1987&quot;&gt;{{cite book
 |last=Rizvi
 |first=Saiyid Athar Abbas
 |title=The Wonder That Was India
 |volume=2
 |publisher=Sidgwick &amp; Jackson
 |year=1987
 |isbn=9780283994586
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== خسرو خان سان ذاتي ۽ سياسي ويجهڙائي ===

برني موجب، مبارڪ شاهه حسن، يعني خسرو خان، سان تمام گهڻي محبت ۽ ويجهڙائي رکندو هو.

ڪجهه تاريخي بيانن ۾ ٻنهي جي وچ ۾ عوامي طور ڀاڪر پائڻ ۽ چميون ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو.

سلطان خسرو خان کي جاگيرون، فوجي وسيلا ۽ وزير جو عهدو ڏنو. اهڙيءَ طرح سندس ذاتي ويجهڙائي سياسي طاقت ۾ تبديل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;VanitaKidwai2000&quot;/&gt;

برني اهو پڻ بيان ڪري ٿو ته خسرو خان سلطان جي ڪجهه ذاتي روين کان ناراض هو ۽ اندروني طور سندس خلاف سازش ڪري رهيو هو.

انهن بيانن جي تشريح بابت جديد محققن جا رايا مختلف آهن. خاص طور ذاتي لاڳاپن بابت برني جي لکڻين ۾ اخلاقي تنقيد ۽ سياسي مخالفت جو عنصر موجود هجڻ سبب انهن کي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي.

=== درٻاري روين بابت فرشته جون روايتون ===

سورهين صديءَ جي مورخ [[فرشته]] مبارڪ شاهه جي ذاتي زندگيءَ تي سخت تنقيد ڪئي آهي.

فرشته موجب، سلطان درٻار ۾ غيرمعمولي ۽ نامناسب تفريحون ڪرائيندو هو ۽ ڪجهه موقعن تي عورتن کي اميرن جي سامهون بي عزتي ڪندڙ حرڪتون ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Keay2011&quot;&gt;{{cite book
 |last=Keay
 |first=John
 |title=India: A History
 |publisher=Open Road + Grove/Atlantic
 |year=2011
 |isbn=9780802195500
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Doniger2009&quot;&gt;{{cite book
 |last=Doniger
 |first=Wendy
 |title=The Hindus: An Alternative History
 |publisher=Penguin
 |year=2009
 |isbn=9781101028704
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

فرشته جا اهي بيان مبارڪ شاهه جي وفات کان گهڻو پوءِ لکيا ويا هئا، تنهنڪري انهن کي سندس زندگيءَ جي هر واقعي جو سڌو ۽ قطعي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي.

=== اولاد ===

مبارڪ شاهه جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڌيءَ هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.

مورخ [[شمس سراج عفيف]] موجب، سندس هڪ ڌيءَ جي شادي بعد ۾ دهليءَ جي سلطان [[فيروز شاهه تغلق]] سان ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;Afif2015&quot;&gt;{{cite book
 |last=Afif
 |first=Shams Siraj
 |title=Tarikh-i-Firoz Shahi
 |translator1-first=Ishrat Husain
 |translator1-last=Ansari
 |translator2-first=Hamid Afaq
 |translator2-last=Qureshi
 |year=2015
 |page=116
 |url=https://ia801500.us.archive.org/15/items/in.ernet.dli.2015.116023/2015.116023.Tarikh-i-Firoz-Shahi-Of-Shams-i-Siraj-Afif.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== مذهبي پاليسي ۽ شاهي لقب ==

مبارڪ شاهه سني مسلمان حڪمران هو، پر سندس حڪومت ۾ مذهبي اختيار ۽ شاهي اقتدار بابت ڪجهه غيرمعمولي لقب استعمال ڪيا ويا.

هن پنهنجي سڪن تي '''خليفة الله''' ۽ '''خليفة رب العالمين''' جهڙيون عبارتون درج ڪرايون، جن کي سندس شاهي ۽ مذهبي اقتدار جي دعويٰ سان ڳنڍيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;AIOUHistory&quot;/&gt;

=== نظام الدين اولياءَ سان لاڳاپا ===

[[نظام الدين اولياءَ]] دهليءَ جو مشهور [[چشتي سلسلو|چشتي]] صوفي بزرگ هو.

هڪ روايت موجب، مبارڪ شاهه نظام الدين اولياءَ سان ناراض هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڀاءُ خضر خان ان صوفي بزرگ جو عقيدتمند هو.

مبارڪ شاهه ٻين مذهبي شخصيتن کي سرپرستي ڏئي نظام الدين اولياءَ جي اثر کي گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي.

انهن شخصيتن ۾ '''شيخزاده جام''' ۽ [[ملتان]] سان لاڳاپيل '''شيخ رڪن الدين''' شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

=== مسجدِ ميري ۽ مذهبي اجتماع ===

تاريخي روايتن موجب، مبارڪ شاهه '''مسجدِ ميري''' نالي هڪ جامع مسجد تعمير ڪرائي.

هن مذهبي عالمن ۽ صوفي بزرگن کي حڪم ڏنو ته اهي جمعي جي نماز لاءِ اتي گڏ ٿين.

نظام الدين اولياءَ اهو حڪم قبول نه ڪيو ۽ چيو ته هو پنهنجي گهر جي ويجهو مسجد ۾ نماز ادا ڪندو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

=== سلطان ۽ صوفي بزرگ جي وچ ۾ اختلاف ===

برني سان لاڳاپيل روايتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته مبارڪ شاهه نظام الدين اولياءَ کي درٻار ۾ حاضر ٿيڻ لاءِ بار بار زور ڀريو.

هڪ موقعي تي سلطان اعلان ڪيو ته جيڪڏهن صوفي بزرگ ايندڙ قمري مهيني جي شروعات ۾ درٻار ۾ حاضر نه ٿيو ته کيس حڪم ذريعي گهرائبو.

روايت موجب، نظام الدين اولياءَ درٻار ۾ وڃڻ بدران پنهنجي ماءُ جي قبر تي دعا گهري.

ان کان پوءِ ايندڙ مهيني جي شروعات ۾ مبارڪ شاهه قتل ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

اهو قصو صوفي تذڪرن ۽ تاريخي روايتن ۾ مشهور آهي، پر سلطان جي قتل کي صوفي بزرگ جي دعا سان سڌي سببي تعلق ۾ پيش ڪرڻ تاريخي طور ثابت ٿيل ڳالهه نه آهي.

== سڪا ۽ شاهي لقب ==

[[File:063Qutb uddin mubarak-4.jpg|thumb|قطب الدين مبارڪ شاهه جو بلون ڌاتوءَ جو سڪو.]]

مبارڪ شاهه جي دور ۾ سون، چاندي، ٽامي ۽ بلون ڌاتوءَ جا مختلف سڪا جاري ڪيا ويا.

سڪي شناسيءَ جي ذريعن موجب، سندس حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ گهڻا سڪا گول هئا، جڏهن ته 718هه کان پوءِ چورس سڪن جو استعمال نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;MintageCoins&quot;&gt;{{cite web
 |title=Qutb Al-Din Mubarak Shah Gold Tanka
 |website=Mintage World
 |date=29 July 2020
 |url=https://www.mintageworld.com/media/detail/12423-qutb-al-din-mubarak-shah-gold-tanka/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== خليفة الله جو لقب ===

مبارڪ شاهه پنهنجي سڪن تي '''خليفة الله'''، يعني خدا جو نمائندو، جو لقب استعمال ڪيو.

ڪجهه سڪن تي '''الامام الاعظم'''، '''خليفة رب العالمين'''، '''قطب الدنيا والدين'''، '''ابوالمظفر مبارڪ شاهه''' ۽ '''الواثق بالله امير المؤمنين''' جهڙيون عبارتون پڻ ملن ٿيون.&lt;ref name=&quot;CoinCatalogue&quot;&gt;{{cite book
 |title=Classical Numismatic Gallery: Auction Catalogue
 |publisher=Classical Numismatic Gallery
 |url=https://www.classicalnumismaticgallery.com/document/auction/catalouge/eAUC36.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

انهن لقبن مان سلطان جي شاهي عظمت، مذهبي جائزيت ۽ سياسي خودمختياريءَ جي دعويٰ ظاهر ٿئي ٿي.

=== سڪن جا ضرب خانا ===

مبارڪ شاهه جي سڪن ۾ '''حضرت دارالخلافة''' ۽ '''قلعه قطب آباد''' جهڙن ضرب خانن جا نالا ملن ٿا.

مثال طور، 718هه جو هڪ چورس سون جو ٽنڪو '''حضرت دارالخلافة''' ضرب خاني سان منسوب آهي، جنهن جو وزن لڳ ڀڳ 10.67 گرام درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CoinCatalogue&quot;/&gt;

719هه جو هڪ ٻيو چورس سون جو ٽنڪو '''قلعه قطب آباد''' ضرب خاني سان منسوب آهي.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Gold Tanka of Delhi Sultan Listed for INR 2,00,000
 |website=Mintage World
 |date=1 February 2018
 |url=https://www.mintageworld.com/media/detail/5672-gold-tanka-of-delhi-sultan-listed-for-inr-200000/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== سڪن جا نمونا ===

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;155&quot;&gt;
File:Qutb Ud Din Mubarak.png|718هه جو بلون سڪو.
File:063Qutb uddin mubarak-4.jpg|مبارڪ شاهه جو بلون سڪو.
File:Billon; Khalifullah around a square frame type; issued by Qutbuddin Mubarak Khilji AH 718 &amp; 719; INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|خليفة الله جي ڪتبي وارو سڪو، 718–719هه.
File:Undated Billon Coin of Qutubuddin Mubarak Shah (1316-1320 CE) housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|مبارڪ شاهه جو بنا تاريخ بلون سڪو.
&lt;/gallery&gt;

== آخري سال ۽ قتل ==

مبارڪ شاهه جي حڪومت جي آخري دور ۾ خسرو خان جو سياسي اثر تمام گهڻو وڌي ويو.

خسرو خان سلطان جي اعتماد جو فائدو وٺندي پنهنجي حامين کي فوجي ۽ درٻاري عهدن تي مقرر ڪرڻ لڳو.

برني ۽ ٻين تاريخي ذريعن موجب، خسرو خان آهستي آهستي سلطان کي قتل ڪري اقتدار حاصل ڪرڻ جي سازش تيار ڪئي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

=== بارادو سپاهين جي ڀرتي ===

خسرو خان سلطان کان اجازت ورتي ته هو پنهنجي بارادو برادريءَ مان فوجي ماڻهو ڀرتي ڪري.

هن دليل ڏنو ته ٻين اميرن وٽ پنهنجا وفادار فوجي دستا آهن، تنهنڪري کيس پڻ اهڙو دستو رکڻ گهرجي.

سلطان اها اجازت ڏئي ڇڏي.

[[امير خسرو]] جي ''تغلق نامه'' موجب، خسرو خان جي فوج ۾ لڳ ڀڳ '''10,000 بارادو گهوڙيسوار''' شامل هئا. انهن جي اڳواڻي مختلف مقامي هندو سردار ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

=== درٻاري سازش ===

خسرو خان انهن درٻاري عملدارن سان رابطا ڪيا، جيڪي مبارڪ شاهه کان ناراض هئا.

انهن ۾ '''بهاءُ الدين''' نالي دبير، '''يوسف ساهي'''، '''شائسته''' ۽ ٻيا ماڻهو شامل هئا.

شروعات ۾ سازش ڪندڙن سلطان کي شڪار دوران قتل ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو، پر ڪجهه ساٿين مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ کليل ميدان ۾ شاهي فوج جي جوابي ڪارروائيءَ جو خطرو هو.

ان کان پوءِ سلطان کي '''قصرِ هزار ستون''' ۾ قتل ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

=== محل ۾ هٿياربند ماڻهن جي آمد ===

خسرو خان سلطان کان اجازت ورتي ته سندس ماڻهو رات جي وقت محل ۾ اچي ساڻس ملاقات ڪري سگهن.

اجازت ملڻ کان پوءِ هر رات لڳ ڀڳ '''300 کان 400 بارادو سپاهي''' محل ۾ داخل ٿيڻ لڳا.

اهي محل جي هيٺئين حصي ۾ ملڪ ڪافور جي اڳوڻن ڪمرن ۾ گڏ ٿيندا هئا، جيڪي بعد ۾ خسرو خان جي استعمال لاءِ ڏنا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

=== قاضي ضياءُ الدين جي تنبيهه ===

7 مئي 1320ع تي '''قاضي ضياءُ الدين''' سلطان کي بارادو سپاهين جي محل ۾ گڏ ٿيڻ بابت خبردار ڪيو.

هن صلاح ڏني ته انهن جي سرگرمين جي جاچ ڪئي وڃي.

پر مبارڪ شاهه اها صلاح رد ڪري ڇڏي ۽ قاضيءَ تي ناراض ٿيو.

برني موجب، سلطان جي اهڙي ردعمل کان پوءِ ٻين اميرن پڻ ساڳي تنبيهه ڪرڻ کان پاسو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

=== 9 جولاءِ 1320ع جي رات ===

9 جولاءِ 1320ع جي رات قاضي ضياءُ الدين محل جي هيٺئين حصي ۾ محافظن جي نگراني ڪري رهيو هو.

ان وقت خسرو خان جو مائٽ '''رندهول''' بارادو سپاهين جي هڪ ٽولي سان محل ۾ داخل ٿيو. انهن ماڻهن پنهنجن ڪپڙن هيٺ هٿيار لڪايا هئا.

تاريخي روايت موجب، جڏهن قاضي ضياءُ الدين رندهول کان پان وٺڻ لاءِ متوجهه ٿيو، تڏهن '''جهريا''' نالي هڪ بارادو اڳواڻ کيس خنجر سان قتل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

قاضيءَ جي قتل سبب محل ۾ شور پيدا ٿيو.

مبارڪ شاهه ان وقت مٿئين حصي ۾ خسرو خان سان گڏ هو. هن شور جو سبب پڇيو ته خسرو خان چيو ته شاهي گهوڙا ڇٽي ويا آهن ۽ محافظ انهن کي پڪڙڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن.

انهيءَ وچ ۾ سازش ڪندڙ مٿئين حصي ۾ پهتا ۽ سلطان جي خاص محافظن '''ابراهيم''' ۽ '''اسحاق''' کي قتل ڪيو.

مبارڪ شاهه کي هاڻي بغاوت جو اندازو ٿيو ۽ هن پنهنجي حرم ڏانهن ڀڄڻ جي ڪوشش ڪئي، پر خسرو خان کيس روڪي ورتو.

برني جي تفصيلي روايت موجب، سلطان ۽ خسرو خان جي وچ ۾ هٿين هٿ جهيڙو ٿيو. پوءِ جهريا پهچي سلطان تي وار ڪيو ۽ کيس قتل ڪيو.

مبارڪ شاهه جو سر قلم ڪري محل جي هيٺئين صحن ۾ اڇلايو ويو. ان کان پوءِ بارادو سپاهين محل جي ٻين رهواسين ۽ محافظن خلاف پڻ ڪارروايون ڪيون.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح مبارڪ شاهه جي حڪومت '''9 جولاءِ 1320ع''' تي ختم ٿي.

== خسرو خان جو اقتدار ۽ خلجي خاندان جو خاتمو ==

مبارڪ شاهه جي قتل کان پوءِ خسرو خان '''ناصرالدين خسرو شاهه''' جي لقب سان دهليءَ جي تخت تي ويٺو.

سندس حامين علاءُ الدين جي خاندان جي باقي رهيل مرد فردن خلاف ڪارروايون ڪيون، ته جيئن خلجي خاندان مان ڪو نئون دعويدار اقتدار حاصل نه ڪري سگهي.

تاريخي روايتن موجب، ڪجهه شهزادن کي قتل ڪيو ويو ۽ ڪجهه کي انڌو ڪيو ويو. مبارڪ شاهه جي ماءُ جتيپاليءَ جي قتل جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

=== غازي ملڪ تغلق جي بغاوت ===

خسرو خان جي اقتدار خلاف [[پنجاب]] جي طاقتور فوجي عملدار '''غازي ملڪ تغلق''' بغاوت ڪئي.

غازي ملڪ پنهنجي فوج سان دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو ۽ خسرو خان جي فوج کي شڪست ڏني.

خسرو خان کي قتل ڪيو ويو ۽ غازي ملڪ '''غياث الدين تغلق''' جي لقب سان دهليءَ جو سلطان بڻيو.&lt;ref name=&quot;AIOUHistory&quot;/&gt;

انهيءَ واقعي سان '''1320ع''' ۾ خلجي خاندان جي حڪومت ختم ٿي ۽ [[تغلق خاندان]] جو دور شروع ٿيو.

روميش چندر دت پنهنجي 1908ع واري ڪتاب ۾ هن تبديليءَ لاءِ 1321ع جو سال ڏنو آهي، پر جديد تاريخي ترتيب ۾ تغلق خاندان جي قيام کي عام طور 1320ع سان منسوب ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AIOUHistory&quot;/&gt;

== تاريخي جائزو ==

مبارڪ شاهه جي حڪومت لڳ ڀڳ چار سال جاري رهي.

هن جي حڪومت جي شروعات ۾ قيدين جي آزادي، محصولن ۾ گهٽتائي، ضبط ٿيل زمينن جي واپسي ۽ فوجين کي انعام ڏيڻ جهڙا قدم کنيا ويا.

فوجي لحاظ کان هن گجرات جي بغاوت دٻائي، ديوگريءَ ۾ دهليءَ جو اقتدار بحال ڪيو ۽ ورنگل کان خراج حاصل ڪيو.

ٻئي طرف، حڪومت جي آخري دور ۾ خسرو خان تي وڌندڙ انحصار، درٻاري رقابت ۽ شاهي حفاظت جي ڪمزور ٿيڻ سبب سندس اقتدار ختم ٿي ويو.

مبارڪ شاهه بابت برني، فرشته ۽ ٻين تاريخ نويسن جي لکڻين ۾ سخت اخلاقي تنقيد ملي ٿي. انهن بيانن کي استعمال ڪندي اهو ذهن ۾ رکڻ ضروري آهي ته تاريخ نويسن جا مذهبي، سياسي ۽ سماجي نقطه نظر سندن بيانن تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا.

== اهم واقعن جي تاريخوار فهرست ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9db9c8;&quot;
|+ style=&quot;background:#244c66;color:white;padding:10px;&quot; | قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي جي زندگيءَ ۽ حڪومت جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | اهميت
|-
| تقريباً 1299ع
| مبارڪ خان جي پيدائش
| علاءُ الدين خلجي جو پٽ
|-
| جنوري 1316ع
| علاءُ الدين جي وفات
| شاهي جانشينيءَ جو بحران
|-
| 1316ع
| ملڪ ڪافور جو قتل
| مبارڪ خان جي آزادي
|-
| 14 اپريل 1316ع
| مبارڪ شاهه جي تخت نشيني
| دهليءَ جي سلطان طور حڪومت جي شروعات
|-
| 1316ع
| قيدين جي آزادي ۽ محصولي سڌارا
| عوامي حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش
|-
| 1316ع–1317ع
| گجرات جي بغاوت جو خاتمو
| صوبائي اقتدار جي بحالي
|-
| 1317ع–1318ع
| ديوگريءَ جي مهم
| هراپال جي شڪست ۽ دکن ۾ اقتدار جي بحالي
|-
| 1318ع
| ورنگل خلاف فوجي مهم
| ڪاڪتيا حڪمران کان خراج جي وصولي
|-
| 718–719هه
| چورس سڪن جي ضرب
| شاهي لقبن ۽ اقتدار جو اظهار
|-
| 7 مئي 1320ع
| قاضي ضياءُ الدين جي تنبيهه
| خسرو خان جي حامين بابت شڪ
|-
| 9 جولاءِ 1320ع
| مبارڪ شاهه جو قتل
| خسرو خان جي تخت نشيني
|-
| 1320ع
| غازي ملڪ تغلق جي فتح
| خلجي خاندان جو خاتمو ۽ تغلق خاندان جي شروعات
|}

== تاريخي ماخذ ==

مبارڪ شاهه جي حڪومت بابت اهم بنيادي ماخذن ۾ [[ضياءُ الدين برني]] جي ''تاريخِ فيروز شاهي''، [[امير خسرو]] جي ''تغلق نامه'' ۽ بعد واري مورخ [[فرشته]] جون لکڻيون شامل آهن.

جديد تاريخدانن مان ڪشوري سرن لال، بنارسي پرساد سڪسينا، محمد حبيب، خليق احمد نظامي ۽ ابراهيم ايرلي سندس حڪومت جي مختلف پهلوئن جو مطالعو ڪيو آهي.

روميش چندر دت جي 1908ع واري ڪتاب ۾ پڻ مبارڪ شاهه، هراپال، خسرو خان ۽ خلجي خاندان جي خاتمي بابت بيان ملي ٿو. پر ان ڪتاب جي ڪجهه تاريخن ۽ واقعاتي تفصيلن کي جديد تحقيق سان ڀيٽ ڪرڻ ضروري آهي.

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Khalji_dynasty وڪيميڊيا ڪامنز تي خلجي خاندان جون تصويرون ۽ سڪا]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Qutb_Ud_Din_Mubarak.png مبارڪ شاهه جو سڪو — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Delhi_Sultanate_under_Khalji_dynasty_-_based_on_A_Historical_Atlas_of_South_Asia.svg خلجي سلطنت جو تاريخي نقشو]
* [https://online.aiou.edu.pk/LIVE_SITE/SoftBooks/9141.pdf Sultanate of Delhi — علامه اقبال اوپن يونيورسٽي]
* [https://www.mintageworld.com/media/detail/12423-qutb-al-din-mubarak-shah-gold-tanka/ قطب الدين مبارڪ شاهه جا سڪا — Mintage World]

{{DEFAULTSORT:قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي}}
[[زمرو:خلجي خاندان]]
[[زمرو:دهلي جا سلطان]]
[[زمرو:دهلي سلطنت]]
[[زمرو:1320ع ۾ وفاتون]]
[[زمرو:14هين صديءَ جا هندستاني حڪمران]]
[[زمرو:هندستان جي وچئين دور جي تاريخ]]</text>
      <sha1>hz3mu7wobrs8kxnytmkbkk075n0qycb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شھاب الدين عمر خلجي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104766</id>
    <revision>
      <id>424355</id>
      <timestamp>2026-10-22T17:46:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|1316ع ۾ دهلي سلطنت جو سلطان}} {{Use dmy dates|date=October 2026}}  {{Infobox royalty | name = شهاب الدين عمر خلجي | title = دهليءَ جو سلطان | image = | caption = | succession = [[دهلي سلطنت]] جو چوڏهون سلطان | reign = 5 جنوري – 14 اپريل 1316ع | predecessor = [[علاءُ الدين خلجي]] | successor = [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] | birth_name =...</comment>
      <origin>424355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30362" sha1="nqi0rkc0lhpfwzs9q98atup0u5g99qq" xml:space="preserve">
{{Short description|1316ع ۾ دهلي سلطنت جو سلطان}}
{{Use dmy dates|date=October 2026}}

{{Infobox royalty
| name = شهاب الدين عمر خلجي
| title = دهليءَ جو سلطان
| image =
| caption =
| succession = [[دهلي سلطنت]] جو چوڏهون سلطان
| reign = 5 جنوري – 14 اپريل 1316ع
| predecessor = [[علاءُ الدين خلجي]]
| successor = [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]]
| birth_name = عمر خان
| birth_date = تقريباً 1310ع يا 1311ع
| birth_place = [[دهلي سلطنت]]
| death_date = نامعلوم؛ ڪجهه روايتن موجب 1316ع
| death_place = ممڪن طور [[گواليار]]
| dynasty = [[خلجي خاندان]]
| father = [[علاءُ الدين خلجي]]
| mother = [[جتيپالي]]
| religion = [[سني اسلام]]
}}

'''شهاب الدين عمر خلجي''' (انگريزي: ''Shihab-ud-din Umar Khalji'')، جنهن کي '''عمر خان''' ۽ '''شهاب الدين عمر شاهه''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[دهلي سلطنت]] جو چوڏهون سلطان ۽ [[خلجي خاندان]] جو ٽيون حڪمران هو. سندس نالي تي '''5 جنوري کان 14 اپريل 1316ع''' تائين حڪومت هلي. هو سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] ۽ سندس زال [[جتيپالي]] جو پٽ هو، جيڪا [[ديوگري]] جي يادَو حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]] جي ڌيءَ هئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=The Indian Press
 |location=Allahabad
 |year=1950
 |pages=56–57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jackson
 |first=Peter
 |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1999
 |isbn=9780521404778
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

شهاب الدين کي ننڍپڻ ۾ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ تخت تي ويهاريو ويو. سندس تخت نشينيءَ ۾ علاءُ الدين جي طاقتور غلام سپهه سالار [[ملڪ ڪافور]] اهم ڪردار ادا ڪيو. ملڪ ڪافور شهاب الدين جو نائب بڻجي حڪومت جا سمورا عملي اختيار پنهنجي هٿ ۾ رکيا. ملڪ ڪافور جي قتل کان پوءِ شهاب الدين جو ڀاءُ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي|مبارڪ خان]] نائب السلطنت بڻيو، پر ٿوري عرصي بعد هن شهاب الدين کي تخت تان هٽائي پاڻ سلطان ٿيڻ جو اعلان ڪيو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Qutubuddin Mubarak Khalji
 |editor1-last=Habib
 |editor1-first=Mohammad
 |editor2-last=Nizami
 |editor2-first=Khaliq Ahmad
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5: The Delhi Sultanat (A.D. 1206–1526)
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |orig-year=1970
 |pages=425–429
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

شهاب الدين جو دور دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ شاهي جانشينيءَ جي بحران، غلام فوجي عملدارن جي سياسي طاقت ۽ خلجي خاندان جي اندروني رقابتن سبب اهميت رکي ٿو. جيتوڻيڪ هو رسمي طور سلطان هو، پر سندس ننڍي عمر سبب حڪومتي فيصلا ٻين طاقتور درٻاري شخصيتن جي هٿ ۾ رهيا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

== شروعاتي زندگي ==

=== پيدائش ۽ خاندان ===

شهاب الدين عمر خلجي جي پيدائش جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. ڪجهه تاريخي بيانن ۾ سندس ڄم جو سال 1310ع يا 1311ع ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته 1316ع ۾ تخت نشينيءَ وقت سندس عمر بابت مختلف روايتون ملن ٿيون.

چوڏهين صديءَ جي مورخ [[عبدالملڪ عصامي]] موجب، شهاب الدين سلطان علاءُ الدين خلجي ۽ جتيپاليءَ جو پٽ هو. جتيپالي دکن جي يادَو خاندان جي حڪمران رامچندر جي ڌيءَ هئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

رامچندر ديوگريءَ جو حڪمران هو، جنهن علاءُ الدين جي فوجي مهمن کان پوءِ دهلي سلطنت جي بالادستي قبول ڪئي هئي. علاءُ الدين جي دکن بابت پاليسيءَ ۾ رامچندر سان سياسي ۽ خانداني لاڳاپا اهم هئا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

شهاب الدين جي ماءُ جي دکن جي حڪمران خاندان سان نسبت سبب سندس تخت نشينيءَ جي سياسي پسمنظر کي به ڪجهه تاريخدانن اهميت ڏني آهي. تنهن هوندي به ان بنياد تي ڪنهن منظم دکني يا هندستاني درٻاري گروهه جي موجودگيءَ کي يقيني طور ثابت نٿو ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== ڀائر ۽ شاهي جانشيني ===

علاءُ الدين خلجي کي ڪيترائي پٽ هئا، جن مان خضر خان، شادي خان، مبارڪ خان، فريد خان، عثمان خان، مصطفيٰ خان، محمد خان ۽ ابو بڪر خان جا نالا تاريخي بيانن ۾ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي حڪومت جي هڪ مرحلي ۾ سندس وڏو پٽ '''خضر خان''' جانشين سمجهيو ويندو هو. خضر خان کي درٻار ۾ اهم حيثيت حاصل هئي ۽ سندس ماءُ، ملڪه جهان، پڻ شاهي سياست ۾ اثر رسوخ رکندي هئي.

پر علاءُ الدين جي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ ملڪ ڪافور ۽ ٻين اميرن جي وچ ۾ اختلاف وڌيا، جنهن سبب شاهي جانشينيءَ جو مسئلو وڌيڪ پيچيده بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

== علاءُ الدين جي آخري بيماري ==

1315ع جي آخري مهينن ۽ 1316ع جي شروعات ۾ سلطان علاءُ الدين سخت بيمار ٿي پيو.

سندس بيماريءَ دوران درٻار ۾ ملڪ ڪافور جو اثر نمايان طور وڌيو. ملڪ ڪافور اڳ ۾ علاءُ الدين جي دکن ۽ ڏکڻ هندستان وارين فوجي مهمن جو اهم سپهه سالار رهي چڪو هو.

بيماريءَ سبب علاءُ الدين جي حڪومتي سرگرمين ۾ گهٽتائي آئي ۽ ملڪ ڪافور ڪيترن انتظامي ۽ سياسي معاملن تي عملي ضابطو حاصل ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== خضر خان جي معزولي ===

تاريخي بيانن موجب، ملڪ ڪافور خضر خان ۽ سندس حامين کي پنهنجي اقتدار لاءِ خطرو سمجهندو هو.

خضر خان تي سلطان جي قتل جي سازش ۾ شامل هجڻ جو الزام لڳايو ويو. ان الزام کان پوءِ کيس [[گواليار قلعو|گواليار قلعي]] ۾ قيد ڪيو ويو.

هن الزام جي حقيقت بابت تاريخدانن ۾ اختلاف موجود آهن. پيٽر جيڪسن نشاندهي ڪري ٿو ته ملڪ ڪافور جي سياسي مقصدن سبب ان قسم جا الزام مخالفن خلاف استعمال ٿيا هوندا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== جانشينيءَ بابت درٻاري اجلاس ===

علاءُ الدين جي آخري بيماريءَ دوران ملڪ ڪافور اهم درٻاري عملدارن کي سلطان جي بستري وٽ گڏ ڪيو.

ان اجلاس ۾ شهاب الدين عمر کي جانشين مقرر ڪرڻ ۽ ملڪ ڪافور کي سندس نائب بڻائڻ جو فيصلو ڪيو ويو.

عصامي موجب، علاءُ الدين ان وقت ايترو ڪمزور هو جو اجلاس دوران ڪجهه چئي نه سگهيو. موجود عملدارن سندس خاموشيءَ کي رضامندي سمجهيو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح شهاب الدين جي جانشينيءَ جو فيصلو ظاهري طور علاءُ الدين جي منظوريءَ سان منسوب ڪيو ويو، پر ان جي پويان ملڪ ڪافور جي سياسي مداخلت اهم هئي.

== تخت نشيني ==

[[File:Delhi Sultanate under Khalji dynasty - based on A Historical Atlas of South Asia.svg|thumb|خلجي خاندان جي دور ۾ دهلي سلطنت جي علائقائي توسيع جو نقشو. هي نقشو سڄي خلجي دور جي وڌ ۾ وڌ توسيع ڏيکاري ٿو، رڳو شهاب الدين جي ٽن مهينن واري حڪومت جون سرحدون نه.]]

سلطان علاءُ الدين خلجي '''4 جنوري 1316ع''' تي وفات ڪئي.

سندس وفات کان پوءِ ملڪ ڪافور درٻار جي اهم اميرن ۽ عملدارن کي گڏ ڪيو ۽ شهاب الدين عمر کي نئون سلطان مقرر ڪيو.

عام تاريخي ترتيب موجب، شهاب الدين جي حڪومت '''5 جنوري 1316ع''' کان شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

=== علاءُ الدين جي وصيت ===

ملڪ ڪافور درٻاري اجلاس ۾ هڪ اهڙو فرمان يا وصيت نامو پيش ڪيو، جنهن کي علاءُ الدين سان منسوب ڪيو ويو.

ان ۾ ڄاڻايو ويو هو ته سلطان پنهنجي وڏي پٽ خضر خان کي جانشينيءَ کان محروم ڪري شهاب الدين عمر کي پنهنجو جانشين مقرر ڪيو آهي.

ڪجهه بعد وارين تاريخي روايتن ۾ ان وصيت جي اصليت تي شڪ ظاهر ڪيو ويو آهي. خاص طور [[فرشته]] جي بيان ۾ ملڪ ڪافور جي پيش ڪيل وصيت کي جعلي قرار ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

بهرحال، ان وصيت جي اصليت بابت سڀئي تاريخي ذريعا هڪجهڙا نه آهن. ان ڪري ان کي بنا اختلاف جي تصديق ٿيل دستاويز سمجهڻ مناسب نه آهي.

=== شاهي خاندان کان اطاعت جو اظهار ===

شهاب الدين جي تخت نشينيءَ جي تقريب ۾ علاءُ الدين جي ٻين پٽن کي نئين سلطان جي بالادستي قبول ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.

انهن شهزادن ۾ مبارڪ خان، شادي خان، فريد خان، عثمان خان، مصطفيٰ خان، محمد خان ۽ ابو بڪر خان شامل هئا.

تاريخي روايت موجب، انهن کي شهاب الدين جي پيرن کي چمڻ لاءِ چيو ويو، جيڪو شاهي اطاعت جو علامتي اظهار هو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

=== تخت نشينيءَ وقت عمر ===

شهاب الدين جي تخت نشينيءَ وقت سندس عمر بابت تاريخي ماخذن ۾ ٿورو اختلاف ملي ٿو.

عصامي ۽ ٻين روايتن ۾ کيس ڇهن سالن جي لڳ ڀڳ ڄاڻايو ويو آهي. ڪجهه بعد وارن بيانن ۾ پڻ سندس عمر پنجن يا ڇهن سالن جي وچ ۾ ٻڌائي وئي آهي.

ان ڪري سندس پيدائش جو سال قطعي طور مقرر ڪرڻ مشڪل آهي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

== حڪومت ==

شهاب الدين عمر جي حڪومت لڳ ڀڳ ٽن مهينن تائين هلي.

هن مختصر عرصي دوران شهاب الدين جي حيثيت بنيادي طور رسمي سلطان واري هئي، جڏهن ته اصل اقتدار پهرين ملڪ ڪافور ۽ پوءِ مبارڪ خان وٽ رهيو.

=== شاهي لقب ===

شهاب الدين سان منسوب هڪ مڪمل شاهي لقب هن صورت ۾ نقل ڪيو ويندو آهي:

:''السلطان الاعظم شهاب الدنيا والدين ابوالمظفر عمر شاهه السلطان''

هن عبارت جو مفهوم آهي: عظيم سلطان، دنيا ۽ دين جو روشن ڪندڙ، ابوالمظفر عمر شاهه سلطان.

بهرحال، هن مڪمل لقب جي استعمال لاءِ ڪنهن مستند همعصر سڪي يا ڪتبي جي سڌي تصديق اڃا ضروري آهي.

=== ملڪ ڪافور جي نائب السلطنت ===

ملڪ ڪافور شهاب الدين جي ننڍي عمر جو فائدو وٺندي حڪومت جا عملي اختيار پاڻ سنڀاليا.

هن شاهي درٻار ۾ روزانو هڪ مختصر تقريب منعقد ڪرائڻ شروع ڪئي.

ان تقريب ۾ ننڍي سلطان کي تخت تي ويهاريو ويندو هو ۽ درٻاري امير سندس سامهون حاضري ڀريندا هئا.

تقريب ختم ٿيڻ کان پوءِ شهاب الدين کي سندس ماءُ وٽ موڪليو ويندو هو، جڏهن ته ملڪ ڪافور عملدارن سان الڳ اجلاس ڪري انتظامي حڪم جاري ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح شهاب الدين جي حڪومت ۾ شاهي اقتدار جي ظاهري ۽ عملي صورتن ۾ واضح فرق موجود هو.

=== درٻاري سياست ===

ملڪ ڪافور جي نائب السلطنت دوران درٻار ۾ ڪيترن پراڻن اميرن ۽ شاهي خاندان جي فردن جي حيثيت ڪمزور ڪئي وئي.

ملڪ ڪافور انهن ماڻهن کي اقتدار لاءِ خطرو سمجهندو هو، جيڪي شهاب الدين جي ننڍي عمر سبب تخت تي پنهنجي دعويٰ پيش ڪري سگهيا ٿي.

هن خاص طور علاءُ الدين جي وڏن پٽن خلاف سخت قدم کنيا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

== شاهي خاندان خلاف ڪارروايون ==

=== خضر خان ۽ شادي خان کي انڌو ڪرڻ ===

ملڪ ڪافور شاهي جانشينيءَ جي ممڪن دعويدارن کي ختم ڪرڻ لاءِ خضر خان ۽ شادي خان کي انڌو ڪرائڻ جو حڪم ڏنو.

وچئين دور جي شاهي سياست ۾ تخت جي دعويدارن کي انڌو ڪرڻ اقتدار جي جدوجهد جو هڪ انتهائي سخت طريقو هو، جنهن جو مقصد کين مستقبل جي حڪمرانيءَ لاءِ نااهل بڻائڻ هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

خضر خان اڳ ۾ ئي گواليار ۾ قيد هو، جڏهن ته شادي خان کي پڻ شاهي جانشينيءَ جي مقابلي مان خارج ڪيو ويو.

=== ملڪه جهان جي قيد ===

ملڪ ڪافور علاءُ الدين جي وڏي راڻي '''ملڪه جهان''' کي پڻ قيد ڪيو.

ملڪه جهان خضر خان جي ماءُ هئي ۽ شاهي درٻار ۾ اڳ ۾ اثر رسوخ رکندڙ شخصيت رهي هئي.

ملڪ ڪافور جي انهن قدمن سان خضر خان جي حامين جي سياسي طاقت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

=== مبارڪ خان جي قيد ===

علاءُ الدين جو ٻيو پٽ مبارڪ خان پڻ ملڪ ڪافور جي نظر ۾ تخت جو اهم دعويدار هو.

ملڪ ڪافور کيس قيد ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو شهاب الدين جي ڀيٽ ۾ وڏي عمر جو هو ۽ درٻار جي ڪجهه حلقن ۾ حمايت حاصل ڪري سگهيو ٿي.

مبارڪ خان جي قيد شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد کي وڌيڪ تيز ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

=== جتيپاليءَ سان ملڪ ڪافور جي شاديءَ جي روايت ===

سورهين صديءَ جي تاريخ نويس [[فرشته]] موجب، ملڪ ڪافور علاءُ الدين جي بيواهه ۽ شهاب الدين جي ماءُ جتيپاليءَ سان شادي ڪئي.

فرشته جي بيان موجب، هن شاديءَ جو مقصد ننڍي سلطان جو ويڳو پيءُ بڻجي پنهنجي نائب السلطنت کي وڌيڪ جائز حيثيت ڏيڻ هو.

پر هي واقعو هڪ بعد واري تاريخي روايت تي ٻڌل آهي، تنهنڪري ان کي سڀني مورخن طرفان تصديق ٿيل حقيقت طور پيش نٿو ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

== ملڪ ڪافور جو زوال ==

ملڪ ڪافور جي حڪومت گهڻو وقت جاري نه رهي.

شاهي خاندان خلاف سندس سخت ڪاررواين سبب درٻار ۽ فوج جي ڪجهه حلقن ۾ ناراضگي پيدا ٿي.

خاص طور علاءُ الدين جا اڳوڻا محافظ، جن کي '''پائيڪ''' چيو ويندو هو، ملڪ ڪافور جي پاليسين جا مخالف بڻجي ويا.

=== پائيڪن جي بغاوت ===

پائيڪن جو تعلق شاهي محافظ دستي سان هو ۽ انهن مان ڪجهه علاءُ الدين جي دور کان محل جي حفاظت تي مقرر هئا.

انهن ملڪ ڪافور خلاف سازش ڪئي ۽ آخرڪار کيس قتل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

ملڪ ڪافور جي قتل سان شهاب الدين جي حڪومت جو پهريون نائب السلطنت وارو دور ختم ٿيو.

=== ملڪ ڪافور جي حڪومت جو مدو ===

ملڪ ڪافور جي نائب السلطنت جي مدت بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي.

[[ضياءُ الدين برني]] موجب، ملڪ ڪافور لڳ ڀڳ '''35 ڏينهن''' اقتدار ۾ رهيو.

عصامي سندس حڪومت جو مدو لڳ ڀڳ هڪ مهينو ٻڌائي ٿو، جڏهن ته فرشته جي روايت ۾ 25 ڏينهن جو ذڪر ملي ٿو.

انهن اختلافن باوجود تاريخدان ان ڳالهه تي متفق آهن ته ملڪ ڪافور جي حڪومت انتهائي مختصر هئي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

== مبارڪ خان جي نائب السلطنت ==

ملڪ ڪافور جي قتل کان پوءِ پائيڪن مبارڪ خان کي قيد مان آزاد ڪرايو.

درٻاري اميرن کيس شهاب الدين عمر جو نائب السلطنت مقرر ڪرڻ جي آڇ ڪئي.

مبارڪ خان شروعات ۾ اها آڇ قبول ڪرڻ کان هٻڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس انديشو هو ته نائب جي حيثيت سان سندس زندگي خطري ۾ رهندي.

هن پنهنجي ماءُ سان گڏ ڪنهن ٻئي ملڪ ڏانهن وڃڻ جي اجازت پڻ گهري.

پر اميرن کيس حڪومت جي ذميواري قبول ڪرڻ لاءِ قائل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

=== انتظامي اختيارن جي منتقلي ===

مبارڪ خان جي نائب مقرر ٿيڻ کان پوءِ شهاب الدين رسمي طور سلطان رهيو، پر حڪومتي فيصلا مبارڪ خان ڪرڻ لڳو.

اهڙيءَ طرح ملڪ ڪافور جي قتل باوجود ننڍي سلطان جي حقيقي سياسي حيثيت ۾ بنيادي تبديلي نه آئي.

=== جتيپاليءَ تي الزام ===

ڪجهه هفتن کان پوءِ مبارڪ خان الزام لڳايو ته شهاب الدين جي ماءُ جتيپاليءَ کيس زهر ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.

هي الزام تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو، پر ان جي سچائي آزاد طور ثابت ٿيل نه آهي.

مبارڪ خان ان الزام کي شهاب الدين جي حڪومت ختم ڪرڻ لاءِ سياسي جواز طور استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

== تخت تان معزولي ==

'''14 اپريل 1316ع''' تي مبارڪ خان شهاب الدين عمر کي تخت تان هٽائي پاڻ '''قطب الدين مبارڪ شاهه''' جي لقب سان دهليءَ جو سلطان بڻيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

شهاب الدين جي حڪومت ان وقت لڳ ڀڳ ٽي مهينا ۽ ڪجهه ڏينهن جاري رهي هئي.

=== شهاب الدين کي انڌو ڪرڻ ===

تاريخي روايتن موجب، مبارڪ شاهه پنهنجي ننڍي ڀاءُ شهاب الدين کي انڌو ڪرائي تخت جي دعويٰ ڪرڻ کان محروم ڪيو.

ان کان پوءِ شهاب الدين کي گواليار جي قلعي ۾ قيد لاءِ موڪليو ويو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== گواليار ۾ قيد ===

[[File:Gwalior-Fort.jpg|thumb|[[گواليار قلعو]]، جتي شهاب الدين عمر کي تخت تان هٽائڻ کان پوءِ قيد ڪيو ويو.]]

گواليار قلعو دهلي سلطنت جي دور ۾ اهم فوجي ۽ سياسي قيدخاني طور استعمال ٿيندو هو.

علاءُ الدين جي حڪومت دوران خضر خان کي پڻ هتي قيد ڪيو ويو هو.

شهاب الدين کي تخت تان هٽائڻ کان پوءِ گواليار موڪلڻ جو مقصد کيس دهليءَ جي درٻاري سياست کان پري رکڻ ۽ ٻيهر اقتدار حاصل ڪرڻ جي امڪان کي گهٽائڻ هو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

== وفات ==

شهاب الدين عمر جي وفات جي صحيح تاريخ بابت تاريخي ذريعن ۾ واضح اتفاق موجود نه آهي.

ڪجهه جديد سوانحي فهرستن ۾ سندس وفات '''1316ع''' ۾ گواليار ۾ ڄاڻائي وئي آهي.

پر فرشته سان منسوب هڪ روايت موجب، مبارڪ شاهه شهاب الدين کي انڌو ڪرائي گواليار ۾ ڊگهي قيد لاءِ موڪليو هو.

ان ڪري شهاب الدين جي 1316ع ۾ ئي وفات ٿيڻ کي قطعي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب نه آهي.

سندس قبر يا تدفين جي جاءِ بابت پڻ قابلِ اعتماد ۽ واضح ڄاڻ موجود نه آهي.

== تاريخي اهميت ==

شهاب الدين عمر جي حڪومت دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ ان ڪري اهم آهي جو اها هڪ اهڙي دور جي نمائندگي ڪري ٿي، جڏهن شاهي خاندان جي ننڍي عمر واري فرد کي تخت تي ويهاري اصل اقتدار هڪ طاقتور فوجي عملدار پنهنجي هٿ ۾ رکيو.

ملڪ ڪافور جي نائب السلطنت ۾ فوجي غلامن ۽ درٻاري عملدارن جي سياسي طاقت نمايان ٿي.

ساڳئي وقت، شهاب الدين جي معزولي ظاهر ڪري ٿي ته خلجي خاندان ۾ جانشينيءَ جو ڪو اهڙو مستحڪم نظام موجود نه هو، جيڪو شاهي خاندان جي اندروني اختلافن کي روڪي سگهي.

=== علاءُ الدين کان مبارڪ شاهه تائين اقتدار جي منتقلي ===

علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ صرف چند مهينن اندر دهليءَ ۾ ٽي اهم سياسي مرحلا پيش آيا:

* شهاب الدين عمر جي تخت نشيني ۽ ملڪ ڪافور جي نائب السلطنت؛
* ملڪ ڪافور جو قتل ۽ مبارڪ خان جو نائب السلطنت بڻجڻ؛
* شهاب الدين جي معزولي ۽ قطب الدين مبارڪ شاهه جي تخت نشيني.

انهن واقعن خلجي خاندان جي سياسي ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪيو، جيڪا آخرڪار 1320ع ۾ خاندان جي حڪومت جي خاتمي تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

== اهم واقعن جي تاريخوار فهرست ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9bb6c9;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d69;color:#ffffff;padding:10px;font-size:110%;&quot; | شهاب الدين عمر خلجي جي زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b52;&quot; | تاريخ
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b52;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b52;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| تقريباً 1310ع–1311ع
| شهاب الدين عمر جي پيدائش
| علاءُ الدين خلجي ۽ جتيپاليءَ جو پٽ
|-
| 1315ع–1316ع
| علاءُ الدين جي آخري بيماري
| ملڪ ڪافور جي سياسي اثر ۾ واڌ
|-
| 1315ع–1316ع
| خضر خان جي معزولي
| شاهي جانشينيءَ ۾ تبديلي
|-
| 4 جنوري 1316ع
| علاءُ الدين جي وفات
| جانشينيءَ جي بحران جي شروعات
|-
| 5 جنوري 1316ع
| شهاب الدين جي تخت نشيني
| خلجي خاندان جو ٽيون سلطان
|-
| جنوري–فيبروري 1316ع
| ملڪ ڪافور جي نائب السلطنت
| اصل حڪومتي اختيار ملڪ ڪافور وٽ
|-
| فيبروري 1316ع
| ملڪ ڪافور جو قتل
| درٻاري اقتدار ۾ تبديلي
|-
| 1316ع
| مبارڪ خان جو نائب السلطنت بڻجڻ
| اقتدار جي نئين مرڪز جو قيام
|-
| 14 اپريل 1316ع
| شهاب الدين جي معزولي
| قطب الدين مبارڪ شاهه جي تخت نشيني
|-
| 1316ع
| شهاب الدين کي گواليار موڪلڻ
| شاهي جانشينيءَ مان خارج ڪرڻ
|-
| نامعلوم
| شهاب الدين جي وفات
| وفات جي تاريخ بابت غيريقيني
|}

== تاريخي ماخذ ۽ روايتن جو تقابلي جائزو ==

شهاب الدين عمر جي مختصر حڪومت بابت معلومات گهڻو ڪري علاءُ الدين خلجي جي آخري سالن ۽ قطب الدين مبارڪ شاهه جي تخت نشينيءَ سان لاڳاپيل تاريخي لکڻين مان ملي ٿي.

اهم ماخذن ۾ ضياءُ الدين برني، عبدالملڪ عصامي ۽ فرشته جون تاريخون شامل آهن.

جديد تاريخدانن مان ڪشوري سرن لال، بنارسي پرساد سڪسينا ۽ پيٽر جيڪسن انهن روايتن جو تقابلي مطالعو ڪيو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac4d2;&quot;
|+ style=&quot;background:#315f73;color:white;padding:9px;&quot; | شهاب الدين عمر بابت تاريخي ماخذ
! style=&quot;background:#e0eff5;&quot; | مورخ يا محقق
! style=&quot;background:#e0eff5;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#e0eff5;&quot; | اهم معلومات
|-
| [[ضياءُ الدين برني]]
| ''تاريخِ فيروز شاهي''
| ملڪ ڪافور، جانشيني ۽ درٻاري سياست
|-
| [[عبدالملڪ عصامي]]
| ''فتوح السلاطين''
| شهاب الدين جي ماءُ، جانشيني ۽ علاءُ الدين جي آخري بيماري
|-
| [[فرشته]]
| ''تاريخِ فرشته''
| ملڪ ڪافور جي وصيت، جتيپاليءَ سان شاديءَ جي روايت ۽ شهاب الدين جي معزولي
|-
| ڪشوري سرن لال
| ''History of the Khaljis''
| خلجي خاندان جي سوانح ۽ سياسي تاريخ
|-
| بنارسي پرساد سڪسينا
| ''A Comprehensive History of India''
| شهاب الدين جي حڪومت ۽ مبارڪ شاهه جي تخت نشيني
|-
| پيٽر جيڪسن
| ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''
| جانشينيءَ جي بحران ۽ ملڪ ڪافور جي اقتدار جو تنقيدي جائزو
|}

== تصويرون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Delhi Sultanate under Khalji dynasty - based on A Historical Atlas of South Asia.svg|خلجي خاندان جي دور ۾ دهلي سلطنت جو تاريخي نقشو.
File:Gwalior-Fort.jpg|گواليار قلعو، جتي شهاب الدين کي قيد ڪيو ويو.
File:Fortification Wall of Gwalior Fort.jpg|گواليار قلعي جون دفاعي ديوارون.
&lt;/gallery&gt;

== وڌيڪ ڏسو ==

* [[علاءُ الدين خلجي]]
* [[ملڪ ڪافور]]
* [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]]
* [[خلجي خاندان]]
* [[دهلي سلطنت]]
* [[گواليار قلعو]]
* [[ديوگري]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ڪتابيات ==

* {{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=The Indian Press |location=Allahabad |year=1950 |url=https://books.google.com/books?id=2XXqAQAACAAJ |language=en}}
* {{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Qutubuddin Mubarak Khalji |editor1=Mohammad Habib |editor2=Khaliq Ahmad Nizami |title=A Comprehensive History of India |volume=5: The Delhi Sultanat (A.D. 1206–1526) |publisher=People's Publishing House |year=1992 |orig-year=1970 |language=en}}
* {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521404778 |language=en}}
* {{cite book |last=Eraly |first=Abraham |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate |publisher=Penguin Books |year=2015 |isbn=9789351186588 |language=en}}
* {{cite book |title=Sultanate of Delhi |publisher=Allama Iqbal Open University |url=https://online.aiou.edu.pk/LIVE_SITE/SoftBooks/9141.pdf |language=en}}
* {{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Maps_of_Khalji_dynasty وڪيميڊيا ڪامنز تي خلجي خاندان جا نقشا]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Gwalior_Fort وڪيميڊيا ڪامنز تي گواليار قلعي جون تصويرون]
* [https://online.aiou.edu.pk/LIVE_SITE/SoftBooks/9141.pdf دهلي سلطنت بابت تاريخي درسي ڪتاب]
* [https://en.wikisource.org/wiki/Page:History_of_India_Vol_3.djvu/154 خلجي خاندان جي جانشيني بابت پراڻو تاريخي متن]

{{DEFAULTSORT:Shihabuddin Omar Khalji}}
[[زمرو:دهلي جا سلطان]]
[[زمرو:خلجي خاندان]]
[[زمرو:دهلي سلطنت]]
[[زمرو:14هين صديءَ جا هندستاني حڪمران]]
[[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]]
[[زمرو:1310ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:وفات جو سال نامعلوم]]</text>
      <sha1>nqi0rkc0lhpfwzs9q98atup0u5g99qq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424356</id>
      <parentid>424355</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>424356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30327" sha1="ovtk9eshb7x3ulp06ohoapfrq1l71eb" xml:space="preserve">
{{Short description|1316ع ۾ دهلي سلطنت جو سلطان}}


{{Infobox royalty
| name = شهاب الدين عمر خلجي
| title = دهليءَ جو سلطان
| image =
| caption =
| succession = [[دهلي سلطنت]] جو چوڏهون سلطان
| reign = 5 جنوري – 14 اپريل 1316ع
| predecessor = [[علاءُ الدين خلجي]]
| successor = [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]]
| birth_name = عمر خان
| birth_date = تقريباً 1310ع يا 1311ع
| birth_place = [[دهلي سلطنت]]
| death_date = نامعلوم؛ ڪجهه روايتن موجب 1316ع
| death_place = ممڪن طور [[گواليار]]
| dynasty = [[خلجي خاندان]]
| father = [[علاءُ الدين خلجي]]
| mother = [[جتيپالي]]
| religion = [[سني اسلام]]
}}

'''شهاب الدين عمر خلجي''' (انگريزي: ''Shihab-ud-din Umar Khalji'')، جنهن کي '''عمر خان''' ۽ '''شهاب الدين عمر شاهه''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[دهلي سلطنت]] جو چوڏهون سلطان ۽ [[خلجي خاندان]] جو ٽيون حڪمران هو. سندس نالي تي '''5 جنوري کان 14 اپريل 1316ع''' تائين حڪومت هلي. هو سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] ۽ سندس زال [[جتيپالي]] جو پٽ هو، جيڪا [[ديوگري]] جي يادَو حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]] جي ڌيءَ هئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lal
 |first=Kishori Saran
 |title=History of the Khaljis (1290–1320)
 |publisher=The Indian Press
 |location=Allahabad
 |year=1950
 |pages=56–57
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jackson
 |first=Peter
 |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1999
 |isbn=9780521404778
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

شهاب الدين کي ننڍپڻ ۾ پنهنجي پيءُ جي وفات کان پوءِ تخت تي ويهاريو ويو. سندس تخت نشينيءَ ۾ علاءُ الدين جي طاقتور غلام سپهه سالار [[ملڪ ڪافور]] اهم ڪردار ادا ڪيو. ملڪ ڪافور شهاب الدين جو نائب بڻجي حڪومت جا سمورا عملي اختيار پنهنجي هٿ ۾ رکيا. ملڪ ڪافور جي قتل کان پوءِ شهاب الدين جو ڀاءُ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي|مبارڪ خان]] نائب السلطنت بڻيو، پر ٿوري عرصي بعد هن شهاب الدين کي تخت تان هٽائي پاڻ سلطان ٿيڻ جو اعلان ڪيو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;&gt;{{cite book
 |last=Saksena
 |first=Banarsi Prasad
 |chapter=The Khaljis: Qutubuddin Mubarak Khalji
 |editor1-last=Habib
 |editor1-first=Mohammad
 |editor2-last=Nizami
 |editor2-first=Khaliq Ahmad
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5: The Delhi Sultanat (A.D. 1206–1526)
 |publisher=People's Publishing House
 |year=1992
 |orig-year=1970
 |pages=425–429
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

شهاب الدين جو دور دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ شاهي جانشينيءَ جي بحران، غلام فوجي عملدارن جي سياسي طاقت ۽ خلجي خاندان جي اندروني رقابتن سبب اهميت رکي ٿو. جيتوڻيڪ هو رسمي طور سلطان هو، پر سندس ننڍي عمر سبب حڪومتي فيصلا ٻين طاقتور درٻاري شخصيتن جي هٿ ۾ رهيا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

== شروعاتي زندگي ==

=== پيدائش ۽ خاندان ===

شهاب الدين عمر خلجي جي پيدائش جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. ڪجهه تاريخي بيانن ۾ سندس ڄم جو سال 1310ع يا 1311ع ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته 1316ع ۾ تخت نشينيءَ وقت سندس عمر بابت مختلف روايتون ملن ٿيون.

چوڏهين صديءَ جي مورخ [[عبدالملڪ عصامي]] موجب، شهاب الدين سلطان علاءُ الدين خلجي ۽ جتيپاليءَ جو پٽ هو. جتيپالي دکن جي يادَو خاندان جي حڪمران رامچندر جي ڌيءَ هئي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

رامچندر ديوگريءَ جو حڪمران هو، جنهن علاءُ الدين جي فوجي مهمن کان پوءِ دهلي سلطنت جي بالادستي قبول ڪئي هئي. علاءُ الدين جي دکن بابت پاليسيءَ ۾ رامچندر سان سياسي ۽ خانداني لاڳاپا اهم هئا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

شهاب الدين جي ماءُ جي دکن جي حڪمران خاندان سان نسبت سبب سندس تخت نشينيءَ جي سياسي پسمنظر کي به ڪجهه تاريخدانن اهميت ڏني آهي. تنهن هوندي به ان بنياد تي ڪنهن منظم دکني يا هندستاني درٻاري گروهه جي موجودگيءَ کي يقيني طور ثابت نٿو ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== ڀائر ۽ شاهي جانشيني ===

علاءُ الدين خلجي کي ڪيترائي پٽ هئا، جن مان خضر خان، شادي خان، مبارڪ خان، فريد خان، عثمان خان، مصطفيٰ خان، محمد خان ۽ ابو بڪر خان جا نالا تاريخي بيانن ۾ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

علاءُ الدين جي حڪومت جي هڪ مرحلي ۾ سندس وڏو پٽ '''خضر خان''' جانشين سمجهيو ويندو هو. خضر خان کي درٻار ۾ اهم حيثيت حاصل هئي ۽ سندس ماءُ، ملڪه جهان، پڻ شاهي سياست ۾ اثر رسوخ رکندي هئي.

پر علاءُ الدين جي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ ملڪ ڪافور ۽ ٻين اميرن جي وچ ۾ اختلاف وڌيا، جنهن سبب شاهي جانشينيءَ جو مسئلو وڌيڪ پيچيده بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

== علاءُ الدين جي آخري بيماري ==

1315ع جي آخري مهينن ۽ 1316ع جي شروعات ۾ سلطان علاءُ الدين سخت بيمار ٿي پيو.

سندس بيماريءَ دوران درٻار ۾ ملڪ ڪافور جو اثر نمايان طور وڌيو. ملڪ ڪافور اڳ ۾ علاءُ الدين جي دکن ۽ ڏکڻ هندستان وارين فوجي مهمن جو اهم سپهه سالار رهي چڪو هو.

بيماريءَ سبب علاءُ الدين جي حڪومتي سرگرمين ۾ گهٽتائي آئي ۽ ملڪ ڪافور ڪيترن انتظامي ۽ سياسي معاملن تي عملي ضابطو حاصل ڪري ورتو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== خضر خان جي معزولي ===

تاريخي بيانن موجب، ملڪ ڪافور خضر خان ۽ سندس حامين کي پنهنجي اقتدار لاءِ خطرو سمجهندو هو.

خضر خان تي سلطان جي قتل جي سازش ۾ شامل هجڻ جو الزام لڳايو ويو. ان الزام کان پوءِ کيس [[گواليار قلعو|گواليار قلعي]] ۾ قيد ڪيو ويو.

هن الزام جي حقيقت بابت تاريخدانن ۾ اختلاف موجود آهن. پيٽر جيڪسن نشاندهي ڪري ٿو ته ملڪ ڪافور جي سياسي مقصدن سبب ان قسم جا الزام مخالفن خلاف استعمال ٿيا هوندا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== جانشينيءَ بابت درٻاري اجلاس ===

علاءُ الدين جي آخري بيماريءَ دوران ملڪ ڪافور اهم درٻاري عملدارن کي سلطان جي بستري وٽ گڏ ڪيو.

ان اجلاس ۾ شهاب الدين عمر کي جانشين مقرر ڪرڻ ۽ ملڪ ڪافور کي سندس نائب بڻائڻ جو فيصلو ڪيو ويو.

عصامي موجب، علاءُ الدين ان وقت ايترو ڪمزور هو جو اجلاس دوران ڪجهه چئي نه سگهيو. موجود عملدارن سندس خاموشيءَ کي رضامندي سمجهيو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح شهاب الدين جي جانشينيءَ جو فيصلو ظاهري طور علاءُ الدين جي منظوريءَ سان منسوب ڪيو ويو، پر ان جي پويان ملڪ ڪافور جي سياسي مداخلت اهم هئي.

== تخت نشيني ==

[[File:Delhi Sultanate under Khalji dynasty - based on A Historical Atlas of South Asia.svg|thumb|خلجي خاندان جي دور ۾ دهلي سلطنت جي علائقائي توسيع جو نقشو. هي نقشو سڄي خلجي دور جي وڌ ۾ وڌ توسيع ڏيکاري ٿو، رڳو شهاب الدين جي ٽن مهينن واري حڪومت جون سرحدون نه.]]

سلطان علاءُ الدين خلجي '''4 جنوري 1316ع''' تي وفات ڪئي.

سندس وفات کان پوءِ ملڪ ڪافور درٻار جي اهم اميرن ۽ عملدارن کي گڏ ڪيو ۽ شهاب الدين عمر کي نئون سلطان مقرر ڪيو.

عام تاريخي ترتيب موجب، شهاب الدين جي حڪومت '''5 جنوري 1316ع''' کان شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

=== علاءُ الدين جي وصيت ===

ملڪ ڪافور درٻاري اجلاس ۾ هڪ اهڙو فرمان يا وصيت نامو پيش ڪيو، جنهن کي علاءُ الدين سان منسوب ڪيو ويو.

ان ۾ ڄاڻايو ويو هو ته سلطان پنهنجي وڏي پٽ خضر خان کي جانشينيءَ کان محروم ڪري شهاب الدين عمر کي پنهنجو جانشين مقرر ڪيو آهي.

ڪجهه بعد وارين تاريخي روايتن ۾ ان وصيت جي اصليت تي شڪ ظاهر ڪيو ويو آهي. خاص طور [[فرشته]] جي بيان ۾ ملڪ ڪافور جي پيش ڪيل وصيت کي جعلي قرار ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

بهرحال، ان وصيت جي اصليت بابت سڀئي تاريخي ذريعا هڪجهڙا نه آهن. ان ڪري ان کي بنا اختلاف جي تصديق ٿيل دستاويز سمجهڻ مناسب نه آهي.

=== شاهي خاندان کان اطاعت جو اظهار ===

شهاب الدين جي تخت نشينيءَ جي تقريب ۾ علاءُ الدين جي ٻين پٽن کي نئين سلطان جي بالادستي قبول ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو.

انهن شهزادن ۾ مبارڪ خان، شادي خان، فريد خان، عثمان خان، مصطفيٰ خان، محمد خان ۽ ابو بڪر خان شامل هئا.

تاريخي روايت موجب، انهن کي شهاب الدين جي پيرن کي چمڻ لاءِ چيو ويو، جيڪو شاهي اطاعت جو علامتي اظهار هو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

=== تخت نشينيءَ وقت عمر ===

شهاب الدين جي تخت نشينيءَ وقت سندس عمر بابت تاريخي ماخذن ۾ ٿورو اختلاف ملي ٿو.

عصامي ۽ ٻين روايتن ۾ کيس ڇهن سالن جي لڳ ڀڳ ڄاڻايو ويو آهي. ڪجهه بعد وارن بيانن ۾ پڻ سندس عمر پنجن يا ڇهن سالن جي وچ ۾ ٻڌائي وئي آهي.

ان ڪري سندس پيدائش جو سال قطعي طور مقرر ڪرڻ مشڪل آهي.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

== حڪومت ==

شهاب الدين عمر جي حڪومت لڳ ڀڳ ٽن مهينن تائين هلي.

هن مختصر عرصي دوران شهاب الدين جي حيثيت بنيادي طور رسمي سلطان واري هئي، جڏهن ته اصل اقتدار پهرين ملڪ ڪافور ۽ پوءِ مبارڪ خان وٽ رهيو.

=== شاهي لقب ===

شهاب الدين سان منسوب هڪ مڪمل شاهي لقب هن صورت ۾ نقل ڪيو ويندو آهي:

:''السلطان الاعظم شهاب الدنيا والدين ابوالمظفر عمر شاهه السلطان''

هن عبارت جو مفهوم آهي: عظيم سلطان، دنيا ۽ دين جو روشن ڪندڙ، ابوالمظفر عمر شاهه سلطان.

بهرحال، هن مڪمل لقب جي استعمال لاءِ ڪنهن مستند همعصر سڪي يا ڪتبي جي سڌي تصديق اڃا ضروري آهي.

=== ملڪ ڪافور جي نائب السلطنت ===

ملڪ ڪافور شهاب الدين جي ننڍي عمر جو فائدو وٺندي حڪومت جا عملي اختيار پاڻ سنڀاليا.

هن شاهي درٻار ۾ روزانو هڪ مختصر تقريب منعقد ڪرائڻ شروع ڪئي.

ان تقريب ۾ ننڍي سلطان کي تخت تي ويهاريو ويندو هو ۽ درٻاري امير سندس سامهون حاضري ڀريندا هئا.

تقريب ختم ٿيڻ کان پوءِ شهاب الدين کي سندس ماءُ وٽ موڪليو ويندو هو، جڏهن ته ملڪ ڪافور عملدارن سان الڳ اجلاس ڪري انتظامي حڪم جاري ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح شهاب الدين جي حڪومت ۾ شاهي اقتدار جي ظاهري ۽ عملي صورتن ۾ واضح فرق موجود هو.

=== درٻاري سياست ===

ملڪ ڪافور جي نائب السلطنت دوران درٻار ۾ ڪيترن پراڻن اميرن ۽ شاهي خاندان جي فردن جي حيثيت ڪمزور ڪئي وئي.

ملڪ ڪافور انهن ماڻهن کي اقتدار لاءِ خطرو سمجهندو هو، جيڪي شهاب الدين جي ننڍي عمر سبب تخت تي پنهنجي دعويٰ پيش ڪري سگهيا ٿي.

هن خاص طور علاءُ الدين جي وڏن پٽن خلاف سخت قدم کنيا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

== شاهي خاندان خلاف ڪارروايون ==

=== خضر خان ۽ شادي خان کي انڌو ڪرڻ ===

ملڪ ڪافور شاهي جانشينيءَ جي ممڪن دعويدارن کي ختم ڪرڻ لاءِ خضر خان ۽ شادي خان کي انڌو ڪرائڻ جو حڪم ڏنو.

وچئين دور جي شاهي سياست ۾ تخت جي دعويدارن کي انڌو ڪرڻ اقتدار جي جدوجهد جو هڪ انتهائي سخت طريقو هو، جنهن جو مقصد کين مستقبل جي حڪمرانيءَ لاءِ نااهل بڻائڻ هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

خضر خان اڳ ۾ ئي گواليار ۾ قيد هو، جڏهن ته شادي خان کي پڻ شاهي جانشينيءَ جي مقابلي مان خارج ڪيو ويو.

=== ملڪه جهان جي قيد ===

ملڪ ڪافور علاءُ الدين جي وڏي راڻي '''ملڪه جهان''' کي پڻ قيد ڪيو.

ملڪه جهان خضر خان جي ماءُ هئي ۽ شاهي درٻار ۾ اڳ ۾ اثر رسوخ رکندڙ شخصيت رهي هئي.

ملڪ ڪافور جي انهن قدمن سان خضر خان جي حامين جي سياسي طاقت گهٽجي وئي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

=== مبارڪ خان جي قيد ===

علاءُ الدين جو ٻيو پٽ مبارڪ خان پڻ ملڪ ڪافور جي نظر ۾ تخت جو اهم دعويدار هو.

ملڪ ڪافور کيس قيد ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو شهاب الدين جي ڀيٽ ۾ وڏي عمر جو هو ۽ درٻار جي ڪجهه حلقن ۾ حمايت حاصل ڪري سگهيو ٿي.

مبارڪ خان جي قيد شاهي خاندان اندر اقتدار جي جدوجهد کي وڌيڪ تيز ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

=== جتيپاليءَ سان ملڪ ڪافور جي شاديءَ جي روايت ===

سورهين صديءَ جي تاريخ نويس [[فرشته]] موجب، ملڪ ڪافور علاءُ الدين جي بيواهه ۽ شهاب الدين جي ماءُ جتيپاليءَ سان شادي ڪئي.

فرشته جي بيان موجب، هن شاديءَ جو مقصد ننڍي سلطان جو ويڳو پيءُ بڻجي پنهنجي نائب السلطنت کي وڌيڪ جائز حيثيت ڏيڻ هو.

پر هي واقعو هڪ بعد واري تاريخي روايت تي ٻڌل آهي، تنهنڪري ان کي سڀني مورخن طرفان تصديق ٿيل حقيقت طور پيش نٿو ڪري سگهجي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

== ملڪ ڪافور جو زوال ==

ملڪ ڪافور جي حڪومت گهڻو وقت جاري نه رهي.

شاهي خاندان خلاف سندس سخت ڪاررواين سبب درٻار ۽ فوج جي ڪجهه حلقن ۾ ناراضگي پيدا ٿي.

خاص طور علاءُ الدين جا اڳوڻا محافظ، جن کي '''پائيڪ''' چيو ويندو هو، ملڪ ڪافور جي پاليسين جا مخالف بڻجي ويا.

=== پائيڪن جي بغاوت ===

پائيڪن جو تعلق شاهي محافظ دستي سان هو ۽ انهن مان ڪجهه علاءُ الدين جي دور کان محل جي حفاظت تي مقرر هئا.

انهن ملڪ ڪافور خلاف سازش ڪئي ۽ آخرڪار کيس قتل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

ملڪ ڪافور جي قتل سان شهاب الدين جي حڪومت جو پهريون نائب السلطنت وارو دور ختم ٿيو.

=== ملڪ ڪافور جي حڪومت جو مدو ===

ملڪ ڪافور جي نائب السلطنت جي مدت بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي.

[[ضياءُ الدين برني]] موجب، ملڪ ڪافور لڳ ڀڳ '''35 ڏينهن''' اقتدار ۾ رهيو.

عصامي سندس حڪومت جو مدو لڳ ڀڳ هڪ مهينو ٻڌائي ٿو، جڏهن ته فرشته جي روايت ۾ 25 ڏينهن جو ذڪر ملي ٿو.

انهن اختلافن باوجود تاريخدان ان ڳالهه تي متفق آهن ته ملڪ ڪافور جي حڪومت انتهائي مختصر هئي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

== مبارڪ خان جي نائب السلطنت ==

ملڪ ڪافور جي قتل کان پوءِ پائيڪن مبارڪ خان کي قيد مان آزاد ڪرايو.

درٻاري اميرن کيس شهاب الدين عمر جو نائب السلطنت مقرر ڪرڻ جي آڇ ڪئي.

مبارڪ خان شروعات ۾ اها آڇ قبول ڪرڻ کان هٻڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس انديشو هو ته نائب جي حيثيت سان سندس زندگي خطري ۾ رهندي.

هن پنهنجي ماءُ سان گڏ ڪنهن ٻئي ملڪ ڏانهن وڃڻ جي اجازت پڻ گهري.

پر اميرن کيس حڪومت جي ذميواري قبول ڪرڻ لاءِ قائل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

=== انتظامي اختيارن جي منتقلي ===

مبارڪ خان جي نائب مقرر ٿيڻ کان پوءِ شهاب الدين رسمي طور سلطان رهيو، پر حڪومتي فيصلا مبارڪ خان ڪرڻ لڳو.

اهڙيءَ طرح ملڪ ڪافور جي قتل باوجود ننڍي سلطان جي حقيقي سياسي حيثيت ۾ بنيادي تبديلي نه آئي.

=== جتيپاليءَ تي الزام ===

ڪجهه هفتن کان پوءِ مبارڪ خان الزام لڳايو ته شهاب الدين جي ماءُ جتيپاليءَ کيس زهر ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.

هي الزام تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو، پر ان جي سچائي آزاد طور ثابت ٿيل نه آهي.

مبارڪ خان ان الزام کي شهاب الدين جي حڪومت ختم ڪرڻ لاءِ سياسي جواز طور استعمال ڪيو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;

== تخت تان معزولي ==

'''14 اپريل 1316ع''' تي مبارڪ خان شهاب الدين عمر کي تخت تان هٽائي پاڻ '''قطب الدين مبارڪ شاهه''' جي لقب سان دهليءَ جو سلطان بڻيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950&quot;/&gt;

شهاب الدين جي حڪومت ان وقت لڳ ڀڳ ٽي مهينا ۽ ڪجهه ڏينهن جاري رهي هئي.

=== شهاب الدين کي انڌو ڪرڻ ===

تاريخي روايتن موجب، مبارڪ شاهه پنهنجي ننڍي ڀاءُ شهاب الدين کي انڌو ڪرائي تخت جي دعويٰ ڪرڻ کان محروم ڪيو.

ان کان پوءِ شهاب الدين کي گواليار جي قلعي ۾ قيد لاءِ موڪليو ويو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

=== گواليار ۾ قيد ===

[[File:Gwalior-Fort.jpg|thumb|[[گواليار قلعو]]، جتي شهاب الدين عمر کي تخت تان هٽائڻ کان پوءِ قيد ڪيو ويو.]]

گواليار قلعو دهلي سلطنت جي دور ۾ اهم فوجي ۽ سياسي قيدخاني طور استعمال ٿيندو هو.

علاءُ الدين جي حڪومت دوران خضر خان کي پڻ هتي قيد ڪيو ويو هو.

شهاب الدين کي تخت تان هٽائڻ کان پوءِ گواليار موڪلڻ جو مقصد کيس دهليءَ جي درٻاري سياست کان پري رکڻ ۽ ٻيهر اقتدار حاصل ڪرڻ جي امڪان کي گهٽائڻ هو.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

== وفات ==

شهاب الدين عمر جي وفات جي صحيح تاريخ بابت تاريخي ذريعن ۾ واضح اتفاق موجود نه آهي.

ڪجهه جديد سوانحي فهرستن ۾ سندس وفات '''1316ع''' ۾ گواليار ۾ ڄاڻائي وئي آهي.

پر فرشته سان منسوب هڪ روايت موجب، مبارڪ شاهه شهاب الدين کي انڌو ڪرائي گواليار ۾ ڊگهي قيد لاءِ موڪليو هو.

ان ڪري شهاب الدين جي 1316ع ۾ ئي وفات ٿيڻ کي قطعي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب نه آهي.

سندس قبر يا تدفين جي جاءِ بابت پڻ قابلِ اعتماد ۽ واضح ڄاڻ موجود نه آهي.

== تاريخي اهميت ==

شهاب الدين عمر جي حڪومت دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ ان ڪري اهم آهي جو اها هڪ اهڙي دور جي نمائندگي ڪري ٿي، جڏهن شاهي خاندان جي ننڍي عمر واري فرد کي تخت تي ويهاري اصل اقتدار هڪ طاقتور فوجي عملدار پنهنجي هٿ ۾ رکيو.

ملڪ ڪافور جي نائب السلطنت ۾ فوجي غلامن ۽ درٻاري عملدارن جي سياسي طاقت نمايان ٿي.

ساڳئي وقت، شهاب الدين جي معزولي ظاهر ڪري ٿي ته خلجي خاندان ۾ جانشينيءَ جو ڪو اهڙو مستحڪم نظام موجود نه هو، جيڪو شاهي خاندان جي اندروني اختلافن کي روڪي سگهي.

=== علاءُ الدين کان مبارڪ شاهه تائين اقتدار جي منتقلي ===

علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ صرف چند مهينن اندر دهليءَ ۾ ٽي اهم سياسي مرحلا پيش آيا:

* شهاب الدين عمر جي تخت نشيني ۽ ملڪ ڪافور جي نائب السلطنت؛
* ملڪ ڪافور جو قتل ۽ مبارڪ خان جو نائب السلطنت بڻجڻ؛
* شهاب الدين جي معزولي ۽ قطب الدين مبارڪ شاهه جي تخت نشيني.

انهن واقعن خلجي خاندان جي سياسي ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪيو، جيڪا آخرڪار 1320ع ۾ خاندان جي حڪومت جي خاتمي تائين پهتي.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

== اهم واقعن جي تاريخوار فهرست ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9bb6c9;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244d69;color:#ffffff;padding:10px;font-size:110%;&quot; | شهاب الدين عمر خلجي جي زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b52;&quot; | تاريخ
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b52;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#173b52;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| تقريباً 1310ع–1311ع
| شهاب الدين عمر جي پيدائش
| علاءُ الدين خلجي ۽ جتيپاليءَ جو پٽ
|-
| 1315ع–1316ع
| علاءُ الدين جي آخري بيماري
| ملڪ ڪافور جي سياسي اثر ۾ واڌ
|-
| 1315ع–1316ع
| خضر خان جي معزولي
| شاهي جانشينيءَ ۾ تبديلي
|-
| 4 جنوري 1316ع
| علاءُ الدين جي وفات
| جانشينيءَ جي بحران جي شروعات
|-
| 5 جنوري 1316ع
| شهاب الدين جي تخت نشيني
| خلجي خاندان جو ٽيون سلطان
|-
| جنوري–فيبروري 1316ع
| ملڪ ڪافور جي نائب السلطنت
| اصل حڪومتي اختيار ملڪ ڪافور وٽ
|-
| فيبروري 1316ع
| ملڪ ڪافور جو قتل
| درٻاري اقتدار ۾ تبديلي
|-
| 1316ع
| مبارڪ خان جو نائب السلطنت بڻجڻ
| اقتدار جي نئين مرڪز جو قيام
|-
| 14 اپريل 1316ع
| شهاب الدين جي معزولي
| قطب الدين مبارڪ شاهه جي تخت نشيني
|-
| 1316ع
| شهاب الدين کي گواليار موڪلڻ
| شاهي جانشينيءَ مان خارج ڪرڻ
|-
| نامعلوم
| شهاب الدين جي وفات
| وفات جي تاريخ بابت غيريقيني
|}

== تاريخي ماخذ ۽ روايتن جو تقابلي جائزو ==

شهاب الدين عمر جي مختصر حڪومت بابت معلومات گهڻو ڪري علاءُ الدين خلجي جي آخري سالن ۽ قطب الدين مبارڪ شاهه جي تخت نشينيءَ سان لاڳاپيل تاريخي لکڻين مان ملي ٿي.

اهم ماخذن ۾ ضياءُ الدين برني، عبدالملڪ عصامي ۽ فرشته جون تاريخون شامل آهن.

جديد تاريخدانن مان ڪشوري سرن لال، بنارسي پرساد سڪسينا ۽ پيٽر جيڪسن انهن روايتن جو تقابلي مطالعو ڪيو آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #aac4d2;&quot;
|+ style=&quot;background:#315f73;color:white;padding:9px;&quot; | شهاب الدين عمر بابت تاريخي ماخذ
! style=&quot;background:#e0eff5;&quot; | مورخ يا محقق
! style=&quot;background:#e0eff5;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#e0eff5;&quot; | اهم معلومات
|-
| [[ضياءُ الدين برني]]
| ''تاريخِ فيروز شاهي''
| ملڪ ڪافور، جانشيني ۽ درٻاري سياست
|-
| [[عبدالملڪ عصامي]]
| ''فتوح السلاطين''
| شهاب الدين جي ماءُ، جانشيني ۽ علاءُ الدين جي آخري بيماري
|-
| [[فرشته]]
| ''تاريخِ فرشته''
| ملڪ ڪافور جي وصيت، جتيپاليءَ سان شاديءَ جي روايت ۽ شهاب الدين جي معزولي
|-
| ڪشوري سرن لال
| ''History of the Khaljis''
| خلجي خاندان جي سوانح ۽ سياسي تاريخ
|-
| بنارسي پرساد سڪسينا
| ''A Comprehensive History of India''
| شهاب الدين جي حڪومت ۽ مبارڪ شاهه جي تخت نشيني
|-
| پيٽر جيڪسن
| ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''
| جانشينيءَ جي بحران ۽ ملڪ ڪافور جي اقتدار جو تنقيدي جائزو
|}

== تصويرون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File:Delhi Sultanate under Khalji dynasty - based on A Historical Atlas of South Asia.svg|خلجي خاندان جي دور ۾ دهلي سلطنت جو تاريخي نقشو.
File:Gwalior-Fort.jpg|گواليار قلعو، جتي شهاب الدين کي قيد ڪيو ويو.
File:Fortification Wall of Gwalior Fort.jpg|گواليار قلعي جون دفاعي ديوارون.
&lt;/gallery&gt;

== وڌيڪ ڏسو ==

* [[علاءُ الدين خلجي]]
* [[ملڪ ڪافور]]
* [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]]
* [[خلجي خاندان]]
* [[دهلي سلطنت]]
* [[گواليار قلعو]]
* [[ديوگري]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ڪتابيات ==

* {{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=The Indian Press |location=Allahabad |year=1950 |url=https://books.google.com/books?id=2XXqAQAACAAJ |language=en}}
* {{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Qutubuddin Mubarak Khalji |editor1=Mohammad Habib |editor2=Khaliq Ahmad Nizami |title=A Comprehensive History of India |volume=5: The Delhi Sultanat (A.D. 1206–1526) |publisher=People's Publishing House |year=1992 |orig-year=1970 |language=en}}
* {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521404778 |language=en}}
* {{cite book |last=Eraly |first=Abraham |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate |publisher=Penguin Books |year=2015 |isbn=9789351186588 |language=en}}
* {{cite book |title=Sultanate of Delhi |publisher=Allama Iqbal Open University |url=https://online.aiou.edu.pk/LIVE_SITE/SoftBooks/9141.pdf |language=en}}
* {{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Maps_of_Khalji_dynasty وڪيميڊيا ڪامنز تي خلجي خاندان جا نقشا]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Gwalior_Fort وڪيميڊيا ڪامنز تي گواليار قلعي جون تصويرون]
* [https://online.aiou.edu.pk/LIVE_SITE/SoftBooks/9141.pdf دهلي سلطنت بابت تاريخي درسي ڪتاب]
* [https://en.wikisource.org/wiki/Page:History_of_India_Vol_3.djvu/154 خلجي خاندان جي جانشيني بابت پراڻو تاريخي متن]

{{DEFAULTSORT:Shihabuddin Omar Khalji}}
[[زمرو:دهلي جا سلطان]]
[[زمرو:خلجي خاندان]]
[[زمرو:دهلي سلطنت]]
[[زمرو:14هين صديءَ جا هندستاني حڪمران]]
[[زمرو:14هين صديءَ جا مسلمان]]
[[زمرو:1310ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]]
[[زمرو:وفات جو سال نامعلوم]]</text>
      <sha1>ovtk9eshb7x3ulp06ohoapfrq1l71eb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اسلم تونيو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104767</id>
    <revision>
      <id>424361</id>
      <timestamp>2026-10-22T18:45:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو گلوڪار ۽ موسيقيءَ سان لاڳاپيل شخصيت}} {{Use dmy dates|date=October 2026}}  {{Infobox musical artist | name = اسلم تنيو | native_name = محمد اسلم تنيو | image = | caption = | birth_name = محمد اسلم تنيو | birth_date = {{Birth date and age|1959|4|1|df=yes}} | birth_place = ڳوٺ پير علي اصحابو، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، سنڌ،...</comment>
      <origin>424361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18602" sha1="ihx5pvus6tshlxduuad9et4wsn584ox" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو گلوڪار ۽ موسيقيءَ سان لاڳاپيل شخصيت}}
{{Use dmy dates|date=October 2026}}

{{Infobox musical artist
| name = اسلم تنيو
| native_name = محمد اسلم تنيو
| image =
| caption =
| birth_name = محمد اسلم تنيو
| birth_date = {{Birth date and age|1959|4|1|df=yes}}
| birth_place = ڳوٺ پير علي اصحابو، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، سنڌ، پاڪستان
| origin = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]
| genre = [[سنڌي موسيقي]]، سنڌي لوڪ گيت
| occupation = گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم، آڊيو پروڊيوسر
| instrument = آواز
| years_active =
| associated_acts = [[انور علي سانگي]]
| label = برکا انٽرپرائيزز
}}

'''اسلم تنيو''' (انگريزي: ''Aslam Tunio'')، پورو نالو '''محمد اسلم تنيو''' (پيدائش: 1 اپريل 1959ع)، [[سنڌ]] جو گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل شخص آهي. سندس تعلق [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] جي ڳوٺ پير علي اصحابو سان آهي. هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت نامياري راڳي [[استاد انور علي سانگي]] کان حاصل ڪئي. سندس ڪيترائي گيت ۽ آڊيو ڪئسٽون جاري ٿي چڪيون آهن. هن [[ڪي ٽي اين]] جي موسيقيءَ واري شعبي ۾ پڻ ڪم ڪيو ۽ پنهنجي آڊيو ڪمپني '''برکا انٽرپرائيزز''' قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=اسلم تنيو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=1
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس ڳايل ڪلام ۾ محبت، سنڌ سان وابستگي، سماجي شعور ۽ ڌرتيءَ بابت موضوع ملن ٿا. سندس ڪيترن البمن جا ڊجيٽل رڪارڊ پڻ موسيقيءَ جي عالمي پليٽ فارمن تي موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio Volume 101 Jari Aa Jang Asan Ji
 |website=Spotify
 |url=https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==

=== پيدائش ۽ خاندان ===

اسلم تنيو پهرين اپريل 1959ع تي ڳوٺ پير علي اصحابو، تعلقي نصيرآباد، موجوده ضلعي [[قمبر شهدادڪوٽ]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو '''شاهه مراد خان تنيو''' هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

سندس ننڍپڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي ماحول ۾ گذريو، جتي سنڌي ٻولي، لوڪ روايتن ۽ موسيقيءَ سان سندس واسطو پيدا ٿيو.

=== تعليم ===

اسلم تنيو ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪئي.

بعد ۾ هن [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي. جي ڊگري حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري ملازمت ڪئي ۽ بعد ۾ ذاتي ڪاروبار پڻ اختيار ڪيو.

تنهن هوندي به موسيقيءَ سان سندس دلچسپي برقرار رهي ۽ اڳتي هلي هن ڳائڻ کي پنهنجي فني سرگرمين جو اهم حصو بڻايو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

== موسيقيءَ جي سکيا ==

اسلم تنيو کي ننڍي عمر کان ڳائڻ جو شوق هو.

هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت '''استاد انور علي خان سانگي''' کان حاصل ڪئي، جيڪو سنڌ جي ڪلاسيڪل ۽ صوفي موسيقيءَ سان لاڳاپيل مشهور راڳي هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=استاد انور علي سانگي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=استاد+انور+علي+سانگي
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي استاد انور علي سانگيءَ بابت داخلا ۾ اسلم تنيو جو نالو سندس شاگردن ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;

لاڙڪاڻي جي موسيقيءَ واري ماحول سان اسلم تنيو جو واسطو ٻين استاد فنڪارن سان پڻ رهيو. استاد گلزار علي خان بابت شايع ٿيل هڪ سوانحي مضمون ۾ اسلم تنيو جو نالو انهن فنڪارن ۾ ڏنو ويو آهي، جن گلزار علي خان جي موسيقيءَ واري سکيا جي مرڪز مان فائدو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Gulzar&quot;&gt;{{cite web
 |title=استاد گلزار علي خان (راڳي)
 |website=سنڌ سلامت فورم
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/1874/
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== فني سفر ==

=== ڳائڻ جي شروعات ===

اسلم تنيو موسيقيءَ جي تربيت کان پوءِ سنڌي گيتن ۽ شاعريءَ کي پنهنجي آواز ۾ پيش ڪرڻ شروع ڪيو.

هن جي فني سڃاڻپ سنڌي ٻوليءَ جي گيتن، لوڪ موسيقيءَ ۽ سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي موضوعن سان لاڳاپيل ڪلام ذريعي قائم ٿي.

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، سندس لڳ ڀڳ '''30 آڊيو ڪئسٽون''' منظرعام تي اچي چڪيون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

هي انگ سنڌيانا جي داخلا ۾ ڄاڻايل ڪئسٽن جو آهي؛ بعد ۾ ڊجيٽل پليٽ فارمن تي موجود البمن جو انگ ان کان مختلف ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌي شاعريءَ جي گائڪي ===

اسلم تنيو انهن گلوڪارن مان آهي، جن سنڌي شاعرن جي ڪلام کي موسيقيءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو آهي.

شاعر [[عبدالغفار تبسم]] بابت ڪتاب ''سوجهرن جا سفير'' ۾ سندس ڪلام ڳائيندڙ فنڪارن جي فهرست ۾ اسلم تنيو جو نالو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Soojhran&quot;&gt;{{cite book
 |title=سوجهرن جا سفير
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/819/read
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي شاعر [[اسحاق راهي]] بابت هڪ سوانحي مضمون ۾ پڻ اسلم تنيو جو نالو انهن ڳائڻن ۾ ملي ٿو، جن راهيءَ جو ڪلام ڳايو آهي.&lt;ref name=&quot;IshaqRahi&quot;&gt;{{cite web
 |title=اسحاق راهي
 |website=Sindhi Peoples
 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2018/06/blog-post_73.html
 |date=2018
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ ريت سندس ڳائڻ جو تعلق سنڌي شاعريءَ جي موسيقيءَ وسيلي پيشڪش سان پڻ رهيو آهي.

=== سنڌ ۽ سماجي موضوعن تي گيت ===

اسلم تنيو جي رڪارڊ ٿيل ڪلام ۾ سنڌ سان محبت، ڌرتيءَ جي سڃاڻپ، سماجي شعور ۽ مزاحمتي موضوع نمايان آهن.

سندس البم ''جاري آ جنگ اسان جي'' ۾ سنڌ بابت ڪيترائي گيت شامل آهن، جن ۾ ''هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي''، ''جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ'' ۽ ''اٿو سنڌ وارا سنڌي جاڳ پئو'' جهڙا عنوان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;

سندس البم ''سنڌي پٽ سوڍا'' ۾ پڻ سنڌي تاريخ، سماجي سڃاڻپ ۽ عوامي موضوعن تي ٻڌل ڪلام شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 185 Sindhi Putt Sodha
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/album/aslam-tunio-vol-185-sindhi-putt-sodha/1650998053
 |date=16 October 2022
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٽيليويزن ۽ موسيقيءَ جو انتظام ==

=== ڪي ٽي اين سان وابستگي ===

اسلم تنيو 2001ع ۾ لاڙڪاڻي مان لڏي [[ڪراچي]] ۾ اچي رهيو.

ڪراچيءَ ۾ هن [[ڪي ٽي اين]] ٽيليويزن جي موسيقيءَ واري شعبي جي انچارج طور ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن چينلن جي واڌاري واري دور ۾ موسيقيءَ جا پروگرام سنڌي فنڪارن کي پنهنجو فن نون ڏسندڙن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻيا.

=== سنڌ ٽي وي بابت تجويز ===

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پنهنجي دوستن ڊاڪٽر ڪريم راڄپر ۽ اجيت ڪمار آهوجا کي '''سنڌ ٽي وي''' چينل شروع ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

هيءَ ڳالهه سنڌيانا جي سوانحي داخلا ۾ بيان ٿيل آهي. چينل جي اداري جي قيام ۾ سندس باضابطه قانوني يا انتظامي حيثيت بابت الڳ تصديق موجود نه آهي.

== برکا انٽرپرائيزز ==

اسلم تنيو ڪراچيءَ ۾ '''برکا انٽرپرائيزز''' نالي آڊيو ڪمپني قائم ڪئي.

هن ڪمپنيءَ جو نالو سندس وڏي ڌيءَ '''برکا''' جي نالي تي رکيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

هي ادارو سندس موسيقيءَ ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل سرگرمين جو حصو رهيو.

== پرڏيهه ۾ فني سرگرميون ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پاڪستان کان ٻاهر '''لنڊن''' ۽ '''دبئي''' ۾ پڻ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪري چڪو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

انهن پروگرامن جي صحيح تاريخن، منتظم ادارن ۽ محفلن جي تفصيلي فهرست بابت وڌيڪ مستند معلومات جي ضرورت آهي.

== آڊيو ڪئسٽون ۽ البم ==

اسلم تنيو جي فني ڪم جو هڪ اهم حصو آڊيو ڪئسٽن ۽ بعد ۾ ڊجيٽل البمن جي صورت ۾ محفوظ ٿيو آهي.

سندس البمن جا رڪارڊ Apple Music، Spotify ۽ Amazon Music تي پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 225 Inqilabi Azam
 |website=Amazon Music
 |url=https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== چونڊ البم ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8c3d3;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#24526c;color:white;padding:10px;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ ڊجيٽل البم
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | البم جو نالو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | دستياب ماخذ
|-
| ''Aslam Tunio (Choond Kalam)''
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Are Chand Are Chand''
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Azadi Ji Aas''، جلد 135
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Dilber Chhadyo Thi Mare''، جلد 125
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Sindhi Putt Sodha''، جلد 185
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| ''Chhadyo Sir Sahaye''، جلد 205
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Jeejal Tan Sadqe''، جلد 34
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''، جلد 101
| 2022ع
| Spotify&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| ''Inqilabi Azam''، جلد 225
| 2022ع
| Amazon Music&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|}

''نوٽ:'' 2022ع ڊجيٽل پليٽ فارمن تي ڄاڻايل اشاعت جو سال آهي؛ اهو ضروري ناهي ته هر البم جي موسيقي پهريون ڀيرو انهيءَ سال رڪارڊ ٿي هجي.

=== چونڊ گيت ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b0c8d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#37647b;color:white;padding:9px;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ رڪارڊ ٿيل گيت
! style=&quot;background:#e2eff5;&quot; | گيت
! style=&quot;background:#e2eff5;&quot; | البم يا ماخذ
|-
| هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| جاري آ جنگ اسان جي
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| سنڌي پٽ سوڍا، دولهه دودا
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| انقلاب ڳاءِ انقلاب
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| اٿو ساٿيو هي سنڌ بچايو
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون
| ''Inqilabi Azam''&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|-
| مان سنڌ دي ساراهه ڪردان
| ''Sindh Tunhinja Geet Amar''&lt;ref name=&quot;AppleSong&quot;&gt;{{cite web
 |title=Main Sindh Di Sarah Kardan
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/song/1651012498
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

== نئين دور ۾ موسيقيءَ جي پيشڪش ==

ڊجيٽل موسيقيءَ جي دور ۾ اسلم تنيو جا گيت آن لائن پليٽ فارمن تي دستياب ٿيا آهن.

2025ع ۾ '''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون''' جي عنوان سان هڪ نئين وڊيو پيشڪش آڊيو ليب طرفان جاري ڪئي وئي. ان پيشڪش جي ڄاڻ موجب گيت جي شاعري ڪرشن راهيءَ جي، موسيقي عرفان سمي جي ۽ آواز اسلم تنيو جو هو.&lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Saji Sindh Thendi Pukaroon — Singer Aslam Tunio
 |website=YouTube
 |publisher=Audio Lab
 |date=2 December 2025
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي عنوان جو هڪ رڪارڊ 2022ع جي ڊجيٽل البم ''Inqilabi Azam'' ۾ پڻ موجود آهي. ٻنهي رڪارڊن جي وچ ۾ موسيقيءَ جي ترتيب يا نئين رڪارڊنگ بابت تفصيل الڳ تصديق طلب آهن.&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;

== ذاتي زندگي ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو 1991ع ۾ '''ساجده''' سان شادي ڪئي.

سندس ٻه ڌيئرون '''برکا''' ۽ '''روماسا'''، ۽ هڪ پٽ '''فراز حيدر''' آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

سنڌيانا جي سوانحي داخلا موجب، هو 2001ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ رهائش پذير ٿيو. سندس موجوده رهائش بابت وڌيڪ تازي آزاد تصديق دستياب نه آهي.

== فني اهميت ==

اسلم تنيو سنڌي موسيقيءَ سان لاڳاپيل انهن فنڪارن مان آهي، جن جو ڪم آڊيو ڪئسٽن، ٽيليويزن ۽ ڊجيٽل موسيقيءَ جي مختلف دورن تائين پکڙيل آهي.

سندس فني سرگرمين ۾ گائڪيءَ کان سواءِ موسيقيءَ جي انتظام ۽ آڊيو پروڊڪشن جو ڪم پڻ شامل آهي.

سندس ڳايل ڪلام مان سنڌي شاعريءَ، ثقافتي سڃاڻپ ۽ سماجي موضوعن سان لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;

== اهم واقعن جي تاريخوار فهرست ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ebaca;&quot;
|+ style=&quot;background:#244c66;color:white;padding:10px;&quot; | اسلم تنيو جي زندگي ۽ فني سفر جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ماخذ
|-
| 1959ع
| پهرين اپريل تي ڳوٺ پير علي اصحابو ۾ پيدائش
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي.
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| استاد انور علي سانگيءَ کان موسيقيءَ جي تربيت
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;
|-
| 1991ع
| ساجده سان شادي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2001ع
| لاڙڪاڻي مان ڪراچيءَ منتقل ٿيڻ
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| ڪي ٽي اين جي موسيقيءَ واري شعبي سان وابستگي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| برکا انٽرپرائيزز جو قيام
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2022ع
| ڪيترن البمن جي ڊجيٽل اشاعت
| &lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| 2025ع
| ''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون'' جي نئين وڊيو پيشڪش
| &lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;/&gt;
|}

== وڌيڪ ڏسو ==

* [[سنڌي موسيقي]]
* [[سنڌي لوڪ موسيقي]]
* [[انور علي سانگي]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[ڪي ٽي اين]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ اسلم تنيو]
* [https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266 Apple Music تي اسلم تنيو]
* [https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe Spotify تي اسلم تنيو جو البم]
* [https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP Amazon Music تي انقلابي اعظم]
* [https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4 آڊيو ليب تي سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون]

{{DEFAULTSORT:تنيو، اسلم}}
[[زمرو:1959ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي گلوڪار]]
[[زمرو:سنڌي موسيقي]]
[[زمرو:سنڌي فنڪار]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جون شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني گلوڪار]]</text>
      <sha1>ihx5pvus6tshlxduuad9et4wsn584ox</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424362</id>
      <parentid>424361</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:45:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>424362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18567" sha1="2emzvssrjhjt9un3jmdhu4efnml2zqi" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو گلوڪار ۽ موسيقيءَ سان لاڳاپيل شخصيت}}


{{Infobox musical artist
| name = اسلم تنيو
| native_name = محمد اسلم تنيو
| image =
| caption =
| birth_name = محمد اسلم تنيو
| birth_date = {{Birth date and age|1959|4|1|df=yes}}
| birth_place = ڳوٺ پير علي اصحابو، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، سنڌ، پاڪستان
| origin = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]
| genre = [[سنڌي موسيقي]]، سنڌي لوڪ گيت
| occupation = گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم، آڊيو پروڊيوسر
| instrument = آواز
| years_active =
| associated_acts = [[انور علي سانگي]]
| label = برکا انٽرپرائيزز
}}

'''اسلم تنيو''' (انگريزي: ''Aslam Tunio'')، پورو نالو '''محمد اسلم تنيو''' (پيدائش: 1 اپريل 1959ع)، [[سنڌ]] جو گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل شخص آهي. سندس تعلق [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] جي ڳوٺ پير علي اصحابو سان آهي. هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت نامياري راڳي [[استاد انور علي سانگي]] کان حاصل ڪئي. سندس ڪيترائي گيت ۽ آڊيو ڪئسٽون جاري ٿي چڪيون آهن. هن [[ڪي ٽي اين]] جي موسيقيءَ واري شعبي ۾ پڻ ڪم ڪيو ۽ پنهنجي آڊيو ڪمپني '''برکا انٽرپرائيزز''' قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=اسلم تنيو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=1
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس ڳايل ڪلام ۾ محبت، سنڌ سان وابستگي، سماجي شعور ۽ ڌرتيءَ بابت موضوع ملن ٿا. سندس ڪيترن البمن جا ڊجيٽل رڪارڊ پڻ موسيقيءَ جي عالمي پليٽ فارمن تي موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio Volume 101 Jari Aa Jang Asan Ji
 |website=Spotify
 |url=https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==

=== پيدائش ۽ خاندان ===

اسلم تنيو پهرين اپريل 1959ع تي ڳوٺ پير علي اصحابو، تعلقي نصيرآباد، موجوده ضلعي [[قمبر شهدادڪوٽ]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو '''شاهه مراد خان تنيو''' هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

سندس ننڍپڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي ماحول ۾ گذريو، جتي سنڌي ٻولي، لوڪ روايتن ۽ موسيقيءَ سان سندس واسطو پيدا ٿيو.

=== تعليم ===

اسلم تنيو ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪئي.

بعد ۾ هن [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي. جي ڊگري حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري ملازمت ڪئي ۽ بعد ۾ ذاتي ڪاروبار پڻ اختيار ڪيو.

تنهن هوندي به موسيقيءَ سان سندس دلچسپي برقرار رهي ۽ اڳتي هلي هن ڳائڻ کي پنهنجي فني سرگرمين جو اهم حصو بڻايو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

== موسيقيءَ جي سکيا ==

اسلم تنيو کي ننڍي عمر کان ڳائڻ جو شوق هو.

هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت '''استاد انور علي خان سانگي''' کان حاصل ڪئي، جيڪو سنڌ جي ڪلاسيڪل ۽ صوفي موسيقيءَ سان لاڳاپيل مشهور راڳي هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=استاد انور علي سانگي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=استاد+انور+علي+سانگي
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي استاد انور علي سانگيءَ بابت داخلا ۾ اسلم تنيو جو نالو سندس شاگردن ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;

لاڙڪاڻي جي موسيقيءَ واري ماحول سان اسلم تنيو جو واسطو ٻين استاد فنڪارن سان پڻ رهيو. استاد گلزار علي خان بابت شايع ٿيل هڪ سوانحي مضمون ۾ اسلم تنيو جو نالو انهن فنڪارن ۾ ڏنو ويو آهي، جن گلزار علي خان جي موسيقيءَ واري سکيا جي مرڪز مان فائدو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Gulzar&quot;&gt;{{cite web
 |title=استاد گلزار علي خان (راڳي)
 |website=سنڌ سلامت فورم
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/1874/
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== فني سفر ==

=== ڳائڻ جي شروعات ===

اسلم تنيو موسيقيءَ جي تربيت کان پوءِ سنڌي گيتن ۽ شاعريءَ کي پنهنجي آواز ۾ پيش ڪرڻ شروع ڪيو.

هن جي فني سڃاڻپ سنڌي ٻوليءَ جي گيتن، لوڪ موسيقيءَ ۽ سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي موضوعن سان لاڳاپيل ڪلام ذريعي قائم ٿي.

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، سندس لڳ ڀڳ '''30 آڊيو ڪئسٽون''' منظرعام تي اچي چڪيون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

هي انگ سنڌيانا جي داخلا ۾ ڄاڻايل ڪئسٽن جو آهي؛ بعد ۾ ڊجيٽل پليٽ فارمن تي موجود البمن جو انگ ان کان مختلف ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌي شاعريءَ جي گائڪي ===

اسلم تنيو انهن گلوڪارن مان آهي، جن سنڌي شاعرن جي ڪلام کي موسيقيءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو آهي.

شاعر [[عبدالغفار تبسم]] بابت ڪتاب ''سوجهرن جا سفير'' ۾ سندس ڪلام ڳائيندڙ فنڪارن جي فهرست ۾ اسلم تنيو جو نالو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Soojhran&quot;&gt;{{cite book
 |title=سوجهرن جا سفير
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/819/read
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي شاعر [[اسحاق راهي]] بابت هڪ سوانحي مضمون ۾ پڻ اسلم تنيو جو نالو انهن ڳائڻن ۾ ملي ٿو، جن راهيءَ جو ڪلام ڳايو آهي.&lt;ref name=&quot;IshaqRahi&quot;&gt;{{cite web
 |title=اسحاق راهي
 |website=Sindhi Peoples
 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2018/06/blog-post_73.html
 |date=2018
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ ريت سندس ڳائڻ جو تعلق سنڌي شاعريءَ جي موسيقيءَ وسيلي پيشڪش سان پڻ رهيو آهي.

=== سنڌ ۽ سماجي موضوعن تي گيت ===

اسلم تنيو جي رڪارڊ ٿيل ڪلام ۾ سنڌ سان محبت، ڌرتيءَ جي سڃاڻپ، سماجي شعور ۽ مزاحمتي موضوع نمايان آهن.

سندس البم ''جاري آ جنگ اسان جي'' ۾ سنڌ بابت ڪيترائي گيت شامل آهن، جن ۾ ''هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي''، ''جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ'' ۽ ''اٿو سنڌ وارا سنڌي جاڳ پئو'' جهڙا عنوان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;

سندس البم ''سنڌي پٽ سوڍا'' ۾ پڻ سنڌي تاريخ، سماجي سڃاڻپ ۽ عوامي موضوعن تي ٻڌل ڪلام شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 185 Sindhi Putt Sodha
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/album/aslam-tunio-vol-185-sindhi-putt-sodha/1650998053
 |date=16 October 2022
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٽيليويزن ۽ موسيقيءَ جو انتظام ==

=== ڪي ٽي اين سان وابستگي ===

اسلم تنيو 2001ع ۾ لاڙڪاڻي مان لڏي [[ڪراچي]] ۾ اچي رهيو.

ڪراچيءَ ۾ هن [[ڪي ٽي اين]] ٽيليويزن جي موسيقيءَ واري شعبي جي انچارج طور ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن چينلن جي واڌاري واري دور ۾ موسيقيءَ جا پروگرام سنڌي فنڪارن کي پنهنجو فن نون ڏسندڙن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻيا.

=== سنڌ ٽي وي بابت تجويز ===

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پنهنجي دوستن ڊاڪٽر ڪريم راڄپر ۽ اجيت ڪمار آهوجا کي '''سنڌ ٽي وي''' چينل شروع ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

هيءَ ڳالهه سنڌيانا جي سوانحي داخلا ۾ بيان ٿيل آهي. چينل جي اداري جي قيام ۾ سندس باضابطه قانوني يا انتظامي حيثيت بابت الڳ تصديق موجود نه آهي.

== برکا انٽرپرائيزز ==

اسلم تنيو ڪراچيءَ ۾ '''برکا انٽرپرائيزز''' نالي آڊيو ڪمپني قائم ڪئي.

هن ڪمپنيءَ جو نالو سندس وڏي ڌيءَ '''برکا''' جي نالي تي رکيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

هي ادارو سندس موسيقيءَ ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل سرگرمين جو حصو رهيو.

== پرڏيهه ۾ فني سرگرميون ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پاڪستان کان ٻاهر '''لنڊن''' ۽ '''دبئي''' ۾ پڻ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪري چڪو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

انهن پروگرامن جي صحيح تاريخن، منتظم ادارن ۽ محفلن جي تفصيلي فهرست بابت وڌيڪ مستند معلومات جي ضرورت آهي.

== آڊيو ڪئسٽون ۽ البم ==

اسلم تنيو جي فني ڪم جو هڪ اهم حصو آڊيو ڪئسٽن ۽ بعد ۾ ڊجيٽل البمن جي صورت ۾ محفوظ ٿيو آهي.

سندس البمن جا رڪارڊ Apple Music، Spotify ۽ Amazon Music تي پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 225 Inqilabi Azam
 |website=Amazon Music
 |url=https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== چونڊ البم ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8c3d3;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#24526c;color:white;padding:10px;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ ڊجيٽل البم
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | البم جو نالو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | دستياب ماخذ
|-
| ''Aslam Tunio (Choond Kalam)''
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Are Chand Are Chand''
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Azadi Ji Aas''، جلد 135
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Dilber Chhadyo Thi Mare''، جلد 125
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Sindhi Putt Sodha''، جلد 185
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| ''Chhadyo Sir Sahaye''، جلد 205
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Jeejal Tan Sadqe''، جلد 34
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''، جلد 101
| 2022ع
| Spotify&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| ''Inqilabi Azam''، جلد 225
| 2022ع
| Amazon Music&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|}

''نوٽ:'' 2022ع ڊجيٽل پليٽ فارمن تي ڄاڻايل اشاعت جو سال آهي؛ اهو ضروري ناهي ته هر البم جي موسيقي پهريون ڀيرو انهيءَ سال رڪارڊ ٿي هجي.

=== چونڊ گيت ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b0c8d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#37647b;color:white;padding:9px;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ رڪارڊ ٿيل گيت
! style=&quot;background:#e2eff5;&quot; | گيت
! style=&quot;background:#e2eff5;&quot; | البم يا ماخذ
|-
| هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| جاري آ جنگ اسان جي
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| سنڌي پٽ سوڍا، دولهه دودا
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| انقلاب ڳاءِ انقلاب
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| اٿو ساٿيو هي سنڌ بچايو
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون
| ''Inqilabi Azam''&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|-
| مان سنڌ دي ساراهه ڪردان
| ''Sindh Tunhinja Geet Amar''&lt;ref name=&quot;AppleSong&quot;&gt;{{cite web
 |title=Main Sindh Di Sarah Kardan
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/song/1651012498
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

== نئين دور ۾ موسيقيءَ جي پيشڪش ==

ڊجيٽل موسيقيءَ جي دور ۾ اسلم تنيو جا گيت آن لائن پليٽ فارمن تي دستياب ٿيا آهن.

2025ع ۾ '''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون''' جي عنوان سان هڪ نئين وڊيو پيشڪش آڊيو ليب طرفان جاري ڪئي وئي. ان پيشڪش جي ڄاڻ موجب گيت جي شاعري ڪرشن راهيءَ جي، موسيقي عرفان سمي جي ۽ آواز اسلم تنيو جو هو.&lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Saji Sindh Thendi Pukaroon — Singer Aslam Tunio
 |website=YouTube
 |publisher=Audio Lab
 |date=2 December 2025
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي عنوان جو هڪ رڪارڊ 2022ع جي ڊجيٽل البم ''Inqilabi Azam'' ۾ پڻ موجود آهي. ٻنهي رڪارڊن جي وچ ۾ موسيقيءَ جي ترتيب يا نئين رڪارڊنگ بابت تفصيل الڳ تصديق طلب آهن.&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;

== ذاتي زندگي ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو 1991ع ۾ '''ساجده''' سان شادي ڪئي.

سندس ٻه ڌيئرون '''برکا''' ۽ '''روماسا'''، ۽ هڪ پٽ '''فراز حيدر''' آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

سنڌيانا جي سوانحي داخلا موجب، هو 2001ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ رهائش پذير ٿيو. سندس موجوده رهائش بابت وڌيڪ تازي آزاد تصديق دستياب نه آهي.

== فني اهميت ==

اسلم تنيو سنڌي موسيقيءَ سان لاڳاپيل انهن فنڪارن مان آهي، جن جو ڪم آڊيو ڪئسٽن، ٽيليويزن ۽ ڊجيٽل موسيقيءَ جي مختلف دورن تائين پکڙيل آهي.

سندس فني سرگرمين ۾ گائڪيءَ کان سواءِ موسيقيءَ جي انتظام ۽ آڊيو پروڊڪشن جو ڪم پڻ شامل آهي.

سندس ڳايل ڪلام مان سنڌي شاعريءَ، ثقافتي سڃاڻپ ۽ سماجي موضوعن سان لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;

== اهم واقعن جي تاريخوار فهرست ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ebaca;&quot;
|+ style=&quot;background:#244c66;color:white;padding:10px;&quot; | اسلم تنيو جي زندگي ۽ فني سفر جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ماخذ
|-
| 1959ع
| پهرين اپريل تي ڳوٺ پير علي اصحابو ۾ پيدائش
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي.
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| استاد انور علي سانگيءَ کان موسيقيءَ جي تربيت
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;
|-
| 1991ع
| ساجده سان شادي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2001ع
| لاڙڪاڻي مان ڪراچيءَ منتقل ٿيڻ
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| ڪي ٽي اين جي موسيقيءَ واري شعبي سان وابستگي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| برکا انٽرپرائيزز جو قيام
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2022ع
| ڪيترن البمن جي ڊجيٽل اشاعت
| &lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| 2025ع
| ''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون'' جي نئين وڊيو پيشڪش
| &lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;/&gt;
|}

== وڌيڪ ڏسو ==

* [[سنڌي موسيقي]]
* [[سنڌي لوڪ موسيقي]]
* [[انور علي سانگي]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[ڪي ٽي اين]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ اسلم تنيو]
* [https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266 Apple Music تي اسلم تنيو]
* [https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe Spotify تي اسلم تنيو جو البم]
* [https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP Amazon Music تي انقلابي اعظم]
* [https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4 آڊيو ليب تي سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون]

{{DEFAULTSORT:تنيو، اسلم}}
[[زمرو:1959ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي گلوڪار]]
[[زمرو:سنڌي موسيقي]]
[[زمرو:سنڌي فنڪار]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جون شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني گلوڪار]]</text>
      <sha1>2emzvssrjhjt9un3jmdhu4efnml2zqi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424363</id>
      <parentid>424362</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:46:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18563" sha1="39d566y5jlpgcu8buhlfk575ifxs23v" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو گلوڪار ۽ موسيقيءَ سان لاڳاپيل شخصيت}}


{{Infobox musical artist
| name = اسلم تنيو
| native_name = محمد اسلم تنيو
| image =
| caption =
| birth_name = محمد اسلم تنيو
| birth_date = {{Birth date and age|1959|4|1|df=yes}}
| birth_place = ڳوٺ پير علي اصحابو، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، سنڌ، پاڪستان
| origin = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]
| genre = [[سنڌي موسيقي]]، سنڌي لوڪ گيت
| occupation = گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم، آڊيو پروڊيوسر
| instrument = آواز
| years_active =
| associated_acts = [[انور علي سانگي]]
| label = برکا انٽرپرائيزز
}}

'''اسلم تنيو''' (انگريزي: ''Aslam Tunio'')، پورو نالو '''محمد اسلم تنيو''' (پيدائش: 1 اپريل 1959ع)، [[سنڌ]] جو گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل شخص آهي. سندس تعلق [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] جي ڳوٺ پير علي اصحابو سان آهي. هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت نامياري راڳي [[استاد انور علي سانگي]] کان حاصل ڪئي. سندس ڪيترائي گيت ۽ آڊيو ڪئسٽون جاري ٿي چڪيون آهن. هن [[ڪي ٽي اين]] جي موسيقيءَ واري شعبي ۾ پڻ ڪم ڪيو ۽ پنهنجي آڊيو ڪمپني '''برکا انٽرپرائيزز''' قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=اسلم تنيو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=1
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس ڳايل ڪلام ۾ محبت، سنڌ سان وابستگي، سماجي شعور ۽ ڌرتيءَ بابت موضوع ملن ٿا. سندس ڪيترن البمن جا ڊجيٽل رڪارڊ پڻ موسيقيءَ جي عالمي پليٽ فارمن تي موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio Volume 101 Jari Aa Jang Asan Ji
 |website=Spotify
 |url=https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==

=== پيدائش ۽ خاندان ===

اسلم تنيو پهرين اپريل 1959ع تي ڳوٺ پير علي اصحابو، تعلقي نصيرآباد، موجوده ضلعي [[قمبر شهدادڪوٽ]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو '''شاهه مراد خان تنيو''' هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
سندس ننڍپڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي ماحول ۾ گذريو، جتي سنڌي ٻولي، لوڪ روايتن ۽ موسيقيءَ سان سندس واسطو پيدا ٿيو.

=== تعليم ===

اسلم تنيو ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪئي.
بعد ۾ هن [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي. جي ڊگري حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري ملازمت ڪئي ۽ بعد ۾ ذاتي ڪاروبار پڻ اختيار ڪيو.
تنهن هوندي به موسيقيءَ سان سندس دلچسپي برقرار رهي ۽ اڳتي هلي هن ڳائڻ کي پنهنجي فني سرگرمين جو اهم حصو بڻايو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

== موسيقيءَ جي سکيا ==

اسلم تنيو کي ننڍي عمر کان ڳائڻ جو شوق هو.

هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت '''استاد انور علي خان سانگي''' کان حاصل ڪئي، جيڪو سنڌ جي ڪلاسيڪل ۽ صوفي موسيقيءَ سان لاڳاپيل مشهور راڳي هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=استاد انور علي سانگي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=استاد+انور+علي+سانگي
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي استاد انور علي سانگيءَ بابت داخلا ۾ اسلم تنيو جو نالو سندس شاگردن ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;

لاڙڪاڻي جي موسيقيءَ واري ماحول سان اسلم تنيو جو واسطو ٻين استاد فنڪارن سان پڻ رهيو. استاد گلزار علي خان بابت شايع ٿيل هڪ سوانحي مضمون ۾ اسلم تنيو جو نالو انهن فنڪارن ۾ ڏنو ويو آهي، جن گلزار علي خان جي موسيقيءَ واري سکيا جي مرڪز مان فائدو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Gulzar&quot;&gt;{{cite web
 |title=استاد گلزار علي خان (راڳي)
 |website=سنڌ سلامت فورم
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/1874/
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== فني سفر ==

=== ڳائڻ جي شروعات ===

اسلم تنيو موسيقيءَ جي تربيت کان پوءِ سنڌي گيتن ۽ شاعريءَ کي پنهنجي آواز ۾ پيش ڪرڻ شروع ڪيو.

هن جي فني سڃاڻپ سنڌي ٻوليءَ جي گيتن، لوڪ موسيقيءَ ۽ سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي موضوعن سان لاڳاپيل ڪلام ذريعي قائم ٿي.

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، سندس لڳ ڀڳ '''30 آڊيو ڪئسٽون''' منظرعام تي اچي چڪيون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

هي انگ سنڌيانا جي داخلا ۾ ڄاڻايل ڪئسٽن جو آهي؛ بعد ۾ ڊجيٽل پليٽ فارمن تي موجود البمن جو انگ ان کان مختلف ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌي شاعريءَ جي گائڪي ===

اسلم تنيو انهن گلوڪارن مان آهي، جن سنڌي شاعرن جي ڪلام کي موسيقيءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو آهي.

شاعر [[عبدالغفار تبسم]] بابت ڪتاب ''سوجهرن جا سفير'' ۾ سندس ڪلام ڳائيندڙ فنڪارن جي فهرست ۾ اسلم تنيو جو نالو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Soojhran&quot;&gt;{{cite book
 |title=سوجهرن جا سفير
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/819/read
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي شاعر [[اسحاق راهي]] بابت هڪ سوانحي مضمون ۾ پڻ اسلم تنيو جو نالو انهن ڳائڻن ۾ ملي ٿو، جن راهيءَ جو ڪلام ڳايو آهي.&lt;ref name=&quot;IshaqRahi&quot;&gt;{{cite web
 |title=اسحاق راهي
 |website=Sindhi Peoples
 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2018/06/blog-post_73.html
 |date=2018
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ ريت سندس ڳائڻ جو تعلق سنڌي شاعريءَ جي موسيقيءَ وسيلي پيشڪش سان پڻ رهيو آهي.

=== سنڌ ۽ سماجي موضوعن تي گيت ===

اسلم تنيو جي رڪارڊ ٿيل ڪلام ۾ سنڌ سان محبت، ڌرتيءَ جي سڃاڻپ، سماجي شعور ۽ مزاحمتي موضوع نمايان آهن.

سندس البم ''جاري آ جنگ اسان جي'' ۾ سنڌ بابت ڪيترائي گيت شامل آهن، جن ۾ ''هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي''، ''جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ'' ۽ ''اٿو سنڌ وارا سنڌي جاڳ پئو'' جهڙا عنوان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;

سندس البم ''سنڌي پٽ سوڍا'' ۾ پڻ سنڌي تاريخ، سماجي سڃاڻپ ۽ عوامي موضوعن تي ٻڌل ڪلام شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 185 Sindhi Putt Sodha
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/album/aslam-tunio-vol-185-sindhi-putt-sodha/1650998053
 |date=16 October 2022
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٽيليويزن ۽ موسيقيءَ جو انتظام ==

=== ڪي ٽي اين سان وابستگي ===

اسلم تنيو 2001ع ۾ لاڙڪاڻي مان لڏي [[ڪراچي]] ۾ اچي رهيو.

ڪراچيءَ ۾ هن [[ڪي ٽي اين]] ٽيليويزن جي موسيقيءَ واري شعبي جي انچارج طور ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن چينلن جي واڌاري واري دور ۾ موسيقيءَ جا پروگرام سنڌي فنڪارن کي پنهنجو فن نون ڏسندڙن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻيا.

=== سنڌ ٽي وي بابت تجويز ===

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پنهنجي دوستن ڊاڪٽر ڪريم راڄپر ۽ اجيت ڪمار آهوجا کي '''سنڌ ٽي وي''' چينل شروع ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

هيءَ ڳالهه سنڌيانا جي سوانحي داخلا ۾ بيان ٿيل آهي. چينل جي اداري جي قيام ۾ سندس باضابطه قانوني يا انتظامي حيثيت بابت الڳ تصديق موجود نه آهي.

== برکا انٽرپرائيزز ==

اسلم تنيو ڪراچيءَ ۾ '''برکا انٽرپرائيزز''' نالي آڊيو ڪمپني قائم ڪئي.

هن ڪمپنيءَ جو نالو سندس وڏي ڌيءَ '''برکا''' جي نالي تي رکيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

هي ادارو سندس موسيقيءَ ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل سرگرمين جو حصو رهيو.

== پرڏيهه ۾ فني سرگرميون ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پاڪستان کان ٻاهر '''لنڊن''' ۽ '''دبئي''' ۾ پڻ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪري چڪو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

انهن پروگرامن جي صحيح تاريخن، منتظم ادارن ۽ محفلن جي تفصيلي فهرست بابت وڌيڪ مستند معلومات جي ضرورت آهي.

== آڊيو ڪئسٽون ۽ البم ==

اسلم تنيو جي فني ڪم جو هڪ اهم حصو آڊيو ڪئسٽن ۽ بعد ۾ ڊجيٽل البمن جي صورت ۾ محفوظ ٿيو آهي.

سندس البمن جا رڪارڊ Apple Music، Spotify ۽ Amazon Music تي پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 225 Inqilabi Azam
 |website=Amazon Music
 |url=https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== چونڊ البم ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8c3d3;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#24526c;color:white;padding:10px;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ ڊجيٽل البم
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | البم جو نالو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | دستياب ماخذ
|-
| ''Aslam Tunio (Choond Kalam)''
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Are Chand Are Chand''
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Azadi Ji Aas''، جلد 135
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Dilber Chhadyo Thi Mare''، جلد 125
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Sindhi Putt Sodha''، جلد 185
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| ''Chhadyo Sir Sahaye''، جلد 205
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Jeejal Tan Sadqe''، جلد 34
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''، جلد 101
| 2022ع
| Spotify&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| ''Inqilabi Azam''، جلد 225
| 2022ع
| Amazon Music&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|}

''نوٽ:'' 2022ع ڊجيٽل پليٽ فارمن تي ڄاڻايل اشاعت جو سال آهي؛ اهو ضروري ناهي ته هر البم جي موسيقي پهريون ڀيرو انهيءَ سال رڪارڊ ٿي هجي.

=== چونڊ گيت ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b0c8d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#37647b;color:white;padding:9px;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ رڪارڊ ٿيل گيت
! style=&quot;background:#e2eff5;&quot; | گيت
! style=&quot;background:#e2eff5;&quot; | البم يا ماخذ
|-
| هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| جاري آ جنگ اسان جي
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| سنڌي پٽ سوڍا، دولهه دودا
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| انقلاب ڳاءِ انقلاب
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| اٿو ساٿيو هي سنڌ بچايو
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون
| ''Inqilabi Azam''&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|-
| مان سنڌ دي ساراهه ڪردان
| ''Sindh Tunhinja Geet Amar''&lt;ref name=&quot;AppleSong&quot;&gt;{{cite web
 |title=Main Sindh Di Sarah Kardan
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/song/1651012498
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

== نئين دور ۾ موسيقيءَ جي پيشڪش ==

ڊجيٽل موسيقيءَ جي دور ۾ اسلم تنيو جا گيت آن لائن پليٽ فارمن تي دستياب ٿيا آهن.

2025ع ۾ '''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون''' جي عنوان سان هڪ نئين وڊيو پيشڪش آڊيو ليب طرفان جاري ڪئي وئي. ان پيشڪش جي ڄاڻ موجب گيت جي شاعري ڪرشن راهيءَ جي، موسيقي عرفان سمي جي ۽ آواز اسلم تنيو جو هو.&lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Saji Sindh Thendi Pukaroon — Singer Aslam Tunio
 |website=YouTube
 |publisher=Audio Lab
 |date=2 December 2025
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي عنوان جو هڪ رڪارڊ 2022ع جي ڊجيٽل البم ''Inqilabi Azam'' ۾ پڻ موجود آهي. ٻنهي رڪارڊن جي وچ ۾ موسيقيءَ جي ترتيب يا نئين رڪارڊنگ بابت تفصيل الڳ تصديق طلب آهن.&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;

== ذاتي زندگي ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو 1991ع ۾ '''ساجده''' سان شادي ڪئي.

سندس ٻه ڌيئرون '''برکا''' ۽ '''روماسا'''، ۽ هڪ پٽ '''فراز حيدر''' آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

سنڌيانا جي سوانحي داخلا موجب، هو 2001ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ رهائش پذير ٿيو. سندس موجوده رهائش بابت وڌيڪ تازي آزاد تصديق دستياب نه آهي.

== فني اهميت ==

اسلم تنيو سنڌي موسيقيءَ سان لاڳاپيل انهن فنڪارن مان آهي، جن جو ڪم آڊيو ڪئسٽن، ٽيليويزن ۽ ڊجيٽل موسيقيءَ جي مختلف دورن تائين پکڙيل آهي.

سندس فني سرگرمين ۾ گائڪيءَ کان سواءِ موسيقيءَ جي انتظام ۽ آڊيو پروڊڪشن جو ڪم پڻ شامل آهي.

سندس ڳايل ڪلام مان سنڌي شاعريءَ، ثقافتي سڃاڻپ ۽ سماجي موضوعن سان لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;

== اهم واقعن جي تاريخوار فهرست ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ebaca;&quot;
|+ style=&quot;background:#244c66;color:white;padding:10px;&quot; | اسلم تنيو جي زندگي ۽ فني سفر جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ماخذ
|-
| 1959ع
| پهرين اپريل تي ڳوٺ پير علي اصحابو ۾ پيدائش
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي.
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| استاد انور علي سانگيءَ کان موسيقيءَ جي تربيت
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;
|-
| 1991ع
| ساجده سان شادي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2001ع
| لاڙڪاڻي مان ڪراچيءَ منتقل ٿيڻ
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| ڪي ٽي اين جي موسيقيءَ واري شعبي سان وابستگي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| برکا انٽرپرائيزز جو قيام
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2022ع
| ڪيترن البمن جي ڊجيٽل اشاعت
| &lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| 2025ع
| ''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون'' جي نئين وڊيو پيشڪش
| &lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;/&gt;
|}

== وڌيڪ ڏسو ==

* [[سنڌي موسيقي]]
* [[سنڌي لوڪ موسيقي]]
* [[انور علي سانگي]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[ڪي ٽي اين]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ اسلم تنيو]
* [https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266 Apple Music تي اسلم تنيو]
* [https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe Spotify تي اسلم تنيو جو البم]
* [https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP Amazon Music تي انقلابي اعظم]
* [https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4 آڊيو ليب تي سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون]

{{DEFAULTSORT:تنيو، اسلم}}
[[زمرو:1959ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي گلوڪار]]
[[زمرو:سنڌي موسيقي]]
[[زمرو:سنڌي فنڪار]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جون شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني گلوڪار]]</text>
      <sha1>39d566y5jlpgcu8buhlfk575ifxs23v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424364</id>
      <parentid>424363</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:47:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18560" sha1="2k0r1418wjlq3peq1mrfl3htvrwh6on" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو گلوڪار ۽ موسيقيءَ سان لاڳاپيل شخصيت}}


{{Infobox musical artist
| name = اسلم تنيو
| native_name = محمد اسلم تنيو
| image =
| caption =
| birth_name = محمد اسلم تنيو
| birth_date = {{Birth date and age|1959|4|1|df=yes}}
| birth_place = ڳوٺ پير علي اصحابو، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، سنڌ، پاڪستان
| origin = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]
| genre = [[سنڌي موسيقي]]، سنڌي لوڪ گيت
| occupation = گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم، آڊيو پروڊيوسر
| instrument = آواز
| years_active =
| associated_acts = [[انور علي سانگي]]
| label = برکا انٽرپرائيزز
}}

'''اسلم تنيو''' (انگريزي: ''Aslam Tunio'')، پورو نالو '''محمد اسلم تنيو''' (پيدائش: 1 اپريل 1959ع)، [[سنڌ]] جو گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل شخص آهي. سندس تعلق [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] جي ڳوٺ پير علي اصحابو سان آهي. هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت نامياري راڳي [[استاد انور علي سانگي]] کان حاصل ڪئي. سندس ڪيترائي گيت ۽ آڊيو ڪئسٽون جاري ٿي چڪيون آهن. هن [[ڪي ٽي اين]] جي موسيقيءَ واري شعبي ۾ پڻ ڪم ڪيو ۽ پنهنجي آڊيو ڪمپني '''برکا انٽرپرائيزز''' قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=اسلم تنيو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=1
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس ڳايل ڪلام ۾ محبت، سنڌ سان وابستگي، سماجي شعور ۽ ڌرتيءَ بابت موضوع ملن ٿا. سندس ڪيترن البمن جا ڊجيٽل رڪارڊ پڻ موسيقيءَ جي عالمي پليٽ فارمن تي موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio Volume 101 Jari Aa Jang Asan Ji
 |website=Spotify
 |url=https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==

=== پيدائش ۽ خاندان ===

اسلم تنيو پهرين اپريل 1959ع تي ڳوٺ پير علي اصحابو، تعلقي نصيرآباد، موجوده ضلعي [[قمبر شهدادڪوٽ]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو '''شاهه مراد خان تنيو''' هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
سندس ننڍپڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي ماحول ۾ گذريو، جتي سنڌي ٻولي، لوڪ روايتن ۽ موسيقيءَ سان سندس واسطو پيدا ٿيو.

=== تعليم ===

اسلم تنيو ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪئي.
بعد ۾ هن [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي. جي ڊگري حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري ملازمت ڪئي ۽ بعد ۾ ذاتي ڪاروبار پڻ اختيار ڪيو.
تنهن هوندي به موسيقيءَ سان سندس دلچسپي برقرار رهي ۽ اڳتي هلي هن ڳائڻ کي پنهنجي فني سرگرمين جو اهم حصو بڻايو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

== موسيقيءَ جي سکيا ==

اسلم تنيو کي ننڍي عمر کان ڳائڻ جو شوق هو.
هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت '''استاد انور علي خان سانگي''' کان حاصل ڪئي، جيڪو سنڌ جي ڪلاسيڪل ۽ صوفي موسيقيءَ سان لاڳاپيل مشهور راڳي هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=استاد انور علي سانگي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=استاد+انور+علي+سانگي
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي استاد انور علي سانگيءَ بابت داخلا ۾ اسلم تنيو جو نالو سندس شاگردن ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;
لاڙڪاڻي جي موسيقيءَ واري ماحول سان اسلم تنيو جو واسطو ٻين استاد فنڪارن سان پڻ رهيو. استاد گلزار علي خان بابت شايع ٿيل هڪ سوانحي مضمون ۾ اسلم تنيو جو نالو انهن فنڪارن ۾ ڏنو ويو آهي، جن گلزار علي خان جي موسيقيءَ واري سکيا جي مرڪز مان فائدو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Gulzar&quot;&gt;{{cite web
 |title=استاد گلزار علي خان (راڳي)
 |website=سنڌ سلامت فورم
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/1874/
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== فني سفر ==

=== ڳائڻ جي شروعات ===

اسلم تنيو موسيقيءَ جي تربيت کان پوءِ سنڌي گيتن ۽ شاعريءَ کي پنهنجي آواز ۾ پيش ڪرڻ شروع ڪيو.

هن جي فني سڃاڻپ سنڌي ٻوليءَ جي گيتن، لوڪ موسيقيءَ ۽ سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي موضوعن سان لاڳاپيل ڪلام ذريعي قائم ٿي.

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، سندس لڳ ڀڳ '''30 آڊيو ڪئسٽون''' منظرعام تي اچي چڪيون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

هي انگ سنڌيانا جي داخلا ۾ ڄاڻايل ڪئسٽن جو آهي؛ بعد ۾ ڊجيٽل پليٽ فارمن تي موجود البمن جو انگ ان کان مختلف ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌي شاعريءَ جي گائڪي ===

اسلم تنيو انهن گلوڪارن مان آهي، جن سنڌي شاعرن جي ڪلام کي موسيقيءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو آهي.

شاعر [[عبدالغفار تبسم]] بابت ڪتاب ''سوجهرن جا سفير'' ۾ سندس ڪلام ڳائيندڙ فنڪارن جي فهرست ۾ اسلم تنيو جو نالو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Soojhran&quot;&gt;{{cite book
 |title=سوجهرن جا سفير
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/819/read
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي شاعر [[اسحاق راهي]] بابت هڪ سوانحي مضمون ۾ پڻ اسلم تنيو جو نالو انهن ڳائڻن ۾ ملي ٿو، جن راهيءَ جو ڪلام ڳايو آهي.&lt;ref name=&quot;IshaqRahi&quot;&gt;{{cite web
 |title=اسحاق راهي
 |website=Sindhi Peoples
 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2018/06/blog-post_73.html
 |date=2018
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

اهڙيءَ ريت سندس ڳائڻ جو تعلق سنڌي شاعريءَ جي موسيقيءَ وسيلي پيشڪش سان پڻ رهيو آهي.

=== سنڌ ۽ سماجي موضوعن تي گيت ===

اسلم تنيو جي رڪارڊ ٿيل ڪلام ۾ سنڌ سان محبت، ڌرتيءَ جي سڃاڻپ، سماجي شعور ۽ مزاحمتي موضوع نمايان آهن.

سندس البم ''جاري آ جنگ اسان جي'' ۾ سنڌ بابت ڪيترائي گيت شامل آهن، جن ۾ ''هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي''، ''جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ'' ۽ ''اٿو سنڌ وارا سنڌي جاڳ پئو'' جهڙا عنوان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;

سندس البم ''سنڌي پٽ سوڍا'' ۾ پڻ سنڌي تاريخ، سماجي سڃاڻپ ۽ عوامي موضوعن تي ٻڌل ڪلام شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 185 Sindhi Putt Sodha
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/album/aslam-tunio-vol-185-sindhi-putt-sodha/1650998053
 |date=16 October 2022
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٽيليويزن ۽ موسيقيءَ جو انتظام ==

=== ڪي ٽي اين سان وابستگي ===

اسلم تنيو 2001ع ۾ لاڙڪاڻي مان لڏي [[ڪراچي]] ۾ اچي رهيو.

ڪراچيءَ ۾ هن [[ڪي ٽي اين]] ٽيليويزن جي موسيقيءَ واري شعبي جي انچارج طور ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن چينلن جي واڌاري واري دور ۾ موسيقيءَ جا پروگرام سنڌي فنڪارن کي پنهنجو فن نون ڏسندڙن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻيا.

=== سنڌ ٽي وي بابت تجويز ===

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پنهنجي دوستن ڊاڪٽر ڪريم راڄپر ۽ اجيت ڪمار آهوجا کي '''سنڌ ٽي وي''' چينل شروع ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

هيءَ ڳالهه سنڌيانا جي سوانحي داخلا ۾ بيان ٿيل آهي. چينل جي اداري جي قيام ۾ سندس باضابطه قانوني يا انتظامي حيثيت بابت الڳ تصديق موجود نه آهي.

== برکا انٽرپرائيزز ==

اسلم تنيو ڪراچيءَ ۾ '''برکا انٽرپرائيزز''' نالي آڊيو ڪمپني قائم ڪئي.

هن ڪمپنيءَ جو نالو سندس وڏي ڌيءَ '''برکا''' جي نالي تي رکيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

هي ادارو سندس موسيقيءَ ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل سرگرمين جو حصو رهيو.

== پرڏيهه ۾ فني سرگرميون ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پاڪستان کان ٻاهر '''لنڊن''' ۽ '''دبئي''' ۾ پڻ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪري چڪو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

انهن پروگرامن جي صحيح تاريخن، منتظم ادارن ۽ محفلن جي تفصيلي فهرست بابت وڌيڪ مستند معلومات جي ضرورت آهي.

== آڊيو ڪئسٽون ۽ البم ==

اسلم تنيو جي فني ڪم جو هڪ اهم حصو آڊيو ڪئسٽن ۽ بعد ۾ ڊجيٽل البمن جي صورت ۾ محفوظ ٿيو آهي.

سندس البمن جا رڪارڊ Apple Music، Spotify ۽ Amazon Music تي پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 225 Inqilabi Azam
 |website=Amazon Music
 |url=https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== چونڊ البم ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8c3d3;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#24526c;color:white;padding:10px;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ ڊجيٽل البم
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | البم جو نالو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | دستياب ماخذ
|-
| ''Aslam Tunio (Choond Kalam)''
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Are Chand Are Chand''
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Azadi Ji Aas''، جلد 135
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Dilber Chhadyo Thi Mare''، جلد 125
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Sindhi Putt Sodha''، جلد 185
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| ''Chhadyo Sir Sahaye''، جلد 205
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Jeejal Tan Sadqe''، جلد 34
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''، جلد 101
| 2022ع
| Spotify&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| ''Inqilabi Azam''، جلد 225
| 2022ع
| Amazon Music&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|}

''نوٽ:'' 2022ع ڊجيٽل پليٽ فارمن تي ڄاڻايل اشاعت جو سال آهي؛ اهو ضروري ناهي ته هر البم جي موسيقي پهريون ڀيرو انهيءَ سال رڪارڊ ٿي هجي.

=== چونڊ گيت ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b0c8d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#37647b;color:white;padding:9px;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ رڪارڊ ٿيل گيت
! style=&quot;background:#e2eff5;&quot; | گيت
! style=&quot;background:#e2eff5;&quot; | البم يا ماخذ
|-
| هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| جاري آ جنگ اسان جي
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| سنڌي پٽ سوڍا، دولهه دودا
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| انقلاب ڳاءِ انقلاب
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| اٿو ساٿيو هي سنڌ بچايو
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون
| ''Inqilabi Azam''&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|-
| مان سنڌ دي ساراهه ڪردان
| ''Sindh Tunhinja Geet Amar''&lt;ref name=&quot;AppleSong&quot;&gt;{{cite web
 |title=Main Sindh Di Sarah Kardan
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/song/1651012498
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

== نئين دور ۾ موسيقيءَ جي پيشڪش ==

ڊجيٽل موسيقيءَ جي دور ۾ اسلم تنيو جا گيت آن لائن پليٽ فارمن تي دستياب ٿيا آهن.

2025ع ۾ '''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون''' جي عنوان سان هڪ نئين وڊيو پيشڪش آڊيو ليب طرفان جاري ڪئي وئي. ان پيشڪش جي ڄاڻ موجب گيت جي شاعري ڪرشن راهيءَ جي، موسيقي عرفان سمي جي ۽ آواز اسلم تنيو جو هو.&lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Saji Sindh Thendi Pukaroon — Singer Aslam Tunio
 |website=YouTube
 |publisher=Audio Lab
 |date=2 December 2025
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي عنوان جو هڪ رڪارڊ 2022ع جي ڊجيٽل البم ''Inqilabi Azam'' ۾ پڻ موجود آهي. ٻنهي رڪارڊن جي وچ ۾ موسيقيءَ جي ترتيب يا نئين رڪارڊنگ بابت تفصيل الڳ تصديق طلب آهن.&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;

== ذاتي زندگي ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو 1991ع ۾ '''ساجده''' سان شادي ڪئي.

سندس ٻه ڌيئرون '''برکا''' ۽ '''روماسا'''، ۽ هڪ پٽ '''فراز حيدر''' آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

سنڌيانا جي سوانحي داخلا موجب، هو 2001ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ رهائش پذير ٿيو. سندس موجوده رهائش بابت وڌيڪ تازي آزاد تصديق دستياب نه آهي.

== فني اهميت ==

اسلم تنيو سنڌي موسيقيءَ سان لاڳاپيل انهن فنڪارن مان آهي، جن جو ڪم آڊيو ڪئسٽن، ٽيليويزن ۽ ڊجيٽل موسيقيءَ جي مختلف دورن تائين پکڙيل آهي.

سندس فني سرگرمين ۾ گائڪيءَ کان سواءِ موسيقيءَ جي انتظام ۽ آڊيو پروڊڪشن جو ڪم پڻ شامل آهي.

سندس ڳايل ڪلام مان سنڌي شاعريءَ، ثقافتي سڃاڻپ ۽ سماجي موضوعن سان لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;

== اهم واقعن جي تاريخوار فهرست ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ebaca;&quot;
|+ style=&quot;background:#244c66;color:white;padding:10px;&quot; | اسلم تنيو جي زندگي ۽ فني سفر جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ماخذ
|-
| 1959ع
| پهرين اپريل تي ڳوٺ پير علي اصحابو ۾ پيدائش
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي.
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| استاد انور علي سانگيءَ کان موسيقيءَ جي تربيت
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;
|-
| 1991ع
| ساجده سان شادي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2001ع
| لاڙڪاڻي مان ڪراچيءَ منتقل ٿيڻ
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| ڪي ٽي اين جي موسيقيءَ واري شعبي سان وابستگي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| برکا انٽرپرائيزز جو قيام
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2022ع
| ڪيترن البمن جي ڊجيٽل اشاعت
| &lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| 2025ع
| ''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون'' جي نئين وڊيو پيشڪش
| &lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;/&gt;
|}

== وڌيڪ ڏسو ==

* [[سنڌي موسيقي]]
* [[سنڌي لوڪ موسيقي]]
* [[انور علي سانگي]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[ڪي ٽي اين]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ اسلم تنيو]
* [https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266 Apple Music تي اسلم تنيو]
* [https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe Spotify تي اسلم تنيو جو البم]
* [https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP Amazon Music تي انقلابي اعظم]
* [https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4 آڊيو ليب تي سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون]

{{DEFAULTSORT:تنيو، اسلم}}
[[زمرو:1959ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي گلوڪار]]
[[زمرو:سنڌي موسيقي]]
[[زمرو:سنڌي فنڪار]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جون شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني گلوڪار]]</text>
      <sha1>2k0r1418wjlq3peq1mrfl3htvrwh6on</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424365</id>
      <parentid>424364</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:47:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18552" sha1="eh8d90yku052xf6yvjo21wrdbibkom1" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو گلوڪار ۽ موسيقيءَ سان لاڳاپيل شخصيت}}


{{Infobox musical artist
| name = اسلم تنيو
| native_name = محمد اسلم تنيو
| image =
| caption =
| birth_name = محمد اسلم تنيو
| birth_date = {{Birth date and age|1959|4|1|df=yes}}
| birth_place = ڳوٺ پير علي اصحابو، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، سنڌ، پاڪستان
| origin = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]
| genre = [[سنڌي موسيقي]]، سنڌي لوڪ گيت
| occupation = گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم، آڊيو پروڊيوسر
| instrument = آواز
| years_active =
| associated_acts = [[انور علي سانگي]]
| label = برکا انٽرپرائيزز
}}

'''اسلم تنيو''' (انگريزي: ''Aslam Tunio'')، پورو نالو '''محمد اسلم تنيو''' (پيدائش: 1 اپريل 1959ع)، [[سنڌ]] جو گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل شخص آهي. سندس تعلق [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] جي ڳوٺ پير علي اصحابو سان آهي. هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت نامياري راڳي [[استاد انور علي سانگي]] کان حاصل ڪئي. سندس ڪيترائي گيت ۽ آڊيو ڪئسٽون جاري ٿي چڪيون آهن. هن [[ڪي ٽي اين]] جي موسيقيءَ واري شعبي ۾ پڻ ڪم ڪيو ۽ پنهنجي آڊيو ڪمپني '''برکا انٽرپرائيزز''' قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=اسلم تنيو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=1
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس ڳايل ڪلام ۾ محبت، سنڌ سان وابستگي، سماجي شعور ۽ ڌرتيءَ بابت موضوع ملن ٿا. سندس ڪيترن البمن جا ڊجيٽل رڪارڊ پڻ موسيقيءَ جي عالمي پليٽ فارمن تي موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio Volume 101 Jari Aa Jang Asan Ji
 |website=Spotify
 |url=https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==

=== پيدائش ۽ خاندان ===

اسلم تنيو پهرين اپريل 1959ع تي ڳوٺ پير علي اصحابو، تعلقي نصيرآباد، موجوده ضلعي [[قمبر شهدادڪوٽ]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو '''شاهه مراد خان تنيو''' هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
سندس ننڍپڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي ماحول ۾ گذريو، جتي سنڌي ٻولي، لوڪ روايتن ۽ موسيقيءَ سان سندس واسطو پيدا ٿيو.

=== تعليم ===

اسلم تنيو ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪئي.
بعد ۾ هن [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي. جي ڊگري حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري ملازمت ڪئي ۽ بعد ۾ ذاتي ڪاروبار پڻ اختيار ڪيو.
تنهن هوندي به موسيقيءَ سان سندس دلچسپي برقرار رهي ۽ اڳتي هلي هن ڳائڻ کي پنهنجي فني سرگرمين جو اهم حصو بڻايو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

== موسيقيءَ جي سکيا ==

اسلم تنيو کي ننڍي عمر کان ڳائڻ جو شوق هو.
هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت '''استاد انور علي خان سانگي''' کان حاصل ڪئي، جيڪو سنڌ جي ڪلاسيڪل ۽ صوفي موسيقيءَ سان لاڳاپيل مشهور راڳي هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=استاد انور علي سانگي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=استاد+انور+علي+سانگي
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي استاد انور علي سانگيءَ بابت داخلا ۾ اسلم تنيو جو نالو سندس شاگردن ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;
لاڙڪاڻي جي موسيقيءَ واري ماحول سان اسلم تنيو جو واسطو ٻين استاد فنڪارن سان پڻ رهيو. استاد گلزار علي خان بابت شايع ٿيل هڪ سوانحي مضمون ۾ اسلم تنيو جو نالو انهن فنڪارن ۾ ڏنو ويو آهي، جن گلزار علي خان جي موسيقيءَ واري سکيا جي مرڪز مان فائدو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Gulzar&quot;&gt;{{cite web
 |title=استاد گلزار علي خان (راڳي)
 |website=سنڌ سلامت فورم
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/1874/
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== فني سفر ==

=== ڳائڻ جي شروعات ===

اسلم تنيو موسيقيءَ جي تربيت کان پوءِ سنڌي گيتن ۽ شاعريءَ کي پنهنجي آواز ۾ پيش ڪرڻ شروع ڪيو.
هن جي فني سڃاڻپ سنڌي ٻوليءَ جي گيتن، لوڪ موسيقيءَ ۽ سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي موضوعن سان لاڳاپيل ڪلام ذريعي قائم ٿي.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، سندس لڳ ڀڳ '''30 آڊيو ڪئسٽون''' منظرعام تي اچي چڪيون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هي انگ سنڌيانا جي داخلا ۾ ڄاڻايل ڪئسٽن جو آهي؛ بعد ۾ ڊجيٽل پليٽ فارمن تي موجود البمن جو انگ ان کان مختلف ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌي شاعريءَ جي گائڪي ===

اسلم تنيو انهن گلوڪارن مان آهي، جن سنڌي شاعرن جي ڪلام کي موسيقيءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو آهي.
شاعر [[عبدالغفار تبسم]] بابت ڪتاب ''سوجهرن جا سفير'' ۾ سندس ڪلام ڳائيندڙ فنڪارن جي فهرست ۾ اسلم تنيو جو نالو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Soojhran&quot;&gt;{{cite book
 |title=سوجهرن جا سفير
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/819/read
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي شاعر [[اسحاق راهي]] بابت هڪ سوانحي مضمون ۾ پڻ اسلم تنيو جو نالو انهن ڳائڻن ۾ ملي ٿو، جن راهيءَ جو ڪلام ڳايو آهي.&lt;ref name=&quot;IshaqRahi&quot;&gt;{{cite web
 |title=اسحاق راهي
 |website=Sindhi Peoples
 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2018/06/blog-post_73.html
 |date=2018
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
اهڙيءَ ريت سندس ڳائڻ جو تعلق سنڌي شاعريءَ جي موسيقيءَ وسيلي پيشڪش سان پڻ رهيو آهي.

=== سنڌ ۽ سماجي موضوعن تي گيت ===

اسلم تنيو جي رڪارڊ ٿيل ڪلام ۾ سنڌ سان محبت، ڌرتيءَ جي سڃاڻپ، سماجي شعور ۽ مزاحمتي موضوع نمايان آهن.
سندس البم ''جاري آ جنگ اسان جي'' ۾ سنڌ بابت ڪيترائي گيت شامل آهن، جن ۾ ''هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي''، ''جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ'' ۽ ''اٿو سنڌ وارا سنڌي جاڳ پئو'' جهڙا عنوان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
سندس البم ''سنڌي پٽ سوڍا'' ۾ پڻ سنڌي تاريخ، سماجي سڃاڻپ ۽ عوامي موضوعن تي ٻڌل ڪلام شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 185 Sindhi Putt Sodha
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/album/aslam-tunio-vol-185-sindhi-putt-sodha/1650998053
 |date=16 October 2022
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٽيليويزن ۽ موسيقيءَ جو انتظام ==

=== ڪي ٽي اين سان وابستگي ===

اسلم تنيو 2001ع ۾ لاڙڪاڻي مان لڏي [[ڪراچي]] ۾ اچي رهيو.

ڪراچيءَ ۾ هن [[ڪي ٽي اين]] ٽيليويزن جي موسيقيءَ واري شعبي جي انچارج طور ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن چينلن جي واڌاري واري دور ۾ موسيقيءَ جا پروگرام سنڌي فنڪارن کي پنهنجو فن نون ڏسندڙن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻيا.

=== سنڌ ٽي وي بابت تجويز ===

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پنهنجي دوستن ڊاڪٽر ڪريم راڄپر ۽ اجيت ڪمار آهوجا کي '''سنڌ ٽي وي''' چينل شروع ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

هيءَ ڳالهه سنڌيانا جي سوانحي داخلا ۾ بيان ٿيل آهي. چينل جي اداري جي قيام ۾ سندس باضابطه قانوني يا انتظامي حيثيت بابت الڳ تصديق موجود نه آهي.

== برکا انٽرپرائيزز ==

اسلم تنيو ڪراچيءَ ۾ '''برکا انٽرپرائيزز''' نالي آڊيو ڪمپني قائم ڪئي.

هن ڪمپنيءَ جو نالو سندس وڏي ڌيءَ '''برکا''' جي نالي تي رکيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

هي ادارو سندس موسيقيءَ ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل سرگرمين جو حصو رهيو.

== پرڏيهه ۾ فني سرگرميون ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پاڪستان کان ٻاهر '''لنڊن''' ۽ '''دبئي''' ۾ پڻ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪري چڪو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

انهن پروگرامن جي صحيح تاريخن، منتظم ادارن ۽ محفلن جي تفصيلي فهرست بابت وڌيڪ مستند معلومات جي ضرورت آهي.

== آڊيو ڪئسٽون ۽ البم ==

اسلم تنيو جي فني ڪم جو هڪ اهم حصو آڊيو ڪئسٽن ۽ بعد ۾ ڊجيٽل البمن جي صورت ۾ محفوظ ٿيو آهي.

سندس البمن جا رڪارڊ Apple Music، Spotify ۽ Amazon Music تي پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 225 Inqilabi Azam
 |website=Amazon Music
 |url=https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== چونڊ البم ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8c3d3;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#24526c;color:white;padding:10px;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ ڊجيٽل البم
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | البم جو نالو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | دستياب ماخذ
|-
| ''Aslam Tunio (Choond Kalam)''
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Are Chand Are Chand''
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Azadi Ji Aas''، جلد 135
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Dilber Chhadyo Thi Mare''، جلد 125
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Sindhi Putt Sodha''، جلد 185
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| ''Chhadyo Sir Sahaye''، جلد 205
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Jeejal Tan Sadqe''، جلد 34
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''، جلد 101
| 2022ع
| Spotify&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| ''Inqilabi Azam''، جلد 225
| 2022ع
| Amazon Music&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|}

''نوٽ:'' 2022ع ڊجيٽل پليٽ فارمن تي ڄاڻايل اشاعت جو سال آهي؛ اهو ضروري ناهي ته هر البم جي موسيقي پهريون ڀيرو انهيءَ سال رڪارڊ ٿي هجي.

=== چونڊ گيت ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b0c8d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#37647b;color:white;padding:9px;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ رڪارڊ ٿيل گيت
! style=&quot;background:#e2eff5;&quot; | گيت
! style=&quot;background:#e2eff5;&quot; | البم يا ماخذ
|-
| هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| جاري آ جنگ اسان جي
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| سنڌي پٽ سوڍا، دولهه دودا
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| انقلاب ڳاءِ انقلاب
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| اٿو ساٿيو هي سنڌ بچايو
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون
| ''Inqilabi Azam''&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|-
| مان سنڌ دي ساراهه ڪردان
| ''Sindh Tunhinja Geet Amar''&lt;ref name=&quot;AppleSong&quot;&gt;{{cite web
 |title=Main Sindh Di Sarah Kardan
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/song/1651012498
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

== نئين دور ۾ موسيقيءَ جي پيشڪش ==

ڊجيٽل موسيقيءَ جي دور ۾ اسلم تنيو جا گيت آن لائن پليٽ فارمن تي دستياب ٿيا آهن.

2025ع ۾ '''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون''' جي عنوان سان هڪ نئين وڊيو پيشڪش آڊيو ليب طرفان جاري ڪئي وئي. ان پيشڪش جي ڄاڻ موجب گيت جي شاعري ڪرشن راهيءَ جي، موسيقي عرفان سمي جي ۽ آواز اسلم تنيو جو هو.&lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Saji Sindh Thendi Pukaroon — Singer Aslam Tunio
 |website=YouTube
 |publisher=Audio Lab
 |date=2 December 2025
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي عنوان جو هڪ رڪارڊ 2022ع جي ڊجيٽل البم ''Inqilabi Azam'' ۾ پڻ موجود آهي. ٻنهي رڪارڊن جي وچ ۾ موسيقيءَ جي ترتيب يا نئين رڪارڊنگ بابت تفصيل الڳ تصديق طلب آهن.&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;

== ذاتي زندگي ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو 1991ع ۾ '''ساجده''' سان شادي ڪئي.

سندس ٻه ڌيئرون '''برکا''' ۽ '''روماسا'''، ۽ هڪ پٽ '''فراز حيدر''' آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

سنڌيانا جي سوانحي داخلا موجب، هو 2001ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ رهائش پذير ٿيو. سندس موجوده رهائش بابت وڌيڪ تازي آزاد تصديق دستياب نه آهي.

== فني اهميت ==

اسلم تنيو سنڌي موسيقيءَ سان لاڳاپيل انهن فنڪارن مان آهي، جن جو ڪم آڊيو ڪئسٽن، ٽيليويزن ۽ ڊجيٽل موسيقيءَ جي مختلف دورن تائين پکڙيل آهي.

سندس فني سرگرمين ۾ گائڪيءَ کان سواءِ موسيقيءَ جي انتظام ۽ آڊيو پروڊڪشن جو ڪم پڻ شامل آهي.

سندس ڳايل ڪلام مان سنڌي شاعريءَ، ثقافتي سڃاڻپ ۽ سماجي موضوعن سان لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;

== اهم واقعن جي تاريخوار فهرست ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ebaca;&quot;
|+ style=&quot;background:#244c66;color:white;padding:10px;&quot; | اسلم تنيو جي زندگي ۽ فني سفر جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ماخذ
|-
| 1959ع
| پهرين اپريل تي ڳوٺ پير علي اصحابو ۾ پيدائش
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي.
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| استاد انور علي سانگيءَ کان موسيقيءَ جي تربيت
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;
|-
| 1991ع
| ساجده سان شادي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2001ع
| لاڙڪاڻي مان ڪراچيءَ منتقل ٿيڻ
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| ڪي ٽي اين جي موسيقيءَ واري شعبي سان وابستگي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| برکا انٽرپرائيزز جو قيام
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2022ع
| ڪيترن البمن جي ڊجيٽل اشاعت
| &lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| 2025ع
| ''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون'' جي نئين وڊيو پيشڪش
| &lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;/&gt;
|}

== وڌيڪ ڏسو ==

* [[سنڌي موسيقي]]
* [[سنڌي لوڪ موسيقي]]
* [[انور علي سانگي]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[ڪي ٽي اين]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ اسلم تنيو]
* [https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266 Apple Music تي اسلم تنيو]
* [https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe Spotify تي اسلم تنيو جو البم]
* [https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP Amazon Music تي انقلابي اعظم]
* [https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4 آڊيو ليب تي سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون]

{{DEFAULTSORT:تنيو، اسلم}}
[[زمرو:1959ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي گلوڪار]]
[[زمرو:سنڌي موسيقي]]
[[زمرو:سنڌي فنڪار]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جون شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني گلوڪار]]</text>
      <sha1>eh8d90yku052xf6yvjo21wrdbibkom1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424366</id>
      <parentid>424365</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18549" sha1="32apmp4klfy8fe49pkuxog7nedqr90j" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو گلوڪار ۽ موسيقيءَ سان لاڳاپيل شخصيت}}


{{Infobox musical artist
| name = اسلم تنيو
| native_name = محمد اسلم تنيو
| image =
| caption =
| birth_name = محمد اسلم تنيو
| birth_date = {{Birth date and age|1959|4|1|df=yes}}
| birth_place = ڳوٺ پير علي اصحابو، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، سنڌ، پاڪستان
| origin = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]
| genre = [[سنڌي موسيقي]]، سنڌي لوڪ گيت
| occupation = گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم، آڊيو پروڊيوسر
| instrument = آواز
| years_active =
| associated_acts = [[انور علي سانگي]]
| label = برکا انٽرپرائيزز
}}

'''اسلم تنيو''' (انگريزي: ''Aslam Tunio'')، پورو نالو '''محمد اسلم تنيو''' (پيدائش: 1 اپريل 1959ع)، [[سنڌ]] جو گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل شخص آهي. سندس تعلق [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] جي ڳوٺ پير علي اصحابو سان آهي. هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت نامياري راڳي [[استاد انور علي سانگي]] کان حاصل ڪئي. سندس ڪيترائي گيت ۽ آڊيو ڪئسٽون جاري ٿي چڪيون آهن. هن [[ڪي ٽي اين]] جي موسيقيءَ واري شعبي ۾ پڻ ڪم ڪيو ۽ پنهنجي آڊيو ڪمپني '''برکا انٽرپرائيزز''' قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=اسلم تنيو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=1
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس ڳايل ڪلام ۾ محبت، سنڌ سان وابستگي، سماجي شعور ۽ ڌرتيءَ بابت موضوع ملن ٿا. سندس ڪيترن البمن جا ڊجيٽل رڪارڊ پڻ موسيقيءَ جي عالمي پليٽ فارمن تي موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio Volume 101 Jari Aa Jang Asan Ji
 |website=Spotify
 |url=https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==

=== پيدائش ۽ خاندان ===

اسلم تنيو پهرين اپريل 1959ع تي ڳوٺ پير علي اصحابو، تعلقي نصيرآباد، موجوده ضلعي [[قمبر شهدادڪوٽ]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو '''شاهه مراد خان تنيو''' هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
سندس ننڍپڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي ماحول ۾ گذريو، جتي سنڌي ٻولي، لوڪ روايتن ۽ موسيقيءَ سان سندس واسطو پيدا ٿيو.

=== تعليم ===

اسلم تنيو ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪئي.
بعد ۾ هن [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي. جي ڊگري حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري ملازمت ڪئي ۽ بعد ۾ ذاتي ڪاروبار پڻ اختيار ڪيو.
تنهن هوندي به موسيقيءَ سان سندس دلچسپي برقرار رهي ۽ اڳتي هلي هن ڳائڻ کي پنهنجي فني سرگرمين جو اهم حصو بڻايو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

== موسيقيءَ جي سکيا ==

اسلم تنيو کي ننڍي عمر کان ڳائڻ جو شوق هو.
هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت '''استاد انور علي خان سانگي''' کان حاصل ڪئي، جيڪو سنڌ جي ڪلاسيڪل ۽ صوفي موسيقيءَ سان لاڳاپيل مشهور راڳي هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=استاد انور علي سانگي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=استاد+انور+علي+سانگي
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي استاد انور علي سانگيءَ بابت داخلا ۾ اسلم تنيو جو نالو سندس شاگردن ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;
لاڙڪاڻي جي موسيقيءَ واري ماحول سان اسلم تنيو جو واسطو ٻين استاد فنڪارن سان پڻ رهيو. استاد گلزار علي خان بابت شايع ٿيل هڪ سوانحي مضمون ۾ اسلم تنيو جو نالو انهن فنڪارن ۾ ڏنو ويو آهي، جن گلزار علي خان جي موسيقيءَ واري سکيا جي مرڪز مان فائدو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Gulzar&quot;&gt;{{cite web
 |title=استاد گلزار علي خان (راڳي)
 |website=سنڌ سلامت فورم
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/1874/
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== فني سفر ==

=== ڳائڻ جي شروعات ===

اسلم تنيو موسيقيءَ جي تربيت کان پوءِ سنڌي گيتن ۽ شاعريءَ کي پنهنجي آواز ۾ پيش ڪرڻ شروع ڪيو.
هن جي فني سڃاڻپ سنڌي ٻوليءَ جي گيتن، لوڪ موسيقيءَ ۽ سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي موضوعن سان لاڳاپيل ڪلام ذريعي قائم ٿي.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، سندس لڳ ڀڳ '''30 آڊيو ڪئسٽون''' منظرعام تي اچي چڪيون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هي انگ سنڌيانا جي داخلا ۾ ڄاڻايل ڪئسٽن جو آهي؛ بعد ۾ ڊجيٽل پليٽ فارمن تي موجود البمن جو انگ ان کان مختلف ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌي شاعريءَ جي گائڪي ===

اسلم تنيو انهن گلوڪارن مان آهي، جن سنڌي شاعرن جي ڪلام کي موسيقيءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو آهي.
شاعر [[عبدالغفار تبسم]] بابت ڪتاب ''سوجهرن جا سفير'' ۾ سندس ڪلام ڳائيندڙ فنڪارن جي فهرست ۾ اسلم تنيو جو نالو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Soojhran&quot;&gt;{{cite book
 |title=سوجهرن جا سفير
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/819/read
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي شاعر [[اسحاق راهي]] بابت هڪ سوانحي مضمون ۾ پڻ اسلم تنيو جو نالو انهن ڳائڻن ۾ ملي ٿو، جن راهيءَ جو ڪلام ڳايو آهي.&lt;ref name=&quot;IshaqRahi&quot;&gt;{{cite web
 |title=اسحاق راهي
 |website=Sindhi Peoples
 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2018/06/blog-post_73.html
 |date=2018
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
اهڙيءَ ريت سندس ڳائڻ جو تعلق سنڌي شاعريءَ جي موسيقيءَ وسيلي پيشڪش سان پڻ رهيو آهي.

=== سنڌ ۽ سماجي موضوعن تي گيت ===

اسلم تنيو جي رڪارڊ ٿيل ڪلام ۾ سنڌ سان محبت، ڌرتيءَ جي سڃاڻپ، سماجي شعور ۽ مزاحمتي موضوع نمايان آهن.
سندس البم ''جاري آ جنگ اسان جي'' ۾ سنڌ بابت ڪيترائي گيت شامل آهن، جن ۾ ''هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي''، ''جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ'' ۽ ''اٿو سنڌ وارا سنڌي جاڳ پئو'' جهڙا عنوان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
سندس البم ''سنڌي پٽ سوڍا'' ۾ پڻ سنڌي تاريخ، سماجي سڃاڻپ ۽ عوامي موضوعن تي ٻڌل ڪلام شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 185 Sindhi Putt Sodha
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/album/aslam-tunio-vol-185-sindhi-putt-sodha/1650998053
 |date=16 October 2022
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٽيليويزن ۽ موسيقيءَ جو انتظام ==

=== ڪي ٽي اين سان وابستگي ===

اسلم تنيو 2001ع ۾ لاڙڪاڻي مان لڏي [[ڪراچي]] ۾ اچي رهيو.
ڪراچيءَ ۾ هن [[ڪي ٽي اين]] ٽيليويزن جي موسيقيءَ واري شعبي جي انچارج طور ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن چينلن جي واڌاري واري دور ۾ موسيقيءَ جا پروگرام سنڌي فنڪارن کي پنهنجو فن نون ڏسندڙن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻيا.

=== سنڌ ٽي وي بابت تجويز ===

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پنهنجي دوستن ڊاڪٽر ڪريم راڄپر ۽ اجيت ڪمار آهوجا کي '''سنڌ ٽي وي''' چينل شروع ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هيءَ ڳالهه سنڌيانا جي سوانحي داخلا ۾ بيان ٿيل آهي. چينل جي اداري جي قيام ۾ سندس باضابطه قانوني يا انتظامي حيثيت بابت الڳ تصديق موجود نه آهي.

== برکا انٽرپرائيزز ==

اسلم تنيو ڪراچيءَ ۾ '''برکا انٽرپرائيزز''' نالي آڊيو ڪمپني قائم ڪئي.

هن ڪمپنيءَ جو نالو سندس وڏي ڌيءَ '''برکا''' جي نالي تي رکيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

هي ادارو سندس موسيقيءَ ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل سرگرمين جو حصو رهيو.

== پرڏيهه ۾ فني سرگرميون ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پاڪستان کان ٻاهر '''لنڊن''' ۽ '''دبئي''' ۾ پڻ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪري چڪو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

انهن پروگرامن جي صحيح تاريخن، منتظم ادارن ۽ محفلن جي تفصيلي فهرست بابت وڌيڪ مستند معلومات جي ضرورت آهي.

== آڊيو ڪئسٽون ۽ البم ==

اسلم تنيو جي فني ڪم جو هڪ اهم حصو آڊيو ڪئسٽن ۽ بعد ۾ ڊجيٽل البمن جي صورت ۾ محفوظ ٿيو آهي.

سندس البمن جا رڪارڊ Apple Music، Spotify ۽ Amazon Music تي پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 225 Inqilabi Azam
 |website=Amazon Music
 |url=https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== چونڊ البم ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8c3d3;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#24526c;color:white;padding:10px;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ ڊجيٽل البم
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | البم جو نالو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | دستياب ماخذ
|-
| ''Aslam Tunio (Choond Kalam)''
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Are Chand Are Chand''
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Azadi Ji Aas''، جلد 135
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Dilber Chhadyo Thi Mare''، جلد 125
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Sindhi Putt Sodha''، جلد 185
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| ''Chhadyo Sir Sahaye''، جلد 205
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Jeejal Tan Sadqe''، جلد 34
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''، جلد 101
| 2022ع
| Spotify&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| ''Inqilabi Azam''، جلد 225
| 2022ع
| Amazon Music&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|}

''نوٽ:'' 2022ع ڊجيٽل پليٽ فارمن تي ڄاڻايل اشاعت جو سال آهي؛ اهو ضروري ناهي ته هر البم جي موسيقي پهريون ڀيرو انهيءَ سال رڪارڊ ٿي هجي.

=== چونڊ گيت ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b0c8d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#37647b;color:white;padding:9px;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ رڪارڊ ٿيل گيت
! style=&quot;background:#e2eff5;&quot; | گيت
! style=&quot;background:#e2eff5;&quot; | البم يا ماخذ
|-
| هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| جاري آ جنگ اسان جي
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| سنڌي پٽ سوڍا، دولهه دودا
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| انقلاب ڳاءِ انقلاب
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| اٿو ساٿيو هي سنڌ بچايو
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون
| ''Inqilabi Azam''&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|-
| مان سنڌ دي ساراهه ڪردان
| ''Sindh Tunhinja Geet Amar''&lt;ref name=&quot;AppleSong&quot;&gt;{{cite web
 |title=Main Sindh Di Sarah Kardan
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/song/1651012498
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

== نئين دور ۾ موسيقيءَ جي پيشڪش ==

ڊجيٽل موسيقيءَ جي دور ۾ اسلم تنيو جا گيت آن لائن پليٽ فارمن تي دستياب ٿيا آهن.

2025ع ۾ '''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون''' جي عنوان سان هڪ نئين وڊيو پيشڪش آڊيو ليب طرفان جاري ڪئي وئي. ان پيشڪش جي ڄاڻ موجب گيت جي شاعري ڪرشن راهيءَ جي، موسيقي عرفان سمي جي ۽ آواز اسلم تنيو جو هو.&lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Saji Sindh Thendi Pukaroon — Singer Aslam Tunio
 |website=YouTube
 |publisher=Audio Lab
 |date=2 December 2025
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي عنوان جو هڪ رڪارڊ 2022ع جي ڊجيٽل البم ''Inqilabi Azam'' ۾ پڻ موجود آهي. ٻنهي رڪارڊن جي وچ ۾ موسيقيءَ جي ترتيب يا نئين رڪارڊنگ بابت تفصيل الڳ تصديق طلب آهن.&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;

== ذاتي زندگي ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو 1991ع ۾ '''ساجده''' سان شادي ڪئي.

سندس ٻه ڌيئرون '''برکا''' ۽ '''روماسا'''، ۽ هڪ پٽ '''فراز حيدر''' آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

سنڌيانا جي سوانحي داخلا موجب، هو 2001ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ رهائش پذير ٿيو. سندس موجوده رهائش بابت وڌيڪ تازي آزاد تصديق دستياب نه آهي.

== فني اهميت ==

اسلم تنيو سنڌي موسيقيءَ سان لاڳاپيل انهن فنڪارن مان آهي، جن جو ڪم آڊيو ڪئسٽن، ٽيليويزن ۽ ڊجيٽل موسيقيءَ جي مختلف دورن تائين پکڙيل آهي.

سندس فني سرگرمين ۾ گائڪيءَ کان سواءِ موسيقيءَ جي انتظام ۽ آڊيو پروڊڪشن جو ڪم پڻ شامل آهي.

سندس ڳايل ڪلام مان سنڌي شاعريءَ، ثقافتي سڃاڻپ ۽ سماجي موضوعن سان لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;

== اهم واقعن جي تاريخوار فهرست ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ebaca;&quot;
|+ style=&quot;background:#244c66;color:white;padding:10px;&quot; | اسلم تنيو جي زندگي ۽ فني سفر جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ماخذ
|-
| 1959ع
| پهرين اپريل تي ڳوٺ پير علي اصحابو ۾ پيدائش
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي.
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| استاد انور علي سانگيءَ کان موسيقيءَ جي تربيت
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;
|-
| 1991ع
| ساجده سان شادي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2001ع
| لاڙڪاڻي مان ڪراچيءَ منتقل ٿيڻ
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| ڪي ٽي اين جي موسيقيءَ واري شعبي سان وابستگي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| برکا انٽرپرائيزز جو قيام
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2022ع
| ڪيترن البمن جي ڊجيٽل اشاعت
| &lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| 2025ع
| ''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون'' جي نئين وڊيو پيشڪش
| &lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;/&gt;
|}

== وڌيڪ ڏسو ==

* [[سنڌي موسيقي]]
* [[سنڌي لوڪ موسيقي]]
* [[انور علي سانگي]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[ڪي ٽي اين]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ اسلم تنيو]
* [https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266 Apple Music تي اسلم تنيو]
* [https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe Spotify تي اسلم تنيو جو البم]
* [https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP Amazon Music تي انقلابي اعظم]
* [https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4 آڊيو ليب تي سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون]

{{DEFAULTSORT:تنيو، اسلم}}
[[زمرو:1959ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي گلوڪار]]
[[زمرو:سنڌي موسيقي]]
[[زمرو:سنڌي فنڪار]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جون شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني گلوڪار]]</text>
      <sha1>32apmp4klfy8fe49pkuxog7nedqr90j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424367</id>
      <parentid>424366</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:48:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18547" sha1="d6kaj0cjm1g43mfek61ud4zlxy1168x" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو گلوڪار ۽ موسيقيءَ سان لاڳاپيل شخصيت}}


{{Infobox musical artist
| name = اسلم تنيو
| native_name = محمد اسلم تنيو
| image =
| caption =
| birth_name = محمد اسلم تنيو
| birth_date = {{Birth date and age|1959|4|1|df=yes}}
| birth_place = ڳوٺ پير علي اصحابو، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، سنڌ، پاڪستان
| origin = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]
| genre = [[سنڌي موسيقي]]، سنڌي لوڪ گيت
| occupation = گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم، آڊيو پروڊيوسر
| instrument = آواز
| years_active =
| associated_acts = [[انور علي سانگي]]
| label = برکا انٽرپرائيزز
}}

'''اسلم تنيو''' (انگريزي: ''Aslam Tunio'')، پورو نالو '''محمد اسلم تنيو''' (پيدائش: 1 اپريل 1959ع)، [[سنڌ]] جو گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل شخص آهي. سندس تعلق [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] جي ڳوٺ پير علي اصحابو سان آهي. هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت نامياري راڳي [[استاد انور علي سانگي]] کان حاصل ڪئي. سندس ڪيترائي گيت ۽ آڊيو ڪئسٽون جاري ٿي چڪيون آهن. هن [[ڪي ٽي اين]] جي موسيقيءَ واري شعبي ۾ پڻ ڪم ڪيو ۽ پنهنجي آڊيو ڪمپني '''برکا انٽرپرائيزز''' قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=اسلم تنيو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=1
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس ڳايل ڪلام ۾ محبت، سنڌ سان وابستگي، سماجي شعور ۽ ڌرتيءَ بابت موضوع ملن ٿا. سندس ڪيترن البمن جا ڊجيٽل رڪارڊ پڻ موسيقيءَ جي عالمي پليٽ فارمن تي موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio Volume 101 Jari Aa Jang Asan Ji
 |website=Spotify
 |url=https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==

=== پيدائش ۽ خاندان ===

اسلم تنيو پهرين اپريل 1959ع تي ڳوٺ پير علي اصحابو، تعلقي نصيرآباد، موجوده ضلعي [[قمبر شهدادڪوٽ]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو '''شاهه مراد خان تنيو''' هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
سندس ننڍپڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي ماحول ۾ گذريو، جتي سنڌي ٻولي، لوڪ روايتن ۽ موسيقيءَ سان سندس واسطو پيدا ٿيو.

=== تعليم ===

اسلم تنيو ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪئي.
بعد ۾ هن [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي. جي ڊگري حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري ملازمت ڪئي ۽ بعد ۾ ذاتي ڪاروبار پڻ اختيار ڪيو.
تنهن هوندي به موسيقيءَ سان سندس دلچسپي برقرار رهي ۽ اڳتي هلي هن ڳائڻ کي پنهنجي فني سرگرمين جو اهم حصو بڻايو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

== موسيقيءَ جي سکيا ==

اسلم تنيو کي ننڍي عمر کان ڳائڻ جو شوق هو.
هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت '''استاد انور علي خان سانگي''' کان حاصل ڪئي، جيڪو سنڌ جي ڪلاسيڪل ۽ صوفي موسيقيءَ سان لاڳاپيل مشهور راڳي هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=استاد انور علي سانگي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=استاد+انور+علي+سانگي
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي استاد انور علي سانگيءَ بابت داخلا ۾ اسلم تنيو جو نالو سندس شاگردن ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;
لاڙڪاڻي جي موسيقيءَ واري ماحول سان اسلم تنيو جو واسطو ٻين استاد فنڪارن سان پڻ رهيو. استاد گلزار علي خان بابت شايع ٿيل هڪ سوانحي مضمون ۾ اسلم تنيو جو نالو انهن فنڪارن ۾ ڏنو ويو آهي، جن گلزار علي خان جي موسيقيءَ واري سکيا جي مرڪز مان فائدو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Gulzar&quot;&gt;{{cite web
 |title=استاد گلزار علي خان (راڳي)
 |website=سنڌ سلامت فورم
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/1874/
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== فني سفر ==

=== ڳائڻ جي شروعات ===

اسلم تنيو موسيقيءَ جي تربيت کان پوءِ سنڌي گيتن ۽ شاعريءَ کي پنهنجي آواز ۾ پيش ڪرڻ شروع ڪيو.
هن جي فني سڃاڻپ سنڌي ٻوليءَ جي گيتن، لوڪ موسيقيءَ ۽ سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي موضوعن سان لاڳاپيل ڪلام ذريعي قائم ٿي.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، سندس لڳ ڀڳ '''30 آڊيو ڪئسٽون''' منظرعام تي اچي چڪيون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هي انگ سنڌيانا جي داخلا ۾ ڄاڻايل ڪئسٽن جو آهي؛ بعد ۾ ڊجيٽل پليٽ فارمن تي موجود البمن جو انگ ان کان مختلف ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌي شاعريءَ جي گائڪي ===

اسلم تنيو انهن گلوڪارن مان آهي، جن سنڌي شاعرن جي ڪلام کي موسيقيءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو آهي.
شاعر [[عبدالغفار تبسم]] بابت ڪتاب ''سوجهرن جا سفير'' ۾ سندس ڪلام ڳائيندڙ فنڪارن جي فهرست ۾ اسلم تنيو جو نالو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Soojhran&quot;&gt;{{cite book
 |title=سوجهرن جا سفير
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/819/read
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي شاعر [[اسحاق راهي]] بابت هڪ سوانحي مضمون ۾ پڻ اسلم تنيو جو نالو انهن ڳائڻن ۾ ملي ٿو، جن راهيءَ جو ڪلام ڳايو آهي.&lt;ref name=&quot;IshaqRahi&quot;&gt;{{cite web
 |title=اسحاق راهي
 |website=Sindhi Peoples
 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2018/06/blog-post_73.html
 |date=2018
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
اهڙيءَ ريت سندس ڳائڻ جو تعلق سنڌي شاعريءَ جي موسيقيءَ وسيلي پيشڪش سان پڻ رهيو آهي.

=== سنڌ ۽ سماجي موضوعن تي گيت ===

اسلم تنيو جي رڪارڊ ٿيل ڪلام ۾ سنڌ سان محبت، ڌرتيءَ جي سڃاڻپ، سماجي شعور ۽ مزاحمتي موضوع نمايان آهن.
سندس البم ''جاري آ جنگ اسان جي'' ۾ سنڌ بابت ڪيترائي گيت شامل آهن، جن ۾ ''هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي''، ''جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ'' ۽ ''اٿو سنڌ وارا سنڌي جاڳ پئو'' جهڙا عنوان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
سندس البم ''سنڌي پٽ سوڍا'' ۾ پڻ سنڌي تاريخ، سماجي سڃاڻپ ۽ عوامي موضوعن تي ٻڌل ڪلام شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 185 Sindhi Putt Sodha
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/album/aslam-tunio-vol-185-sindhi-putt-sodha/1650998053
 |date=16 October 2022
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٽيليويزن ۽ موسيقيءَ جو انتظام ==

=== ڪي ٽي اين سان وابستگي ===

اسلم تنيو 2001ع ۾ لاڙڪاڻي مان لڏي [[ڪراچي]] ۾ اچي رهيو.
ڪراچيءَ ۾ هن [[ڪي ٽي اين]] ٽيليويزن جي موسيقيءَ واري شعبي جي انچارج طور ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن چينلن جي واڌاري واري دور ۾ موسيقيءَ جا پروگرام سنڌي فنڪارن کي پنهنجو فن نون ڏسندڙن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻيا.

=== سنڌ ٽي وي بابت تجويز ===

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پنهنجي دوستن ڊاڪٽر ڪريم راڄپر ۽ اجيت ڪمار آهوجا کي '''سنڌ ٽي وي''' چينل شروع ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هيءَ ڳالهه سنڌيانا جي سوانحي داخلا ۾ بيان ٿيل آهي. چينل جي اداري جي قيام ۾ سندس باضابطه قانوني يا انتظامي حيثيت بابت الڳ تصديق موجود نه آهي.

== برکا انٽرپرائيزز ==

اسلم تنيو ڪراچيءَ ۾ '''برکا انٽرپرائيزز''' نالي آڊيو ڪمپني قائم ڪئي.
هن ڪمپنيءَ جو نالو سندس وڏي ڌيءَ '''برکا''' جي نالي تي رکيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هي ادارو سندس موسيقيءَ ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل سرگرمين جو حصو رهيو.

== پرڏيهه ۾ فني سرگرميون ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پاڪستان کان ٻاهر '''لنڊن''' ۽ '''دبئي''' ۾ پڻ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪري چڪو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

انهن پروگرامن جي صحيح تاريخن، منتظم ادارن ۽ محفلن جي تفصيلي فهرست بابت وڌيڪ مستند معلومات جي ضرورت آهي.

== آڊيو ڪئسٽون ۽ البم ==

اسلم تنيو جي فني ڪم جو هڪ اهم حصو آڊيو ڪئسٽن ۽ بعد ۾ ڊجيٽل البمن جي صورت ۾ محفوظ ٿيو آهي.

سندس البمن جا رڪارڊ Apple Music، Spotify ۽ Amazon Music تي پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 225 Inqilabi Azam
 |website=Amazon Music
 |url=https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== چونڊ البم ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8c3d3;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#24526c;color:white;padding:10px;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ ڊجيٽل البم
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | البم جو نالو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | دستياب ماخذ
|-
| ''Aslam Tunio (Choond Kalam)''
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Are Chand Are Chand''
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Azadi Ji Aas''، جلد 135
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Dilber Chhadyo Thi Mare''، جلد 125
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Sindhi Putt Sodha''، جلد 185
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| ''Chhadyo Sir Sahaye''، جلد 205
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Jeejal Tan Sadqe''، جلد 34
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''، جلد 101
| 2022ع
| Spotify&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| ''Inqilabi Azam''، جلد 225
| 2022ع
| Amazon Music&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|}

''نوٽ:'' 2022ع ڊجيٽل پليٽ فارمن تي ڄاڻايل اشاعت جو سال آهي؛ اهو ضروري ناهي ته هر البم جي موسيقي پهريون ڀيرو انهيءَ سال رڪارڊ ٿي هجي.

=== چونڊ گيت ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b0c8d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#37647b;color:white;padding:9px;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ رڪارڊ ٿيل گيت
! style=&quot;background:#e2eff5;&quot; | گيت
! style=&quot;background:#e2eff5;&quot; | البم يا ماخذ
|-
| هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| جاري آ جنگ اسان جي
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| سنڌي پٽ سوڍا، دولهه دودا
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| انقلاب ڳاءِ انقلاب
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| اٿو ساٿيو هي سنڌ بچايو
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون
| ''Inqilabi Azam''&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|-
| مان سنڌ دي ساراهه ڪردان
| ''Sindh Tunhinja Geet Amar''&lt;ref name=&quot;AppleSong&quot;&gt;{{cite web
 |title=Main Sindh Di Sarah Kardan
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/song/1651012498
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

== نئين دور ۾ موسيقيءَ جي پيشڪش ==

ڊجيٽل موسيقيءَ جي دور ۾ اسلم تنيو جا گيت آن لائن پليٽ فارمن تي دستياب ٿيا آهن.

2025ع ۾ '''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون''' جي عنوان سان هڪ نئين وڊيو پيشڪش آڊيو ليب طرفان جاري ڪئي وئي. ان پيشڪش جي ڄاڻ موجب گيت جي شاعري ڪرشن راهيءَ جي، موسيقي عرفان سمي جي ۽ آواز اسلم تنيو جو هو.&lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Saji Sindh Thendi Pukaroon — Singer Aslam Tunio
 |website=YouTube
 |publisher=Audio Lab
 |date=2 December 2025
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي عنوان جو هڪ رڪارڊ 2022ع جي ڊجيٽل البم ''Inqilabi Azam'' ۾ پڻ موجود آهي. ٻنهي رڪارڊن جي وچ ۾ موسيقيءَ جي ترتيب يا نئين رڪارڊنگ بابت تفصيل الڳ تصديق طلب آهن.&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;

== ذاتي زندگي ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو 1991ع ۾ '''ساجده''' سان شادي ڪئي.

سندس ٻه ڌيئرون '''برکا''' ۽ '''روماسا'''، ۽ هڪ پٽ '''فراز حيدر''' آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

سنڌيانا جي سوانحي داخلا موجب، هو 2001ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ رهائش پذير ٿيو. سندس موجوده رهائش بابت وڌيڪ تازي آزاد تصديق دستياب نه آهي.

== فني اهميت ==

اسلم تنيو سنڌي موسيقيءَ سان لاڳاپيل انهن فنڪارن مان آهي، جن جو ڪم آڊيو ڪئسٽن، ٽيليويزن ۽ ڊجيٽل موسيقيءَ جي مختلف دورن تائين پکڙيل آهي.

سندس فني سرگرمين ۾ گائڪيءَ کان سواءِ موسيقيءَ جي انتظام ۽ آڊيو پروڊڪشن جو ڪم پڻ شامل آهي.

سندس ڳايل ڪلام مان سنڌي شاعريءَ، ثقافتي سڃاڻپ ۽ سماجي موضوعن سان لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;

== اهم واقعن جي تاريخوار فهرست ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ebaca;&quot;
|+ style=&quot;background:#244c66;color:white;padding:10px;&quot; | اسلم تنيو جي زندگي ۽ فني سفر جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ماخذ
|-
| 1959ع
| پهرين اپريل تي ڳوٺ پير علي اصحابو ۾ پيدائش
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي.
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| استاد انور علي سانگيءَ کان موسيقيءَ جي تربيت
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;
|-
| 1991ع
| ساجده سان شادي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2001ع
| لاڙڪاڻي مان ڪراچيءَ منتقل ٿيڻ
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| ڪي ٽي اين جي موسيقيءَ واري شعبي سان وابستگي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| برکا انٽرپرائيزز جو قيام
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2022ع
| ڪيترن البمن جي ڊجيٽل اشاعت
| &lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| 2025ع
| ''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون'' جي نئين وڊيو پيشڪش
| &lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;/&gt;
|}

== وڌيڪ ڏسو ==

* [[سنڌي موسيقي]]
* [[سنڌي لوڪ موسيقي]]
* [[انور علي سانگي]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[ڪي ٽي اين]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ اسلم تنيو]
* [https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266 Apple Music تي اسلم تنيو]
* [https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe Spotify تي اسلم تنيو جو البم]
* [https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP Amazon Music تي انقلابي اعظم]
* [https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4 آڊيو ليب تي سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون]

{{DEFAULTSORT:تنيو، اسلم}}
[[زمرو:1959ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي گلوڪار]]
[[زمرو:سنڌي موسيقي]]
[[زمرو:سنڌي فنڪار]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جون شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني گلوڪار]]</text>
      <sha1>d6kaj0cjm1g43mfek61ud4zlxy1168x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424369</id>
      <parentid>424367</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18580" sha1="q0cybgbb8o1i4b9rz3void4njc0g93g" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو گلوڪار ۽ موسيقيءَ سان لاڳاپيل شخصيت}}


{{Infobox musical artist
| name = اسلم تنيو
| native_name = محمد اسلم تنيو
| image =
| caption =
| birth_name = محمد اسلم تنيو
| birth_date = {{Birth date and age|1959|4|1|df=yes}}
| birth_place = ڳوٺ پير علي اصحابو، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، سنڌ، پاڪستان
| origin = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]
| genre = [[سنڌي موسيقي]]، سنڌي لوڪ گيت
| occupation = گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم، آڊيو پروڊيوسر
| instrument = آواز
| years_active =
| associated_acts = [[انور علي سانگي]]
| label = برکا انٽرپرائيزز
}}

'''اسلم تنيو''' (انگريزي: ''Aslam Tunio'')، پورو نالو '''محمد اسلم تنيو''' (پيدائش: 1 اپريل 1959ع)، [[سنڌ]] جو گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل شخص آهي. سندس تعلق [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] جي ڳوٺ پير علي اصحابو سان آهي. هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت نامياري راڳي [[استاد انور علي سانگي]] کان حاصل ڪئي. سندس ڪيترائي گيت ۽ آڊيو ڪئسٽون جاري ٿي چڪيون آهن. هن [[ڪي ٽي اين]] جي موسيقيءَ واري شعبي ۾ پڻ ڪم ڪيو ۽ پنهنجي آڊيو ڪمپني '''برکا انٽرپرائيزز''' قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=اسلم تنيو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=1
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس ڳايل ڪلام ۾ محبت، سنڌ سان وابستگي، سماجي شعور ۽ ڌرتيءَ بابت موضوع ملن ٿا. سندس ڪيترن البمن جا ڊجيٽل رڪارڊ پڻ موسيقيءَ جي عالمي پليٽ فارمن تي موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio Volume 101 Jari Aa Jang Asan Ji
 |website=Spotify
 |url=https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==

=== پيدائش ۽ خاندان ===

اسلم تنيو پهرين اپريل 1959ع تي ڳوٺ پير علي اصحابو، تعلقي نصيرآباد، موجوده ضلعي [[قمبر شهدادڪوٽ]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو '''شاهه مراد خان تنيو''' هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
سندس ننڍپڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي ماحول ۾ گذريو، جتي سنڌي ٻولي، لوڪ روايتن ۽ موسيقيءَ سان سندس واسطو پيدا ٿيو.

=== تعليم ===

اسلم تنيو ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪئي.
بعد ۾ هن [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي. جي ڊگري حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري ملازمت ڪئي ۽ بعد ۾ ذاتي ڪاروبار پڻ اختيار ڪيو.
تنهن هوندي به موسيقيءَ سان سندس دلچسپي برقرار رهي ۽ اڳتي هلي هن ڳائڻ کي پنهنجي فني سرگرمين جو اهم حصو بڻايو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

== موسيقيءَ جي سکيا ==

اسلم تنيو کي ننڍي عمر کان ڳائڻ جو شوق هو.
هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت '''استاد انور علي خان سانگي''' کان حاصل ڪئي، جيڪو سنڌ جي ڪلاسيڪل ۽ صوفي موسيقيءَ سان لاڳاپيل مشهور راڳي هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=استاد انور علي سانگي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=استاد+انور+علي+سانگي
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي استاد انور علي سانگيءَ بابت داخلا ۾ اسلم تنيو جو نالو سندس شاگردن ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;
لاڙڪاڻي جي موسيقيءَ واري ماحول سان اسلم تنيو جو واسطو ٻين استاد فنڪارن سان پڻ رهيو. استاد گلزار علي خان بابت شايع ٿيل هڪ سوانحي مضمون ۾ اسلم تنيو جو نالو انهن فنڪارن ۾ ڏنو ويو آهي، جن گلزار علي خان جي موسيقيءَ واري سکيا جي مرڪز مان فائدو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Gulzar&quot;&gt;{{cite web
 |title=استاد گلزار علي خان (راڳي)
 |website=سنڌ سلامت فورم
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/1874/
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== فني سفر ==

=== ڳائڻ جي شروعات ===

اسلم تنيو موسيقيءَ جي تربيت کان پوءِ سنڌي گيتن ۽ شاعريءَ کي پنهنجي آواز ۾ پيش ڪرڻ شروع ڪيو.
هن جي فني سڃاڻپ سنڌي ٻوليءَ جي گيتن، لوڪ موسيقيءَ ۽ سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي موضوعن سان لاڳاپيل ڪلام ذريعي قائم ٿي.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، سندس لڳ ڀڳ '''30 آڊيو ڪئسٽون''' منظرعام تي اچي چڪيون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هي انگ سنڌيانا جي داخلا ۾ ڄاڻايل ڪئسٽن جو آهي؛ بعد ۾ ڊجيٽل پليٽ فارمن تي موجود البمن جو انگ ان کان مختلف ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌي شاعريءَ جي گائڪي ===

اسلم تنيو انهن گلوڪارن مان آهي، جن سنڌي شاعرن جي ڪلام کي موسيقيءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو آهي.
شاعر [[عبدالغفار تبسم]] بابت ڪتاب ''سوجهرن جا سفير'' ۾ سندس ڪلام ڳائيندڙ فنڪارن جي فهرست ۾ اسلم تنيو جو نالو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Soojhran&quot;&gt;{{cite book
 |title=سوجهرن جا سفير
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/819/read
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي شاعر [[اسحاق راهي]] بابت هڪ سوانحي مضمون ۾ پڻ اسلم تنيو جو نالو انهن ڳائڻن ۾ ملي ٿو، جن راهيءَ جو ڪلام ڳايو آهي.&lt;ref name=&quot;IshaqRahi&quot;&gt;{{cite web
 |title=اسحاق راهي
 |website=Sindhi Peoples
 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2018/06/blog-post_73.html
 |date=2018
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
اهڙيءَ ريت سندس ڳائڻ جو تعلق سنڌي شاعريءَ جي موسيقيءَ وسيلي پيشڪش سان پڻ رهيو آهي.

=== سنڌ ۽ سماجي موضوعن تي گيت ===

اسلم تنيو جي رڪارڊ ٿيل ڪلام ۾ سنڌ سان محبت، ڌرتيءَ جي سڃاڻپ، سماجي شعور ۽ مزاحمتي موضوع نمايان آهن.
سندس البم ''جاري آ جنگ اسان جي'' ۾ سنڌ بابت ڪيترائي گيت شامل آهن، جن ۾ ''هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي''، ''جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ'' ۽ ''اٿو سنڌ وارا سنڌي جاڳ پئو'' جهڙا عنوان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
سندس البم ''سنڌي پٽ سوڍا'' ۾ پڻ سنڌي تاريخ، سماجي سڃاڻپ ۽ عوامي موضوعن تي ٻڌل ڪلام شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 185 Sindhi Putt Sodha
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/album/aslam-tunio-vol-185-sindhi-putt-sodha/1650998053
 |date=16 October 2022
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٽيليويزن ۽ موسيقيءَ جو انتظام ==

=== ڪي ٽي اين سان وابستگي ===

اسلم تنيو 2001ع ۾ لاڙڪاڻي مان لڏي [[ڪراچي]] ۾ اچي رهيو.
ڪراچيءَ ۾ هن [[ڪي ٽي اين]] ٽيليويزن جي موسيقيءَ واري شعبي جي انچارج طور ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن چينلن جي واڌاري واري دور ۾ موسيقيءَ جا پروگرام سنڌي فنڪارن کي پنهنجو فن نون ڏسندڙن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻيا.

=== سنڌ ٽي وي بابت تجويز ===

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پنهنجي دوستن ڊاڪٽر ڪريم راڄپر ۽ اجيت ڪمار آهوجا کي '''سنڌ ٽي وي''' چينل شروع ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هيءَ ڳالهه سنڌيانا جي سوانحي داخلا ۾ بيان ٿيل آهي. چينل جي اداري جي قيام ۾ سندس باضابطه قانوني يا انتظامي حيثيت بابت الڳ تصديق موجود نه آهي.

== برکا انٽرپرائيزز ==

اسلم تنيو ڪراچيءَ ۾ '''برکا انٽرپرائيزز''' نالي آڊيو ڪمپني قائم ڪئي.
هن ڪمپنيءَ جو نالو سندس وڏي ڌيءَ '''برکا''' جي نالي تي رکيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هي ادارو سندس موسيقيءَ ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل سرگرمين جو حصو رهيو.

== پرڏيهه ۾ فني سرگرميون ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پاڪستان کان ٻاهر '''لنڊن''' ۽ '''دبئي''' ۾ پڻ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪري چڪو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

انهن پروگرامن جي صحيح تاريخن، منتظم ادارن ۽ محفلن جي تفصيلي فهرست بابت وڌيڪ مستند معلومات جي ضرورت آهي.

== آڊيو ڪئسٽون ۽ البم ==

اسلم تنيو جي فني ڪم جو هڪ اهم حصو آڊيو ڪئسٽن ۽ بعد ۾ ڊجيٽل البمن جي صورت ۾ محفوظ ٿيو آهي.

سندس البمن جا رڪارڊ '''ايپل ميوزڪ اسپاٽيفاء ۽ اميزون ميوزڪ''' تي پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 225 Inqilabi Azam
 |website=Amazon Music
 |url=https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== چونڊ البم ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8c3d3;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#24526c;color:white;padding:10px;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ ڊجيٽل البم
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | البم جو نالو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | دستياب ماخذ
|-
| ''Aslam Tunio (Choond Kalam)''
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Are Chand Are Chand''
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Azadi Ji Aas''، جلد 135
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Dilber Chhadyo Thi Mare''، جلد 125
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Sindhi Putt Sodha''، جلد 185
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| ''Chhadyo Sir Sahaye''، جلد 205
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Jeejal Tan Sadqe''، جلد 34
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''، جلد 101
| 2022ع
| Spotify&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| ''Inqilabi Azam''، جلد 225
| 2022ع
| Amazon Music&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|}
''نوٽ:'' 2022ع ڊجيٽل پليٽ فارمن تي ڄاڻايل اشاعت جو سال آهي؛ اهو ضروري ناهي ته هر البم جي موسيقي پهريون ڀيرو انهيءَ سال رڪارڊ ٿي هجي.

=== چونڊ گيت ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b0c8d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#37647b;color:white;padding:9px;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ رڪارڊ ٿيل گيت
! style=&quot;background:#e2eff5;&quot; | گيت
! style=&quot;background:#e2eff5;&quot; | البم يا ماخذ
|-
| هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| جاري آ جنگ اسان جي
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| سنڌي پٽ سوڍا، دولهه دودا
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| انقلاب ڳاءِ انقلاب
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| اٿو ساٿيو هي سنڌ بچايو
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون
| ''Inqilabi Azam''&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|-
| مان سنڌ دي ساراهه ڪردان
| ''Sindh Tunhinja Geet Amar''&lt;ref name=&quot;AppleSong&quot;&gt;{{cite web
 |title=Main Sindh Di Sarah Kardan
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/song/1651012498
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

== نئين دور ۾ موسيقيءَ جي پيشڪش ==

ڊجيٽل موسيقيءَ جي دور ۾ اسلم تنيو جا گيت آن لائن پليٽ فارمن تي دستياب ٿيا آهن.

2025ع ۾ '''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون''' جي عنوان سان هڪ نئين وڊيو پيشڪش آڊيو ليب طرفان جاري ڪئي وئي. ان پيشڪش جي ڄاڻ موجب گيت جي شاعري ڪرشن راهيءَ جي، موسيقي عرفان سمي جي ۽ آواز اسلم تنيو جو هو.&lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Saji Sindh Thendi Pukaroon — Singer Aslam Tunio
 |website=YouTube
 |publisher=Audio Lab
 |date=2 December 2025
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي عنوان جو هڪ رڪارڊ 2022ع جي ڊجيٽل البم ''Inqilabi Azam'' ۾ پڻ موجود آهي. ٻنهي رڪارڊن جي وچ ۾ موسيقيءَ جي ترتيب يا نئين رڪارڊنگ بابت تفصيل الڳ تصديق طلب آهن.&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;

== ذاتي زندگي ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو 1991ع ۾ '''ساجده''' سان شادي ڪئي.

سندس ٻه ڌيئرون '''برکا''' ۽ '''روماسا'''، ۽ هڪ پٽ '''فراز حيدر''' آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

سنڌيانا جي سوانحي داخلا موجب، هو 2001ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ رهائش پذير ٿيو. سندس موجوده رهائش بابت وڌيڪ تازي آزاد تصديق دستياب نه آهي.

== فني اهميت ==

اسلم تنيو سنڌي موسيقيءَ سان لاڳاپيل انهن فنڪارن مان آهي، جن جو ڪم آڊيو ڪئسٽن، ٽيليويزن ۽ ڊجيٽل موسيقيءَ جي مختلف دورن تائين پکڙيل آهي.

سندس فني سرگرمين ۾ گائڪيءَ کان سواءِ موسيقيءَ جي انتظام ۽ آڊيو پروڊڪشن جو ڪم پڻ شامل آهي.

سندس ڳايل ڪلام مان سنڌي شاعريءَ، ثقافتي سڃاڻپ ۽ سماجي موضوعن سان لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;

== اهم واقعن جي تاريخوار فهرست ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ebaca;&quot;
|+ style=&quot;background:#244c66;color:white;padding:10px;&quot; | اسلم تنيو جي زندگي ۽ فني سفر جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ماخذ
|-
| 1959ع
| پهرين اپريل تي ڳوٺ پير علي اصحابو ۾ پيدائش
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي.
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| استاد انور علي سانگيءَ کان موسيقيءَ جي تربيت
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;
|-
| 1991ع
| ساجده سان شادي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2001ع
| لاڙڪاڻي مان ڪراچيءَ منتقل ٿيڻ
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| ڪي ٽي اين جي موسيقيءَ واري شعبي سان وابستگي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| برکا انٽرپرائيزز جو قيام
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2022ع
| ڪيترن البمن جي ڊجيٽل اشاعت
| &lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| 2025ع
| ''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون'' جي نئين وڊيو پيشڪش
| &lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;/&gt;
|}

== وڌيڪ ڏسو ==

* [[سنڌي موسيقي]]
* [[سنڌي لوڪ موسيقي]]
* [[انور علي سانگي]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[ڪي ٽي اين]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ اسلم تنيو]
* [https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266 Apple Music تي اسلم تنيو]
* [https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe Spotify تي اسلم تنيو جو البم]
* [https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP Amazon Music تي انقلابي اعظم]
* [https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4 آڊيو ليب تي سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون]

{{DEFAULTSORT:تنيو، اسلم}}
[[زمرو:1959ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي گلوڪار]]
[[زمرو:سنڌي موسيقي]]
[[زمرو:سنڌي فنڪار]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جون شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني گلوڪار]]</text>
      <sha1>q0cybgbb8o1i4b9rz3void4njc0g93g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424370</id>
      <parentid>424369</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:49:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18579" sha1="cood307ua5msvc37kx41v05vu9s3407" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو گلوڪار ۽ موسيقيءَ سان لاڳاپيل شخصيت}}


{{Infobox musical artist
| name = اسلم تنيو
| native_name = محمد اسلم تنيو
| image =
| caption =
| birth_name = محمد اسلم تنيو
| birth_date = {{Birth date and age|1959|4|1|df=yes}}
| birth_place = ڳوٺ پير علي اصحابو، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، سنڌ، پاڪستان
| origin = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]
| genre = [[سنڌي موسيقي]]، سنڌي لوڪ گيت
| occupation = گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم، آڊيو پروڊيوسر
| instrument = آواز
| years_active =
| associated_acts = [[انور علي سانگي]]
| label = برکا انٽرپرائيزز
}}

'''اسلم تنيو''' (انگريزي: ''Aslam Tunio'')، پورو نالو '''محمد اسلم تنيو''' (پيدائش: 1 اپريل 1959ع)، [[سنڌ]] جو گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل شخص آهي. سندس تعلق [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] جي ڳوٺ پير علي اصحابو سان آهي. هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت نامياري راڳي [[استاد انور علي سانگي]] کان حاصل ڪئي. سندس ڪيترائي گيت ۽ آڊيو ڪئسٽون جاري ٿي چڪيون آهن. هن [[ڪي ٽي اين]] جي موسيقيءَ واري شعبي ۾ پڻ ڪم ڪيو ۽ پنهنجي آڊيو ڪمپني '''برکا انٽرپرائيزز''' قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=اسلم تنيو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=1
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس ڳايل ڪلام ۾ محبت، سنڌ سان وابستگي، سماجي شعور ۽ ڌرتيءَ بابت موضوع ملن ٿا. سندس ڪيترن البمن جا ڊجيٽل رڪارڊ پڻ موسيقيءَ جي عالمي پليٽ فارمن تي موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio Volume 101 Jari Aa Jang Asan Ji
 |website=Spotify
 |url=https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==

=== پيدائش ۽ خاندان ===

اسلم تنيو پهرين اپريل 1959ع تي ڳوٺ پير علي اصحابو، تعلقي نصيرآباد، موجوده ضلعي [[قمبر شهدادڪوٽ]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو '''شاهه مراد خان تنيو''' هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
سندس ننڍپڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي ماحول ۾ گذريو، جتي سنڌي ٻولي، لوڪ روايتن ۽ موسيقيءَ سان سندس واسطو پيدا ٿيو.

=== تعليم ===

اسلم تنيو ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪئي.
بعد ۾ هن [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي. جي ڊگري حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري ملازمت ڪئي ۽ بعد ۾ ذاتي ڪاروبار پڻ اختيار ڪيو.
تنهن هوندي به موسيقيءَ سان سندس دلچسپي برقرار رهي ۽ اڳتي هلي هن ڳائڻ کي پنهنجي فني سرگرمين جو اهم حصو بڻايو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

== موسيقيءَ جي سکيا ==

اسلم تنيو کي ننڍي عمر کان ڳائڻ جو شوق هو.
هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت '''استاد انور علي خان سانگي''' کان حاصل ڪئي، جيڪو سنڌ جي ڪلاسيڪل ۽ صوفي موسيقيءَ سان لاڳاپيل مشهور راڳي هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=استاد انور علي سانگي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=استاد+انور+علي+سانگي
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي استاد انور علي سانگيءَ بابت داخلا ۾ اسلم تنيو جو نالو سندس شاگردن ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;
لاڙڪاڻي جي موسيقيءَ واري ماحول سان اسلم تنيو جو واسطو ٻين استاد فنڪارن سان پڻ رهيو. استاد گلزار علي خان بابت شايع ٿيل هڪ سوانحي مضمون ۾ اسلم تنيو جو نالو انهن فنڪارن ۾ ڏنو ويو آهي، جن گلزار علي خان جي موسيقيءَ واري سکيا جي مرڪز مان فائدو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Gulzar&quot;&gt;{{cite web
 |title=استاد گلزار علي خان (راڳي)
 |website=سنڌ سلامت فورم
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/1874/
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== فني سفر ==

=== ڳائڻ جي شروعات ===

اسلم تنيو موسيقيءَ جي تربيت کان پوءِ سنڌي گيتن ۽ شاعريءَ کي پنهنجي آواز ۾ پيش ڪرڻ شروع ڪيو.
هن جي فني سڃاڻپ سنڌي ٻوليءَ جي گيتن، لوڪ موسيقيءَ ۽ سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي موضوعن سان لاڳاپيل ڪلام ذريعي قائم ٿي.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، سندس لڳ ڀڳ '''30 آڊيو ڪئسٽون''' منظرعام تي اچي چڪيون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هي انگ سنڌيانا جي داخلا ۾ ڄاڻايل ڪئسٽن جو آهي؛ بعد ۾ ڊجيٽل پليٽ فارمن تي موجود البمن جو انگ ان کان مختلف ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌي شاعريءَ جي گائڪي ===

اسلم تنيو انهن گلوڪارن مان آهي، جن سنڌي شاعرن جي ڪلام کي موسيقيءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو آهي.
شاعر [[عبدالغفار تبسم]] بابت ڪتاب ''سوجهرن جا سفير'' ۾ سندس ڪلام ڳائيندڙ فنڪارن جي فهرست ۾ اسلم تنيو جو نالو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Soojhran&quot;&gt;{{cite book
 |title=سوجهرن جا سفير
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/819/read
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي شاعر [[اسحاق راهي]] بابت هڪ سوانحي مضمون ۾ پڻ اسلم تنيو جو نالو انهن ڳائڻن ۾ ملي ٿو، جن راهيءَ جو ڪلام ڳايو آهي.&lt;ref name=&quot;IshaqRahi&quot;&gt;{{cite web
 |title=اسحاق راهي
 |website=Sindhi Peoples
 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2018/06/blog-post_73.html
 |date=2018
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
اهڙيءَ ريت سندس ڳائڻ جو تعلق سنڌي شاعريءَ جي موسيقيءَ وسيلي پيشڪش سان پڻ رهيو آهي.

=== سنڌ ۽ سماجي موضوعن تي گيت ===

اسلم تنيو جي رڪارڊ ٿيل ڪلام ۾ سنڌ سان محبت، ڌرتيءَ جي سڃاڻپ، سماجي شعور ۽ مزاحمتي موضوع نمايان آهن.
سندس البم ''جاري آ جنگ اسان جي'' ۾ سنڌ بابت ڪيترائي گيت شامل آهن، جن ۾ ''هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي''، ''جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ'' ۽ ''اٿو سنڌ وارا سنڌي جاڳ پئو'' جهڙا عنوان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
سندس البم ''سنڌي پٽ سوڍا'' ۾ پڻ سنڌي تاريخ، سماجي سڃاڻپ ۽ عوامي موضوعن تي ٻڌل ڪلام شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 185 Sindhi Putt Sodha
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/album/aslam-tunio-vol-185-sindhi-putt-sodha/1650998053
 |date=16 October 2022
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٽيليويزن ۽ موسيقيءَ جو انتظام ==

=== ڪي ٽي اين سان وابستگي ===

اسلم تنيو 2001ع ۾ لاڙڪاڻي مان لڏي [[ڪراچي]] ۾ اچي رهيو.
ڪراچيءَ ۾ هن [[ڪي ٽي اين]] ٽيليويزن جي موسيقيءَ واري شعبي جي انچارج طور ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن چينلن جي واڌاري واري دور ۾ موسيقيءَ جا پروگرام سنڌي فنڪارن کي پنهنجو فن نون ڏسندڙن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻيا.

=== سنڌ ٽي وي بابت تجويز ===

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پنهنجي دوستن ڊاڪٽر ڪريم راڄپر ۽ اجيت ڪمار آهوجا کي '''سنڌ ٽي وي''' چينل شروع ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هيءَ ڳالهه سنڌيانا جي سوانحي داخلا ۾ بيان ٿيل آهي. چينل جي اداري جي قيام ۾ سندس باضابطه قانوني يا انتظامي حيثيت بابت الڳ تصديق موجود نه آهي.

== برکا انٽرپرائيزز ==

اسلم تنيو ڪراچيءَ ۾ '''برکا انٽرپرائيزز''' نالي آڊيو ڪمپني قائم ڪئي.
هن ڪمپنيءَ جو نالو سندس وڏي ڌيءَ '''برکا''' جي نالي تي رکيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هي ادارو سندس موسيقيءَ ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل سرگرمين جو حصو رهيو.

== پرڏيهه ۾ فني سرگرميون ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پاڪستان کان ٻاهر '''لنڊن''' ۽ '''دبئي''' ۾ پڻ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪري چڪو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

انهن پروگرامن جي صحيح تاريخن، منتظم ادارن ۽ محفلن جي تفصيلي فهرست بابت وڌيڪ مستند معلومات جي ضرورت آهي.

== آڊيو ڪئسٽون ۽ البم ==

اسلم تنيو جي فني ڪم جو هڪ اهم حصو آڊيو ڪئسٽن ۽ بعد ۾ ڊجيٽل البمن جي صورت ۾ محفوظ ٿيو آهي.
سندس البمن جا رڪارڊ '''ايپل ميوزڪ اسپاٽيفاء ۽ اميزون ميوزڪ''' تي پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 225 Inqilabi Azam
 |website=Amazon Music
 |url=https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== چونڊ البم ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8c3d3;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#24526c;color:white;padding:10px;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ ڊجيٽل البم
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | البم جو نالو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;&quot; | دستياب ماخذ
|-
| ''Aslam Tunio (Choond Kalam)''
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Are Chand Are Chand''
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Azadi Ji Aas''، جلد 135
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Dilber Chhadyo Thi Mare''، جلد 125
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Sindhi Putt Sodha''، جلد 185
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| ''Chhadyo Sir Sahaye''، جلد 205
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Jeejal Tan Sadqe''، جلد 34
| 2022ع
| Apple Music&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''، جلد 101
| 2022ع
| Spotify&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| ''Inqilabi Azam''، جلد 225
| 2022ع
| Amazon Music&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|}
''نوٽ:'' 2022ع ڊجيٽل پليٽ فارمن تي ڄاڻايل اشاعت جو سال آهي؛ اهو ضروري ناهي ته هر البم جي موسيقي پهريون ڀيرو انهيءَ سال رڪارڊ ٿي هجي.

=== چونڊ گيت ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b0c8d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#37647b;color:white;padding:9px;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ رڪارڊ ٿيل گيت
! style=&quot;background:#e2eff5;&quot; | گيت
! style=&quot;background:#e2eff5;&quot; | البم يا ماخذ
|-
| هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| جاري آ جنگ اسان جي
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| سنڌي پٽ سوڍا، دولهه دودا
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| انقلاب ڳاءِ انقلاب
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| اٿو ساٿيو هي سنڌ بچايو
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون
| ''Inqilabi Azam''&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|-
| مان سنڌ دي ساراهه ڪردان
| ''Sindh Tunhinja Geet Amar''&lt;ref name=&quot;AppleSong&quot;&gt;{{cite web
 |title=Main Sindh Di Sarah Kardan
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/song/1651012498
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

== نئين دور ۾ موسيقيءَ جي پيشڪش ==

ڊجيٽل موسيقيءَ جي دور ۾ اسلم تنيو جا گيت آن لائن پليٽ فارمن تي دستياب ٿيا آهن.

2025ع ۾ '''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون''' جي عنوان سان هڪ نئين وڊيو پيشڪش آڊيو ليب طرفان جاري ڪئي وئي. ان پيشڪش جي ڄاڻ موجب گيت جي شاعري ڪرشن راهيءَ جي، موسيقي عرفان سمي جي ۽ آواز اسلم تنيو جو هو.&lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Saji Sindh Thendi Pukaroon — Singer Aslam Tunio
 |website=YouTube
 |publisher=Audio Lab
 |date=2 December 2025
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي عنوان جو هڪ رڪارڊ 2022ع جي ڊجيٽل البم ''Inqilabi Azam'' ۾ پڻ موجود آهي. ٻنهي رڪارڊن جي وچ ۾ موسيقيءَ جي ترتيب يا نئين رڪارڊنگ بابت تفصيل الڳ تصديق طلب آهن.&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;

== ذاتي زندگي ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو 1991ع ۾ '''ساجده''' سان شادي ڪئي.

سندس ٻه ڌيئرون '''برکا''' ۽ '''روماسا'''، ۽ هڪ پٽ '''فراز حيدر''' آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

سنڌيانا جي سوانحي داخلا موجب، هو 2001ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ رهائش پذير ٿيو. سندس موجوده رهائش بابت وڌيڪ تازي آزاد تصديق دستياب نه آهي.

== فني اهميت ==

اسلم تنيو سنڌي موسيقيءَ سان لاڳاپيل انهن فنڪارن مان آهي، جن جو ڪم آڊيو ڪئسٽن، ٽيليويزن ۽ ڊجيٽل موسيقيءَ جي مختلف دورن تائين پکڙيل آهي.

سندس فني سرگرمين ۾ گائڪيءَ کان سواءِ موسيقيءَ جي انتظام ۽ آڊيو پروڊڪشن جو ڪم پڻ شامل آهي.

سندس ڳايل ڪلام مان سنڌي شاعريءَ، ثقافتي سڃاڻپ ۽ سماجي موضوعن سان لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;

== اهم واقعن جي تاريخوار فهرست ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ebaca;&quot;
|+ style=&quot;background:#244c66;color:white;padding:10px;&quot; | اسلم تنيو جي زندگي ۽ فني سفر جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ماخذ
|-
| 1959ع
| پهرين اپريل تي ڳوٺ پير علي اصحابو ۾ پيدائش
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي.
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| استاد انور علي سانگيءَ کان موسيقيءَ جي تربيت
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;
|-
| 1991ع
| ساجده سان شادي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2001ع
| لاڙڪاڻي مان ڪراچيءَ منتقل ٿيڻ
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| ڪي ٽي اين جي موسيقيءَ واري شعبي سان وابستگي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| برکا انٽرپرائيزز جو قيام
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2022ع
| ڪيترن البمن جي ڊجيٽل اشاعت
| &lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| 2025ع
| ''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون'' جي نئين وڊيو پيشڪش
| &lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;/&gt;
|}

== وڌيڪ ڏسو ==

* [[سنڌي موسيقي]]
* [[سنڌي لوڪ موسيقي]]
* [[انور علي سانگي]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[ڪي ٽي اين]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ اسلم تنيو]
* [https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266 Apple Music تي اسلم تنيو]
* [https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe Spotify تي اسلم تنيو جو البم]
* [https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP Amazon Music تي انقلابي اعظم]
* [https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4 آڊيو ليب تي سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون]

{{DEFAULTSORT:تنيو، اسلم}}
[[زمرو:1959ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي گلوڪار]]
[[زمرو:سنڌي موسيقي]]
[[زمرو:سنڌي فنڪار]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جون شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني گلوڪار]]</text>
      <sha1>cood307ua5msvc37kx41v05vu9s3407</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424371</id>
      <parentid>424370</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:51:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18891" sha1="cre6g1deylzd8x6xwq3791mvozhpmdn" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو گلوڪار ۽ موسيقيءَ سان لاڳاپيل شخصيت}}


{{Infobox musical artist
| name = اسلم تنيو
| native_name = محمد اسلم تنيو
| image =
| caption =
| birth_name = محمد اسلم تنيو
| birth_date = {{Birth date and age|1959|4|1|df=yes}}
| birth_place = ڳوٺ پير علي اصحابو، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، سنڌ، پاڪستان
| origin = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]
| genre = [[سنڌي موسيقي]]، سنڌي لوڪ گيت
| occupation = گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم، آڊيو پروڊيوسر
| instrument = آواز
| years_active =
| associated_acts = [[انور علي سانگي]]
| label = برکا انٽرپرائيزز
}}

'''اسلم تنيو''' (انگريزي: ''Aslam Tunio'')، پورو نالو '''محمد اسلم تنيو''' (پيدائش: 1 اپريل 1959ع)، [[سنڌ]] جو گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل شخص آهي. سندس تعلق [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] جي ڳوٺ پير علي اصحابو سان آهي. هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت نامياري راڳي [[استاد انور علي سانگي]] کان حاصل ڪئي. سندس ڪيترائي گيت ۽ آڊيو ڪئسٽون جاري ٿي چڪيون آهن. هن [[ڪي ٽي اين]] جي موسيقيءَ واري شعبي ۾ پڻ ڪم ڪيو ۽ پنهنجي آڊيو ڪمپني '''برکا انٽرپرائيزز''' قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=اسلم تنيو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=1
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس ڳايل ڪلام ۾ محبت، سنڌ سان وابستگي، سماجي شعور ۽ ڌرتيءَ بابت موضوع ملن ٿا. سندس ڪيترن البمن جا ڊجيٽل رڪارڊ پڻ موسيقيءَ جي عالمي پليٽ فارمن تي موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio Volume 101 Jari Aa Jang Asan Ji
 |website=Spotify
 |url=https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==

=== پيدائش ۽ خاندان ===

اسلم تنيو پهرين اپريل 1959ع تي ڳوٺ پير علي اصحابو، تعلقي نصيرآباد، موجوده ضلعي [[قمبر شهدادڪوٽ]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو '''شاهه مراد خان تنيو''' هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
سندس ننڍپڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي ماحول ۾ گذريو، جتي سنڌي ٻولي، لوڪ روايتن ۽ موسيقيءَ سان سندس واسطو پيدا ٿيو.

=== تعليم ===

اسلم تنيو ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪئي.
بعد ۾ هن [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي. جي ڊگري حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري ملازمت ڪئي ۽ بعد ۾ ذاتي ڪاروبار پڻ اختيار ڪيو.
تنهن هوندي به موسيقيءَ سان سندس دلچسپي برقرار رهي ۽ اڳتي هلي هن ڳائڻ کي پنهنجي فني سرگرمين جو اهم حصو بڻايو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

== موسيقيءَ جي سکيا ==

اسلم تنيو کي ننڍي عمر کان ڳائڻ جو شوق هو.
هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت '''استاد انور علي خان سانگي''' کان حاصل ڪئي، جيڪو سنڌ جي ڪلاسيڪل ۽ صوفي موسيقيءَ سان لاڳاپيل مشهور راڳي هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=استاد انور علي سانگي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=استاد+انور+علي+سانگي
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي استاد انور علي سانگيءَ بابت داخلا ۾ اسلم تنيو جو نالو سندس شاگردن ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;
لاڙڪاڻي جي موسيقيءَ واري ماحول سان اسلم تنيو جو واسطو ٻين استاد فنڪارن سان پڻ رهيو. استاد گلزار علي خان بابت شايع ٿيل هڪ سوانحي مضمون ۾ اسلم تنيو جو نالو انهن فنڪارن ۾ ڏنو ويو آهي، جن گلزار علي خان جي موسيقيءَ واري سکيا جي مرڪز مان فائدو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Gulzar&quot;&gt;{{cite web
 |title=استاد گلزار علي خان (راڳي)
 |website=سنڌ سلامت فورم
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/1874/
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== فني سفر ==

=== ڳائڻ جي شروعات ===

اسلم تنيو موسيقيءَ جي تربيت کان پوءِ سنڌي گيتن ۽ شاعريءَ کي پنهنجي آواز ۾ پيش ڪرڻ شروع ڪيو.
هن جي فني سڃاڻپ سنڌي ٻوليءَ جي گيتن، لوڪ موسيقيءَ ۽ سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي موضوعن سان لاڳاپيل ڪلام ذريعي قائم ٿي.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، سندس لڳ ڀڳ '''30 آڊيو ڪئسٽون''' منظرعام تي اچي چڪيون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هي انگ سنڌيانا جي داخلا ۾ ڄاڻايل ڪئسٽن جو آهي؛ بعد ۾ ڊجيٽل پليٽ فارمن تي موجود البمن جو انگ ان کان مختلف ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌي شاعريءَ جي گائڪي ===

اسلم تنيو انهن گلوڪارن مان آهي، جن سنڌي شاعرن جي ڪلام کي موسيقيءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو آهي.
شاعر [[عبدالغفار تبسم]] بابت ڪتاب ''سوجهرن جا سفير'' ۾ سندس ڪلام ڳائيندڙ فنڪارن جي فهرست ۾ اسلم تنيو جو نالو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Soojhran&quot;&gt;{{cite book
 |title=سوجهرن جا سفير
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/819/read
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي شاعر [[اسحاق راهي]] بابت هڪ سوانحي مضمون ۾ پڻ اسلم تنيو جو نالو انهن ڳائڻن ۾ ملي ٿو، جن راهيءَ جو ڪلام ڳايو آهي.&lt;ref name=&quot;IshaqRahi&quot;&gt;{{cite web
 |title=اسحاق راهي
 |website=Sindhi Peoples
 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2018/06/blog-post_73.html
 |date=2018
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
اهڙيءَ ريت سندس ڳائڻ جو تعلق سنڌي شاعريءَ جي موسيقيءَ وسيلي پيشڪش سان پڻ رهيو آهي.

=== سنڌ ۽ سماجي موضوعن تي گيت ===

اسلم تنيو جي رڪارڊ ٿيل ڪلام ۾ سنڌ سان محبت، ڌرتيءَ جي سڃاڻپ، سماجي شعور ۽ مزاحمتي موضوع نمايان آهن.
سندس البم ''جاري آ جنگ اسان جي'' ۾ سنڌ بابت ڪيترائي گيت شامل آهن، جن ۾ ''هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي''، ''جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ'' ۽ ''اٿو سنڌ وارا سنڌي جاڳ پئو'' جهڙا عنوان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
سندس البم ''سنڌي پٽ سوڍا'' ۾ پڻ سنڌي تاريخ، سماجي سڃاڻپ ۽ عوامي موضوعن تي ٻڌل ڪلام شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 185 Sindhi Putt Sodha
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/album/aslam-tunio-vol-185-sindhi-putt-sodha/1650998053
 |date=16 October 2022
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٽيليويزن ۽ موسيقيءَ جو انتظام ==

=== ڪي ٽي اين سان وابستگي ===

اسلم تنيو 2001ع ۾ لاڙڪاڻي مان لڏي [[ڪراچي]] ۾ اچي رهيو.
ڪراچيءَ ۾ هن [[ڪي ٽي اين]] ٽيليويزن جي موسيقيءَ واري شعبي جي انچارج طور ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن چينلن جي واڌاري واري دور ۾ موسيقيءَ جا پروگرام سنڌي فنڪارن کي پنهنجو فن نون ڏسندڙن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻيا.

=== سنڌ ٽي وي بابت تجويز ===

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پنهنجي دوستن ڊاڪٽر ڪريم راڄپر ۽ اجيت ڪمار آهوجا کي '''سنڌ ٽي وي''' چينل شروع ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هيءَ ڳالهه سنڌيانا جي سوانحي داخلا ۾ بيان ٿيل آهي. چينل جي اداري جي قيام ۾ سندس باضابطه قانوني يا انتظامي حيثيت بابت الڳ تصديق موجود نه آهي.

== برکا انٽرپرائيزز ==

اسلم تنيو ڪراچيءَ ۾ '''برکا انٽرپرائيزز''' نالي آڊيو ڪمپني قائم ڪئي.
هن ڪمپنيءَ جو نالو سندس وڏي ڌيءَ '''برکا''' جي نالي تي رکيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هي ادارو سندس موسيقيءَ ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل سرگرمين جو حصو رهيو.

== پرڏيهه ۾ فني سرگرميون ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پاڪستان کان ٻاهر '''لنڊن''' ۽ '''دبئي''' ۾ پڻ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪري چڪو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

انهن پروگرامن جي صحيح تاريخن، منتظم ادارن ۽ محفلن جي تفصيلي فهرست بابت وڌيڪ مستند معلومات جي ضرورت آهي.

== آڊيو ڪئسٽون ۽ البم ==

اسلم تنيو جي فني ڪم جو هڪ اهم حصو آڊيو ڪئسٽن ۽ بعد ۾ ڊجيٽل البمن جي صورت ۾ محفوظ ٿيو آهي.
سندس البمن جا رڪارڊ '''ايپل ميوزڪ اسپاٽيفاء ۽ اميزون ميوزڪ''' تي پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 225 Inqilabi Azam
 |website=Amazon Music
 |url=https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;


=== چونڊ البم ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8c3d3;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#24526c;color:#ffffff;padding:12px;font-size:110%;font-weight:bold;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ موسيقي البم
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;padding:9px;&quot; | البم جو نالو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;padding:9px;&quot; | اشاعت جو سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;padding:9px;&quot; | ماخذ
|-
| '''اسلم تنيو (چونڊ ڪلام)'''
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''اڙي چنڊ، اڙي چنڊ'''
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''آزاديءَ جي آس''' (جلد 135)
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''دلبر ڇڏيو ٿي ماري''' (جلد 125)
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''سنڌي پٽ سوڍا''' (جلد 185)
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| '''ڇڏيو سر سهائي''' (جلد 205)
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''جيجل تو تان صدقي''' (جلد 34)
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''جاري آ جنگ اسان جي''' (جلد 101)
| 2022ع
| اسپوٽيفاءِ&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| '''انقلابي عزم''' (جلد 225)
| 2022ع
| ايمازون ميوزڪ&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|}

'''''نوٽ:''''' مٿي ڄاڻايل 2022ع البمن جي ڊجيٽل اشاعت جو سال آهي. اهو ضروري ناهي ته انهن البمن ۾ شامل گيت پهريون ڀيرو انهيءَ سال رڪارڊ يا جاري ڪيا ويا هجن.

=== چونڊ گيت ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b0c8d5;&quot;
|+ style=&quot;background:#37647b;color:white;padding:9px;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ رڪارڊ ٿيل گيت
! style=&quot;background:#e2eff5;&quot; | گيت
! style=&quot;background:#e2eff5;&quot; | البم يا ماخذ
|-
| هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| جاري آ جنگ اسان جي
| ''Jari Aa Jang Asan Ji''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| سنڌي پٽ سوڍا، دولهه دودا
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| انقلاب ڳاءِ انقلاب
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| اٿو ساٿيو هي سنڌ بچايو
| ''Sindhi Putt Sodha''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون
| ''Inqilabi Azam''&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|-
| مان سنڌ دي ساراهه ڪردان
| ''Sindh Tunhinja Geet Amar''&lt;ref name=&quot;AppleSong&quot;&gt;{{cite web
 |title=Main Sindh Di Sarah Kardan
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/song/1651012498
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

== نئين دور ۾ موسيقيءَ جي پيشڪش ==

ڊجيٽل موسيقيءَ جي دور ۾ اسلم تنيو جا گيت آن لائن پليٽ فارمن تي دستياب ٿيا آهن.

2025ع ۾ '''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون''' جي عنوان سان هڪ نئين وڊيو پيشڪش آڊيو ليب طرفان جاري ڪئي وئي. ان پيشڪش جي ڄاڻ موجب گيت جي شاعري ڪرشن راهيءَ جي، موسيقي عرفان سمي جي ۽ آواز اسلم تنيو جو هو.&lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Saji Sindh Thendi Pukaroon — Singer Aslam Tunio
 |website=YouTube
 |publisher=Audio Lab
 |date=2 December 2025
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي عنوان جو هڪ رڪارڊ 2022ع جي ڊجيٽل البم ''Inqilabi Azam'' ۾ پڻ موجود آهي. ٻنهي رڪارڊن جي وچ ۾ موسيقيءَ جي ترتيب يا نئين رڪارڊنگ بابت تفصيل الڳ تصديق طلب آهن.&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;

== ذاتي زندگي ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو 1991ع ۾ '''ساجده''' سان شادي ڪئي.

سندس ٻه ڌيئرون '''برکا''' ۽ '''روماسا'''، ۽ هڪ پٽ '''فراز حيدر''' آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

سنڌيانا جي سوانحي داخلا موجب، هو 2001ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ رهائش پذير ٿيو. سندس موجوده رهائش بابت وڌيڪ تازي آزاد تصديق دستياب نه آهي.

== فني اهميت ==

اسلم تنيو سنڌي موسيقيءَ سان لاڳاپيل انهن فنڪارن مان آهي، جن جو ڪم آڊيو ڪئسٽن، ٽيليويزن ۽ ڊجيٽل موسيقيءَ جي مختلف دورن تائين پکڙيل آهي.

سندس فني سرگرمين ۾ گائڪيءَ کان سواءِ موسيقيءَ جي انتظام ۽ آڊيو پروڊڪشن جو ڪم پڻ شامل آهي.

سندس ڳايل ڪلام مان سنڌي شاعريءَ، ثقافتي سڃاڻپ ۽ سماجي موضوعن سان لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;

== اهم واقعن جي تاريخوار فهرست ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ebaca;&quot;
|+ style=&quot;background:#244c66;color:white;padding:10px;&quot; | اسلم تنيو جي زندگي ۽ فني سفر جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ماخذ
|-
| 1959ع
| پهرين اپريل تي ڳوٺ پير علي اصحابو ۾ پيدائش
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي.
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| استاد انور علي سانگيءَ کان موسيقيءَ جي تربيت
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;
|-
| 1991ع
| ساجده سان شادي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2001ع
| لاڙڪاڻي مان ڪراچيءَ منتقل ٿيڻ
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| ڪي ٽي اين جي موسيقيءَ واري شعبي سان وابستگي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| برکا انٽرپرائيزز جو قيام
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2022ع
| ڪيترن البمن جي ڊجيٽل اشاعت
| &lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| 2025ع
| ''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون'' جي نئين وڊيو پيشڪش
| &lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;/&gt;
|}

== وڌيڪ ڏسو ==

* [[سنڌي موسيقي]]
* [[سنڌي لوڪ موسيقي]]
* [[انور علي سانگي]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[ڪي ٽي اين]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ اسلم تنيو]
* [https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266 Apple Music تي اسلم تنيو]
* [https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe Spotify تي اسلم تنيو جو البم]
* [https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP Amazon Music تي انقلابي اعظم]
* [https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4 آڊيو ليب تي سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون]

{{DEFAULTSORT:تنيو، اسلم}}
[[زمرو:1959ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي گلوڪار]]
[[زمرو:سنڌي موسيقي]]
[[زمرو:سنڌي فنڪار]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جون شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني گلوڪار]]</text>
      <sha1>cre6g1deylzd8x6xwq3791mvozhpmdn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424372</id>
      <parentid>424371</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19151" sha1="qbek0dd3sp8zxoy7txs1ql3fx9wyli0" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو گلوڪار ۽ موسيقيءَ سان لاڳاپيل شخصيت}}


{{Infobox musical artist
| name = اسلم تنيو
| native_name = محمد اسلم تنيو
| image =
| caption =
| birth_name = محمد اسلم تنيو
| birth_date = {{Birth date and age|1959|4|1|df=yes}}
| birth_place = ڳوٺ پير علي اصحابو، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، سنڌ، پاڪستان
| origin = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]
| genre = [[سنڌي موسيقي]]، سنڌي لوڪ گيت
| occupation = گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم، آڊيو پروڊيوسر
| instrument = آواز
| years_active =
| associated_acts = [[انور علي سانگي]]
| label = برکا انٽرپرائيزز
}}

'''اسلم تنيو''' (انگريزي: ''Aslam Tunio'')، پورو نالو '''محمد اسلم تنيو''' (پيدائش: 1 اپريل 1959ع)، [[سنڌ]] جو گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل شخص آهي. سندس تعلق [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] جي ڳوٺ پير علي اصحابو سان آهي. هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت نامياري راڳي [[استاد انور علي سانگي]] کان حاصل ڪئي. سندس ڪيترائي گيت ۽ آڊيو ڪئسٽون جاري ٿي چڪيون آهن. هن [[ڪي ٽي اين]] جي موسيقيءَ واري شعبي ۾ پڻ ڪم ڪيو ۽ پنهنجي آڊيو ڪمپني '''برکا انٽرپرائيزز''' قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=اسلم تنيو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=1
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس ڳايل ڪلام ۾ محبت، سنڌ سان وابستگي، سماجي شعور ۽ ڌرتيءَ بابت موضوع ملن ٿا. سندس ڪيترن البمن جا ڊجيٽل رڪارڊ پڻ موسيقيءَ جي عالمي پليٽ فارمن تي موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio Volume 101 Jari Aa Jang Asan Ji
 |website=Spotify
 |url=https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==

=== پيدائش ۽ خاندان ===

اسلم تنيو پهرين اپريل 1959ع تي ڳوٺ پير علي اصحابو، تعلقي نصيرآباد، موجوده ضلعي [[قمبر شهدادڪوٽ]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو '''شاهه مراد خان تنيو''' هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
سندس ننڍپڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي ماحول ۾ گذريو، جتي سنڌي ٻولي، لوڪ روايتن ۽ موسيقيءَ سان سندس واسطو پيدا ٿيو.

=== تعليم ===

اسلم تنيو ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪئي.
بعد ۾ هن [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي. جي ڊگري حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري ملازمت ڪئي ۽ بعد ۾ ذاتي ڪاروبار پڻ اختيار ڪيو.
تنهن هوندي به موسيقيءَ سان سندس دلچسپي برقرار رهي ۽ اڳتي هلي هن ڳائڻ کي پنهنجي فني سرگرمين جو اهم حصو بڻايو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

== موسيقيءَ جي سکيا ==

اسلم تنيو کي ننڍي عمر کان ڳائڻ جو شوق هو.
هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت '''استاد انور علي خان سانگي''' کان حاصل ڪئي، جيڪو سنڌ جي ڪلاسيڪل ۽ صوفي موسيقيءَ سان لاڳاپيل مشهور راڳي هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=استاد انور علي سانگي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=استاد+انور+علي+سانگي
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي استاد انور علي سانگيءَ بابت داخلا ۾ اسلم تنيو جو نالو سندس شاگردن ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;
لاڙڪاڻي جي موسيقيءَ واري ماحول سان اسلم تنيو جو واسطو ٻين استاد فنڪارن سان پڻ رهيو. استاد گلزار علي خان بابت شايع ٿيل هڪ سوانحي مضمون ۾ اسلم تنيو جو نالو انهن فنڪارن ۾ ڏنو ويو آهي، جن گلزار علي خان جي موسيقيءَ واري سکيا جي مرڪز مان فائدو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Gulzar&quot;&gt;{{cite web
 |title=استاد گلزار علي خان (راڳي)
 |website=سنڌ سلامت فورم
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/1874/
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== فني سفر ==

=== ڳائڻ جي شروعات ===

اسلم تنيو موسيقيءَ جي تربيت کان پوءِ سنڌي گيتن ۽ شاعريءَ کي پنهنجي آواز ۾ پيش ڪرڻ شروع ڪيو.
هن جي فني سڃاڻپ سنڌي ٻوليءَ جي گيتن، لوڪ موسيقيءَ ۽ سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي موضوعن سان لاڳاپيل ڪلام ذريعي قائم ٿي.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، سندس لڳ ڀڳ '''30 آڊيو ڪئسٽون''' منظرعام تي اچي چڪيون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هي انگ سنڌيانا جي داخلا ۾ ڄاڻايل ڪئسٽن جو آهي؛ بعد ۾ ڊجيٽل پليٽ فارمن تي موجود البمن جو انگ ان کان مختلف ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌي شاعريءَ جي گائڪي ===

اسلم تنيو انهن گلوڪارن مان آهي، جن سنڌي شاعرن جي ڪلام کي موسيقيءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو آهي.
شاعر [[عبدالغفار تبسم]] بابت ڪتاب ''سوجهرن جا سفير'' ۾ سندس ڪلام ڳائيندڙ فنڪارن جي فهرست ۾ اسلم تنيو جو نالو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Soojhran&quot;&gt;{{cite book
 |title=سوجهرن جا سفير
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/819/read
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي شاعر [[اسحاق راهي]] بابت هڪ سوانحي مضمون ۾ پڻ اسلم تنيو جو نالو انهن ڳائڻن ۾ ملي ٿو، جن راهيءَ جو ڪلام ڳايو آهي.&lt;ref name=&quot;IshaqRahi&quot;&gt;{{cite web
 |title=اسحاق راهي
 |website=Sindhi Peoples
 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2018/06/blog-post_73.html
 |date=2018
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
اهڙيءَ ريت سندس ڳائڻ جو تعلق سنڌي شاعريءَ جي موسيقيءَ وسيلي پيشڪش سان پڻ رهيو آهي.

=== سنڌ ۽ سماجي موضوعن تي گيت ===

اسلم تنيو جي رڪارڊ ٿيل ڪلام ۾ سنڌ سان محبت، ڌرتيءَ جي سڃاڻپ، سماجي شعور ۽ مزاحمتي موضوع نمايان آهن.
سندس البم ''جاري آ جنگ اسان جي'' ۾ سنڌ بابت ڪيترائي گيت شامل آهن، جن ۾ ''هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي''، ''جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ'' ۽ ''اٿو سنڌ وارا سنڌي جاڳ پئو'' جهڙا عنوان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
سندس البم ''سنڌي پٽ سوڍا'' ۾ پڻ سنڌي تاريخ، سماجي سڃاڻپ ۽ عوامي موضوعن تي ٻڌل ڪلام شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 185 Sindhi Putt Sodha
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/album/aslam-tunio-vol-185-sindhi-putt-sodha/1650998053
 |date=16 October 2022
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٽيليويزن ۽ موسيقيءَ جو انتظام ==

=== ڪي ٽي اين سان وابستگي ===

اسلم تنيو 2001ع ۾ لاڙڪاڻي مان لڏي [[ڪراچي]] ۾ اچي رهيو.
ڪراچيءَ ۾ هن [[ڪي ٽي اين]] ٽيليويزن جي موسيقيءَ واري شعبي جي انچارج طور ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن چينلن جي واڌاري واري دور ۾ موسيقيءَ جا پروگرام سنڌي فنڪارن کي پنهنجو فن نون ڏسندڙن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻيا.

=== سنڌ ٽي وي بابت تجويز ===

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پنهنجي دوستن ڊاڪٽر ڪريم راڄپر ۽ اجيت ڪمار آهوجا کي '''سنڌ ٽي وي''' چينل شروع ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هيءَ ڳالهه سنڌيانا جي سوانحي داخلا ۾ بيان ٿيل آهي. چينل جي اداري جي قيام ۾ سندس باضابطه قانوني يا انتظامي حيثيت بابت الڳ تصديق موجود نه آهي.

== برکا انٽرپرائيزز ==

اسلم تنيو ڪراچيءَ ۾ '''برکا انٽرپرائيزز''' نالي آڊيو ڪمپني قائم ڪئي.
هن ڪمپنيءَ جو نالو سندس وڏي ڌيءَ '''برکا''' جي نالي تي رکيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هي ادارو سندس موسيقيءَ ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل سرگرمين جو حصو رهيو.

== پرڏيهه ۾ فني سرگرميون ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پاڪستان کان ٻاهر '''لنڊن''' ۽ '''دبئي''' ۾ پڻ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪري چڪو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

انهن پروگرامن جي صحيح تاريخن، منتظم ادارن ۽ محفلن جي تفصيلي فهرست بابت وڌيڪ مستند معلومات جي ضرورت آهي.

== آڊيو ڪئسٽون ۽ البم ==

اسلم تنيو جي فني ڪم جو هڪ اهم حصو آڊيو ڪئسٽن ۽ بعد ۾ ڊجيٽل البمن جي صورت ۾ محفوظ ٿيو آهي.
سندس البمن جا رڪارڊ '''ايپل ميوزڪ اسپاٽيفاء ۽ اميزون ميوزڪ''' تي پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 225 Inqilabi Azam
 |website=Amazon Music
 |url=https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;


=== چونڊ البم ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8c3d3;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#24526c;color:#ffffff;padding:12px;font-size:110%;font-weight:bold;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ موسيقي البم
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;padding:9px;&quot; | البم جو نالو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;padding:9px;&quot; | اشاعت جو سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;padding:9px;&quot; | ماخذ
|-
| '''اسلم تنيو (چونڊ ڪلام)'''
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''اڙي چنڊ، اڙي چنڊ'''
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''آزاديءَ جي آس''' (جلد 135)
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''دلبر ڇڏيو ٿي ماري''' (جلد 125)
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''سنڌي پٽ سوڍا''' (جلد 185)
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| '''ڇڏيو سر سهائي''' (جلد 205)
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''جيجل تو تان صدقي''' (جلد 34)
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''جاري آ جنگ اسان جي''' (جلد 101)
| 2022ع
| اسپوٽيفاءِ&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| '''انقلابي عزم''' (جلد 225)
| 2022ع
| ايمازون ميوزڪ&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|}

'''''نوٽ:''''' مٿي ڄاڻايل 2022ع البمن جي ڊجيٽل اشاعت جو سال آهي. اهو ضروري ناهي ته انهن البمن ۾ شامل گيت پهريون ڀيرو انهيءَ سال رڪارڊ يا جاري ڪيا ويا هجن.


=== چونڊ گيت ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b0c8d5;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#37647b;color:#ffffff;padding:12px;font-size:110%;font-weight:bold;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ رڪارڊ ٿيل گيت
! style=&quot;background:#e2eff5;color:#173b50;padding:9px;&quot; | گيت جو نالو
! style=&quot;background:#e2eff5;color:#173b50;padding:9px;&quot; | البم جو نالو
|-
| '''هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي'''
| ''جاري آ جنگ اسان جي''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| '''جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ'''
| ''جاري آ جنگ اسان جي''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| '''جاري آ جنگ اسان جي'''
| ''جاري آ جنگ اسان جي''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| '''سنڌي پٽ سوڍا، دولهه دودا'''
| ''سنڌي پٽ سوڍا''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| '''انقلاب ڳاءِ انقلاب'''
| ''سنڌي پٽ سوڍا''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| '''اٿو ساٿيو هي سنڌ بچايو'''
| ''سنڌي پٽ سوڍا''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| '''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون'''
| ''انقلابي عزم''&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|-
| '''مان سنڌ دي ساراهه ڪردان'''
| ''سنڌ تنهنجا گيت امر''&lt;ref name=&quot;AppleSong&quot;&gt;{{cite web
 |title=Main Sindh Di Sarah Kardan
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/song/1651012498
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

== نئين دور ۾ موسيقيءَ جي پيشڪش ==

ڊجيٽل موسيقيءَ جي دور ۾ اسلم تنيو جا گيت آن لائن پليٽ فارمن تي دستياب ٿيا آهن.

2025ع ۾ '''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون''' جي عنوان سان هڪ نئين وڊيو پيشڪش آڊيو ليب طرفان جاري ڪئي وئي. ان پيشڪش جي ڄاڻ موجب گيت جي شاعري ڪرشن راهيءَ جي، موسيقي عرفان سمي جي ۽ آواز اسلم تنيو جو هو.&lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Saji Sindh Thendi Pukaroon — Singer Aslam Tunio
 |website=YouTube
 |publisher=Audio Lab
 |date=2 December 2025
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳئي عنوان جو هڪ رڪارڊ 2022ع جي ڊجيٽل البم ''Inqilabi Azam'' ۾ پڻ موجود آهي. ٻنهي رڪارڊن جي وچ ۾ موسيقيءَ جي ترتيب يا نئين رڪارڊنگ بابت تفصيل الڳ تصديق طلب آهن.&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;

== ذاتي زندگي ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو 1991ع ۾ '''ساجده''' سان شادي ڪئي.

سندس ٻه ڌيئرون '''برکا''' ۽ '''روماسا'''، ۽ هڪ پٽ '''فراز حيدر''' آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

سنڌيانا جي سوانحي داخلا موجب، هو 2001ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ رهائش پذير ٿيو. سندس موجوده رهائش بابت وڌيڪ تازي آزاد تصديق دستياب نه آهي.

== فني اهميت ==

اسلم تنيو سنڌي موسيقيءَ سان لاڳاپيل انهن فنڪارن مان آهي، جن جو ڪم آڊيو ڪئسٽن، ٽيليويزن ۽ ڊجيٽل موسيقيءَ جي مختلف دورن تائين پکڙيل آهي.

سندس فني سرگرمين ۾ گائڪيءَ کان سواءِ موسيقيءَ جي انتظام ۽ آڊيو پروڊڪشن جو ڪم پڻ شامل آهي.

سندس ڳايل ڪلام مان سنڌي شاعريءَ، ثقافتي سڃاڻپ ۽ سماجي موضوعن سان لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;

== اهم واقعن جي تاريخوار فهرست ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ebaca;&quot;
|+ style=&quot;background:#244c66;color:white;padding:10px;&quot; | اسلم تنيو جي زندگي ۽ فني سفر جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ماخذ
|-
| 1959ع
| پهرين اپريل تي ڳوٺ پير علي اصحابو ۾ پيدائش
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي.
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| استاد انور علي سانگيءَ کان موسيقيءَ جي تربيت
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;
|-
| 1991ع
| ساجده سان شادي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2001ع
| لاڙڪاڻي مان ڪراچيءَ منتقل ٿيڻ
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| ڪي ٽي اين جي موسيقيءَ واري شعبي سان وابستگي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| برکا انٽرپرائيزز جو قيام
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2022ع
| ڪيترن البمن جي ڊجيٽل اشاعت
| &lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| 2025ع
| ''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون'' جي نئين وڊيو پيشڪش
| &lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;/&gt;
|}

== وڌيڪ ڏسو ==

* [[سنڌي موسيقي]]
* [[سنڌي لوڪ موسيقي]]
* [[انور علي سانگي]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[ڪي ٽي اين]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ اسلم تنيو]
* [https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266 Apple Music تي اسلم تنيو]
* [https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe Spotify تي اسلم تنيو جو البم]
* [https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP Amazon Music تي انقلابي اعظم]
* [https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4 آڊيو ليب تي سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون]

{{DEFAULTSORT:تنيو، اسلم}}
[[زمرو:1959ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي گلوڪار]]
[[زمرو:سنڌي موسيقي]]
[[زمرو:سنڌي فنڪار]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جون شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني گلوڪار]]</text>
      <sha1>qbek0dd3sp8zxoy7txs1ql3fx9wyli0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424373</id>
      <parentid>424372</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:52:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19149" sha1="mzhlqacskbfftkm5hul1d79n1ul73h2" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو گلوڪار ۽ موسيقيءَ سان لاڳاپيل شخصيت}}


{{Infobox musical artist
| name = اسلم تنيو
| native_name = محمد اسلم تنيو
| image =
| caption =
| birth_name = محمد اسلم تنيو
| birth_date = {{Birth date and age|1959|4|1|df=yes}}
| birth_place = ڳوٺ پير علي اصحابو، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، سنڌ، پاڪستان
| origin = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]
| genre = [[سنڌي موسيقي]]، سنڌي لوڪ گيت
| occupation = گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم، آڊيو پروڊيوسر
| instrument = آواز
| years_active =
| associated_acts = [[انور علي سانگي]]
| label = برکا انٽرپرائيزز
}}

'''اسلم تنيو''' (انگريزي: ''Aslam Tunio'')، پورو نالو '''محمد اسلم تنيو''' (پيدائش: 1 اپريل 1959ع)، [[سنڌ]] جو گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل شخص آهي. سندس تعلق [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] جي ڳوٺ پير علي اصحابو سان آهي. هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت نامياري راڳي [[استاد انور علي سانگي]] کان حاصل ڪئي. سندس ڪيترائي گيت ۽ آڊيو ڪئسٽون جاري ٿي چڪيون آهن. هن [[ڪي ٽي اين]] جي موسيقيءَ واري شعبي ۾ پڻ ڪم ڪيو ۽ پنهنجي آڊيو ڪمپني '''برکا انٽرپرائيزز''' قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=اسلم تنيو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=1
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس ڳايل ڪلام ۾ محبت، سنڌ سان وابستگي، سماجي شعور ۽ ڌرتيءَ بابت موضوع ملن ٿا. سندس ڪيترن البمن جا ڊجيٽل رڪارڊ پڻ موسيقيءَ جي عالمي پليٽ فارمن تي موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio Volume 101 Jari Aa Jang Asan Ji
 |website=Spotify
 |url=https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==

=== پيدائش ۽ خاندان ===

اسلم تنيو پهرين اپريل 1959ع تي ڳوٺ پير علي اصحابو، تعلقي نصيرآباد، موجوده ضلعي [[قمبر شهدادڪوٽ]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو '''شاهه مراد خان تنيو''' هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
سندس ننڍپڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي ماحول ۾ گذريو، جتي سنڌي ٻولي، لوڪ روايتن ۽ موسيقيءَ سان سندس واسطو پيدا ٿيو.

=== تعليم ===

اسلم تنيو ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪئي.
بعد ۾ هن [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي. جي ڊگري حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري ملازمت ڪئي ۽ بعد ۾ ذاتي ڪاروبار پڻ اختيار ڪيو.
تنهن هوندي به موسيقيءَ سان سندس دلچسپي برقرار رهي ۽ اڳتي هلي هن ڳائڻ کي پنهنجي فني سرگرمين جو اهم حصو بڻايو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

== موسيقيءَ جي سکيا ==

اسلم تنيو کي ننڍي عمر کان ڳائڻ جو شوق هو.
هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت '''استاد انور علي خان سانگي''' کان حاصل ڪئي، جيڪو سنڌ جي ڪلاسيڪل ۽ صوفي موسيقيءَ سان لاڳاپيل مشهور راڳي هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=استاد انور علي سانگي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=استاد+انور+علي+سانگي
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي استاد انور علي سانگيءَ بابت داخلا ۾ اسلم تنيو جو نالو سندس شاگردن ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;
لاڙڪاڻي جي موسيقيءَ واري ماحول سان اسلم تنيو جو واسطو ٻين استاد فنڪارن سان پڻ رهيو. استاد گلزار علي خان بابت شايع ٿيل هڪ سوانحي مضمون ۾ اسلم تنيو جو نالو انهن فنڪارن ۾ ڏنو ويو آهي، جن گلزار علي خان جي موسيقيءَ واري سکيا جي مرڪز مان فائدو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Gulzar&quot;&gt;{{cite web
 |title=استاد گلزار علي خان (راڳي)
 |website=سنڌ سلامت فورم
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/1874/
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== فني سفر ==

=== ڳائڻ جي شروعات ===

اسلم تنيو موسيقيءَ جي تربيت کان پوءِ سنڌي گيتن ۽ شاعريءَ کي پنهنجي آواز ۾ پيش ڪرڻ شروع ڪيو.
هن جي فني سڃاڻپ سنڌي ٻوليءَ جي گيتن، لوڪ موسيقيءَ ۽ سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي موضوعن سان لاڳاپيل ڪلام ذريعي قائم ٿي.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، سندس لڳ ڀڳ '''30 آڊيو ڪئسٽون''' منظرعام تي اچي چڪيون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هي انگ سنڌيانا جي داخلا ۾ ڄاڻايل ڪئسٽن جو آهي؛ بعد ۾ ڊجيٽل پليٽ فارمن تي موجود البمن جو انگ ان کان مختلف ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌي شاعريءَ جي گائڪي ===

اسلم تنيو انهن گلوڪارن مان آهي، جن سنڌي شاعرن جي ڪلام کي موسيقيءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو آهي.
شاعر [[عبدالغفار تبسم]] بابت ڪتاب ''سوجهرن جا سفير'' ۾ سندس ڪلام ڳائيندڙ فنڪارن جي فهرست ۾ اسلم تنيو جو نالو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Soojhran&quot;&gt;{{cite book
 |title=سوجهرن جا سفير
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/819/read
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي شاعر [[اسحاق راهي]] بابت هڪ سوانحي مضمون ۾ پڻ اسلم تنيو جو نالو انهن ڳائڻن ۾ ملي ٿو، جن راهيءَ جو ڪلام ڳايو آهي.&lt;ref name=&quot;IshaqRahi&quot;&gt;{{cite web
 |title=اسحاق راهي
 |website=Sindhi Peoples
 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2018/06/blog-post_73.html
 |date=2018
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
اهڙيءَ ريت سندس ڳائڻ جو تعلق سنڌي شاعريءَ جي موسيقيءَ وسيلي پيشڪش سان پڻ رهيو آهي.

=== سنڌ ۽ سماجي موضوعن تي گيت ===

اسلم تنيو جي رڪارڊ ٿيل ڪلام ۾ سنڌ سان محبت، ڌرتيءَ جي سڃاڻپ، سماجي شعور ۽ مزاحمتي موضوع نمايان آهن.
سندس البم ''جاري آ جنگ اسان جي'' ۾ سنڌ بابت ڪيترائي گيت شامل آهن، جن ۾ ''هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي''، ''جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ'' ۽ ''اٿو سنڌ وارا سنڌي جاڳ پئو'' جهڙا عنوان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
سندس البم ''سنڌي پٽ سوڍا'' ۾ پڻ سنڌي تاريخ، سماجي سڃاڻپ ۽ عوامي موضوعن تي ٻڌل ڪلام شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 185 Sindhi Putt Sodha
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/album/aslam-tunio-vol-185-sindhi-putt-sodha/1650998053
 |date=16 October 2022
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٽيليويزن ۽ موسيقيءَ جو انتظام ==

=== ڪي ٽي اين سان وابستگي ===

اسلم تنيو 2001ع ۾ لاڙڪاڻي مان لڏي [[ڪراچي]] ۾ اچي رهيو.
ڪراچيءَ ۾ هن [[ڪي ٽي اين]] ٽيليويزن جي موسيقيءَ واري شعبي جي انچارج طور ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن چينلن جي واڌاري واري دور ۾ موسيقيءَ جا پروگرام سنڌي فنڪارن کي پنهنجو فن نون ڏسندڙن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻيا.

=== سنڌ ٽي وي بابت تجويز ===

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پنهنجي دوستن ڊاڪٽر ڪريم راڄپر ۽ اجيت ڪمار آهوجا کي '''سنڌ ٽي وي''' چينل شروع ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هيءَ ڳالهه سنڌيانا جي سوانحي داخلا ۾ بيان ٿيل آهي. چينل جي اداري جي قيام ۾ سندس باضابطه قانوني يا انتظامي حيثيت بابت الڳ تصديق موجود نه آهي.

== برکا انٽرپرائيزز ==

اسلم تنيو ڪراچيءَ ۾ '''برکا انٽرپرائيزز''' نالي آڊيو ڪمپني قائم ڪئي.
هن ڪمپنيءَ جو نالو سندس وڏي ڌيءَ '''برکا''' جي نالي تي رکيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هي ادارو سندس موسيقيءَ ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل سرگرمين جو حصو رهيو.

== پرڏيهه ۾ فني سرگرميون ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پاڪستان کان ٻاهر '''لنڊن''' ۽ '''دبئي''' ۾ پڻ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪري چڪو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

انهن پروگرامن جي صحيح تاريخن، منتظم ادارن ۽ محفلن جي تفصيلي فهرست بابت وڌيڪ مستند معلومات جي ضرورت آهي.

== آڊيو ڪئسٽون ۽ البم ==

اسلم تنيو جي فني ڪم جو هڪ اهم حصو آڊيو ڪئسٽن ۽ بعد ۾ ڊجيٽل البمن جي صورت ۾ محفوظ ٿيو آهي.
سندس البمن جا رڪارڊ '''ايپل ميوزڪ اسپاٽيفاء ۽ اميزون ميوزڪ''' تي پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 225 Inqilabi Azam
 |website=Amazon Music
 |url=https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;


=== چونڊ البم ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8c3d3;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#24526c;color:#ffffff;padding:12px;font-size:110%;font-weight:bold;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ موسيقي البم
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;padding:9px;&quot; | البم جو نالو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;padding:9px;&quot; | اشاعت جو سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;padding:9px;&quot; | ماخذ
|-
| '''اسلم تنيو (چونڊ ڪلام)'''
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''اڙي چنڊ، اڙي چنڊ'''
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''آزاديءَ جي آس''' (جلد 135)
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''دلبر ڇڏيو ٿي ماري''' (جلد 125)
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''سنڌي پٽ سوڍا''' (جلد 185)
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| '''ڇڏيو سر سهائي''' (جلد 205)
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''جيجل تو تان صدقي''' (جلد 34)
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''جاري آ جنگ اسان جي''' (جلد 101)
| 2022ع
| اسپوٽيفاءِ&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| '''انقلابي عزم''' (جلد 225)
| 2022ع
| ايمازون ميوزڪ&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|}

'''''نوٽ:''''' مٿي ڄاڻايل 2022ع البمن جي ڊجيٽل اشاعت جو سال آهي. اهو ضروري ناهي ته انهن البمن ۾ شامل گيت پهريون ڀيرو انهيءَ سال رڪارڊ يا جاري ڪيا ويا هجن.


=== چونڊ گيت ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b0c8d5;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#37647b;color:#ffffff;padding:12px;font-size:110%;font-weight:bold;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ رڪارڊ ٿيل گيت
! style=&quot;background:#e2eff5;color:#173b50;padding:9px;&quot; | گيت جو نالو
! style=&quot;background:#e2eff5;color:#173b50;padding:9px;&quot; | البم جو نالو
|-
| '''هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي'''
| ''جاري آ جنگ اسان جي''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| '''جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ'''
| ''جاري آ جنگ اسان جي''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| '''جاري آ جنگ اسان جي'''
| ''جاري آ جنگ اسان جي''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| '''سنڌي پٽ سوڍا، دولهه دودا'''
| ''سنڌي پٽ سوڍا''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| '''انقلاب ڳاءِ انقلاب'''
| ''سنڌي پٽ سوڍا''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| '''اٿو ساٿيو هي سنڌ بچايو'''
| ''سنڌي پٽ سوڍا''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| '''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون'''
| ''انقلابي عزم''&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|-
| '''مان سنڌ دي ساراهه ڪردان'''
| ''سنڌ تنهنجا گيت امر''&lt;ref name=&quot;AppleSong&quot;&gt;{{cite web
 |title=Main Sindh Di Sarah Kardan
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/song/1651012498
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

== نئين دور ۾ موسيقيءَ جي پيشڪش ==

ڊجيٽل موسيقيءَ جي دور ۾ اسلم تنيو جا گيت آن لائن پليٽ فارمن تي دستياب ٿيا آهن.
2025ع ۾ '''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون''' جي عنوان سان هڪ نئين وڊيو پيشڪش آڊيو ليب طرفان جاري ڪئي وئي. ان پيشڪش جي ڄاڻ موجب گيت جي شاعري ڪرشن راهيءَ جي، موسيقي عرفان سمي جي ۽ آواز اسلم تنيو جو هو.&lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Saji Sindh Thendi Pukaroon — Singer Aslam Tunio
 |website=YouTube
 |publisher=Audio Lab
 |date=2 December 2025
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
ساڳئي عنوان جو هڪ رڪارڊ 2022ع جي ڊجيٽل البم ''Inqilabi Azam'' ۾ پڻ موجود آهي. ٻنهي رڪارڊن جي وچ ۾ موسيقيءَ جي ترتيب يا نئين رڪارڊنگ بابت تفصيل الڳ تصديق طلب آهن.&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;

== ذاتي زندگي ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو 1991ع ۾ '''ساجده''' سان شادي ڪئي.

سندس ٻه ڌيئرون '''برکا''' ۽ '''روماسا'''، ۽ هڪ پٽ '''فراز حيدر''' آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

سنڌيانا جي سوانحي داخلا موجب، هو 2001ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ رهائش پذير ٿيو. سندس موجوده رهائش بابت وڌيڪ تازي آزاد تصديق دستياب نه آهي.

== فني اهميت ==

اسلم تنيو سنڌي موسيقيءَ سان لاڳاپيل انهن فنڪارن مان آهي، جن جو ڪم آڊيو ڪئسٽن، ٽيليويزن ۽ ڊجيٽل موسيقيءَ جي مختلف دورن تائين پکڙيل آهي.

سندس فني سرگرمين ۾ گائڪيءَ کان سواءِ موسيقيءَ جي انتظام ۽ آڊيو پروڊڪشن جو ڪم پڻ شامل آهي.

سندس ڳايل ڪلام مان سنڌي شاعريءَ، ثقافتي سڃاڻپ ۽ سماجي موضوعن سان لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;

== اهم واقعن جي تاريخوار فهرست ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ebaca;&quot;
|+ style=&quot;background:#244c66;color:white;padding:10px;&quot; | اسلم تنيو جي زندگي ۽ فني سفر جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ماخذ
|-
| 1959ع
| پهرين اپريل تي ڳوٺ پير علي اصحابو ۾ پيدائش
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي.
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| استاد انور علي سانگيءَ کان موسيقيءَ جي تربيت
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;
|-
| 1991ع
| ساجده سان شادي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2001ع
| لاڙڪاڻي مان ڪراچيءَ منتقل ٿيڻ
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| ڪي ٽي اين جي موسيقيءَ واري شعبي سان وابستگي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| برکا انٽرپرائيزز جو قيام
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2022ع
| ڪيترن البمن جي ڊجيٽل اشاعت
| &lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| 2025ع
| ''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون'' جي نئين وڊيو پيشڪش
| &lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;/&gt;
|}

== وڌيڪ ڏسو ==

* [[سنڌي موسيقي]]
* [[سنڌي لوڪ موسيقي]]
* [[انور علي سانگي]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[ڪي ٽي اين]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ اسلم تنيو]
* [https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266 Apple Music تي اسلم تنيو]
* [https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe Spotify تي اسلم تنيو جو البم]
* [https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP Amazon Music تي انقلابي اعظم]
* [https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4 آڊيو ليب تي سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون]

{{DEFAULTSORT:تنيو، اسلم}}
[[زمرو:1959ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي گلوڪار]]
[[زمرو:سنڌي موسيقي]]
[[زمرو:سنڌي فنڪار]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جون شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني گلوڪار]]</text>
      <sha1>mzhlqacskbfftkm5hul1d79n1ul73h2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424374</id>
      <parentid>424373</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:53:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19147" sha1="jteysb8xif0j0rusf15lnktqqng5b3a" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو گلوڪار ۽ موسيقيءَ سان لاڳاپيل شخصيت}}


{{Infobox musical artist
| name = اسلم تنيو
| native_name = محمد اسلم تنيو
| image =
| caption =
| birth_name = محمد اسلم تنيو
| birth_date = {{Birth date and age|1959|4|1|df=yes}}
| birth_place = ڳوٺ پير علي اصحابو، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، سنڌ، پاڪستان
| origin = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]
| genre = [[سنڌي موسيقي]]، سنڌي لوڪ گيت
| occupation = گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم، آڊيو پروڊيوسر
| instrument = آواز
| years_active =
| associated_acts = [[انور علي سانگي]]
| label = برکا انٽرپرائيزز
}}

'''اسلم تنيو''' (انگريزي: ''Aslam Tunio'')، پورو نالو '''محمد اسلم تنيو''' (پيدائش: 1 اپريل 1959ع)، [[سنڌ]] جو گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل شخص آهي. سندس تعلق [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] جي ڳوٺ پير علي اصحابو سان آهي. هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت نامياري راڳي [[استاد انور علي سانگي]] کان حاصل ڪئي. سندس ڪيترائي گيت ۽ آڊيو ڪئسٽون جاري ٿي چڪيون آهن. هن [[ڪي ٽي اين]] جي موسيقيءَ واري شعبي ۾ پڻ ڪم ڪيو ۽ پنهنجي آڊيو ڪمپني '''برکا انٽرپرائيزز''' قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=اسلم تنيو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=1
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس ڳايل ڪلام ۾ محبت، سنڌ سان وابستگي، سماجي شعور ۽ ڌرتيءَ بابت موضوع ملن ٿا. سندس ڪيترن البمن جا ڊجيٽل رڪارڊ پڻ موسيقيءَ جي عالمي پليٽ فارمن تي موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio Volume 101 Jari Aa Jang Asan Ji
 |website=Spotify
 |url=https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==

=== پيدائش ۽ خاندان ===

اسلم تنيو پهرين اپريل 1959ع تي ڳوٺ پير علي اصحابو، تعلقي نصيرآباد، موجوده ضلعي [[قمبر شهدادڪوٽ]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو '''شاهه مراد خان تنيو''' هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
سندس ننڍپڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي ماحول ۾ گذريو، جتي سنڌي ٻولي، لوڪ روايتن ۽ موسيقيءَ سان سندس واسطو پيدا ٿيو.

=== تعليم ===

اسلم تنيو ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪئي.
بعد ۾ هن [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي. جي ڊگري حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري ملازمت ڪئي ۽ بعد ۾ ذاتي ڪاروبار پڻ اختيار ڪيو.
تنهن هوندي به موسيقيءَ سان سندس دلچسپي برقرار رهي ۽ اڳتي هلي هن ڳائڻ کي پنهنجي فني سرگرمين جو اهم حصو بڻايو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

== موسيقيءَ جي سکيا ==

اسلم تنيو کي ننڍي عمر کان ڳائڻ جو شوق هو.
هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت '''استاد انور علي خان سانگي''' کان حاصل ڪئي، جيڪو سنڌ جي ڪلاسيڪل ۽ صوفي موسيقيءَ سان لاڳاپيل مشهور راڳي هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=استاد انور علي سانگي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=استاد+انور+علي+سانگي
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي استاد انور علي سانگيءَ بابت داخلا ۾ اسلم تنيو جو نالو سندس شاگردن ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;
لاڙڪاڻي جي موسيقيءَ واري ماحول سان اسلم تنيو جو واسطو ٻين استاد فنڪارن سان پڻ رهيو. استاد گلزار علي خان بابت شايع ٿيل هڪ سوانحي مضمون ۾ اسلم تنيو جو نالو انهن فنڪارن ۾ ڏنو ويو آهي، جن گلزار علي خان جي موسيقيءَ واري سکيا جي مرڪز مان فائدو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Gulzar&quot;&gt;{{cite web
 |title=استاد گلزار علي خان (راڳي)
 |website=سنڌ سلامت فورم
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/1874/
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== فني سفر ==

=== ڳائڻ جي شروعات ===

اسلم تنيو موسيقيءَ جي تربيت کان پوءِ سنڌي گيتن ۽ شاعريءَ کي پنهنجي آواز ۾ پيش ڪرڻ شروع ڪيو.
هن جي فني سڃاڻپ سنڌي ٻوليءَ جي گيتن، لوڪ موسيقيءَ ۽ سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي موضوعن سان لاڳاپيل ڪلام ذريعي قائم ٿي.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، سندس لڳ ڀڳ '''30 آڊيو ڪئسٽون''' منظرعام تي اچي چڪيون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هي انگ سنڌيانا جي داخلا ۾ ڄاڻايل ڪئسٽن جو آهي؛ بعد ۾ ڊجيٽل پليٽ فارمن تي موجود البمن جو انگ ان کان مختلف ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌي شاعريءَ جي گائڪي ===

اسلم تنيو انهن گلوڪارن مان آهي، جن سنڌي شاعرن جي ڪلام کي موسيقيءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو آهي.
شاعر [[عبدالغفار تبسم]] بابت ڪتاب ''سوجهرن جا سفير'' ۾ سندس ڪلام ڳائيندڙ فنڪارن جي فهرست ۾ اسلم تنيو جو نالو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Soojhran&quot;&gt;{{cite book
 |title=سوجهرن جا سفير
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/819/read
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي شاعر [[اسحاق راهي]] بابت هڪ سوانحي مضمون ۾ پڻ اسلم تنيو جو نالو انهن ڳائڻن ۾ ملي ٿو، جن راهيءَ جو ڪلام ڳايو آهي.&lt;ref name=&quot;IshaqRahi&quot;&gt;{{cite web
 |title=اسحاق راهي
 |website=Sindhi Peoples
 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2018/06/blog-post_73.html
 |date=2018
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
اهڙيءَ ريت سندس ڳائڻ جو تعلق سنڌي شاعريءَ جي موسيقيءَ وسيلي پيشڪش سان پڻ رهيو آهي.

=== سنڌ ۽ سماجي موضوعن تي گيت ===

اسلم تنيو جي رڪارڊ ٿيل ڪلام ۾ سنڌ سان محبت، ڌرتيءَ جي سڃاڻپ، سماجي شعور ۽ مزاحمتي موضوع نمايان آهن.
سندس البم ''جاري آ جنگ اسان جي'' ۾ سنڌ بابت ڪيترائي گيت شامل آهن، جن ۾ ''هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي''، ''جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ'' ۽ ''اٿو سنڌ وارا سنڌي جاڳ پئو'' جهڙا عنوان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
سندس البم ''سنڌي پٽ سوڍا'' ۾ پڻ سنڌي تاريخ، سماجي سڃاڻپ ۽ عوامي موضوعن تي ٻڌل ڪلام شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 185 Sindhi Putt Sodha
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/album/aslam-tunio-vol-185-sindhi-putt-sodha/1650998053
 |date=16 October 2022
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٽيليويزن ۽ موسيقيءَ جو انتظام ==

=== ڪي ٽي اين سان وابستگي ===

اسلم تنيو 2001ع ۾ لاڙڪاڻي مان لڏي [[ڪراچي]] ۾ اچي رهيو.
ڪراچيءَ ۾ هن [[ڪي ٽي اين]] ٽيليويزن جي موسيقيءَ واري شعبي جي انچارج طور ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن چينلن جي واڌاري واري دور ۾ موسيقيءَ جا پروگرام سنڌي فنڪارن کي پنهنجو فن نون ڏسندڙن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻيا.

=== سنڌ ٽي وي بابت تجويز ===

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پنهنجي دوستن ڊاڪٽر ڪريم راڄپر ۽ اجيت ڪمار آهوجا کي '''سنڌ ٽي وي''' چينل شروع ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هيءَ ڳالهه سنڌيانا جي سوانحي داخلا ۾ بيان ٿيل آهي. چينل جي اداري جي قيام ۾ سندس باضابطه قانوني يا انتظامي حيثيت بابت الڳ تصديق موجود نه آهي.

== برکا انٽرپرائيزز ==

اسلم تنيو ڪراچيءَ ۾ '''برکا انٽرپرائيزز''' نالي آڊيو ڪمپني قائم ڪئي.
هن ڪمپنيءَ جو نالو سندس وڏي ڌيءَ '''برکا''' جي نالي تي رکيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هي ادارو سندس موسيقيءَ ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل سرگرمين جو حصو رهيو.

== پرڏيهه ۾ فني سرگرميون ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پاڪستان کان ٻاهر '''لنڊن''' ۽ '''دبئي''' ۾ پڻ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪري چڪو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

انهن پروگرامن جي صحيح تاريخن، منتظم ادارن ۽ محفلن جي تفصيلي فهرست بابت وڌيڪ مستند معلومات جي ضرورت آهي.

== آڊيو ڪئسٽون ۽ البم ==

اسلم تنيو جي فني ڪم جو هڪ اهم حصو آڊيو ڪئسٽن ۽ بعد ۾ ڊجيٽل البمن جي صورت ۾ محفوظ ٿيو آهي.
سندس البمن جا رڪارڊ '''ايپل ميوزڪ اسپاٽيفاء ۽ اميزون ميوزڪ''' تي پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 225 Inqilabi Azam
 |website=Amazon Music
 |url=https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;


=== چونڊ البم ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8c3d3;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#24526c;color:#ffffff;padding:12px;font-size:110%;font-weight:bold;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ موسيقي البم
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;padding:9px;&quot; | البم جو نالو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;padding:9px;&quot; | اشاعت جو سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;padding:9px;&quot; | ماخذ
|-
| '''اسلم تنيو (چونڊ ڪلام)'''
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''اڙي چنڊ، اڙي چنڊ'''
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''آزاديءَ جي آس''' (جلد 135)
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''دلبر ڇڏيو ٿي ماري''' (جلد 125)
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''سنڌي پٽ سوڍا''' (جلد 185)
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| '''ڇڏيو سر سهائي''' (جلد 205)
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''جيجل تو تان صدقي''' (جلد 34)
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''جاري آ جنگ اسان جي''' (جلد 101)
| 2022ع
| اسپوٽيفاءِ&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| '''انقلابي عزم''' (جلد 225)
| 2022ع
| ايمازون ميوزڪ&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|}

'''''نوٽ:''''' مٿي ڄاڻايل 2022ع البمن جي ڊجيٽل اشاعت جو سال آهي. اهو ضروري ناهي ته انهن البمن ۾ شامل گيت پهريون ڀيرو انهيءَ سال رڪارڊ يا جاري ڪيا ويا هجن.


=== چونڊ گيت ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b0c8d5;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#37647b;color:#ffffff;padding:12px;font-size:110%;font-weight:bold;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ رڪارڊ ٿيل گيت
! style=&quot;background:#e2eff5;color:#173b50;padding:9px;&quot; | گيت جو نالو
! style=&quot;background:#e2eff5;color:#173b50;padding:9px;&quot; | البم جو نالو
|-
| '''هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي'''
| ''جاري آ جنگ اسان جي''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| '''جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ'''
| ''جاري آ جنگ اسان جي''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| '''جاري آ جنگ اسان جي'''
| ''جاري آ جنگ اسان جي''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| '''سنڌي پٽ سوڍا، دولهه دودا'''
| ''سنڌي پٽ سوڍا''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| '''انقلاب ڳاءِ انقلاب'''
| ''سنڌي پٽ سوڍا''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| '''اٿو ساٿيو هي سنڌ بچايو'''
| ''سنڌي پٽ سوڍا''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| '''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون'''
| ''انقلابي عزم''&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|-
| '''مان سنڌ دي ساراهه ڪردان'''
| ''سنڌ تنهنجا گيت امر''&lt;ref name=&quot;AppleSong&quot;&gt;{{cite web
 |title=Main Sindh Di Sarah Kardan
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/song/1651012498
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

== نئين دور ۾ موسيقيءَ جي پيشڪش ==

ڊجيٽل موسيقيءَ جي دور ۾ اسلم تنيو جا گيت آن لائن پليٽ فارمن تي دستياب ٿيا آهن.
2025ع ۾ '''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون''' جي عنوان سان هڪ نئين وڊيو پيشڪش آڊيو ليب طرفان جاري ڪئي وئي. ان پيشڪش جي ڄاڻ موجب گيت جي شاعري ڪرشن راهيءَ جي، موسيقي عرفان سمي جي ۽ آواز اسلم تنيو جو هو.&lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Saji Sindh Thendi Pukaroon — Singer Aslam Tunio
 |website=YouTube
 |publisher=Audio Lab
 |date=2 December 2025
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
ساڳئي عنوان جو هڪ رڪارڊ 2022ع جي ڊجيٽل البم ''Inqilabi Azam'' ۾ پڻ موجود آهي. ٻنهي رڪارڊن جي وچ ۾ موسيقيءَ جي ترتيب يا نئين رڪارڊنگ بابت تفصيل الڳ تصديق طلب آهن.&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;

== ذاتي زندگي ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو 1991ع ۾ '''ساجده''' سان شادي ڪئي.
سندس ٻه ڌيئرون '''برکا''' ۽ '''روماسا'''، ۽ هڪ پٽ '''فراز حيدر''' آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
سنڌيانا جي سوانحي داخلا موجب، هو 2001ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ رهائش پذير ٿيو. سندس موجوده رهائش بابت وڌيڪ تازي آزاد تصديق دستياب نه آهي.

== فني اهميت ==

اسلم تنيو سنڌي موسيقيءَ سان لاڳاپيل انهن فنڪارن مان آهي، جن جو ڪم آڊيو ڪئسٽن، ٽيليويزن ۽ ڊجيٽل موسيقيءَ جي مختلف دورن تائين پکڙيل آهي.

سندس فني سرگرمين ۾ گائڪيءَ کان سواءِ موسيقيءَ جي انتظام ۽ آڊيو پروڊڪشن جو ڪم پڻ شامل آهي.

سندس ڳايل ڪلام مان سنڌي شاعريءَ، ثقافتي سڃاڻپ ۽ سماجي موضوعن سان لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;

== اهم واقعن جي تاريخوار فهرست ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ebaca;&quot;
|+ style=&quot;background:#244c66;color:white;padding:10px;&quot; | اسلم تنيو جي زندگي ۽ فني سفر جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ماخذ
|-
| 1959ع
| پهرين اپريل تي ڳوٺ پير علي اصحابو ۾ پيدائش
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي.
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| استاد انور علي سانگيءَ کان موسيقيءَ جي تربيت
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;
|-
| 1991ع
| ساجده سان شادي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2001ع
| لاڙڪاڻي مان ڪراچيءَ منتقل ٿيڻ
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| ڪي ٽي اين جي موسيقيءَ واري شعبي سان وابستگي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| برکا انٽرپرائيزز جو قيام
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2022ع
| ڪيترن البمن جي ڊجيٽل اشاعت
| &lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| 2025ع
| ''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون'' جي نئين وڊيو پيشڪش
| &lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;/&gt;
|}

== وڌيڪ ڏسو ==

* [[سنڌي موسيقي]]
* [[سنڌي لوڪ موسيقي]]
* [[انور علي سانگي]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[ڪي ٽي اين]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ اسلم تنيو]
* [https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266 Apple Music تي اسلم تنيو]
* [https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe Spotify تي اسلم تنيو جو البم]
* [https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP Amazon Music تي انقلابي اعظم]
* [https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4 آڊيو ليب تي سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون]

{{DEFAULTSORT:تنيو، اسلم}}
[[زمرو:1959ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي گلوڪار]]
[[زمرو:سنڌي موسيقي]]
[[زمرو:سنڌي فنڪار]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جون شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني گلوڪار]]</text>
      <sha1>jteysb8xif0j0rusf15lnktqqng5b3a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424375</id>
      <parentid>424374</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:53:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19145" sha1="fnfc2o4nb59h22xqo61q18lkzjyjl2o" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو گلوڪار ۽ موسيقيءَ سان لاڳاپيل شخصيت}}


{{Infobox musical artist
| name = اسلم تنيو
| native_name = محمد اسلم تنيو
| image =
| caption =
| birth_name = محمد اسلم تنيو
| birth_date = {{Birth date and age|1959|4|1|df=yes}}
| birth_place = ڳوٺ پير علي اصحابو، [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]]، سنڌ، پاڪستان
| origin = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]
| genre = [[سنڌي موسيقي]]، سنڌي لوڪ گيت
| occupation = گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم، آڊيو پروڊيوسر
| instrument = آواز
| years_active =
| associated_acts = [[انور علي سانگي]]
| label = برکا انٽرپرائيزز
}}

'''اسلم تنيو''' (انگريزي: ''Aslam Tunio'')، پورو نالو '''محمد اسلم تنيو''' (پيدائش: 1 اپريل 1959ع)، [[سنڌ]] جو گلوڪار، موسيقيءَ جو منتظم ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل شخص آهي. سندس تعلق [[نصيرآباد، سنڌ|نصيرآباد]] جي ڳوٺ پير علي اصحابو سان آهي. هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت نامياري راڳي [[استاد انور علي سانگي]] کان حاصل ڪئي. سندس ڪيترائي گيت ۽ آڊيو ڪئسٽون جاري ٿي چڪيون آهن. هن [[ڪي ٽي اين]] جي موسيقيءَ واري شعبي ۾ پڻ ڪم ڪيو ۽ پنهنجي آڊيو ڪمپني '''برکا انٽرپرائيزز''' قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=اسلم تنيو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |volume=1
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس ڳايل ڪلام ۾ محبت، سنڌ سان وابستگي، سماجي شعور ۽ ڌرتيءَ بابت موضوع ملن ٿا. سندس ڪيترن البمن جا ڊجيٽل رڪارڊ پڻ موسيقيءَ جي عالمي پليٽ فارمن تي موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio Volume 101 Jari Aa Jang Asan Ji
 |website=Spotify
 |url=https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe
 |access-date=22 October 2026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==

=== پيدائش ۽ خاندان ===

اسلم تنيو پهرين اپريل 1959ع تي ڳوٺ پير علي اصحابو، تعلقي نصيرآباد، موجوده ضلعي [[قمبر شهدادڪوٽ]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو '''شاهه مراد خان تنيو''' هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
سندس ننڍپڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي ماحول ۾ گذريو، جتي سنڌي ٻولي، لوڪ روايتن ۽ موسيقيءَ سان سندس واسطو پيدا ٿيو.

=== تعليم ===

اسلم تنيو ابتدائي تعليم پنهنجي ڳوٺ مان حاصل ڪئي.
بعد ۾ هن [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي. جي ڊگري حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪجهه وقت سرڪاري ملازمت ڪئي ۽ بعد ۾ ذاتي ڪاروبار پڻ اختيار ڪيو.
تنهن هوندي به موسيقيءَ سان سندس دلچسپي برقرار رهي ۽ اڳتي هلي هن ڳائڻ کي پنهنجي فني سرگرمين جو اهم حصو بڻايو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

== موسيقيءَ جي سکيا ==

اسلم تنيو کي ننڍي عمر کان ڳائڻ جو شوق هو.
هن موسيقيءَ جي باقاعده تربيت '''استاد انور علي خان سانگي''' کان حاصل ڪئي، جيڪو سنڌ جي ڪلاسيڪل ۽ صوفي موسيقيءَ سان لاڳاپيل مشهور راڳي هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=استاد انور علي سانگي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=استاد+انور+علي+سانگي
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي استاد انور علي سانگيءَ بابت داخلا ۾ اسلم تنيو جو نالو سندس شاگردن ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;
لاڙڪاڻي جي موسيقيءَ واري ماحول سان اسلم تنيو جو واسطو ٻين استاد فنڪارن سان پڻ رهيو. استاد گلزار علي خان بابت شايع ٿيل هڪ سوانحي مضمون ۾ اسلم تنيو جو نالو انهن فنڪارن ۾ ڏنو ويو آهي، جن گلزار علي خان جي موسيقيءَ واري سکيا جي مرڪز مان فائدو حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Gulzar&quot;&gt;{{cite web
 |title=استاد گلزار علي خان (راڳي)
 |website=سنڌ سلامت فورم
 |url=https://sindhsalamat.com/threads/1874/
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== فني سفر ==

=== ڳائڻ جي شروعات ===

اسلم تنيو موسيقيءَ جي تربيت کان پوءِ سنڌي گيتن ۽ شاعريءَ کي پنهنجي آواز ۾ پيش ڪرڻ شروع ڪيو.
هن جي فني سڃاڻپ سنڌي ٻوليءَ جي گيتن، لوڪ موسيقيءَ ۽ سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي موضوعن سان لاڳاپيل ڪلام ذريعي قائم ٿي.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، سندس لڳ ڀڳ '''30 آڊيو ڪئسٽون''' منظرعام تي اچي چڪيون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هي انگ سنڌيانا جي داخلا ۾ ڄاڻايل ڪئسٽن جو آهي؛ بعد ۾ ڊجيٽل پليٽ فارمن تي موجود البمن جو انگ ان کان مختلف ٿي سگهي ٿو.

=== سنڌي شاعريءَ جي گائڪي ===

اسلم تنيو انهن گلوڪارن مان آهي، جن سنڌي شاعرن جي ڪلام کي موسيقيءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو آهي.
شاعر [[عبدالغفار تبسم]] بابت ڪتاب ''سوجهرن جا سفير'' ۾ سندس ڪلام ڳائيندڙ فنڪارن جي فهرست ۾ اسلم تنيو جو نالو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Soojhran&quot;&gt;{{cite book
 |title=سوجهرن جا سفير
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/819/read
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي شاعر [[اسحاق راهي]] بابت هڪ سوانحي مضمون ۾ پڻ اسلم تنيو جو نالو انهن ڳائڻن ۾ ملي ٿو، جن راهيءَ جو ڪلام ڳايو آهي.&lt;ref name=&quot;IshaqRahi&quot;&gt;{{cite web
 |title=اسحاق راهي
 |website=Sindhi Peoples
 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2018/06/blog-post_73.html
 |date=2018
 |language=sd
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
اهڙيءَ ريت سندس ڳائڻ جو تعلق سنڌي شاعريءَ جي موسيقيءَ وسيلي پيشڪش سان پڻ رهيو آهي.

=== سنڌ ۽ سماجي موضوعن تي گيت ===

اسلم تنيو جي رڪارڊ ٿيل ڪلام ۾ سنڌ سان محبت، ڌرتيءَ جي سڃاڻپ، سماجي شعور ۽ مزاحمتي موضوع نمايان آهن.
سندس البم ''جاري آ جنگ اسان جي'' ۾ سنڌ بابت ڪيترائي گيت شامل آهن، جن ۾ ''هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي''، ''جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ'' ۽ ''اٿو سنڌ وارا سنڌي جاڳ پئو'' جهڙا عنوان ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
سندس البم ''سنڌي پٽ سوڍا'' ۾ پڻ سنڌي تاريخ، سماجي سڃاڻپ ۽ عوامي موضوعن تي ٻڌل ڪلام شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 185 Sindhi Putt Sodha
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/album/aslam-tunio-vol-185-sindhi-putt-sodha/1650998053
 |date=16 October 2022
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;

== ٽيليويزن ۽ موسيقيءَ جو انتظام ==

=== ڪي ٽي اين سان وابستگي ===

اسلم تنيو 2001ع ۾ لاڙڪاڻي مان لڏي [[ڪراچي]] ۾ اچي رهيو.
ڪراچيءَ ۾ هن [[ڪي ٽي اين]] ٽيليويزن جي موسيقيءَ واري شعبي جي انچارج طور ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن چينلن جي واڌاري واري دور ۾ موسيقيءَ جا پروگرام سنڌي فنڪارن کي پنهنجو فن نون ڏسندڙن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻيا.

=== سنڌ ٽي وي بابت تجويز ===

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پنهنجي دوستن ڊاڪٽر ڪريم راڄپر ۽ اجيت ڪمار آهوجا کي '''سنڌ ٽي وي''' چينل شروع ڪرڻ جي صلاح ڏني هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هيءَ ڳالهه سنڌيانا جي سوانحي داخلا ۾ بيان ٿيل آهي. چينل جي اداري جي قيام ۾ سندس باضابطه قانوني يا انتظامي حيثيت بابت الڳ تصديق موجود نه آهي.

== برکا انٽرپرائيزز ==

اسلم تنيو ڪراچيءَ ۾ '''برکا انٽرپرائيزز''' نالي آڊيو ڪمپني قائم ڪئي.
هن ڪمپنيءَ جو نالو سندس وڏي ڌيءَ '''برکا''' جي نالي تي رکيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
هي ادارو سندس موسيقيءَ ۽ آڊيو پروڊڪشن سان لاڳاپيل سرگرمين جو حصو رهيو.

== پرڏيهه ۾ فني سرگرميون ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو پاڪستان کان ٻاهر '''لنڊن''' ۽ '''دبئي''' ۾ پڻ پنهنجي فن جو مظاهرو ڪري چڪو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;

انهن پروگرامن جي صحيح تاريخن، منتظم ادارن ۽ محفلن جي تفصيلي فهرست بابت وڌيڪ مستند معلومات جي ضرورت آهي.

== آڊيو ڪئسٽون ۽ البم ==

اسلم تنيو جي فني ڪم جو هڪ اهم حصو آڊيو ڪئسٽن ۽ بعد ۾ ڊجيٽل البمن جي صورت ۾ محفوظ ٿيو آهي.
سندس البمن جا رڪارڊ '''ايپل ميوزڪ اسپاٽيفاء ۽ اميزون ميوزڪ''' تي پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;&gt;{{cite web
 |title=Aslam Tunio, Vol. 225 Inqilabi Azam
 |website=Amazon Music
 |url=https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;


=== چونڊ البم ===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8c3d3;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#24526c;color:#ffffff;padding:12px;font-size:110%;font-weight:bold;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ موسيقي البم
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;padding:9px;&quot; | البم جو نالو
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;padding:9px;&quot; | اشاعت جو سال
! style=&quot;background:#dcecf5;color:#163d53;padding:9px;&quot; | ماخذ
|-
| '''اسلم تنيو (چونڊ ڪلام)'''
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''اڙي چنڊ، اڙي چنڊ'''
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''آزاديءَ جي آس''' (جلد 135)
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''دلبر ڇڏيو ٿي ماري''' (جلد 125)
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''سنڌي پٽ سوڍا''' (جلد 185)
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| '''ڇڏيو سر سهائي''' (جلد 205)
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''جيجل تو تان صدقي''' (جلد 34)
| 2022ع
| ايپل ميوزڪ&lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| '''جاري آ جنگ اسان جي''' (جلد 101)
| 2022ع
| اسپوٽيفاءِ&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| '''انقلابي عزم''' (جلد 225)
| 2022ع
| ايمازون ميوزڪ&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|}

'''''نوٽ:''''' مٿي ڄاڻايل 2022ع البمن جي ڊجيٽل اشاعت جو سال آهي. اهو ضروري ناهي ته انهن البمن ۾ شامل گيت پهريون ڀيرو انهيءَ سال رڪارڊ يا جاري ڪيا ويا هجن.


=== چونڊ گيت ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b0c8d5;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#37647b;color:#ffffff;padding:12px;font-size:110%;font-weight:bold;&quot; | اسلم تنيو جا چونڊ رڪارڊ ٿيل گيت
! style=&quot;background:#e2eff5;color:#173b50;padding:9px;&quot; | گيت جو نالو
! style=&quot;background:#e2eff5;color:#173b50;padding:9px;&quot; | البم جو نالو
|-
| '''هي سنڌڙي آ سنڌ وارن جي'''
| ''جاري آ جنگ اسان جي''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| '''جاڳو سنڌ جا سپاهي سڀ'''
| ''جاري آ جنگ اسان جي''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| '''جاري آ جنگ اسان جي'''
| ''جاري آ جنگ اسان جي''&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;
|-
| '''سنڌي پٽ سوڍا، دولهه دودا'''
| ''سنڌي پٽ سوڍا''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| '''انقلاب ڳاءِ انقلاب'''
| ''سنڌي پٽ سوڍا''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| '''اٿو ساٿيو هي سنڌ بچايو'''
| ''سنڌي پٽ سوڍا''&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;
|-
| '''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون'''
| ''انقلابي عزم''&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;
|-
| '''مان سنڌ دي ساراهه ڪردان'''
| ''سنڌ تنهنجا گيت امر''&lt;ref name=&quot;AppleSong&quot;&gt;{{cite web
 |title=Main Sindh Di Sarah Kardan
 |website=Apple Music
 |url=https://music.apple.com/us/song/1651012498
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
|}

== نئين دور ۾ موسيقيءَ جي پيشڪش ==

ڊجيٽل موسيقيءَ جي دور ۾ اسلم تنيو جا گيت آن لائن پليٽ فارمن تي دستياب ٿيا آهن.
2025ع ۾ '''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون''' جي عنوان سان هڪ نئين وڊيو پيشڪش آڊيو ليب طرفان جاري ڪئي وئي. ان پيشڪش جي ڄاڻ موجب گيت جي شاعري ڪرشن راهيءَ جي، موسيقي عرفان سمي جي ۽ آواز اسلم تنيو جو هو.&lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=Saji Sindh Thendi Pukaroon — Singer Aslam Tunio
 |website=YouTube
 |publisher=Audio Lab
 |date=2 December 2025
 |url=https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4
 |language=en
 |access-date=22 October 2026
}}&lt;/ref&gt;
ساڳئي عنوان جو هڪ رڪارڊ 2022ع جي ڊجيٽل البم ''Inqilabi Azam'' ۾ پڻ موجود آهي. ٻنهي رڪارڊن جي وچ ۾ موسيقيءَ جي ترتيب يا نئين رڪارڊنگ بابت تفصيل الڳ تصديق طلب آهن.&lt;ref name=&quot;Amazon225&quot;/&gt;

== ذاتي زندگي ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، اسلم تنيو 1991ع ۾ '''ساجده''' سان شادي ڪئي.
سندس ٻه ڌيئرون '''برکا''' ۽ '''روماسا'''، ۽ هڪ پٽ '''فراز حيدر''' آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
سنڌيانا جي سوانحي داخلا موجب، هو 2001ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ رهائش پذير ٿيو. سندس موجوده رهائش بابت وڌيڪ تازي آزاد تصديق دستياب نه آهي.

== فني اهميت ==

اسلم تنيو سنڌي موسيقيءَ سان لاڳاپيل انهن فنڪارن مان آهي، جن جو ڪم آڊيو ڪئسٽن، ٽيليويزن ۽ ڊجيٽل موسيقيءَ جي مختلف دورن تائين پکڙيل آهي.
سندس فني سرگرمين ۾ گائڪيءَ کان سواءِ موسيقيءَ جي انتظام ۽ آڊيو پروڊڪشن جو ڪم پڻ شامل آهي.
سندس ڳايل ڪلام مان سنڌي شاعريءَ، ثقافتي سڃاڻپ ۽ سماجي موضوعن سان لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spotify101&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Apple185&quot;/&gt;

== اهم واقعن جي تاريخوار فهرست ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9ebaca;&quot;
|+ style=&quot;background:#244c66;color:white;padding:10px;&quot; | اسلم تنيو جي زندگي ۽ فني سفر جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcecf5;&quot; | ماخذ
|-
| 1959ع
| پهرين اپريل تي ڳوٺ پير علي اصحابو ۾ پيدائش
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| سچل ڪاليج لاڙڪاڻي مان اقتصاديات ۾ ايم. اي.
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| استاد انور علي سانگيءَ کان موسيقيءَ جي تربيت
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAnwar&quot;/&gt;
|-
| 1991ع
| ساجده سان شادي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2001ع
| لاڙڪاڻي مان ڪراچيءَ منتقل ٿيڻ
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| ڪي ٽي اين جي موسيقيءَ واري شعبي سان وابستگي
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| تاريخ نامعلوم
| برکا انٽرپرائيزز جو قيام
| &lt;ref name=&quot;SindhianaAslam&quot;/&gt;
|-
| 2022ع
| ڪيترن البمن جي ڊجيٽل اشاعت
| &lt;ref name=&quot;AppleArtist&quot;/&gt;
|-
| 2025ع
| ''سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون'' جي نئين وڊيو پيشڪش
| &lt;ref name=&quot;AudioLab2025&quot;/&gt;
|}

== وڌيڪ ڏسو ==

* [[سنڌي موسيقي]]
* [[سنڌي لوڪ موسيقي]]
* [[انور علي سانگي]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[لاڙڪاڻو]]
* [[ڪي ٽي اين]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اسلم+تنيو انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ اسلم تنيو]
* [https://music.apple.com/us/artist/aslam-tunio/1650971266 Apple Music تي اسلم تنيو]
* [https://open.spotify.com/album/2bBqtmE4KTh5jmDIMqqVqe Spotify تي اسلم تنيو جو البم]
* [https://music.amazon.com.au/albums/B0BK9Z14QP Amazon Music تي انقلابي اعظم]
* [https://www.youtube.com/watch?v=0VcW3MrcSv4 آڊيو ليب تي سڄي سنڌ ٿيندي پڪارون]

{{DEFAULTSORT:تنيو، اسلم}}
[[زمرو:1959ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي گلوڪار]]
[[زمرو:سنڌي موسيقي]]
[[زمرو:سنڌي فنڪار]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جون شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني گلوڪار]]</text>
      <sha1>fnfc2o4nb59h22xqo61q18lkzjyjl2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>غياث الدين تغلق</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104768</id>
    <revision>
      <id>424378</id>
      <timestamp>2026-10-22T19:07:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Infobox royalty | name = غياث الدين تغلق | title = دهليءَ جو سلطان | image = Shah Ghiyath al-Din Tughluq arrives in Tirhut. Depicted by eyewitness Muhammad Sadr Ala-i in his BasaUn al-uns, ca.1410. Istanbul, Topkapi Palace Museum Library, Ms. R.1032 (the Shah).jpg | caption = غياث الدين تغلق جي تاريخي تصوير، تقريباً 1410ع جي مصور نسخي مان | succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان | r...</comment>
      <origin>424378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21964" sha1="i790ewczzt3e0asb9pp5bxv8f59vx2j" xml:space="preserve">
{{Infobox royalty
| name = غياث الدين تغلق
| title = دهليءَ جو سلطان
| image = Shah Ghiyath al-Din Tughluq arrives in Tirhut. Depicted by eyewitness Muhammad Sadr Ala-i in his BasaUn al-uns, ca.1410. Istanbul, Topkapi Palace Museum Library, Ms. R.1032 (the Shah).jpg
| caption = غياث الدين تغلق جي تاريخي تصوير، تقريباً 1410ع جي مصور نسخي مان
| succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان
| reign = 1320ع – 1325ع
| coronation = سيپٽمبر 1320ع
| predecessor = [[ناصرالدين خسرو شاهه]]
| successor = [[محمد بن تغلق]]
| succession1 = [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جو باني
| reign1 = 1320ع – 1325ع
| birth_name = غازي ملڪ
| birth_date = تيرهين صدي عيسوي
| death_date = 1325ع (725هه)
| death_place = افغانپور، دهليءَ جي ويجهو
| burial_place = [[تغلق آباد]]، دهلي
| dynasty = [[تغلق گهراڻو]]
| issue = [[محمد بن تغلق]]
| religion = [[اسلام]]
}}

'''غياث الدين تغلق''' (انگريزي: ''Ghiyath al-Din Tughluq''؛ فارسي: غیاث‌الدین تغلق)، جنهن کي '''غازي ملڪ''' ۽ '''تغلق شاهه''' جي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[دهلي سلطنت]] جو سلطان ۽ [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جو باني هو. هن 1320ع (720هه) کان 1325ع (725هه) تائين حڪومت ڪئي. سندس اقتدار ۾ اچڻ سان دهلي سلطنت ۾ خلجي گهراڻي جي حڪومت ختم ٿي ۽ تغلق گهراڻي جو دور شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Getty&quot;&gt;{{cite web |title=Ghiyasuddin Tughlaq, Sultan of Delhi |website=Getty Research Institute |url=https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?subjectid=500372675 |language=en |access-date=2026-10-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;&gt;{{cite web |last=Reddy |first=P. Bhaskar |title=The Tughlaq Dynasty (1320–1414) |website=Outlines of Indian History |publisher=INFLIBNET |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-tughlaq-dynasty-1320-1414/ |language=en |access-date=2026-10-22}}&lt;/ref&gt;

غياث الدين تغلق پنهنجي فوجي صلاحيت، منگول حملن خلاف سرحدي دفاع، انتظامي سڌارن، زراعت جي سرپرستي ۽ فوجي مهمن سبب مشهور آهي. سندس حڪومت دوران ورنگل جي ڪاڪتيا سلطنت کي شڪست ڏني وئي، بنگال ۾ دهليءَ جو اثر ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ۽ دهليءَ جي ڀرسان [[تغلق آباد قلعو|تغلق آباد]] جو قلعو ۽ شهر تعمير ڪرايو ويو.&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;&gt;{{cite web |title=Tughlaq Dynasty |website=World History Encyclopedia |url=https://www.worldhistory.org/Tughlaq_Dynasty/ |language=en |access-date=2026-10-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Getty&quot;/&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ نسب ==
غياث الدين تغلق جي پيدائش جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. تاريخي روايتن موجب سندس پيءُ ترڪ نسل سان تعلق رکندو هو ۽ سندس ماءُ هندستان جي جاٽ برادريءَ مان هئي. ڪن پراڻن مؤرخن سندس پيءُ کي سلطان [[غياث الدين بلبن]] جي خدمت سان وابسته ڄاڻايو آهي، پر سندس خاندان جي اصليت بابت تاريخي بيان مڪمل طور هڪجهڙا نه آهن.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dutt
 |first=Romesh Chunder
 |title=A Brief History of Ancient and Modern India
 |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ
 |edition=3rd revised
 |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co.
 |location=Calcutta
 |year=1908
 |pages=62–63
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سندس شروعاتي زندگيءَ جو وڏو حصو فوجي خدمت ۾ گذريو. هن [[علاء الدين خلجي]] جي حڪومت دوران فوجي عهدن تي ترقي ڪئي ۽ اتر اولهه سرحد جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو [[ديپالپور]] جو گورنر پڻ رهيو، جيڪو ان وقت منگول حملن جي خطري هيٺ رهندڙ اهم سرحدي علائقو هو.&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;

== فوجي خدمتون ۽ منگولن خلاف دفاع ==
غياث الدين تغلق جي سياسي عروج جو بنياد سندس فوجي ڪاميابين تي پيو. خلجي سلطنت جي دور ۾ اتر اولهه سرحدن تي منگولن جي حملن سبب دهليءَ جي حڪمرانن کي مضبوط دفاعي نظام جي ضرورت هئي.

غازي ملڪ سرحدي انتظام، فوجي تنظيم ۽ دفاعي ڪاررواين ۾ پنهنجي قابليت ظاهر ڪئي. سندس انهن خدمتن سبب فوج ۽ اميرن ۾ سندس اثر وڌيو. بعد ۾ سلطان ٿيڻ کان پوءِ پڻ هن سرحدن جي حفاظت ۽ فوج جي تنظيم کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;Getty&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;

== اقتدار ۾ اچڻ ==
=== خلجي گهراڻي جو خاتمو ===
1316ع ۾ [[علاء الدين خلجي]] جي وفات کان پوءِ دهلي سلطنت ۾ سياسي عدم استحڪام پيدا ٿيو. سندس جانشينن جي وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ سبب مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿي وئي.

1320ع ۾ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] کي قتل ڪرڻ کان پوءِ [[ناصرالدين خسرو شاهه]] دهليءَ جي تخت تي ويٺو. سندس اقتدار کي ڪيترن ترڪ اميرن ۽ فوجي اڳواڻن قبول نه ڪيو.

غازي ملڪ انهن مخالف اميرن کي گڏ ڪري خسرو شاهه خلاف فوجي مهم شروع ڪئي. مقابلي ۾ خسرو شاهه کي شڪست ملي ۽ غازي ملڪ دهليءَ تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;

=== تخت نشيني ===
سيپٽمبر 1320ع ۾ غازي ملڪ '''غياث الدين تغلق شاهه''' جي لقب سان دهليءَ جو سلطان بڻيو. اهڙيءَ طرح تغلق گهراڻي جي حڪومت جو بنياد پيو.

سندس تخت نشيني دهلي سلطنت جي سياسي تاريخ ۾ اهم تبديلي هئي، ڇاڪاڻ ته خلجي گهراڻي کان پوءِ هڪ نئون حڪمران خاندان اقتدار ۾ آيو، جنهن ايندڙ ڪيترن ڏهاڪن تائين اتر هندستان جي سياست تي اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;

== حڪومت ۽ انتظامي پاليسيون ==
غياث الدين تغلق جي حڪومت جو هڪ اهم مقصد خلجي گهراڻي جي آخري سالن دوران پيدا ٿيل انتظامي بي ترتيبيءَ کي ختم ڪرڻ هو.

هن مرڪزي حڪومت کي مضبوط ڪرڻ، مالي معاملن کي منظم ڪرڻ، فوجي انتظام بهتر بڻائڻ ۽ صوبائي عملدارن تي ضابطو قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;

=== مالي ۽ زرعي انتظام ===
غياث الدين تغلق زراعت کي سلطنت جي آمدنيءَ جو اهم بنياد سمجهندو هو. سندس دور بابت تاريخي بيانن ۾ هارين تي مالي دٻاءُ گهٽائڻ، آبپاشيءَ کي بهتر ڪرڻ ۽ زرعي پيداوار وڌائڻ جي ڪوششن جو ذڪر ملي ٿو.

هن محصولن جي وصوليءَ ۾ اعتدال ۽ انتظامي نظم قائم ڪرڻ جي پاليسي اختيار ڪئي. تنهن هوندي به سندس حڪومت وچئين دور جي فوجي سلطنت هئي، جنهن ۾ رياستي آمدنيءَ جو وڏو حصو زمين جي محصولن مان حاصل ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;

=== فوجي تنظيم ===
سلطان فوج کي منظم رکڻ ۽ سرحدن جي حفاظت کي اهميت ڏني. سندس حڪمرانيءَ ۾ فوجي قوت رڳو دفاع لاءِ نه، پر سلطنت جي علائقائي توسيع لاءِ پڻ استعمال ڪئي وئي.

== ورنگل جي مهم ==
[[File:Shah Ghiyath al-Din Tughluq arrives in Tirhut. Depicted by eyewitness Muhammad Sadr Ala-i in his BasaUn al-uns, ca.1410. Istanbul, Topkapi Palace Museum Library, Ms. R.1032 (right folio).jpg|thumb|غياث الدين تغلق جي ترهوت آمد جو تاريخي مصور منظر]]

غياث الدين تغلق جي حڪومت دوران ڏکڻ هندستان جي [[ڪاڪتيا گهراڻو|ڪاڪتيا گهراڻي]] خلاف فوجي مهم شروع ڪئي وئي. ڪاڪتيا حڪمران [[پرتاپ رودر ٻيون]] جو گاديءَ وارو شهر [[ورنگل]] هو.

سلطان پنهنجي پٽ [[محمد بن تغلق|جونا خان]]، جيڪو الغ خان جي لقب سان پڻ مشهور هو، کي ورنگل خلاف فوجي مهم جي اڳواڻي سونپي.

=== پهرين مهم جي ناڪامي ===
جونا خان جي پهرين فوجي مهم ڪامياب نه ٿي. ورنگل جي گهيري دوران دهليءَ جي فوج ۾ بدانتظامي ۽ انتشار پيدا ٿيو، جنهن سبب گهيرو ختم ٿيو ۽ فوج کي واپس وڃڻو پيو.

رميش چندر دت جي بيان موجب واپسيءَ دوران دهليءَ جي فوج کي وڏو نقصان پهتو. هن لکيو آهي ته وڏي فوج مان رڳو ٽي هزار سپاهي دهلي واپس پهتا، پر انهيءَ مخصوص انگ جي آزاد تصديق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

=== ٻي مهم ۽ ورنگل جي فتح ===
پهرين ناڪاميءَ کان پوءِ جونا خان ٻيهر فوج گڏ ڪري ورنگل تي حملو ڪيو. 1323ع ۾ ورنگل تي دهلي سلطنت جو قبضو ٿيو ۽ ڪاڪتيا گهراڻي جي آزاد حڪمرانيءَ جو خاتمو آيو.

ڪاڪتيا حڪمران پرتاپ رودر کي گرفتار ڪري دهليءَ ڏانهن موڪليو ويو. سندس آخري انجام بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن.

ورنگل جي فتح سان دهلي سلطنت جو سياسي ۽ فوجي اثر دکن جي اهم علائقن تائين وڌيو.&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

== بنگال جي مهم ==
[[بنگال]] دهلي سلطنت جو اهڙو علائقو هو، جتي مرڪزي حڪومت جو اثر مختلف دورن ۾ گهٽ وڌ ٿيندو رهيو.

غياث الدين تغلق جي حڪومت دوران بنگال ۾ سياسي اختلافن ۽ مقامي حڪمرانن جي وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ پيدا ٿي. سلطان اتي دهلي سلطنت جو اثر ٻيهر قائم ڪرڻ لاءِ فوجي مهم شروع ڪئي.

رميش چندر دت پنهنجي ڪتاب ۾ بنگال جي سياسي تاريخ بيان ڪندي [[بغرا خان]]، جيڪو سلطان بلبن جو پٽ هو، جو ذڪر ڪيو آهي. بهرحال، بغرا خان جي اڳئين دور واري حڪومت کي 1320ع واري ڏهاڪي جي سياسي صورتحال سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه ٿيندو.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

غياث الدين تغلق جي بنگال واري مهم جي نتيجي ۾ ڪجهه علائقا دهليءَ جي سڌي اثر هيٺ آيا، جڏهن ته اتر بنگال ۾ مقامي حڪمران کي دهليءَ جي بالادستي قبول ڪرڻ جي شرط تي برقرار رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;

=== سونارگائون ===
بنگال جي مهم دوران [[سونارگائون]]، جيڪو موجوده بنگلاديش جي ڍاڪا واري علائقي جي ويجهو آهي، سياسي لحاظ کان اهم مرڪز هو.

سلطان اتي پيدا ٿيل سياسي مسئلن کي حل ڪرڻ ۽ انتظامي اختيار مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

== ترهوت جي مهم ==
بنگال مان واپسيءَ دوران غياث الدين تغلق [[ترهوت]]، جيڪو موجوده [[بهار]] جي اترين حصي ۾ واقع آهي، ڏانهن فوجي مهم ڪئي.

رميش چندر دت موجب ترهوت جي راجا جو قلعو مضبوط دفاعي بندوبستن سان محفوظ هو. قلعي جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل ڪيترائي کاهيون ۽ بلند ديوارون هيون. سلطان جي فوج قلعي تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

ترهوت جي مهم دهلي سلطنت جي اڀرندي علائقن ۾ سياسي اثر وڌائڻ جي سلسلي جي هڪ ڪڙي هئي.

== تغلق آباد جي تعمير ==
[[File:TUGHLAQABAD FORT.jpg|thumb|[[تغلق آباد قلعو]]، دهلي]]

غياث الدين تغلق پنهنجي حڪومت دوران دهليءَ جي ڏکڻ ۾ [[تغلق آباد]] نالي هڪ مضبوط قلعي بند شهر جي تعمير شروع ڪرائي.

هي شهر دهليءَ جي تاريخي شهري ترقيءَ جي اهم مرحلن مان هڪ هو. تغلق آباد کي دفاعي ضرورتن، فوجي انتظام ۽ شاهي رهائش لاءِ تيار ڪيو ويو.

قلعي ۾ ٿلهيون پٿريليون ديوارون، برج، دروازا ۽ مضبوط دفاعي اڏاوتون شامل هيون. تغلق آباد جي تعمير ۾ اهڙو تعميراتي انداز اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ مضبوط ۽ جهڪيل ديوارن کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Getty&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ASI1946&quot;&gt;{{cite journal |title=The Tughlaqabad Group of Fortifications |journal=Ancient India: Bulletin of the Archaeological Survey of India |issue=1 |year=1946 |publisher=Archaeological Survey of India |language=en}}&lt;/ref&gt;

== وفات ==
1325ع ۾ غياث الدين تغلق بنگال ۽ ترهوت جي مهمن کان پوءِ دهليءَ ڏانهن واپس اچي رهيو هو.

سندس استقبال لاءِ دهليءَ جي ويجهو [[افغانپور]] ۾ ڪاٺ جو هڪ عارضي شاهي منڊپ تيار ڪيو ويو هو. استقبال دوران اهو منڊپ ڪري پيو، جنهن جي نتيجي ۾ سلطان فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Getty&quot;/&gt;

=== موت بابت تاريخي اختلاف ===
غياث الدين تغلق جي موت بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهي.

هڪ روايت موجب منڊپ جو ڪرڻ هڪ حادثو هو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس پٽ جونا خان، يعني مستقبل جي سلطان محمد بن تغلق، تي سازش جو شڪ ظاهر ڪيو ويو آهي.

رميش چندر دت پنهنجي 1908ع واري ڪتاب ۾ لکيو آهي ته جونا خان جي امڪاني ملوث هجڻ بابت شڪ موجود هو. تنهن هوندي به اهو بيان قطعي عدالتي يا تاريخي ثبوت نه آهي ۽ قتل جي سازش کي ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[محمد بن تغلق]] دهليءَ جي تخت تي ويٺو.

== مقبرو ==
[[File:Ghiyasuddin Tughlaq' Tomb.JPG|thumb|غياث الدين تغلق جو مقبرو، تغلق آباد، دهلي]]
[[File:Ghiyath al-Din Tughlaq's Tomb, Delhi.jpg|thumb|مقبري جي اندر موجود قبرون]]

غياث الدين تغلق جو مقبرو [[تغلق آباد]] جي قلعي جي ويجهو واقع آهي. هي مقبرو تغلق دور جي اسلامي فن تعمير جو هڪ نمايان مثال آهي.

مقبري جي تعمير سلطان جي حياتيءَ ۾ شروع ٿي هئي. هي اڏاوت هڪ مضبوط قلعي جهڙي احاطي اندر موجود آهي، جنهن جي چوڌاري جهڪيل پٿريليون ديوارون ۽ برج آهن.

مقبري جي تعمير ۾ ڳاڙهو وارياسو پٿر ۽ اڇو سنگ مرمر استعمال ڪيو ويو آهي. عمارت جي مٿان اڇي سنگ مرمر جو گنبذ آهي.

مقبري جي احاطي ۾ ٽي قبرون موجود آهن، جن مان هڪ غياث الدين تغلق سان منسوب آهي. ٻين قبرن جي سڃاڻپ بابت مختلف روايتون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;ASI&quot;&gt;{{cite web |title=Tomb of Ghiyasud-Din, Walls, Bastions, Gates and Causeway |publisher=Archaeological Survey of India |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/87960.pdf |language=en |access-date=2026-10-22}}&lt;/ref&gt;

مقبري جي چوڌاري موجود مضبوط دفاعي ديوارون تغلق دور جي فن تعمير ۾ فوجي ۽ مذهبي اڏاوتن جي گڏيل خصوصيتن کي ظاهر ڪن ٿيون.

== سنڌ سان لاڳاپو ==
غياث الدين تغلق جي سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اثر [[سنڌ]] ۽ [[ملتان]] جي علائقن تائين پڻ پهتو.

سلطان ٿيڻ کان اڳ غازي ملڪ اتر اولهه سرحد جي فوجي نظام سان لاڳاپيل رهيو، جنهن ۾ ملتان ۽ سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي دفاعي اهميت هئي.

سندس اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ سنڌ ۽ ملتان جي صوبائي انتظام تي دهليءَ جي مرڪزي حڪومت جو اثر برقرار رهيو. تنهن هوندي به سنڌ ۾ سندس سڌي فوجي مهمن، مقامي حڪمرانن ۽ صوبائي مقررين بابت تفصيلي بيانن لاءِ الڳ علائقائي تاريخي ماخذن جي ضرورت آهي.

== تاريخي اهميت ==
غياث الدين تغلق جي حڪومت جي مدت لڳ ڀڳ پنج سال هئي، پر سندس دور دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ اهم تبديليءَ جو زمانو هو.

هن خلجي گهراڻي جي خاتمي کان پوءِ نئين حڪمران گهراڻي جو بنياد رکيو، انتظامي نظام کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، سرحدن جي دفاع کي مضبوط ڪيو ۽ سلطنت جي سياسي اثر کي دکن ۽ بنگال تائين وڌايو.

تغلق آباد جي تعمير سندس دور جي اهم تعميراتي يادگار آهي. سندس جانشين محمد بن تغلق جي دور ۾ دهلي سلطنت وڌيڪ وسيع سياسي ۽ انتظامي تجربن مان گذري.&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;

== اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8becf;&quot;
|+ style=&quot;background:#234f70;color:white;padding:10px;&quot; | غياث الدين تغلق جي زندگيءَ ۽ حڪومت جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1320ع
| غازي ملڪ دهليءَ جي تخت تي ويٺو
| تغلق گهراڻي جو بنياد
|-
| 1320ع–1325ع
| حڪومت ۽ انتظامي بحالي
| مرڪزي انتظام ۽ فوجي نظام کي مضبوط ڪرڻ
|-
| 1321ع–1323ع
| ورنگل خلاف فوجي مهمون
| ڪاڪتيا سلطنت جي خاتمي ڏانهن پيش رفت
|-
| 1323ع
| ورنگل جي فتح
| دکن ۾ دهلي سلطنت جي اثر ۾ واڌ
|-
| 1324ع–1325ع
| بنگال ۽ ترهوت جون مهمون
| اڀرندي علائقن ۾ سياسي اثر وڌائڻ
|-
| 1325ع
| افغانپور ۾ وفات
| محمد بن تغلق جي تخت نشيني
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[دهلي سلطنت]]
* [[تغلق گهراڻو]]
* [[محمد بن تغلق]]
* [[علاء الدين خلجي]]
* [[ناصرالدين خسرو شاهه]]
* [[ڪاڪتيا گهراڻو]]
* [[تغلق آباد قلعو]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=62–63 |language=en}}
* {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521404778 |language=en}}
* {{cite book |last=Husain |first=Mahdi |title=Tughluq Dynasty |publisher=Thacker, Spink &amp; Co. |location=Calcutta |year=1933 |language=en}}
* {{cite book |editor-last=Majumdar |editor-first=R. C. |title=The History and Culture of the Indian People |volume=6 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |location=Bombay |year=1967 |edition=2nd |language=en}}
* {{cite journal |title=The Tughlaqabad Group of Fortifications |journal=Ancient India: Bulletin of the Archaeological Survey of India |issue=1 |year=1946 |language=en}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ghiyath_al-Din_Tughluq غياث الدين تغلق جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Tomb_of_Ghiyasuddin_Tughlaq غياث الدين تغلق جي مقبري جون تصويرون]
* [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?subjectid=500372675 گيٽي ريسرچ انسٽيٽيوٽ ۾ سوانحي اندراج]
* [https://ignca.gov.in/Asi_data/87960.pdf آثارِ قديمه واري کاتي جي مقبري بابت رپورٽ]
* [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-tughlaq-dynasty-1320-1414/ تغلق گهراڻي جي تاريخ — INFLIBNET]

{{Commons category|Ghiyath al-Din Tughluq}}
{{Authority control}}

[[زمرو:دهلي جا سلطان]]
[[زمرو:تغلق گهراڻو]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:14هين صديءَ جا حڪمران]]
[[زمرو:1325ع ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>i790ewczzt3e0asb9pp5bxv8f59vx2j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424379</id>
      <parentid>424378</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T19:12:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28278" sha1="eip269joea6evdyw555skd2h9xivn5q" xml:space="preserve">
{{Infobox royalty
| name = غياث الدين تغلق
| title = دهليءَ جو سلطان
| image = Shah Ghiyath al-Din Tughluq arrives in Tirhut. Depicted by eyewitness Muhammad Sadr Ala-i in his BasaUn al-uns, ca.1410. Istanbul, Topkapi Palace Museum Library, Ms. R.1032 (the Shah).jpg
| caption = غياث الدين تغلق جي تاريخي تصوير، تقريباً 1410ع جي مصور نسخي مان
| succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان
| reign = 1320ع – 1325ع
| coronation = سيپٽمبر 1320ع
| predecessor = [[ناصرالدين خسرو شاهه]]
| successor = [[محمد بن تغلق]]
| succession1 = [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جو باني
| reign1 = 1320ع – 1325ع
| birth_name = غازي ملڪ
| birth_date = تيرهين صدي عيسوي
| death_date = 1325ع (725هه)
| death_place = افغانپور، دهليءَ جي ويجهو
| burial_place = [[تغلق آباد]]، دهلي
| dynasty = [[تغلق گهراڻو]]
| issue = [[محمد بن تغلق]]
| religion = [[اسلام]]
}}

'''غياث الدين تغلق''' (انگريزي: ''Ghiyath al-Din Tughluq''؛ فارسي: غیاث‌الدین تغلق)، جنهن کي '''غازي ملڪ''' ۽ '''تغلق شاهه''' جي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[دهلي سلطنت]] جو سلطان ۽ [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جو باني هو. هن 1320ع (720هه) کان 1325ع (725هه) تائين حڪومت ڪئي. سندس اقتدار ۾ اچڻ سان دهلي سلطنت ۾ خلجي گهراڻي جي حڪومت ختم ٿي ۽ تغلق گهراڻي جو دور شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Getty&quot;&gt;{{cite web |title=Ghiyasuddin Tughlaq, Sultan of Delhi |website=Getty Research Institute |url=https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?subjectid=500372675 |language=en |access-date=2026-10-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;&gt;{{cite web |last=Reddy |first=P. Bhaskar |title=The Tughlaq Dynasty (1320–1414) |website=Outlines of Indian History |publisher=INFLIBNET |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-tughlaq-dynasty-1320-1414/ |language=en |access-date=2026-10-22}}&lt;/ref&gt;

غياث الدين تغلق پنهنجي فوجي صلاحيت، منگول حملن خلاف سرحدي دفاع، انتظامي سڌارن، زراعت جي سرپرستي ۽ فوجي مهمن سبب مشهور آهي. سندس حڪومت دوران ورنگل جي ڪاڪتيا سلطنت کي شڪست ڏني وئي، بنگال ۾ دهليءَ جو اثر ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ۽ دهليءَ جي ڀرسان [[تغلق آباد قلعو|تغلق آباد]] جو قلعو ۽ شهر تعمير ڪرايو ويو.&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;&gt;{{cite web |title=Tughlaq Dynasty |website=World History Encyclopedia |url=https://www.worldhistory.org/Tughlaq_Dynasty/ |language=en |access-date=2026-10-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Getty&quot;/&gt;


== شروعاتي زندگي ۽ نسب ==
[[غياث الدين تغلق]]، جنهن جو شروعاتي نالو '''غازي ملڪ''' هو، جي پيدائش جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. سندس نسلي اصليت ۽ خانداني پسمنظر بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف روايتون ملن ٿيون. ڪجهه مؤرخن موجب سندس تعلق وچ ايشيا جي '''قراؤناس''' (Qara'unas) نالي ترڪ-منگول نسل جي هڪ گروهه سان هو، جڏهن ته ٻين تاريخدانن کيس ترڪ يا منگول نسل سان منسوب ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Kumar2009&quot;&gt;{{cite journal |last=Kumar |first=Sunil |title=The Ignored Elites: Turks, Mongols and a Persian Secretarial Class in the Early Delhi Sultanate |journal=Modern Asian Studies |volume=43 |issue=1 |pages=45–77 |year=2009 |doi=10.1017/S0026749X07003319 |jstor=20488071 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cagman2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Çağman |first1=Filiz |last2=Tanındı |first2=Zeren |title=Selections from Jalayirid Books in the Libraries of Istanbul |journal=Muqarnas |volume=28 |year=2011 |page=231 |issn=0732-2992 |jstor=23350289 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سندس نسب بابت تاريخي اختلافن جو ذڪر ڪندي [[ابن بطوطه]] ۽ شمس سراج عفيف جهڙن مؤرخن کيس ترڪ يا منگول پسمنظر سان لاڳاپيل ڄاڻايو آهي. ابن بطوطه جي روايت موجب تغلقن جو تعلق ترڪستان ۽ سنڌ جي وچ واري علائقي سان هو ۽ انهن کي '''قراؤنا ترڪ''' (Karuna Turks) سڏيو ويندو هو. ٻئي طرف، مؤرخ حيدر مرزا تغلقن کي منگول نسل سان منسوب ڪيو آهي. اهڙيءَ طرح مختلف تاريخي ماخذن ۾ سندس خاندان جي نسلي سڃاڻپ بابت اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Chaurasia2002&quot;&gt;{{cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Medieval India: From 1000 A.D. to 1707 A.D. |publisher=Atlantic Publishers &amp; Distributors |year=2002 |isbn=9788126901234 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Firishta&quot;&gt;{{cite book |last=Firishta |title=Tarikh-i-Firishta |trans-title=تاريخ فرشته |language=fa}}&lt;/ref&gt;

ڪيترن تاريخي بيانن موجب غياث الدين تغلق جو خاندان هندستان ۾ آباد ٿي چڪو هو. سندس پيءُ ترڪ نسل جو هڪ شخص هو، جيڪو دهليءَ جي سلطان [[غياث الدين بلبن]] (1266ع–1287ع) جي خدمت ۾ رهيو، جڏهن ته سندس ماءُ پنجاب جي هندو [[جاٽ]] برادريءَ سان تعلق رکندي هئي. مؤرخ [[محمد قاسم فرشته]] سندس خاندان کي ترڪ ۽ جاٽ نسلن جي ميلاپ مان پيدا ٿيل خاندان قرار ڏنو آهي. رميش چندر دت پڻ پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ سندس پيءُ کي بلبن جو ترڪ غلام ۽ ماءُ کي جاٽ برادريءَ جي عورت ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dutt
 |first=Romesh Chunder
 |title=A Brief History of Ancient and Modern India
 |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ
 |edition=3rd revised
 |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co.
 |location=Calcutta
 |year=1908
 |pages=62–63
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chaurasia2002&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Farooqui2011&quot;&gt;{{cite book |last=Farooqui |first=Salma Ahmed |title=A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-eighteenth Century |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=9788131732021 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاريخي تحقيق موجب '''تغلق''' اصل ۾ سلطان جو ذاتي نالو هو، جنهن کي پوءِ سندس قائم ڪيل حڪمران گهراڻي جي نالي طور استعمال ڪيو ويو. ادبي، سڪن جي علم ([[علم سڪيات]]) ۽ ڪتبن جي مطالعي ([[علم ڪتبه شناسي]]) مان پڻ ان راءِ جي حمايت ملي ٿي ته تغلق شروعات ۾ ڪنهن مستقل شاهي گهراڻي جو نالو نه هو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p460&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=B. P. |title=The Delhi Sultanate |year=1992 |page=460 |language=en}}&lt;/ref&gt;

غياث الدين تغلق جي ابتدائي سماجي حيثيت معمولي هئي. مشهور فارسي شاعر ۽ درٻاري مؤرخ [[امير خسرو]] پنهنجي تصنيف ''[[تغلق نامو]]'' (Tughluq Nama) ۾ سندس شروعاتي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. امير خسرو موجب تغلق پنهنجي ابتدائي دور ۾ پاڻ کي '''آواره مرد''' (''awara mard'')، يعني هڪ غيرمعروف ۽ معمولي حيثيت رکندڙ شخص، سڏيندو هو. ''تغلق نامي'' جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو شروعات ۾ محدود سماجي ۽ سياسي حيثيت رکندڙ هڪ ننڍو سردار هو، جنهن پنهنجي صلاحيتن جي بنياد تي اڳتي هلي اعليٰ فوجي ۽ سياسي مقام حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p461&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=B. P. |title=The Delhi Sultanate |year=1992 |page=461 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Husain1976&quot;&gt;{{cite book |last=Husain |first=Mahdi |title=Tughluq Dynasty |publisher=Chand |year=1976 |page=31 |oclc=918427946 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Habib2004&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |title=Hazrat Amir Khusrau of Delhi |publisher=Cosmo Publications |location=New Delhi |year=2004 |page=67 |isbn=9788177559019 |oclc=265982257 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه تاريخي روايتن موجب غياث الدين تغلق پنهنجي عملي زندگيءَ جي شروعات هڪ واپاريءَ جي خدمت ۾ معمولي ملازم طور ڪئي، جتي هو گهوڙن جي سنڀال يا چوپائي مال کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچائڻ جهڙا ڪم ڪندو هو. ان کان پوءِ هو [[خلجي گهراڻو|خلجي گهراڻي]] جي فوجي خدمت ۾ داخل ٿيو. اهي بيان سندس ابتدائي زندگيءَ جي نسبتاً گهٽ سماجي حيثيت ۽ پوءِ فوجي ترقيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، جيتوڻيڪ سندس شروعاتي ملازمت جا سمورا تفصيل هڪجهڙي نموني تصديق ٿيل نه آهن.&lt;ref name=&quot;Husain1976&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kruger1966&quot;&gt;{{cite book |last=Kruger |first=Horst |title=Kunwar Mohammad Ashraf: An Indian Scholar and Revolutionary |publisher=Akademie-Verlag |year=1966 |page=77 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Malik2008&quot;&gt;{{cite book |last=Malik |first=Jamal |title=Islam in South Asia: A Short History |publisher=Brill |year=2008 |page=104 |isbn=9789004168596 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سندس شروعاتي زندگيءَ جو وڏو حصو فوجي خدمت ۾ گذريو. هن [[علاء الدين خلجي]] جي حڪومت دوران فوجي عهدن تي ترقي ڪئي ۽ اتر اولهه سرحد جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو [[ديپالپور]] جو گورنر پڻ رهيو، جيڪو ان وقت منگول حملن جي خطري هيٺ رهندڙ اهم سرحدي علائقو هو. سرحدي دفاع، فوجي تنظيم ۽ منگول حملن خلاف سندس ڪاميابين سبب دهلي سلطنت جي فوجي ۽ سياسي حلقن ۾ سندس اثر وڌندو ويو. اهي ئي فوجي خدمتون اڳتي هلي سندس دهليءَ جي تخت تائين پهچڻ جو اهم بنياد بڻيون.&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

== فوجي خدمتون ۽ منگولن خلاف دفاع ==
غياث الدين تغلق جي سياسي عروج جو بنياد سندس فوجي ڪاميابين تي پيو. خلجي سلطنت جي دور ۾ اتر اولهه سرحدن تي منگولن جي حملن سبب دهليءَ جي حڪمرانن کي مضبوط دفاعي نظام جي ضرورت هئي.

غازي ملڪ سرحدي انتظام، فوجي تنظيم ۽ دفاعي ڪاررواين ۾ پنهنجي قابليت ظاهر ڪئي. سندس انهن خدمتن سبب فوج ۽ اميرن ۾ سندس اثر وڌيو. بعد ۾ سلطان ٿيڻ کان پوءِ پڻ هن سرحدن جي حفاظت ۽ فوج جي تنظيم کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;Getty&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;

== اقتدار ۾ اچڻ ==
=== خلجي گهراڻي جو خاتمو ===
1316ع ۾ [[علاء الدين خلجي]] جي وفات کان پوءِ دهلي سلطنت ۾ سياسي عدم استحڪام پيدا ٿيو. سندس جانشينن جي وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ سبب مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿي وئي.

1320ع ۾ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] کي قتل ڪرڻ کان پوءِ [[ناصرالدين خسرو شاهه]] دهليءَ جي تخت تي ويٺو. سندس اقتدار کي ڪيترن ترڪ اميرن ۽ فوجي اڳواڻن قبول نه ڪيو.

غازي ملڪ انهن مخالف اميرن کي گڏ ڪري خسرو شاهه خلاف فوجي مهم شروع ڪئي. مقابلي ۾ خسرو شاهه کي شڪست ملي ۽ غازي ملڪ دهليءَ تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;

=== تخت نشيني ===
سيپٽمبر 1320ع ۾ غازي ملڪ '''غياث الدين تغلق شاهه''' جي لقب سان دهليءَ جو سلطان بڻيو. اهڙيءَ طرح تغلق گهراڻي جي حڪومت جو بنياد پيو.

سندس تخت نشيني دهلي سلطنت جي سياسي تاريخ ۾ اهم تبديلي هئي، ڇاڪاڻ ته خلجي گهراڻي کان پوءِ هڪ نئون حڪمران خاندان اقتدار ۾ آيو، جنهن ايندڙ ڪيترن ڏهاڪن تائين اتر هندستان جي سياست تي اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;

== حڪومت ۽ انتظامي پاليسيون ==
غياث الدين تغلق جي حڪومت جو هڪ اهم مقصد خلجي گهراڻي جي آخري سالن دوران پيدا ٿيل انتظامي بي ترتيبيءَ کي ختم ڪرڻ هو.

هن مرڪزي حڪومت کي مضبوط ڪرڻ، مالي معاملن کي منظم ڪرڻ، فوجي انتظام بهتر بڻائڻ ۽ صوبائي عملدارن تي ضابطو قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;

=== مالي ۽ زرعي انتظام ===
غياث الدين تغلق زراعت کي سلطنت جي آمدنيءَ جو اهم بنياد سمجهندو هو. سندس دور بابت تاريخي بيانن ۾ هارين تي مالي دٻاءُ گهٽائڻ، آبپاشيءَ کي بهتر ڪرڻ ۽ زرعي پيداوار وڌائڻ جي ڪوششن جو ذڪر ملي ٿو.

هن محصولن جي وصوليءَ ۾ اعتدال ۽ انتظامي نظم قائم ڪرڻ جي پاليسي اختيار ڪئي. تنهن هوندي به سندس حڪومت وچئين دور جي فوجي سلطنت هئي، جنهن ۾ رياستي آمدنيءَ جو وڏو حصو زمين جي محصولن مان حاصل ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;

=== فوجي تنظيم ===
سلطان فوج کي منظم رکڻ ۽ سرحدن جي حفاظت کي اهميت ڏني. سندس حڪمرانيءَ ۾ فوجي قوت رڳو دفاع لاءِ نه، پر سلطنت جي علائقائي توسيع لاءِ پڻ استعمال ڪئي وئي.

== ورنگل جي مهم ==
[[File:Shah Ghiyath al-Din Tughluq arrives in Tirhut. Depicted by eyewitness Muhammad Sadr Ala-i in his BasaUn al-uns, ca.1410. Istanbul, Topkapi Palace Museum Library, Ms. R.1032 (right folio).jpg|thumb|غياث الدين تغلق جي ترهوت آمد جو تاريخي مصور منظر]]

غياث الدين تغلق جي حڪومت دوران ڏکڻ هندستان جي [[ڪاڪتيا گهراڻو|ڪاڪتيا گهراڻي]] خلاف فوجي مهم شروع ڪئي وئي. ڪاڪتيا حڪمران [[پرتاپ رودر ٻيون]] جو گاديءَ وارو شهر [[ورنگل]] هو.

سلطان پنهنجي پٽ [[محمد بن تغلق|جونا خان]]، جيڪو الغ خان جي لقب سان پڻ مشهور هو، کي ورنگل خلاف فوجي مهم جي اڳواڻي سونپي.

=== پهرين مهم جي ناڪامي ===
جونا خان جي پهرين فوجي مهم ڪامياب نه ٿي. ورنگل جي گهيري دوران دهليءَ جي فوج ۾ بدانتظامي ۽ انتشار پيدا ٿيو، جنهن سبب گهيرو ختم ٿيو ۽ فوج کي واپس وڃڻو پيو.

رميش چندر دت جي بيان موجب واپسيءَ دوران دهليءَ جي فوج کي وڏو نقصان پهتو. هن لکيو آهي ته وڏي فوج مان رڳو ٽي هزار سپاهي دهلي واپس پهتا، پر انهيءَ مخصوص انگ جي آزاد تصديق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

=== ٻي مهم ۽ ورنگل جي فتح ===
پهرين ناڪاميءَ کان پوءِ جونا خان ٻيهر فوج گڏ ڪري ورنگل تي حملو ڪيو. 1323ع ۾ ورنگل تي دهلي سلطنت جو قبضو ٿيو ۽ ڪاڪتيا گهراڻي جي آزاد حڪمرانيءَ جو خاتمو آيو.

ڪاڪتيا حڪمران پرتاپ رودر کي گرفتار ڪري دهليءَ ڏانهن موڪليو ويو. سندس آخري انجام بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن.

ورنگل جي فتح سان دهلي سلطنت جو سياسي ۽ فوجي اثر دکن جي اهم علائقن تائين وڌيو.&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

== بنگال جي مهم ==
[[بنگال]] دهلي سلطنت جو اهڙو علائقو هو، جتي مرڪزي حڪومت جو اثر مختلف دورن ۾ گهٽ وڌ ٿيندو رهيو.

غياث الدين تغلق جي حڪومت دوران بنگال ۾ سياسي اختلافن ۽ مقامي حڪمرانن جي وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ پيدا ٿي. سلطان اتي دهلي سلطنت جو اثر ٻيهر قائم ڪرڻ لاءِ فوجي مهم شروع ڪئي.

رميش چندر دت پنهنجي ڪتاب ۾ بنگال جي سياسي تاريخ بيان ڪندي [[بغرا خان]]، جيڪو سلطان بلبن جو پٽ هو، جو ذڪر ڪيو آهي. بهرحال، بغرا خان جي اڳئين دور واري حڪومت کي 1320ع واري ڏهاڪي جي سياسي صورتحال سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه ٿيندو.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

غياث الدين تغلق جي بنگال واري مهم جي نتيجي ۾ ڪجهه علائقا دهليءَ جي سڌي اثر هيٺ آيا، جڏهن ته اتر بنگال ۾ مقامي حڪمران کي دهليءَ جي بالادستي قبول ڪرڻ جي شرط تي برقرار رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;

=== سونارگائون ===
بنگال جي مهم دوران [[سونارگائون]]، جيڪو موجوده بنگلاديش جي ڍاڪا واري علائقي جي ويجهو آهي، سياسي لحاظ کان اهم مرڪز هو.

سلطان اتي پيدا ٿيل سياسي مسئلن کي حل ڪرڻ ۽ انتظامي اختيار مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

== ترهوت جي مهم ==
بنگال مان واپسيءَ دوران غياث الدين تغلق [[ترهوت]]، جيڪو موجوده [[بهار]] جي اترين حصي ۾ واقع آهي، ڏانهن فوجي مهم ڪئي.

رميش چندر دت موجب ترهوت جي راجا جو قلعو مضبوط دفاعي بندوبستن سان محفوظ هو. قلعي جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل ڪيترائي کاهيون ۽ بلند ديوارون هيون. سلطان جي فوج قلعي تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

ترهوت جي مهم دهلي سلطنت جي اڀرندي علائقن ۾ سياسي اثر وڌائڻ جي سلسلي جي هڪ ڪڙي هئي.

== تغلق آباد جي تعمير ==
[[File:TUGHLAQABAD FORT.jpg|thumb|[[تغلق آباد قلعو]]، دهلي]]

غياث الدين تغلق پنهنجي حڪومت دوران دهليءَ جي ڏکڻ ۾ [[تغلق آباد]] نالي هڪ مضبوط قلعي بند شهر جي تعمير شروع ڪرائي.

هي شهر دهليءَ جي تاريخي شهري ترقيءَ جي اهم مرحلن مان هڪ هو. تغلق آباد کي دفاعي ضرورتن، فوجي انتظام ۽ شاهي رهائش لاءِ تيار ڪيو ويو.

قلعي ۾ ٿلهيون پٿريليون ديوارون، برج، دروازا ۽ مضبوط دفاعي اڏاوتون شامل هيون. تغلق آباد جي تعمير ۾ اهڙو تعميراتي انداز اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ مضبوط ۽ جهڪيل ديوارن کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Getty&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ASI1946&quot;&gt;{{cite journal |title=The Tughlaqabad Group of Fortifications |journal=Ancient India: Bulletin of the Archaeological Survey of India |issue=1 |year=1946 |publisher=Archaeological Survey of India |language=en}}&lt;/ref&gt;

== وفات ==
1325ع ۾ غياث الدين تغلق بنگال ۽ ترهوت جي مهمن کان پوءِ دهليءَ ڏانهن واپس اچي رهيو هو.

سندس استقبال لاءِ دهليءَ جي ويجهو [[افغانپور]] ۾ ڪاٺ جو هڪ عارضي شاهي منڊپ تيار ڪيو ويو هو. استقبال دوران اهو منڊپ ڪري پيو، جنهن جي نتيجي ۾ سلطان فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Getty&quot;/&gt;

=== موت بابت تاريخي اختلاف ===
غياث الدين تغلق جي موت بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهي.

هڪ روايت موجب منڊپ جو ڪرڻ هڪ حادثو هو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس پٽ جونا خان، يعني مستقبل جي سلطان محمد بن تغلق، تي سازش جو شڪ ظاهر ڪيو ويو آهي.

رميش چندر دت پنهنجي 1908ع واري ڪتاب ۾ لکيو آهي ته جونا خان جي امڪاني ملوث هجڻ بابت شڪ موجود هو. تنهن هوندي به اهو بيان قطعي عدالتي يا تاريخي ثبوت نه آهي ۽ قتل جي سازش کي ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[محمد بن تغلق]] دهليءَ جي تخت تي ويٺو.

== مقبرو ==
[[File:Ghiyasuddin Tughlaq' Tomb.JPG|thumb|غياث الدين تغلق جو مقبرو، تغلق آباد، دهلي]]
[[File:Ghiyath al-Din Tughlaq's Tomb, Delhi.jpg|thumb|مقبري جي اندر موجود قبرون]]

غياث الدين تغلق جو مقبرو [[تغلق آباد]] جي قلعي جي ويجهو واقع آهي. هي مقبرو تغلق دور جي اسلامي فن تعمير جو هڪ نمايان مثال آهي.

مقبري جي تعمير سلطان جي حياتيءَ ۾ شروع ٿي هئي. هي اڏاوت هڪ مضبوط قلعي جهڙي احاطي اندر موجود آهي، جنهن جي چوڌاري جهڪيل پٿريليون ديوارون ۽ برج آهن.

مقبري جي تعمير ۾ ڳاڙهو وارياسو پٿر ۽ اڇو سنگ مرمر استعمال ڪيو ويو آهي. عمارت جي مٿان اڇي سنگ مرمر جو گنبذ آهي.

مقبري جي احاطي ۾ ٽي قبرون موجود آهن، جن مان هڪ غياث الدين تغلق سان منسوب آهي. ٻين قبرن جي سڃاڻپ بابت مختلف روايتون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;ASI&quot;&gt;{{cite web |title=Tomb of Ghiyasud-Din, Walls, Bastions, Gates and Causeway |publisher=Archaeological Survey of India |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/87960.pdf |language=en |access-date=2026-10-22}}&lt;/ref&gt;

مقبري جي چوڌاري موجود مضبوط دفاعي ديوارون تغلق دور جي فن تعمير ۾ فوجي ۽ مذهبي اڏاوتن جي گڏيل خصوصيتن کي ظاهر ڪن ٿيون.

== سنڌ سان لاڳاپو ==
غياث الدين تغلق جي سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اثر [[سنڌ]] ۽ [[ملتان]] جي علائقن تائين پڻ پهتو.

سلطان ٿيڻ کان اڳ غازي ملڪ اتر اولهه سرحد جي فوجي نظام سان لاڳاپيل رهيو، جنهن ۾ ملتان ۽ سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي دفاعي اهميت هئي.

سندس اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ سنڌ ۽ ملتان جي صوبائي انتظام تي دهليءَ جي مرڪزي حڪومت جو اثر برقرار رهيو. تنهن هوندي به سنڌ ۾ سندس سڌي فوجي مهمن، مقامي حڪمرانن ۽ صوبائي مقررين بابت تفصيلي بيانن لاءِ الڳ علائقائي تاريخي ماخذن جي ضرورت آهي.

== تاريخي اهميت ==
غياث الدين تغلق جي حڪومت جي مدت لڳ ڀڳ پنج سال هئي، پر سندس دور دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ اهم تبديليءَ جو زمانو هو.

هن خلجي گهراڻي جي خاتمي کان پوءِ نئين حڪمران گهراڻي جو بنياد رکيو، انتظامي نظام کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، سرحدن جي دفاع کي مضبوط ڪيو ۽ سلطنت جي سياسي اثر کي دکن ۽ بنگال تائين وڌايو.

تغلق آباد جي تعمير سندس دور جي اهم تعميراتي يادگار آهي. سندس جانشين محمد بن تغلق جي دور ۾ دهلي سلطنت وڌيڪ وسيع سياسي ۽ انتظامي تجربن مان گذري.&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;

== اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8becf;&quot;
|+ style=&quot;background:#234f70;color:white;padding:10px;&quot; | غياث الدين تغلق جي زندگيءَ ۽ حڪومت جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1320ع
| غازي ملڪ دهليءَ جي تخت تي ويٺو
| تغلق گهراڻي جو بنياد
|-
| 1320ع–1325ع
| حڪومت ۽ انتظامي بحالي
| مرڪزي انتظام ۽ فوجي نظام کي مضبوط ڪرڻ
|-
| 1321ع–1323ع
| ورنگل خلاف فوجي مهمون
| ڪاڪتيا سلطنت جي خاتمي ڏانهن پيش رفت
|-
| 1323ع
| ورنگل جي فتح
| دکن ۾ دهلي سلطنت جي اثر ۾ واڌ
|-
| 1324ع–1325ع
| بنگال ۽ ترهوت جون مهمون
| اڀرندي علائقن ۾ سياسي اثر وڌائڻ
|-
| 1325ع
| افغانپور ۾ وفات
| محمد بن تغلق جي تخت نشيني
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[دهلي سلطنت]]
* [[تغلق گهراڻو]]
* [[محمد بن تغلق]]
* [[علاء الدين خلجي]]
* [[ناصرالدين خسرو شاهه]]
* [[ڪاڪتيا گهراڻو]]
* [[تغلق آباد قلعو]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=62–63 |language=en}}
* {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521404778 |language=en}}
* {{cite book |last=Husain |first=Mahdi |title=Tughluq Dynasty |publisher=Thacker, Spink &amp; Co. |location=Calcutta |year=1933 |language=en}}
* {{cite book |editor-last=Majumdar |editor-first=R. C. |title=The History and Culture of the Indian People |volume=6 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |location=Bombay |year=1967 |edition=2nd |language=en}}
* {{cite journal |title=The Tughlaqabad Group of Fortifications |journal=Ancient India: Bulletin of the Archaeological Survey of India |issue=1 |year=1946 |language=en}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ghiyath_al-Din_Tughluq غياث الدين تغلق جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Tomb_of_Ghiyasuddin_Tughlaq غياث الدين تغلق جي مقبري جون تصويرون]
* [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?subjectid=500372675 گيٽي ريسرچ انسٽيٽيوٽ ۾ سوانحي اندراج]
* [https://ignca.gov.in/Asi_data/87960.pdf آثارِ قديمه واري کاتي جي مقبري بابت رپورٽ]
* [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-tughlaq-dynasty-1320-1414/ تغلق گهراڻي جي تاريخ — INFLIBNET]

{{Commons category|Ghiyath al-Din Tughluq}}
{{Authority control}}

[[زمرو:دهلي جا سلطان]]
[[زمرو:تغلق گهراڻو]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:14هين صديءَ جا حڪمران]]
[[زمرو:1325ع ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>eip269joea6evdyw555skd2h9xivn5q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424380</id>
      <parentid>424379</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T19:17:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42248" sha1="65bo39dprjoxnma5mh3yef6c6z44ahc" xml:space="preserve">
{{Infobox royalty
| name = غياث الدين تغلق
| title = دهليءَ جو سلطان
| image = Shah Ghiyath al-Din Tughluq arrives in Tirhut. Depicted by eyewitness Muhammad Sadr Ala-i in his BasaUn al-uns, ca.1410. Istanbul, Topkapi Palace Museum Library, Ms. R.1032 (the Shah).jpg
| caption = غياث الدين تغلق جي تاريخي تصوير، تقريباً 1410ع جي مصور نسخي مان
| succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان
| reign = 1320ع – 1325ع
| coronation = سيپٽمبر 1320ع
| predecessor = [[ناصرالدين خسرو شاهه]]
| successor = [[محمد بن تغلق]]
| succession1 = [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جو باني
| reign1 = 1320ع – 1325ع
| birth_name = غازي ملڪ
| birth_date = تيرهين صدي عيسوي
| death_date = 1325ع (725هه)
| death_place = افغانپور، دهليءَ جي ويجهو
| burial_place = [[تغلق آباد]]، دهلي
| dynasty = [[تغلق گهراڻو]]
| issue = [[محمد بن تغلق]]
| religion = [[اسلام]]
}}

'''غياث الدين تغلق''' (انگريزي: ''Ghiyath al-Din Tughluq''؛ فارسي: غیاث‌الدین تغلق)، جنهن کي '''غازي ملڪ''' ۽ '''تغلق شاهه''' جي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[دهلي سلطنت]] جو سلطان ۽ [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جو باني هو. هن 1320ع (720هه) کان 1325ع (725هه) تائين حڪومت ڪئي. سندس اقتدار ۾ اچڻ سان دهلي سلطنت ۾ خلجي گهراڻي جي حڪومت ختم ٿي ۽ تغلق گهراڻي جو دور شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Getty&quot;&gt;{{cite web |title=Ghiyasuddin Tughlaq, Sultan of Delhi |website=Getty Research Institute |url=https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?subjectid=500372675 |language=en |access-date=2026-10-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;&gt;{{cite web |last=Reddy |first=P. Bhaskar |title=The Tughlaq Dynasty (1320–1414) |website=Outlines of Indian History |publisher=INFLIBNET |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-tughlaq-dynasty-1320-1414/ |language=en |access-date=2026-10-22}}&lt;/ref&gt;

غياث الدين تغلق پنهنجي فوجي صلاحيت، منگول حملن خلاف سرحدي دفاع، انتظامي سڌارن، زراعت جي سرپرستي ۽ فوجي مهمن سبب مشهور آهي. سندس حڪومت دوران ورنگل جي ڪاڪتيا سلطنت کي شڪست ڏني وئي، بنگال ۾ دهليءَ جو اثر ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ۽ دهليءَ جي ڀرسان [[تغلق آباد قلعو|تغلق آباد]] جو قلعو ۽ شهر تعمير ڪرايو ويو.&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;&gt;{{cite web |title=Tughlaq Dynasty |website=World History Encyclopedia |url=https://www.worldhistory.org/Tughlaq_Dynasty/ |language=en |access-date=2026-10-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Getty&quot;/&gt;


== شروعاتي زندگي ۽ نسب ==
[[غياث الدين تغلق]]، جنهن جو شروعاتي نالو '''غازي ملڪ''' هو، جي پيدائش جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. سندس نسلي اصليت ۽ خانداني پسمنظر بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف روايتون ملن ٿيون. ڪجهه مؤرخن موجب سندس تعلق وچ ايشيا جي '''قراؤناس''' (Qara'unas) نالي ترڪ-منگول نسل جي هڪ گروهه سان هو، جڏهن ته ٻين تاريخدانن کيس ترڪ يا منگول نسل سان منسوب ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Kumar2009&quot;&gt;{{cite journal |last=Kumar |first=Sunil |title=The Ignored Elites: Turks, Mongols and a Persian Secretarial Class in the Early Delhi Sultanate |journal=Modern Asian Studies |volume=43 |issue=1 |pages=45–77 |year=2009 |doi=10.1017/S0026749X07003319 |jstor=20488071 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cagman2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Çağman |first1=Filiz |last2=Tanındı |first2=Zeren |title=Selections from Jalayirid Books in the Libraries of Istanbul |journal=Muqarnas |volume=28 |year=2011 |page=231 |issn=0732-2992 |jstor=23350289 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سندس نسب بابت تاريخي اختلافن جو ذڪر ڪندي [[ابن بطوطه]] ۽ شمس سراج عفيف جهڙن مؤرخن کيس ترڪ يا منگول پسمنظر سان لاڳاپيل ڄاڻايو آهي. ابن بطوطه جي روايت موجب تغلقن جو تعلق ترڪستان ۽ سنڌ جي وچ واري علائقي سان هو ۽ انهن کي '''قراؤنا ترڪ''' (Karuna Turks) سڏيو ويندو هو. ٻئي طرف، مؤرخ حيدر مرزا تغلقن کي منگول نسل سان منسوب ڪيو آهي. اهڙيءَ طرح مختلف تاريخي ماخذن ۾ سندس خاندان جي نسلي سڃاڻپ بابت اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Chaurasia2002&quot;&gt;{{cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Medieval India: From 1000 A.D. to 1707 A.D. |publisher=Atlantic Publishers &amp; Distributors |year=2002 |isbn=9788126901234 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Firishta&quot;&gt;{{cite book |last=Firishta |title=Tarikh-i-Firishta |trans-title=تاريخ فرشته |language=fa}}&lt;/ref&gt;

ڪيترن تاريخي بيانن موجب غياث الدين تغلق جو خاندان هندستان ۾ آباد ٿي چڪو هو. سندس پيءُ ترڪ نسل جو هڪ شخص هو، جيڪو دهليءَ جي سلطان [[غياث الدين بلبن]] (1266ع–1287ع) جي خدمت ۾ رهيو، جڏهن ته سندس ماءُ پنجاب جي هندو [[جاٽ]] برادريءَ سان تعلق رکندي هئي. مؤرخ [[محمد قاسم فرشته]] سندس خاندان کي ترڪ ۽ جاٽ نسلن جي ميلاپ مان پيدا ٿيل خاندان قرار ڏنو آهي. رميش چندر دت پڻ پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ سندس پيءُ کي بلبن جو ترڪ غلام ۽ ماءُ کي جاٽ برادريءَ جي عورت ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dutt
 |first=Romesh Chunder
 |title=A Brief History of Ancient and Modern India
 |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ
 |edition=3rd revised
 |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co.
 |location=Calcutta
 |year=1908
 |pages=62–63
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chaurasia2002&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Farooqui2011&quot;&gt;{{cite book |last=Farooqui |first=Salma Ahmed |title=A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-eighteenth Century |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=9788131732021 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاريخي تحقيق موجب '''تغلق''' اصل ۾ سلطان جو ذاتي نالو هو، جنهن کي پوءِ سندس قائم ڪيل حڪمران گهراڻي جي نالي طور استعمال ڪيو ويو. ادبي، سڪن جي علم ([[علم سڪيات]]) ۽ ڪتبن جي مطالعي ([[علم ڪتبه شناسي]]) مان پڻ ان راءِ جي حمايت ملي ٿي ته تغلق شروعات ۾ ڪنهن مستقل شاهي گهراڻي جو نالو نه هو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p460&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=B. P. |title=The Delhi Sultanate |year=1992 |page=460 |language=en}}&lt;/ref&gt;

غياث الدين تغلق جي ابتدائي سماجي حيثيت معمولي هئي. مشهور فارسي شاعر ۽ درٻاري مؤرخ [[امير خسرو]] پنهنجي تصنيف ''[[تغلق نامو]]'' (Tughluq Nama) ۾ سندس شروعاتي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. امير خسرو موجب تغلق پنهنجي ابتدائي دور ۾ پاڻ کي '''آواره مرد''' (''awara mard'')، يعني هڪ غيرمعروف ۽ معمولي حيثيت رکندڙ شخص، سڏيندو هو. ''تغلق نامي'' جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو شروعات ۾ محدود سماجي ۽ سياسي حيثيت رکندڙ هڪ ننڍو سردار هو، جنهن پنهنجي صلاحيتن جي بنياد تي اڳتي هلي اعليٰ فوجي ۽ سياسي مقام حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p461&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=B. P. |title=The Delhi Sultanate |year=1992 |page=461 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Husain1976&quot;&gt;{{cite book |last=Husain |first=Mahdi |title=Tughluq Dynasty |publisher=Chand |year=1976 |page=31 |oclc=918427946 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Habib2004&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |title=Hazrat Amir Khusrau of Delhi |publisher=Cosmo Publications |location=New Delhi |year=2004 |page=67 |isbn=9788177559019 |oclc=265982257 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه تاريخي روايتن موجب غياث الدين تغلق پنهنجي عملي زندگيءَ جي شروعات هڪ واپاريءَ جي خدمت ۾ معمولي ملازم طور ڪئي، جتي هو گهوڙن جي سنڀال يا چوپائي مال کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچائڻ جهڙا ڪم ڪندو هو. ان کان پوءِ هو [[خلجي گهراڻو|خلجي گهراڻي]] جي فوجي خدمت ۾ داخل ٿيو. اهي بيان سندس ابتدائي زندگيءَ جي نسبتاً گهٽ سماجي حيثيت ۽ پوءِ فوجي ترقيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، جيتوڻيڪ سندس شروعاتي ملازمت جا سمورا تفصيل هڪجهڙي نموني تصديق ٿيل نه آهن.&lt;ref name=&quot;Husain1976&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kruger1966&quot;&gt;{{cite book |last=Kruger |first=Horst |title=Kunwar Mohammad Ashraf: An Indian Scholar and Revolutionary |publisher=Akademie-Verlag |year=1966 |page=77 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Malik2008&quot;&gt;{{cite book |last=Malik |first=Jamal |title=Islam in South Asia: A Short History |publisher=Brill |year=2008 |page=104 |isbn=9789004168596 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سندس شروعاتي زندگيءَ جو وڏو حصو فوجي خدمت ۾ گذريو. هن [[علاء الدين خلجي]] جي حڪومت دوران فوجي عهدن تي ترقي ڪئي ۽ اتر اولهه سرحد جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو [[ديپالپور]] جو گورنر پڻ رهيو، جيڪو ان وقت منگول حملن جي خطري هيٺ رهندڙ اهم سرحدي علائقو هو. سرحدي دفاع، فوجي تنظيم ۽ منگول حملن خلاف سندس ڪاميابين سبب دهلي سلطنت جي فوجي ۽ سياسي حلقن ۾ سندس اثر وڌندو ويو. اهي ئي فوجي خدمتون اڳتي هلي سندس دهليءَ جي تخت تائين پهچڻ جو اهم بنياد بڻيون.&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;


== فوجي خدمتون ۽ منگولن خلاف دفاع ==
[[غياث الدين تغلق]]، جيڪو پنهنجي شروعاتي فوجي زندگيءَ ۾ '''غازي ملڪ''' جي نالي سان مشهور هو، جي سياسي عروج جو بنياد سندس فوجي صلاحيتن، سرحدي دفاع ۾ ڪاميابين ۽ [[خلجي گهراڻو|خلجي گهراڻي]] جي حڪمرانن جي خدمت ۾ حاصل ڪيل تجربن تي پيو. خلجي سلطنت جي دور ۾ اتر اولهه سرحدن تي [[منگول]] حملن سبب [[دهلي سلطنت]] کي مضبوط فوجي ۽ دفاعي نظام جي ضرورت هئي. غازي ملڪ سرحدي انتظام، فوجي تنظيم ۽ دفاعي ڪاررواين ۾ پنهنجي قابليت ظاهر ڪئي، جنهن سبب فوجي اڳواڻن ۽ اميرن ۾ سندس اثر وڌندو ويو. بعد ۾ سلطان ٿيڻ کان پوءِ پڻ هن سرحدن جي حفاظت ۽ فوج جي تنظيم کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;Getty&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;

=== جلال الدين خلجي جي دور ۾ فوجي خدمت ===
مشهور فارسي شاعر ۽ مؤرخ [[امير خسرو]] پنهنجي تاريخي تصنيف ''[[تغلق نامو]]'' (Tughluq Nama) ۾ ڄاڻايو آهي ته غازي ملڪ [[دهلي]] ۾ روزگار حاصل ڪرڻ لاءِ ڪافي عرصي تائين ڪوششون ڪندو رهيو. آخرڪار هو [[جلال الدين فيروز خلجي]] جي شاهي محافظ دستي ۾ شامل ٿيو. اهڙيءَ طرح سندس باقاعده فوجي زندگيءَ جي شروعات خلجي سلطنت جي خدمت سان ٿي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p461&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=B. P. |title=The Delhi Sultanate |year=1992 |page=461 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Husain1976&quot;&gt;{{cite book |last=Husain |first=Mahdi |title=Tughluq Dynasty |publisher=Chand |year=1976 |page=31 |oclc=918427946 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Habib2004&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |title=Hazrat Amir Khusrau of Delhi |location=New Delhi |publisher=Cosmo Publications |year=2004 |page=67 |isbn=9788177559019 |oclc=265982257 |language=en}}&lt;/ref&gt;
امير خسرو جي بيان موجب غازي ملڪ پهريون ڀيرو 1290ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[رڻٿمبور قلعو|رڻٿمبور]] جي گهيري دوران پنهنجي فوجي صلاحيتن جو مظاهرو ڪيو. انهيءَ مهم ۾ خلجي فوج جي اڳواڻي [[الغ خان (خلجي سپهه سالار)|الغ خان]] ڪري رهيو هو. هن مهم ۾ غازي ملڪ جي ڪارڪردگي سندس فوجي سڃاڻپ قائم ڪرڻ جو هڪ اهم مرحلو ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p461&quot;/&gt;
1296ع ۾ جلال الدين خلجي کي سندس ڀائٽي [[علاء الدين خلجي]] قتل ڪري دهليءَ جو تخت حاصل ڪيو. امير خسرو جي بيان مان اشارو ملي ٿو ته هن سياسي تبديليءَ کان پوءِ غازي ملڪ ڪجهه وقت لاءِ فوجي ۽ سياسي منظرنامي کان پري رهيو. ممڪن آهي ته ان جو سبب اهو هجي ته ٻين ڪيترن اميرن جي ابتڙ هن فوري طور پنهنجي وفاداري نئين سلطان ڏانهن منتقل نه ڪئي. بهرحال، سندس انهيءَ عارضي گمناميءَ جو سبب يقيني طور معلوم نه آهي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p462&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=B. P. |title=The Delhi Sultanate |year=1992 |page=462 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== علاء الدين خلجي جي دور ۾ ترقي ===
جيتوڻيڪ غازي ملڪ جي فوجي زندگيءَ جي شروعات جلال الدين خلجي جي دور ۾ ٿي، پر سندس اصل فوجي عروج [[علاء الدين خلجي]] جي حڪومت (1296ع–1316ع) دوران ٿيو. هن شروعات ۾ علاء الدين جي ڀاءُ الغ خان جي ذاتي خدمتگار طور ڪم ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي فوجي قابليت سبب اعليٰ عهدن تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p461-462&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=B. P. |title=The Delhi Sultanate |year=1992 |pages=461–462 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ان دور ۾ [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجون بار بار هندستان جي اتر اولهه سرحدن تي حملا ڪنديون هيون. انهن حملن کي روڪڻ دهلي سلطنت جي فوجي پاليسيءَ جو اهم مقصد هو. غازي ملڪ اهڙين دفاعي مهمن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان سندس شهرت هڪ قابل ۽ تجربيڪار فوجي اڳواڻ طور وڌي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p462&quot;/&gt;

=== امروها جي جنگ (1305ع) ===
{{main|امروها جي جنگ}}

1305ع ۾ [[امروها جي جنگ]] دوران خلجي فوج جو مقابلو چغتائي خانات جي منگول لشڪر سان ٿيو. دهلي سلطنت جي فوج جي اڳواڻي سپهه سالار [[ملڪ نائڪ]] ڪري رهيو هو، جڏهن ته غازي ملڪ سندس اهم ماتحت فوجي اڳواڻن مان هڪ هو.
هن جنگ ۾ خلجي فوج منگولن کي شڪست ڏني. امروها جي فتح اتر هندستان جي دفاعي تاريخ ۾ اهم واقعو هئي، ڇاڪاڻ ته ان سان منگولن جي هڪ وڏي حملي کي روڪيو ويو. غازي ملڪ جي انهيءَ جنگ ۾ شرڪت سندس وڌندڙ فوجي حيثيت جو ثبوت هئي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p462&quot;/&gt;

=== 1306ع جو منگول حملو ===
1306ع ۾ منگولن ٻيهر دهلي سلطنت جي علائقن تي حملو ڪيو. هن ڀيري خلجي فوج جي مجموعي اڳواڻي مشهور سپهه سالار [[ملڪ ڪافور]] وٽ هئي، جڏهن ته غازي ملڪ فوج جي اڳئين دستي، يعني '''مقدمي لشڪر''' (Vanguard)، جي قيادت ڪئي.
غازي ملڪ جي اڳواڻيءَ هيٺ خلجي فوج جي اڳئين دستي منگول حملي آورن سان مقابلو ڪيو ۽ کين شڪست ڏيڻ ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ فوجي ڪاميابيءَ سان غازي ملڪ جي شهرت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ سلطان علاء الدين خلجي جو مٿس اعتماد وڌيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950p171&quot;&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |year=1950 |page=171 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ملتان ۽ ديپالپور جي گورنري ===
غازي ملڪ جي فوجي ڪاميابين ۽ سرحدي دفاع ۾ خدمتن کي نظر ۾ رکندي سلطان علاء الدين خلجي کيس پهرين [[ملتان]] ۽ پوءِ [[ديپالپور]] جو گورنر مقرر ڪيو. اهي ٻئي علائقا اڄوڪي [[پاڪستان]] ۾ واقع آهن ۽ ان دور ۾ دهلي سلطنت جي اتر اولهه سرحدي نظام جا اهم مرڪز هئا.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p462&quot;/&gt;
ملتان ۽ ديپالپور جي سياسي ۽ فوجي اهميت ان ڪري وڌيڪ هئي جو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان هندستان ڏانهن ايندڙ ڪيترائي رستا انهن علائقن مان گذرندا هئا. منگول حملي آور پڻ انهن سرحدي رستن کي استعمال ڪندا هئا. اهڙيءَ صورتحال ۾ انهن صوبن جي گورنري ڪنهن تجربيڪار ۽ قابل فوجي اڳواڻ جي حوالي ڪرڻ ضروري هو.
علاء الدين خلجي پاران غازي ملڪ کي انهن اهم صوبن جو انتظام سونپڻ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت تائين هو هڪ قابل اعتماد فوجي اڳواڻ طور سڃاڻپ حاصل ڪري چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p462&quot;/&gt;

تاريخدان عاشق محمد خان دراني موجب غازي ملڪ جي فوج ۾ ديپالپور جي علائقي مان ڀرتي ڪيل [[جاٽ]] برادريءَ جا ڪيترائي سپاهي شامل هئا. اهي سپاهي سندس مختلف فوجي مهمن ۾ شريڪ ٿيا ۽ سندس فوجي قوت جو اهم حصو بڻيا.&lt;ref name=&quot;Durrani1991&quot;&gt;{{cite book |last=Durrani |first=Ashiq Muhammad Khan |title=History of Multan: From the Early Period to 1849 A.D. |publisher=Vanguard |year=1991 |page=34 |isbn=9789694020457 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== منگولن خلاف فتوحات جو تعداد ===
غازي ملڪ جي منگولن خلاف فوجي ڪاميابين بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ جدا جدا انگ ڏنل آهن.
امير خسرو پنهنجي تصنيف ''تغلق نامو'' ۾ ڄاڻايو آهي ته غازي ملڪ منگولن کي '''18 ڀيرا''' شڪست ڏني. ٻئي طرف، مؤرخ [[ضياءُ الدين برني]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ فيروز شاهي]]'' ۾ سندس منگولن خلاف فتوحات جو تعداد '''20''' ڄاڻايو آهي.
مشهور سياح [[ابن بطوطه]] پنهنجي سفرنامي ''[[رحلة ابن بطوطه|الرحلة]]'' ۾ لکي ٿو ته ملتان جي جامع مسجد ۾ موجود هڪ ڪتبي تي غازي ملڪ جون تاتارين، يعني ترڪ-منگولن، خلاف '''29 فتوحات''' درج ٿيل هيون.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p462&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a6bac9;&quot;
|+ style=&quot;background:#234f70;color:white;padding:9px;&quot; | غازي ملڪ جي منگولن خلاف فتوحات بابت تاريخي روايتون
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | تاريخي ماخذ
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | ڄاڻايل فتوحات
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | شاهديءَ جو بنياد
|-
| [[امير خسرو]] — ''تغلق نامو''
| 18
| درٻاري تاريخي بيان
|-
| [[ضياءُ الدين برني]] — ''تاريخ فيروز شاهي''
| 20
| تاريخي روايت
|-
| [[ابن بطوطه]] — ''الرحلة''
| 29
| ملتان جي جامع مسجد جي ڪتبي بابت سفرنامي ۾ ڏنل بيان
|}

انهن ٽنهي ماخذن ۾ فتوحات جي تعداد بابت اختلاف موجود آهي. ڪنهن به مؤرخ انهن سڀني جنگين يا سرحدي مقابلن جي مڪمل فهرست نه ڏني آهي. ممڪن آهي ته انهن انگن ۾ وڏين جنگين سان گڏ ننڍيون سرحدي جهڙپون پڻ شامل هجن. تنهنڪري غازي ملڪ جي منگولن خلاف فتوحات جو قطعي تعداد مقرر ڪرڻ مشڪل آهي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p462&quot;/&gt;

=== علاء الدين خلجي جي وفات کان پوءِ ===
1316ع ۾ سلطان علاء الدين خلجي جي وفات کان پوءِ دهلي سلطنت ۾ جانشينيءَ جو مسئلو پيدا ٿيو. ڪجهه وقت لاءِ سپهه سالار [[ملڪ ڪافور]] حڪومت جي انتظام تي قابض رهيو ۽ علاء الدين جي نابالغ پٽ [[شهاب الدين عمر]] کي نالي ماتر سلطان بڻايو.

انهيءَ مختصر دور ۾ غازي ملڪ طرفان ملڪ ڪافور جي مخالفت ڪرڻ جو ڪو واضح تاريخي ثبوت موجود نه آهي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p462&quot;/&gt;

ملڪ ڪافور [[گجرات]] ۾ پيدا ٿيل بغاوت کي دٻائڻ لاءِ [[عين الملڪ ملتاني]] کي فوج سميت روانو ڪيو. پر جڏهن عين الملڪ ملتاني گجرات ڏانهن ويندي [[چتوڙ]] پهتو، تڏهن ملڪ ڪافور قتل ٿي ويو ۽ دهليءَ ۾ سياسي صورتحال تبديل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p463&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=B. P. |title=The Delhi Sultanate |year=1992 |page=463 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قطب الدين مبارڪ شاهه جي دور ۾ سياسي ذميواري ===
ملڪ ڪافور جي خاتمي کان پوءِ علاء الدين خلجي جي وڏي پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] حڪومت جو انتظام سنڀاليو.
نئين حڪمران غازي ملڪ کي چتوڙ ڏانهن موڪليو ته جيئن هو عين الملڪ ملتاني کي گجرات ڏانهن فوجي مهم جاري رکڻ جو پيغام پهچائي.
عين الملڪ ملتاني چتوڙ ۾ غازي ملڪ جو استقبال ڪيو، پر هن گجرات ڏانهن اڳتي وڌڻ کان انڪار ڪيو، ڇاڪاڻ ته سندس فوجي عملدارن نئين سلطان کي ذاتي طور نه ڏٺو هو ۽ سندس حڪم جي تصديق چاهيندا هئا.
غازي ملڪ دهلي واپس اچي سلطان مبارڪ شاهه کي صلاح ڏني ته هو عين الملڪ ملتاني جي فوجي عملدارن ڏانهن سرڪاري فرمان موڪلي، جيئن کين نئين حڪومت جي قانوني حيثيت ۽ حڪمن بابت اطمينان ٿئي.
سلطان سندس صلاح قبول ڪئي ۽ فوجي عملدارن ڏانهن شاهي فرمان جاري ڪيا. نتيجي ۾ عين الملڪ ملتاني جي فوج گجرات ڏانهن پنهنجي مهم ٻيهر شروع ڪئي. غازي ملڪ پڻ انهيءَ فوج سان گڏ روانو ٿيو، جيتوڻيڪ مهم جي اعليٰ قيادت عين الملڪ ملتاني وٽ ئي رهي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p463&quot;/&gt;
اهو واقعو غازي ملڪ جي فوجي صلاحيتن سان گڏ سندس سياسي سمجهه، سفارتي قابليت ۽ انتظامي معاملن ۾ تجربي کي پڻ ظاهر ڪري ٿو.

=== فوجي خدمتن جي تاريخي اهميت ===
غازي ملڪ جي خلجي دور واري فوجي زندگيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن معمولي شاهي ملازمت کان پنهنجي عملي سفر جي شروعات ڪري اعليٰ فوجي ۽ انتظامي عهدن تائين ترقي ڪئي.

رڻٿمبور جي گهيري ۾ شرڪت، امروها جي جنگ، 1306ع جي منگول حملي خلاف ڪارروائي، ملتان ۽ ديپالپور جي گورنري ۽ گجرات واري فوجي مهم ۾ سياسي ذميوارين سندس حيثيت کي مضبوط ڪيو.
خاص طور اتر اولهه سرحدن جي دفاع ۾ سندس خدمتن سبب فوج ۽ صوبائي اميرن ۾ سندس اثر وڌيو. اهي فوجي، سياسي ۽ انتظامي تجربا اڳتي هلي 1320ع ۾ دهليءَ جي تخت تي سندس اقتدار قائم ڪرڻ لاءِ اهم بنياد ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p461-462&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Getty&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;

== اقتدار ۾ اچڻ ==
=== خلجي گهراڻي جو خاتمو ===
1316ع ۾ [[علاء الدين خلجي]] جي وفات کان پوءِ دهلي سلطنت ۾ سياسي عدم استحڪام پيدا ٿيو. سندس جانشينن جي وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ سبب مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿي وئي.

1320ع ۾ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] کي قتل ڪرڻ کان پوءِ [[ناصرالدين خسرو شاهه]] دهليءَ جي تخت تي ويٺو. سندس اقتدار کي ڪيترن ترڪ اميرن ۽ فوجي اڳواڻن قبول نه ڪيو.

غازي ملڪ انهن مخالف اميرن کي گڏ ڪري خسرو شاهه خلاف فوجي مهم شروع ڪئي. مقابلي ۾ خسرو شاهه کي شڪست ملي ۽ غازي ملڪ دهليءَ تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;

=== تخت نشيني ===
سيپٽمبر 1320ع ۾ غازي ملڪ '''غياث الدين تغلق شاهه''' جي لقب سان دهليءَ جو سلطان بڻيو. اهڙيءَ طرح تغلق گهراڻي جي حڪومت جو بنياد پيو.

سندس تخت نشيني دهلي سلطنت جي سياسي تاريخ ۾ اهم تبديلي هئي، ڇاڪاڻ ته خلجي گهراڻي کان پوءِ هڪ نئون حڪمران خاندان اقتدار ۾ آيو، جنهن ايندڙ ڪيترن ڏهاڪن تائين اتر هندستان جي سياست تي اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;

== حڪومت ۽ انتظامي پاليسيون ==
غياث الدين تغلق جي حڪومت جو هڪ اهم مقصد خلجي گهراڻي جي آخري سالن دوران پيدا ٿيل انتظامي بي ترتيبيءَ کي ختم ڪرڻ هو.

هن مرڪزي حڪومت کي مضبوط ڪرڻ، مالي معاملن کي منظم ڪرڻ، فوجي انتظام بهتر بڻائڻ ۽ صوبائي عملدارن تي ضابطو قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;

=== مالي ۽ زرعي انتظام ===
غياث الدين تغلق زراعت کي سلطنت جي آمدنيءَ جو اهم بنياد سمجهندو هو. سندس دور بابت تاريخي بيانن ۾ هارين تي مالي دٻاءُ گهٽائڻ، آبپاشيءَ کي بهتر ڪرڻ ۽ زرعي پيداوار وڌائڻ جي ڪوششن جو ذڪر ملي ٿو.

هن محصولن جي وصوليءَ ۾ اعتدال ۽ انتظامي نظم قائم ڪرڻ جي پاليسي اختيار ڪئي. تنهن هوندي به سندس حڪومت وچئين دور جي فوجي سلطنت هئي، جنهن ۾ رياستي آمدنيءَ جو وڏو حصو زمين جي محصولن مان حاصل ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;

=== فوجي تنظيم ===
سلطان فوج کي منظم رکڻ ۽ سرحدن جي حفاظت کي اهميت ڏني. سندس حڪمرانيءَ ۾ فوجي قوت رڳو دفاع لاءِ نه، پر سلطنت جي علائقائي توسيع لاءِ پڻ استعمال ڪئي وئي.

== ورنگل جي مهم ==
[[File:Shah Ghiyath al-Din Tughluq arrives in Tirhut. Depicted by eyewitness Muhammad Sadr Ala-i in his BasaUn al-uns, ca.1410. Istanbul, Topkapi Palace Museum Library, Ms. R.1032 (right folio).jpg|thumb|غياث الدين تغلق جي ترهوت آمد جو تاريخي مصور منظر]]

غياث الدين تغلق جي حڪومت دوران ڏکڻ هندستان جي [[ڪاڪتيا گهراڻو|ڪاڪتيا گهراڻي]] خلاف فوجي مهم شروع ڪئي وئي. ڪاڪتيا حڪمران [[پرتاپ رودر ٻيون]] جو گاديءَ وارو شهر [[ورنگل]] هو.

سلطان پنهنجي پٽ [[محمد بن تغلق|جونا خان]]، جيڪو الغ خان جي لقب سان پڻ مشهور هو، کي ورنگل خلاف فوجي مهم جي اڳواڻي سونپي.

=== پهرين مهم جي ناڪامي ===
جونا خان جي پهرين فوجي مهم ڪامياب نه ٿي. ورنگل جي گهيري دوران دهليءَ جي فوج ۾ بدانتظامي ۽ انتشار پيدا ٿيو، جنهن سبب گهيرو ختم ٿيو ۽ فوج کي واپس وڃڻو پيو.

رميش چندر دت جي بيان موجب واپسيءَ دوران دهليءَ جي فوج کي وڏو نقصان پهتو. هن لکيو آهي ته وڏي فوج مان رڳو ٽي هزار سپاهي دهلي واپس پهتا، پر انهيءَ مخصوص انگ جي آزاد تصديق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

=== ٻي مهم ۽ ورنگل جي فتح ===
پهرين ناڪاميءَ کان پوءِ جونا خان ٻيهر فوج گڏ ڪري ورنگل تي حملو ڪيو. 1323ع ۾ ورنگل تي دهلي سلطنت جو قبضو ٿيو ۽ ڪاڪتيا گهراڻي جي آزاد حڪمرانيءَ جو خاتمو آيو.

ڪاڪتيا حڪمران پرتاپ رودر کي گرفتار ڪري دهليءَ ڏانهن موڪليو ويو. سندس آخري انجام بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن.

ورنگل جي فتح سان دهلي سلطنت جو سياسي ۽ فوجي اثر دکن جي اهم علائقن تائين وڌيو.&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

== بنگال جي مهم ==
[[بنگال]] دهلي سلطنت جو اهڙو علائقو هو، جتي مرڪزي حڪومت جو اثر مختلف دورن ۾ گهٽ وڌ ٿيندو رهيو.

غياث الدين تغلق جي حڪومت دوران بنگال ۾ سياسي اختلافن ۽ مقامي حڪمرانن جي وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ پيدا ٿي. سلطان اتي دهلي سلطنت جو اثر ٻيهر قائم ڪرڻ لاءِ فوجي مهم شروع ڪئي.

رميش چندر دت پنهنجي ڪتاب ۾ بنگال جي سياسي تاريخ بيان ڪندي [[بغرا خان]]، جيڪو سلطان بلبن جو پٽ هو، جو ذڪر ڪيو آهي. بهرحال، بغرا خان جي اڳئين دور واري حڪومت کي 1320ع واري ڏهاڪي جي سياسي صورتحال سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه ٿيندو.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

غياث الدين تغلق جي بنگال واري مهم جي نتيجي ۾ ڪجهه علائقا دهليءَ جي سڌي اثر هيٺ آيا، جڏهن ته اتر بنگال ۾ مقامي حڪمران کي دهليءَ جي بالادستي قبول ڪرڻ جي شرط تي برقرار رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;

=== سونارگائون ===
بنگال جي مهم دوران [[سونارگائون]]، جيڪو موجوده بنگلاديش جي ڍاڪا واري علائقي جي ويجهو آهي، سياسي لحاظ کان اهم مرڪز هو.

سلطان اتي پيدا ٿيل سياسي مسئلن کي حل ڪرڻ ۽ انتظامي اختيار مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

== ترهوت جي مهم ==
بنگال مان واپسيءَ دوران غياث الدين تغلق [[ترهوت]]، جيڪو موجوده [[بهار]] جي اترين حصي ۾ واقع آهي، ڏانهن فوجي مهم ڪئي.

رميش چندر دت موجب ترهوت جي راجا جو قلعو مضبوط دفاعي بندوبستن سان محفوظ هو. قلعي جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل ڪيترائي کاهيون ۽ بلند ديوارون هيون. سلطان جي فوج قلعي تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

ترهوت جي مهم دهلي سلطنت جي اڀرندي علائقن ۾ سياسي اثر وڌائڻ جي سلسلي جي هڪ ڪڙي هئي.

== تغلق آباد جي تعمير ==
[[File:TUGHLAQABAD FORT.jpg|thumb|[[تغلق آباد قلعو]]، دهلي]]

غياث الدين تغلق پنهنجي حڪومت دوران دهليءَ جي ڏکڻ ۾ [[تغلق آباد]] نالي هڪ مضبوط قلعي بند شهر جي تعمير شروع ڪرائي.

هي شهر دهليءَ جي تاريخي شهري ترقيءَ جي اهم مرحلن مان هڪ هو. تغلق آباد کي دفاعي ضرورتن، فوجي انتظام ۽ شاهي رهائش لاءِ تيار ڪيو ويو.

قلعي ۾ ٿلهيون پٿريليون ديوارون، برج، دروازا ۽ مضبوط دفاعي اڏاوتون شامل هيون. تغلق آباد جي تعمير ۾ اهڙو تعميراتي انداز اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ مضبوط ۽ جهڪيل ديوارن کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Getty&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ASI1946&quot;&gt;{{cite journal |title=The Tughlaqabad Group of Fortifications |journal=Ancient India: Bulletin of the Archaeological Survey of India |issue=1 |year=1946 |publisher=Archaeological Survey of India |language=en}}&lt;/ref&gt;

== وفات ==
1325ع ۾ غياث الدين تغلق بنگال ۽ ترهوت جي مهمن کان پوءِ دهليءَ ڏانهن واپس اچي رهيو هو.

سندس استقبال لاءِ دهليءَ جي ويجهو [[افغانپور]] ۾ ڪاٺ جو هڪ عارضي شاهي منڊپ تيار ڪيو ويو هو. استقبال دوران اهو منڊپ ڪري پيو، جنهن جي نتيجي ۾ سلطان فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Getty&quot;/&gt;

=== موت بابت تاريخي اختلاف ===
غياث الدين تغلق جي موت بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهي.

هڪ روايت موجب منڊپ جو ڪرڻ هڪ حادثو هو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس پٽ جونا خان، يعني مستقبل جي سلطان محمد بن تغلق، تي سازش جو شڪ ظاهر ڪيو ويو آهي.

رميش چندر دت پنهنجي 1908ع واري ڪتاب ۾ لکيو آهي ته جونا خان جي امڪاني ملوث هجڻ بابت شڪ موجود هو. تنهن هوندي به اهو بيان قطعي عدالتي يا تاريخي ثبوت نه آهي ۽ قتل جي سازش کي ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[محمد بن تغلق]] دهليءَ جي تخت تي ويٺو.

== مقبرو ==
[[File:Ghiyasuddin Tughlaq' Tomb.JPG|thumb|غياث الدين تغلق جو مقبرو، تغلق آباد، دهلي]]
[[File:Ghiyath al-Din Tughlaq's Tomb, Delhi.jpg|thumb|مقبري جي اندر موجود قبرون]]

غياث الدين تغلق جو مقبرو [[تغلق آباد]] جي قلعي جي ويجهو واقع آهي. هي مقبرو تغلق دور جي اسلامي فن تعمير جو هڪ نمايان مثال آهي.

مقبري جي تعمير سلطان جي حياتيءَ ۾ شروع ٿي هئي. هي اڏاوت هڪ مضبوط قلعي جهڙي احاطي اندر موجود آهي، جنهن جي چوڌاري جهڪيل پٿريليون ديوارون ۽ برج آهن.

مقبري جي تعمير ۾ ڳاڙهو وارياسو پٿر ۽ اڇو سنگ مرمر استعمال ڪيو ويو آهي. عمارت جي مٿان اڇي سنگ مرمر جو گنبذ آهي.

مقبري جي احاطي ۾ ٽي قبرون موجود آهن، جن مان هڪ غياث الدين تغلق سان منسوب آهي. ٻين قبرن جي سڃاڻپ بابت مختلف روايتون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;ASI&quot;&gt;{{cite web |title=Tomb of Ghiyasud-Din, Walls, Bastions, Gates and Causeway |publisher=Archaeological Survey of India |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/87960.pdf |language=en |access-date=2026-10-22}}&lt;/ref&gt;

مقبري جي چوڌاري موجود مضبوط دفاعي ديوارون تغلق دور جي فن تعمير ۾ فوجي ۽ مذهبي اڏاوتن جي گڏيل خصوصيتن کي ظاهر ڪن ٿيون.

== سنڌ سان لاڳاپو ==
غياث الدين تغلق جي سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اثر [[سنڌ]] ۽ [[ملتان]] جي علائقن تائين پڻ پهتو.

سلطان ٿيڻ کان اڳ غازي ملڪ اتر اولهه سرحد جي فوجي نظام سان لاڳاپيل رهيو، جنهن ۾ ملتان ۽ سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي دفاعي اهميت هئي.

سندس اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ سنڌ ۽ ملتان جي صوبائي انتظام تي دهليءَ جي مرڪزي حڪومت جو اثر برقرار رهيو. تنهن هوندي به سنڌ ۾ سندس سڌي فوجي مهمن، مقامي حڪمرانن ۽ صوبائي مقررين بابت تفصيلي بيانن لاءِ الڳ علائقائي تاريخي ماخذن جي ضرورت آهي.

== تاريخي اهميت ==
غياث الدين تغلق جي حڪومت جي مدت لڳ ڀڳ پنج سال هئي، پر سندس دور دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ اهم تبديليءَ جو زمانو هو.

هن خلجي گهراڻي جي خاتمي کان پوءِ نئين حڪمران گهراڻي جو بنياد رکيو، انتظامي نظام کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، سرحدن جي دفاع کي مضبوط ڪيو ۽ سلطنت جي سياسي اثر کي دکن ۽ بنگال تائين وڌايو.

تغلق آباد جي تعمير سندس دور جي اهم تعميراتي يادگار آهي. سندس جانشين محمد بن تغلق جي دور ۾ دهلي سلطنت وڌيڪ وسيع سياسي ۽ انتظامي تجربن مان گذري.&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;

== اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8becf;&quot;
|+ style=&quot;background:#234f70;color:white;padding:10px;&quot; | غياث الدين تغلق جي زندگيءَ ۽ حڪومت جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1320ع
| غازي ملڪ دهليءَ جي تخت تي ويٺو
| تغلق گهراڻي جو بنياد
|-
| 1320ع–1325ع
| حڪومت ۽ انتظامي بحالي
| مرڪزي انتظام ۽ فوجي نظام کي مضبوط ڪرڻ
|-
| 1321ع–1323ع
| ورنگل خلاف فوجي مهمون
| ڪاڪتيا سلطنت جي خاتمي ڏانهن پيش رفت
|-
| 1323ع
| ورنگل جي فتح
| دکن ۾ دهلي سلطنت جي اثر ۾ واڌ
|-
| 1324ع–1325ع
| بنگال ۽ ترهوت جون مهمون
| اڀرندي علائقن ۾ سياسي اثر وڌائڻ
|-
| 1325ع
| افغانپور ۾ وفات
| محمد بن تغلق جي تخت نشيني
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[دهلي سلطنت]]
* [[تغلق گهراڻو]]
* [[محمد بن تغلق]]
* [[علاء الدين خلجي]]
* [[ناصرالدين خسرو شاهه]]
* [[ڪاڪتيا گهراڻو]]
* [[تغلق آباد قلعو]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=62–63 |language=en}}
* {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521404778 |language=en}}
* {{cite book |last=Husain |first=Mahdi |title=Tughluq Dynasty |publisher=Thacker, Spink &amp; Co. |location=Calcutta |year=1933 |language=en}}
* {{cite book |editor-last=Majumdar |editor-first=R. C. |title=The History and Culture of the Indian People |volume=6 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |location=Bombay |year=1967 |edition=2nd |language=en}}
* {{cite journal |title=The Tughlaqabad Group of Fortifications |journal=Ancient India: Bulletin of the Archaeological Survey of India |issue=1 |year=1946 |language=en}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ghiyath_al-Din_Tughluq غياث الدين تغلق جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Tomb_of_Ghiyasuddin_Tughlaq غياث الدين تغلق جي مقبري جون تصويرون]
* [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?subjectid=500372675 گيٽي ريسرچ انسٽيٽيوٽ ۾ سوانحي اندراج]
* [https://ignca.gov.in/Asi_data/87960.pdf آثارِ قديمه واري کاتي جي مقبري بابت رپورٽ]
* [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-tughlaq-dynasty-1320-1414/ تغلق گهراڻي جي تاريخ — INFLIBNET]

{{Commons category|Ghiyath al-Din Tughluq}}
{{Authority control}}

[[زمرو:دهلي جا سلطان]]
[[زمرو:تغلق گهراڻو]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:14هين صديءَ جا حڪمران]]
[[زمرو:1325ع ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>65bo39dprjoxnma5mh3yef6c6z44ahc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424381</id>
      <parentid>424380</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T19:24:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62924" sha1="nt7afqcym10g2azbi6mvna31hysafxo" xml:space="preserve">
{{Infobox royalty
| name = غياث الدين تغلق
| title = دهليءَ جو سلطان
| image = Shah Ghiyath al-Din Tughluq arrives in Tirhut. Depicted by eyewitness Muhammad Sadr Ala-i in his BasaUn al-uns, ca.1410. Istanbul, Topkapi Palace Museum Library, Ms. R.1032 (the Shah).jpg
| caption = غياث الدين تغلق جي تاريخي تصوير، تقريباً 1410ع جي مصور نسخي مان
| succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان
| reign = 1320ع – 1325ع
| coronation = سيپٽمبر 1320ع
| predecessor = [[ناصرالدين خسرو شاهه]]
| successor = [[محمد بن تغلق]]
| succession1 = [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جو باني
| reign1 = 1320ع – 1325ع
| birth_name = غازي ملڪ
| birth_date = تيرهين صدي عيسوي
| death_date = 1325ع (725هه)
| death_place = افغانپور، دهليءَ جي ويجهو
| burial_place = [[تغلق آباد]]، دهلي
| dynasty = [[تغلق گهراڻو]]
| issue = [[محمد بن تغلق]]
| religion = [[اسلام]]
}}

'''غياث الدين تغلق''' (انگريزي: ''Ghiyath al-Din Tughluq''؛ فارسي: غیاث‌الدین تغلق)، جنهن کي '''غازي ملڪ''' ۽ '''تغلق شاهه''' جي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[دهلي سلطنت]] جو سلطان ۽ [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جو باني هو. هن 1320ع (720هه) کان 1325ع (725هه) تائين حڪومت ڪئي. سندس اقتدار ۾ اچڻ سان دهلي سلطنت ۾ خلجي گهراڻي جي حڪومت ختم ٿي ۽ تغلق گهراڻي جو دور شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Getty&quot;&gt;{{cite web |title=Ghiyasuddin Tughlaq, Sultan of Delhi |website=Getty Research Institute |url=https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?subjectid=500372675 |language=en |access-date=2026-10-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;&gt;{{cite web |last=Reddy |first=P. Bhaskar |title=The Tughlaq Dynasty (1320–1414) |website=Outlines of Indian History |publisher=INFLIBNET |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-tughlaq-dynasty-1320-1414/ |language=en |access-date=2026-10-22}}&lt;/ref&gt;

غياث الدين تغلق پنهنجي فوجي صلاحيت، منگول حملن خلاف سرحدي دفاع، انتظامي سڌارن، زراعت جي سرپرستي ۽ فوجي مهمن سبب مشهور آهي. سندس حڪومت دوران ورنگل جي ڪاڪتيا سلطنت کي شڪست ڏني وئي، بنگال ۾ دهليءَ جو اثر ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ۽ دهليءَ جي ڀرسان [[تغلق آباد قلعو|تغلق آباد]] جو قلعو ۽ شهر تعمير ڪرايو ويو.&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;&gt;{{cite web |title=Tughlaq Dynasty |website=World History Encyclopedia |url=https://www.worldhistory.org/Tughlaq_Dynasty/ |language=en |access-date=2026-10-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Getty&quot;/&gt;


== شروعاتي زندگي ۽ نسب ==
[[غياث الدين تغلق]]، جنهن جو شروعاتي نالو '''غازي ملڪ''' هو، جي پيدائش جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. سندس نسلي اصليت ۽ خانداني پسمنظر بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف روايتون ملن ٿيون. ڪجهه مؤرخن موجب سندس تعلق وچ ايشيا جي '''قراؤناس''' (Qara'unas) نالي ترڪ-منگول نسل جي هڪ گروهه سان هو، جڏهن ته ٻين تاريخدانن کيس ترڪ يا منگول نسل سان منسوب ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Kumar2009&quot;&gt;{{cite journal |last=Kumar |first=Sunil |title=The Ignored Elites: Turks, Mongols and a Persian Secretarial Class in the Early Delhi Sultanate |journal=Modern Asian Studies |volume=43 |issue=1 |pages=45–77 |year=2009 |doi=10.1017/S0026749X07003319 |jstor=20488071 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cagman2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Çağman |first1=Filiz |last2=Tanındı |first2=Zeren |title=Selections from Jalayirid Books in the Libraries of Istanbul |journal=Muqarnas |volume=28 |year=2011 |page=231 |issn=0732-2992 |jstor=23350289 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سندس نسب بابت تاريخي اختلافن جو ذڪر ڪندي [[ابن بطوطه]] ۽ شمس سراج عفيف جهڙن مؤرخن کيس ترڪ يا منگول پسمنظر سان لاڳاپيل ڄاڻايو آهي. ابن بطوطه جي روايت موجب تغلقن جو تعلق ترڪستان ۽ سنڌ جي وچ واري علائقي سان هو ۽ انهن کي '''قراؤنا ترڪ''' (Karuna Turks) سڏيو ويندو هو. ٻئي طرف، مؤرخ حيدر مرزا تغلقن کي منگول نسل سان منسوب ڪيو آهي. اهڙيءَ طرح مختلف تاريخي ماخذن ۾ سندس خاندان جي نسلي سڃاڻپ بابت اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Chaurasia2002&quot;&gt;{{cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Medieval India: From 1000 A.D. to 1707 A.D. |publisher=Atlantic Publishers &amp; Distributors |year=2002 |isbn=9788126901234 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Firishta&quot;&gt;{{cite book |last=Firishta |title=Tarikh-i-Firishta |trans-title=تاريخ فرشته |language=fa}}&lt;/ref&gt;

ڪيترن تاريخي بيانن موجب غياث الدين تغلق جو خاندان هندستان ۾ آباد ٿي چڪو هو. سندس پيءُ ترڪ نسل جو هڪ شخص هو، جيڪو دهليءَ جي سلطان [[غياث الدين بلبن]] (1266ع–1287ع) جي خدمت ۾ رهيو، جڏهن ته سندس ماءُ پنجاب جي هندو [[جاٽ]] برادريءَ سان تعلق رکندي هئي. مؤرخ [[محمد قاسم فرشته]] سندس خاندان کي ترڪ ۽ جاٽ نسلن جي ميلاپ مان پيدا ٿيل خاندان قرار ڏنو آهي. رميش چندر دت پڻ پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ سندس پيءُ کي بلبن جو ترڪ غلام ۽ ماءُ کي جاٽ برادريءَ جي عورت ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dutt
 |first=Romesh Chunder
 |title=A Brief History of Ancient and Modern India
 |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ
 |edition=3rd revised
 |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co.
 |location=Calcutta
 |year=1908
 |pages=62–63
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chaurasia2002&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Farooqui2011&quot;&gt;{{cite book |last=Farooqui |first=Salma Ahmed |title=A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-eighteenth Century |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=9788131732021 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاريخي تحقيق موجب '''تغلق''' اصل ۾ سلطان جو ذاتي نالو هو، جنهن کي پوءِ سندس قائم ڪيل حڪمران گهراڻي جي نالي طور استعمال ڪيو ويو. ادبي، سڪن جي علم ([[علم سڪيات]]) ۽ ڪتبن جي مطالعي ([[علم ڪتبه شناسي]]) مان پڻ ان راءِ جي حمايت ملي ٿي ته تغلق شروعات ۾ ڪنهن مستقل شاهي گهراڻي جو نالو نه هو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p460&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=B. P. |title=The Delhi Sultanate |year=1992 |page=460 |language=en}}&lt;/ref&gt;

غياث الدين تغلق جي ابتدائي سماجي حيثيت معمولي هئي. مشهور فارسي شاعر ۽ درٻاري مؤرخ [[امير خسرو]] پنهنجي تصنيف ''[[تغلق نامو]]'' (Tughluq Nama) ۾ سندس شروعاتي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. امير خسرو موجب تغلق پنهنجي ابتدائي دور ۾ پاڻ کي '''آواره مرد''' (''awara mard'')، يعني هڪ غيرمعروف ۽ معمولي حيثيت رکندڙ شخص، سڏيندو هو. ''تغلق نامي'' جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو شروعات ۾ محدود سماجي ۽ سياسي حيثيت رکندڙ هڪ ننڍو سردار هو، جنهن پنهنجي صلاحيتن جي بنياد تي اڳتي هلي اعليٰ فوجي ۽ سياسي مقام حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p461&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=B. P. |title=The Delhi Sultanate |year=1992 |page=461 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Husain1976&quot;&gt;{{cite book |last=Husain |first=Mahdi |title=Tughluq Dynasty |publisher=Chand |year=1976 |page=31 |oclc=918427946 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Habib2004&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |title=Hazrat Amir Khusrau of Delhi |publisher=Cosmo Publications |location=New Delhi |year=2004 |page=67 |isbn=9788177559019 |oclc=265982257 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه تاريخي روايتن موجب غياث الدين تغلق پنهنجي عملي زندگيءَ جي شروعات هڪ واپاريءَ جي خدمت ۾ معمولي ملازم طور ڪئي، جتي هو گهوڙن جي سنڀال يا چوپائي مال کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچائڻ جهڙا ڪم ڪندو هو. ان کان پوءِ هو [[خلجي گهراڻو|خلجي گهراڻي]] جي فوجي خدمت ۾ داخل ٿيو. اهي بيان سندس ابتدائي زندگيءَ جي نسبتاً گهٽ سماجي حيثيت ۽ پوءِ فوجي ترقيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، جيتوڻيڪ سندس شروعاتي ملازمت جا سمورا تفصيل هڪجهڙي نموني تصديق ٿيل نه آهن.&lt;ref name=&quot;Husain1976&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kruger1966&quot;&gt;{{cite book |last=Kruger |first=Horst |title=Kunwar Mohammad Ashraf: An Indian Scholar and Revolutionary |publisher=Akademie-Verlag |year=1966 |page=77 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Malik2008&quot;&gt;{{cite book |last=Malik |first=Jamal |title=Islam in South Asia: A Short History |publisher=Brill |year=2008 |page=104 |isbn=9789004168596 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سندس شروعاتي زندگيءَ جو وڏو حصو فوجي خدمت ۾ گذريو. هن [[علاء الدين خلجي]] جي حڪومت دوران فوجي عهدن تي ترقي ڪئي ۽ اتر اولهه سرحد جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو [[ديپالپور]] جو گورنر پڻ رهيو، جيڪو ان وقت منگول حملن جي خطري هيٺ رهندڙ اهم سرحدي علائقو هو. سرحدي دفاع، فوجي تنظيم ۽ منگول حملن خلاف سندس ڪاميابين سبب دهلي سلطنت جي فوجي ۽ سياسي حلقن ۾ سندس اثر وڌندو ويو. اهي ئي فوجي خدمتون اڳتي هلي سندس دهليءَ جي تخت تائين پهچڻ جو اهم بنياد بڻيون.&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;


== فوجي خدمتون ۽ منگولن خلاف دفاع ==
[[غياث الدين تغلق]]، جيڪو پنهنجي شروعاتي فوجي زندگيءَ ۾ '''غازي ملڪ''' جي نالي سان مشهور هو، جي سياسي عروج جو بنياد سندس فوجي صلاحيتن، سرحدي دفاع ۾ ڪاميابين ۽ [[خلجي گهراڻو|خلجي گهراڻي]] جي حڪمرانن جي خدمت ۾ حاصل ڪيل تجربن تي پيو. خلجي سلطنت جي دور ۾ اتر اولهه سرحدن تي [[منگول]] حملن سبب [[دهلي سلطنت]] کي مضبوط فوجي ۽ دفاعي نظام جي ضرورت هئي. غازي ملڪ سرحدي انتظام، فوجي تنظيم ۽ دفاعي ڪاررواين ۾ پنهنجي قابليت ظاهر ڪئي، جنهن سبب فوجي اڳواڻن ۽ اميرن ۾ سندس اثر وڌندو ويو. بعد ۾ سلطان ٿيڻ کان پوءِ پڻ هن سرحدن جي حفاظت ۽ فوج جي تنظيم کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;Getty&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;

=== جلال الدين خلجي جي دور ۾ فوجي خدمت ===
مشهور فارسي شاعر ۽ مؤرخ [[امير خسرو]] پنهنجي تاريخي تصنيف ''[[تغلق نامو]]'' (Tughluq Nama) ۾ ڄاڻايو آهي ته غازي ملڪ [[دهلي]] ۾ روزگار حاصل ڪرڻ لاءِ ڪافي عرصي تائين ڪوششون ڪندو رهيو. آخرڪار هو [[جلال الدين فيروز خلجي]] جي شاهي محافظ دستي ۾ شامل ٿيو. اهڙيءَ طرح سندس باقاعده فوجي زندگيءَ جي شروعات خلجي سلطنت جي خدمت سان ٿي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p461&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=B. P. |title=The Delhi Sultanate |year=1992 |page=461 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Husain1976&quot;&gt;{{cite book |last=Husain |first=Mahdi |title=Tughluq Dynasty |publisher=Chand |year=1976 |page=31 |oclc=918427946 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Habib2004&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |title=Hazrat Amir Khusrau of Delhi |location=New Delhi |publisher=Cosmo Publications |year=2004 |page=67 |isbn=9788177559019 |oclc=265982257 |language=en}}&lt;/ref&gt;
امير خسرو جي بيان موجب غازي ملڪ پهريون ڀيرو 1290ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[رڻٿمبور قلعو|رڻٿمبور]] جي گهيري دوران پنهنجي فوجي صلاحيتن جو مظاهرو ڪيو. انهيءَ مهم ۾ خلجي فوج جي اڳواڻي [[الغ خان (خلجي سپهه سالار)|الغ خان]] ڪري رهيو هو. هن مهم ۾ غازي ملڪ جي ڪارڪردگي سندس فوجي سڃاڻپ قائم ڪرڻ جو هڪ اهم مرحلو ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p461&quot;/&gt;
1296ع ۾ جلال الدين خلجي کي سندس ڀائٽي [[علاء الدين خلجي]] قتل ڪري دهليءَ جو تخت حاصل ڪيو. امير خسرو جي بيان مان اشارو ملي ٿو ته هن سياسي تبديليءَ کان پوءِ غازي ملڪ ڪجهه وقت لاءِ فوجي ۽ سياسي منظرنامي کان پري رهيو. ممڪن آهي ته ان جو سبب اهو هجي ته ٻين ڪيترن اميرن جي ابتڙ هن فوري طور پنهنجي وفاداري نئين سلطان ڏانهن منتقل نه ڪئي. بهرحال، سندس انهيءَ عارضي گمناميءَ جو سبب يقيني طور معلوم نه آهي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p462&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=B. P. |title=The Delhi Sultanate |year=1992 |page=462 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== علاء الدين خلجي جي دور ۾ ترقي ===
جيتوڻيڪ غازي ملڪ جي فوجي زندگيءَ جي شروعات جلال الدين خلجي جي دور ۾ ٿي، پر سندس اصل فوجي عروج [[علاء الدين خلجي]] جي حڪومت (1296ع–1316ع) دوران ٿيو. هن شروعات ۾ علاء الدين جي ڀاءُ الغ خان جي ذاتي خدمتگار طور ڪم ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي فوجي قابليت سبب اعليٰ عهدن تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p461-462&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=B. P. |title=The Delhi Sultanate |year=1992 |pages=461–462 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ان دور ۾ [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجون بار بار هندستان جي اتر اولهه سرحدن تي حملا ڪنديون هيون. انهن حملن کي روڪڻ دهلي سلطنت جي فوجي پاليسيءَ جو اهم مقصد هو. غازي ملڪ اهڙين دفاعي مهمن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان سندس شهرت هڪ قابل ۽ تجربيڪار فوجي اڳواڻ طور وڌي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p462&quot;/&gt;

=== امروها جي جنگ (1305ع) ===
{{main|امروها جي جنگ}}

1305ع ۾ [[امروها جي جنگ]] دوران خلجي فوج جو مقابلو چغتائي خانات جي منگول لشڪر سان ٿيو. دهلي سلطنت جي فوج جي اڳواڻي سپهه سالار [[ملڪ نائڪ]] ڪري رهيو هو، جڏهن ته غازي ملڪ سندس اهم ماتحت فوجي اڳواڻن مان هڪ هو.
هن جنگ ۾ خلجي فوج منگولن کي شڪست ڏني. امروها جي فتح اتر هندستان جي دفاعي تاريخ ۾ اهم واقعو هئي، ڇاڪاڻ ته ان سان منگولن جي هڪ وڏي حملي کي روڪيو ويو. غازي ملڪ جي انهيءَ جنگ ۾ شرڪت سندس وڌندڙ فوجي حيثيت جو ثبوت هئي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p462&quot;/&gt;

=== 1306ع جو منگول حملو ===
1306ع ۾ منگولن ٻيهر دهلي سلطنت جي علائقن تي حملو ڪيو. هن ڀيري خلجي فوج جي مجموعي اڳواڻي مشهور سپهه سالار [[ملڪ ڪافور]] وٽ هئي، جڏهن ته غازي ملڪ فوج جي اڳئين دستي، يعني '''مقدمي لشڪر''' (Vanguard)، جي قيادت ڪئي.
غازي ملڪ جي اڳواڻيءَ هيٺ خلجي فوج جي اڳئين دستي منگول حملي آورن سان مقابلو ڪيو ۽ کين شڪست ڏيڻ ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ فوجي ڪاميابيءَ سان غازي ملڪ جي شهرت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ سلطان علاء الدين خلجي جو مٿس اعتماد وڌيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950p171&quot;&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |year=1950 |page=171 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ملتان ۽ ديپالپور جي گورنري ===
غازي ملڪ جي فوجي ڪاميابين ۽ سرحدي دفاع ۾ خدمتن کي نظر ۾ رکندي سلطان علاء الدين خلجي کيس پهرين [[ملتان]] ۽ پوءِ [[ديپالپور]] جو گورنر مقرر ڪيو. اهي ٻئي علائقا اڄوڪي [[پاڪستان]] ۾ واقع آهن ۽ ان دور ۾ دهلي سلطنت جي اتر اولهه سرحدي نظام جا اهم مرڪز هئا.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p462&quot;/&gt;
ملتان ۽ ديپالپور جي سياسي ۽ فوجي اهميت ان ڪري وڌيڪ هئي جو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان هندستان ڏانهن ايندڙ ڪيترائي رستا انهن علائقن مان گذرندا هئا. منگول حملي آور پڻ انهن سرحدي رستن کي استعمال ڪندا هئا. اهڙيءَ صورتحال ۾ انهن صوبن جي گورنري ڪنهن تجربيڪار ۽ قابل فوجي اڳواڻ جي حوالي ڪرڻ ضروري هو.
علاء الدين خلجي پاران غازي ملڪ کي انهن اهم صوبن جو انتظام سونپڻ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت تائين هو هڪ قابل اعتماد فوجي اڳواڻ طور سڃاڻپ حاصل ڪري چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p462&quot;/&gt;

تاريخدان عاشق محمد خان دراني موجب غازي ملڪ جي فوج ۾ ديپالپور جي علائقي مان ڀرتي ڪيل [[جاٽ]] برادريءَ جا ڪيترائي سپاهي شامل هئا. اهي سپاهي سندس مختلف فوجي مهمن ۾ شريڪ ٿيا ۽ سندس فوجي قوت جو اهم حصو بڻيا.&lt;ref name=&quot;Durrani1991&quot;&gt;{{cite book |last=Durrani |first=Ashiq Muhammad Khan |title=History of Multan: From the Early Period to 1849 A.D. |publisher=Vanguard |year=1991 |page=34 |isbn=9789694020457 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== منگولن خلاف فتوحات جو تعداد ===
غازي ملڪ جي منگولن خلاف فوجي ڪاميابين بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ جدا جدا انگ ڏنل آهن.
امير خسرو پنهنجي تصنيف ''تغلق نامو'' ۾ ڄاڻايو آهي ته غازي ملڪ منگولن کي '''18 ڀيرا''' شڪست ڏني. ٻئي طرف، مؤرخ [[ضياءُ الدين برني]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ فيروز شاهي]]'' ۾ سندس منگولن خلاف فتوحات جو تعداد '''20''' ڄاڻايو آهي.
مشهور سياح [[ابن بطوطه]] پنهنجي سفرنامي ''[[رحلة ابن بطوطه|الرحلة]]'' ۾ لکي ٿو ته ملتان جي جامع مسجد ۾ موجود هڪ ڪتبي تي غازي ملڪ جون تاتارين، يعني ترڪ-منگولن، خلاف '''29 فتوحات''' درج ٿيل هيون.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p462&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a6bac9;&quot;
|+ style=&quot;background:#234f70;color:white;padding:9px;&quot; | غازي ملڪ جي منگولن خلاف فتوحات بابت تاريخي روايتون
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | تاريخي ماخذ
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | ڄاڻايل فتوحات
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | شاهديءَ جو بنياد
|-
| [[امير خسرو]] — ''تغلق نامو''
| 18
| درٻاري تاريخي بيان
|-
| [[ضياءُ الدين برني]] — ''تاريخ فيروز شاهي''
| 20
| تاريخي روايت
|-
| [[ابن بطوطه]] — ''الرحلة''
| 29
| ملتان جي جامع مسجد جي ڪتبي بابت سفرنامي ۾ ڏنل بيان
|}

انهن ٽنهي ماخذن ۾ فتوحات جي تعداد بابت اختلاف موجود آهي. ڪنهن به مؤرخ انهن سڀني جنگين يا سرحدي مقابلن جي مڪمل فهرست نه ڏني آهي. ممڪن آهي ته انهن انگن ۾ وڏين جنگين سان گڏ ننڍيون سرحدي جهڙپون پڻ شامل هجن. تنهنڪري غازي ملڪ جي منگولن خلاف فتوحات جو قطعي تعداد مقرر ڪرڻ مشڪل آهي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p462&quot;/&gt;

=== علاء الدين خلجي جي وفات کان پوءِ ===
1316ع ۾ سلطان علاء الدين خلجي جي وفات کان پوءِ دهلي سلطنت ۾ جانشينيءَ جو مسئلو پيدا ٿيو. ڪجهه وقت لاءِ سپهه سالار [[ملڪ ڪافور]] حڪومت جي انتظام تي قابض رهيو ۽ علاء الدين جي نابالغ پٽ [[شهاب الدين عمر]] کي نالي ماتر سلطان بڻايو.

انهيءَ مختصر دور ۾ غازي ملڪ طرفان ملڪ ڪافور جي مخالفت ڪرڻ جو ڪو واضح تاريخي ثبوت موجود نه آهي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p462&quot;/&gt;

ملڪ ڪافور [[گجرات]] ۾ پيدا ٿيل بغاوت کي دٻائڻ لاءِ [[عين الملڪ ملتاني]] کي فوج سميت روانو ڪيو. پر جڏهن عين الملڪ ملتاني گجرات ڏانهن ويندي [[چتوڙ]] پهتو، تڏهن ملڪ ڪافور قتل ٿي ويو ۽ دهليءَ ۾ سياسي صورتحال تبديل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p463&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=B. P. |title=The Delhi Sultanate |year=1992 |page=463 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قطب الدين مبارڪ شاهه جي دور ۾ سياسي ذميواري ===
ملڪ ڪافور جي خاتمي کان پوءِ علاء الدين خلجي جي وڏي پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] حڪومت جو انتظام سنڀاليو.
نئين حڪمران غازي ملڪ کي چتوڙ ڏانهن موڪليو ته جيئن هو عين الملڪ ملتاني کي گجرات ڏانهن فوجي مهم جاري رکڻ جو پيغام پهچائي.
عين الملڪ ملتاني چتوڙ ۾ غازي ملڪ جو استقبال ڪيو، پر هن گجرات ڏانهن اڳتي وڌڻ کان انڪار ڪيو، ڇاڪاڻ ته سندس فوجي عملدارن نئين سلطان کي ذاتي طور نه ڏٺو هو ۽ سندس حڪم جي تصديق چاهيندا هئا.
غازي ملڪ دهلي واپس اچي سلطان مبارڪ شاهه کي صلاح ڏني ته هو عين الملڪ ملتاني جي فوجي عملدارن ڏانهن سرڪاري فرمان موڪلي، جيئن کين نئين حڪومت جي قانوني حيثيت ۽ حڪمن بابت اطمينان ٿئي.
سلطان سندس صلاح قبول ڪئي ۽ فوجي عملدارن ڏانهن شاهي فرمان جاري ڪيا. نتيجي ۾ عين الملڪ ملتاني جي فوج گجرات ڏانهن پنهنجي مهم ٻيهر شروع ڪئي. غازي ملڪ پڻ انهيءَ فوج سان گڏ روانو ٿيو، جيتوڻيڪ مهم جي اعليٰ قيادت عين الملڪ ملتاني وٽ ئي رهي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p463&quot;/&gt;
اهو واقعو غازي ملڪ جي فوجي صلاحيتن سان گڏ سندس سياسي سمجهه، سفارتي قابليت ۽ انتظامي معاملن ۾ تجربي کي پڻ ظاهر ڪري ٿو.

=== فوجي خدمتن جي تاريخي اهميت ===
غازي ملڪ جي خلجي دور واري فوجي زندگيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن معمولي شاهي ملازمت کان پنهنجي عملي سفر جي شروعات ڪري اعليٰ فوجي ۽ انتظامي عهدن تائين ترقي ڪئي.

رڻٿمبور جي گهيري ۾ شرڪت، امروها جي جنگ، 1306ع جي منگول حملي خلاف ڪارروائي، ملتان ۽ ديپالپور جي گورنري ۽ گجرات واري فوجي مهم ۾ سياسي ذميوارين سندس حيثيت کي مضبوط ڪيو.
خاص طور اتر اولهه سرحدن جي دفاع ۾ سندس خدمتن سبب فوج ۽ صوبائي اميرن ۾ سندس اثر وڌيو. اهي فوجي، سياسي ۽ انتظامي تجربا اڳتي هلي 1320ع ۾ دهليءَ جي تخت تي سندس اقتدار قائم ڪرڻ لاءِ اهم بنياد ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p461-462&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Getty&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;

== اقتدار ۾ اچڻ ==
=== خلجي گهراڻي جو خاتمو ===
1316ع ۾ [[علاء الدين خلجي]] جي وفات کان پوءِ دهلي سلطنت ۾ سياسي عدم استحڪام پيدا ٿيو. سندس جانشينن جي وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ سبب مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿي وئي.

1320ع ۾ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] کي قتل ڪرڻ کان پوءِ [[ناصرالدين خسرو شاهه]] دهليءَ جي تخت تي ويٺو. سندس اقتدار کي ڪيترن ترڪ اميرن ۽ فوجي اڳواڻن قبول نه ڪيو.

غازي ملڪ انهن مخالف اميرن کي گڏ ڪري خسرو شاهه خلاف فوجي مهم شروع ڪئي. مقابلي ۾ خسرو شاهه کي شڪست ملي ۽ غازي ملڪ دهليءَ تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;


== اقتدار ۾ اچڻ ==
=== خلجي گهراڻي جو خاتمو ===
1316ع ۾ [[علاء الدين خلجي]] جي وفات کان پوءِ [[دهلي سلطنت]] ۾ سياسي عدم استحڪام پيدا ٿيو. سندس جانشينن جي وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ سبب مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿي وئي. آخرڪار [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] دهليءَ جو سلطان بڻيو، پر سندس حڪومت به گهڻو وقت برقرار نه رهي.

9 جولاءِ 1320ع تي سلطان مبارڪ شاهه کي سندس سپهه سالار [[خسرو خان]] هڪ سازش ذريعي قتل ڪرايو ۽ پاڻ '''ناصرالدين خسرو شاهه''' جي لقب سان دهليءَ جي تخت تي ويٺو. سندس اقتدار کي ڪيترن فوجي اڳواڻن ۽ صوبائي گورنرن قبول نه ڪيو. انهن مخالفن ۾ [[ديپالپور]] جو گورنر '''غازي ملڪ تغلق''' پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;Habib1992p447&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |chapter=Nasiruddin Khusrau Khan |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |title-volume=The Delhi Sultanat (A.D. 1206–1526) |editor-last1=Habib |editor-first1=Mohammad |editor-last2=Nizami |editor-first2=Khaliq Ahmad |publisher=People's Publishing House |year=1992 |orig-year=1970 |page=447 |language=en}}&lt;/ref&gt;

غازي ملڪ خسرو خان کي جائز سلطان تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو، پر شروعات ۾ هن خلاف فوجي ڪارروائي نه ڪري سگهيو، ڇاڪاڻ ته ديپالپور ۾ سندس موجود فوج دهليءَ جي شاهي لشڪر جي مقابلي ۾ گهٽ هئي. تنهنڪري هن پنهنجي فوجي طاقت وڌائڻ ۽ ٻين صوبائي حڪمرانن جي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Habib1992p450&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |chapter=Nasiruddin Khusrau Khan |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |title-volume=The Delhi Sultanat (A.D. 1206–1526) |editor-last1=Habib |editor-first1=Mohammad |editor-last2=Nizami |editor-first2=Khaliq Ahmad |publisher=People's Publishing House |year=1992 |orig-year=1970 |page=450 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== فخرالدين جونا جي بغاوت ۽ ديپالپور ڏانهن روانگي ===
غازي ملڪ جو پٽ '''فخرالدين جونا'''، جيڪو اڳتي هلي [[محمد بن تغلق]] جي نالي سان سلطان بڻيو، ان وقت دهليءَ ۾ هڪ اعليٰ فوجي عهدي تي مقرر هو.

فخرالدين جونا خسرو خان جي حڪومت ختم ڪرڻ لاءِ پنهنجن اعتماد وارن ساٿين سان ڳجهي گڏجاڻي ڪئي. هن پنهنجي پيغامبر '''علي يغدي''' کي ديپالپور موڪلي پنهنجي پيءُ غازي ملڪ کان مدد گهري.

غازي ملڪ کيس هدايت ڪئي ته هو [[اُچ شريف|اُچ]] جي گورنر '''بهرام ايبا''' جي پٽ کي پاڻ سان گڏ وٺي ديپالپور پهچي، ڇاڪاڻ ته بهرام ايبا پڻ خسرو خان جو مخالف هو.

انهيءَ هدايت موجب فخرالدين جونا پنهنجن ساٿين، غلامن ۽ خدمتگارن سان گڏ گهوڙن تي دهليءَ مان نڪري ديپالپور روانو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Habib1992p450&quot;/&gt;

غازي ملڪ پنهنجي فوجي عملدار '''محمد سرتيه''' کي دهلي ۽ ديپالپور جي رستي تي واقع [[سرسا]] جي قلعي تي قبضو ڪرڻ لاءِ موڪليو، ته جيئن سندس پٽ ۽ ساٿين لاءِ محفوظ رستو فراهم ٿي سگهي.

جڏهن خسرو خان کي انهيءَ سازش جي خبر پئي ته هن پنهنجي جنگي وزير '''شائسته خان''' کي فخرالدين جونا جي پٺيان موڪليو، پر هو باغين کي گرفتار ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو. فخرالدين جونا سلامتيءَ سان ديپالپور پهچي ويو.&lt;ref name=&quot;Habib1992p451&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |chapter=Nasiruddin Khusrau Khan |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |title-volume=The Delhi Sultanat (A.D. 1206–1526) |editor-last1=Habib |editor-first1=Mohammad |editor-last2=Nizami |editor-first2=Khaliq Ahmad |publisher=People's Publishing House |year=1992 |orig-year=1970 |page=451 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== خسرو خان خلاف بغاوت جو اعلان ===
ديپالپور ۾ غازي ملڪ ۽ سندس پٽ فخرالدين جونا سياسي صورتحال تي غور ڪيو ۽ خسرو خان خلاف هٿياربند بغاوت ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.

غازي ملڪ پنهنجي بغاوت لاءِ مذهبي ۽ سياسي جواز پيش ڪندي اعلان ڪيو ته هو اسلام جي سربلندي، علاء الدين خلجي جي خاندان سان وفاداري ۽ دهليءَ ۾ ٿيل قتلن جو بدلو وٺڻ لاءِ خسرو خان کي تخت تان هٽائڻ چاهي ٿو.

مؤرخن موجب اهي اعلان سندس سياسي مهم جو اهم حصو هئا، جن ذريعي هن فوجي اڳواڻن ۽ صوبائي اميرن جي حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Habib1992p452&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |chapter=Nasiruddin Khusrau Khan |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |title-volume=The Delhi Sultanat (A.D. 1206–1526) |editor-last1=Habib |editor-first1=Mohammad |editor-last2=Nizami |editor-first2=Khaliq Ahmad |publisher=People's Publishing House |year=1992 |orig-year=1970 |page=452 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== صوبائي گورنرن کان مدد حاصل ڪرڻ ===
غازي ملڪ خسرو خان خلاف پنهنجي فوجي مهم کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پنجن پاڙيسري صوبائي گورنرن ڏانهن خط موڪليا. انهن خطن ۾ هن کين دهليءَ جي نئين سلطان خلاف گڏيل ڪارروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني.

انهن گورنرن جو ردعمل مختلف هو. ڪجهه غازي ملڪ جي مدد لاءِ تيار ٿيا، ڪجهه خسرو خان سان وفادار رهيا ۽ ڪجهه سياسي صورتحال واضح ٿيڻ تائين انتظار ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Habib1992p451&quot;/&gt;

==== اُچ جو گورنر بهرام ايبا ====
[[اُچ شريف|اُچ]] جي گورنر '''بهرام ايبا''' غازي ملڪ جي بغاوت جي حمايت ڪئي ۽ کيس فوجي مدد فراهم ڪئي. هو انهن اهم صوبائي اڳواڻن مان هو، جن خسرو خان خلاف غازي ملڪ جي مهم ۾ عملي طور حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Habib1992p451&quot;/&gt;

==== ملتان جو گورنر مغلتي ====
[[ملتان]] جي گورنر '''مغلتي''' (Mughlati) خسرو خان خلاف بغاوت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو.

غازي ملڪ جي حامي '''بهرام سراج''' ملتان جي فوجي عملدارن کي مغلتي خلاف بغاوت تي آماده ڪيو. پنهنجي فوج اندر مخالفت پيدا ٿيڻ کان پوءِ مغلتي فرار ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو هڪ اهڙي واهه ۾ ڪري پيو، جيڪو غازي ملڪ جي ملتان واري گورنريءَ دوران تعمير ٿيو هو.

ان کان پوءِ بهرام سراج جي هڪ پٽ مغلتي کي قتل ڪري سندس سر ڌڙ کان ڌار ڪيو. تنهن هوندي به ملتان جي فوج غازي ملڪ جي لشڪر ۾ شامل نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Habib1992p451&quot;/&gt;

سنڌ ۽ ملتان جي تاريخ بابت مقامي تاريخي مطالعي ۾ پڻ مغلتي جي مخالفت، بهرام سراج جي ڪردار ۽ ملتان جي فوجي بغاوت جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;HistorySind&quot;&gt;{{cite book |title=History of Sind |url=https://core.ac.uk/download/pdf/144511481.pdf |page=104 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== سمانا جو گورنر ملڪ يڪ لکي ====
[[سمانا]] جي گورنر '''ملڪ يڪ لکي''' (Malik Yak Lakkhi) غازي ملڪ جي حمايت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. هن غازي ملڪ جو خط خسرو خان ڏانهن موڪليو ۽ پاڻ فوج سميت ديپالپور تي حملو ڪرڻ لاءِ روانو ٿيو.

تاريخي بيانن موجب يڪ لکي اصل ۾ هندو نسل جو غلام هو ۽ ممڪن آهي ته خسرو خان سان سندس ويجهڙائپ سبب هن نئين سلطان جي حمايت ڪئي هجي.

غازي ملڪ جي فوج ديپالپور تي سندس حملو ناڪام بڻايو، جنهن کان پوءِ يڪ لکي واپس سمانا موٽي ويو. هو دهلي وڃي خسرو خان سان شامل ٿيڻ جو ارادو ڪري رهيو هو، پر ان کان اڳ ناراض شهرين کيس قتل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Habib1992p451&quot;/&gt;

==== سنڌ جو گورنر محمد شاهه لور ====
[[سنڌ]] جي گورنر '''محمد شاهه لور''' (Muhammad Shah Lur) کي جڏهن غازي ملڪ جو خط مليو، تڏهن هو پنهنجي فوجي عملدارن جي بغاوت کي منهن ڏئي رهيو هو.

بعد ۾ هن پنهنجن فوجي عملدارن سان اختلاف ختم ڪيا ۽ غازي ملڪ جي حمايت ڪرڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي. تنهن هوندي به هو پنهنجي فوج سميت دهلي تڏهن پهتو، جڏهن غازي ملڪ خسرو خان کي شڪست ڏئي تخت حاصل ڪري چڪو هو.

غازي ملڪ، سلطان ٿيڻ کان پوءِ، محمد شاهه لور کي [[اجمير]] جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Habib1992p451&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Habib1992p452&quot;/&gt;

اهو واقعو سنڌ جي وچئين دور واري سياسي تاريخ ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته 1320ع ۾ دهليءَ جي تخت لاءِ هلندڙ جدوجهد ۾ سنڌ جو صوبائي گورنر پڻ سياسي طور شامل هو.

==== جالور جو گورنر هوشنگ شاهه ====
[[جالور]] جي گورنر '''هوشنگ شاهه'''، جيڪو ڪمال الدين گرگ جو پٽ هو، پڻ غازي ملڪ جي حمايت ڪرڻ جو واعدو ڪيو.

پر هوشنگ شاهه پنهنجي فوج سان دهليءَ تڏهن پهتو، جڏهن غازي ملڪ ۽ خسرو خان جي فوجن وچ ۾ فيصلائتي جنگ ختم ٿي چڪي هئي.

انهيءَ دير جي باوجود غازي ملڪ کيس جالور جي گورنريءَ تي برقرار رکيو.&lt;ref name=&quot;Habib1992p452&quot;/&gt;

==== عين الملڪ ملتاني جو موقف ====
غازي ملڪ [[عين الملڪ ملتاني]] ڏانهن پڻ خط موڪليو، جيڪو ان وقت دهلي سلطنت جو وزير هو.

عين الملڪ ملتاني خسرو خان جي حامين جي گهيري ۾ هو. پهريون خط ملڻ تي هن اهو خسرو خان کي ڏيکاري پنهنجي وفاداري ظاهر ڪئي.

پر جڏهن غازي ملڪ کيس ٻيو پيغام موڪليو ته عين الملڪ ملتاني سندس مقصد سان همدردي ظاهر ڪئي، جيتوڻيڪ هن فوري طور بغاوت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو.

هن ٻڌايو ته خسرو خان جا حامي سندس چوڌاري موجود آهن، تنهنڪري هو ايندڙ جنگ ۾ ڪنهن به ڌر جي کليل حمايت نه ڪندو.

عين الملڪ ملتاني غازي ملڪ کي اهو به پيغام ڏنو ته جڏهن سندس فوج دهليءَ جي ويجهو پهچندي، تڏهن هو رستي تان هٽي ويندو. غازي ملڪ سلطان بڻجڻ کان پوءِ کيس عهدي تي برقرار رکڻ يا سزا ڏيڻ جو فيصلو پاڻ ڪري سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Habib1992p452&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Siddiqui1980p105&quot;&gt;{{cite book |last=Siddiqui |first=I. H. |year=1980 |page=105 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== غازي ملڪ جي فوج جي جوڙجڪ ===
امير خسرو جي ''[[تغلق نامو]]'' موجب غازي ملڪ جو لشڪر تعداد ۾ نسبتاً ننڍو هو، پر ان ۾ مختلف نسلي ۽ علائقائي پسمنظر رکندڙ جنگجو شامل هئا.

امير خسرو انهن ۾ غز، ترڪ، روم ۽ روس سان منسوب منگول، ۽ خراسان جا فارسي جنگجو ڄاڻايا آهن.

تنهن هوندي به مؤرخ '''بنارسي پرساد سڪسينا''' جي راءِ موجب امير خسرو جي انهيءَ نسلي فهرست کي احتياط سان پڙهڻ گهرجي. سڪسينا جو خيال آهي ته درٻاري بيان ۾ ڪجهه اهڙين مقامي هندو برادرين جي حقيقي ڪردار کي گهٽ نمايان ڪيو ويو، جن غازي ملڪ جي فوجي مهم ۾ اهم حصو ورتو هو.&lt;ref name=&quot;Habib1992p452&quot;/&gt;

==== کوکرن جي حمايت ====
[[کوکر]] غازي ملڪ جي فوج جا اهم اتحادي هئا. سندن اڳواڻ '''سهج راءِ''' (Sahij Rai) هو، جڏهن ته سندن فوجي سردارن ۾ '''گل چندر''' ۽ '''نيجو''' جا نالا ملن ٿا.

کوکر جنگجو غازي ملڪ جي لشڪر جي اڳئين دستي ۾ شامل هئا ۽ خسرو خان جي فوج خلاف جنگين ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيائون.&lt;ref name=&quot;Habib1992p452&quot;/&gt;

==== ميواتين جي حمايت ====
[[ميوات]] جا '''ميو''' (Meos) پڻ غازي ملڪ جي حامين ۾ شامل هئا. انهن جي سماجي ۽ مذهبي پسمنظر بابت تاريخي روايتن ۾ مختلف تفصيل ملن ٿا.

غازي ملڪ جي فوج ۾ مختلف مذهبي ۽ نسلي برادرين جي شموليت مان ظاهر ٿئي ٿو ته خسرو خان خلاف بغاوت رڳو مذهبي بنيادن تي نه، پر فوجي وفادارين، مقامي اتحادين ۽ سياسي مفادن جي بنياد تي پڻ منظم ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;Habib1992p452&quot;/&gt;

=== سنڌ مان ايندڙ خزاني تي قبضو ===
خسرو خان خلاف فوجي مهم جي تيارين دوران غازي ملڪ جي عملدارن هڪ اهڙي قافلي کي روڪيو، جيڪو [[سنڌ]] مان دهليءَ ڏانهن خراج ۽ سرڪاري آمدني کڻي وڃي رهيو هو.

انهيءَ قافلي ۾ خزاني سان گڏ ڪيترائي گهوڙا پڻ موجود هئا. غازي ملڪ جي فوج انهن تي قبضو ڪيو ۽ حاصل ٿيل دولت سپاهين ۾ ورهائي ڇڏي.

هن واقعي سان غازي ملڪ جي لشڪر کي مالي مدد ملي ۽ فوجي مهم جاري رکڻ لاءِ وسيلا حاصل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Habib1992p452&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Habib1992p453&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |chapter=Nasiruddin Khusrau Khan |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |title-volume=The Delhi Sultanat (A.D. 1206–1526) |editor-last1=Habib |editor-first1=Mohammad |editor-last2=Nizami |editor-first2=Khaliq Ahmad |publisher=People's Publishing House |year=1992 |orig-year=1970 |page=453 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== دهليءَ ۾ خلجي شهزادن جو قتل ===
جڏهن غازي ملڪ جي بغاوت جون خبرون دهليءَ پهتيون، تڏهن خسرو خان پنهنجي صلاحڪارن سان مشورو ڪيو ته جيئن وڌيڪ سازشن کي روڪي سگهجي.

تاريخي روايتن موجب خسرو خان علاء الدين خلجي جي ٽن پٽن، '''بهاءُ الدين'''، '''علي''' ۽ '''عثمان'''، کي قتل ڪرڻ جو حڪم ڏنو.

اهي شهزادا اڳ ئي انڌا ڪيا ويا هئا ۽ قيد ۾ رکيل هئا. انهن جي قتل سان خلجي گهراڻي جي باقي جانشينن مان ممڪن سياسي خطري کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Habib1992p453&quot;/&gt;

=== سرسوتي جي جنگ ===
{{main|سرسوتي جي جنگ (1320ع)}}

غازي ملڪ پنهنجي فوج سميت ديپالپور مان دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. خسرو خان سندس مقابلي لاءِ شاهي لشڪر موڪليو.

ٻنهي فوجن جي وچ ۾ 1320ع ۾ '''سرسوتي''' يا '''سرسوتي (سرسوتي/سرسوتيءَ جي پراڻي ماڳ)''' وٽ جنگ ٿي، جنهن کي تاريخي ماخذن ۾ ''Battle of Saraswati'' يا ''Sarsuti'' سڏيو ويو آهي. هن جنگ جو صحيح جديد جاگرافيائي مقام قطعي طور معلوم نه آهي.

غازي ملڪ جي فوج ۾ کوکر جنگجو اهم حيثيت رکندا هئا. سندن اڳواڻ گل چندر ۽ نيجو شاهي فوج جي مقابلي ۾ اڳئين دستي ۾ وڙهيا.

جنگ دوران خسرو خان جي شاهي لشڪر کي شڪست ملي ۽ ان جا ڪيترائي اڳواڻ ميدان ڇڏي ڀڄي ويا. غازي ملڪ جي فتح سان دهليءَ ڏانهن سندس اڳڀرائيءَ جو رستو وڌيڪ آسان ٿيو.&lt;ref name=&quot;Habib1992p453&quot;/&gt;

=== لهراوت جي جنگ ===
{{main|لهراوت جي جنگ}}

سرسوتيءَ جي جنگ ۾ ڪاميابيءَ کان پوءِ غازي ملڪ پنهنجي لشڪر سان دهليءَ ڏانهن وڌيو.

خسرو خان پاڻ وڏي فوج گڏ ڪري سندس مقابلي لاءِ نڪتو. ٻنهي فوجن جي وچ ۾ '''لهراوت''' (Lahrawat) وٽ فيصلائتي جنگ ٿي.

جنگ جي شروعات ۾ غازي ملڪ جي فوج کي سخت نقصان پهتو، پر پوءِ خسرو خان جي فوج جا ڪجهه سپاهي دشمن جي سامان ۽ مال کي لٽڻ ۾ مصروف ٿي ويا.

غازي ملڪ انهيءَ موقعي مان فائدو وٺندي جوابي حملو ڪيو. سندس فوج خسرو خان جي لشڪر کي شڪست ڏني ۽ خسرو خان جنگ جي ميدان مان ڀڄي ويو.

ٿورن ڏينهن اندر خسرو خان گرفتار ٿيو ۽ کيس قتل ڪيو ويو. انهيءَ فتح سان دهليءَ ۾ خلجي گهراڻي جي حڪومت جو خاتمو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Habib1992p453&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Habib1992p454&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |chapter=Nasiruddin Khusrau Khan |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |title-volume=The Delhi Sultanat (A.D. 1206–1526) |editor-last1=Habib |editor-first1=Mohammad |editor-last2=Nizami |editor-first2=Khaliq Ahmad |publisher=People's Publishing House |year=1992 |orig-year=1970 |page=454 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== تخت نشيني ===
'''6 سيپٽمبر 1320ع''' تي غازي ملڪ '''غياث الدين تغلق شاهه''' جي لقب سان دهليءَ جو سلطان بڻيو. اهڙيءَ طرح [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت جو بنياد پيو.&lt;ref name=&quot;Habib1992p447&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;

سندس تخت نشيني دهلي سلطنت جي سياسي تاريخ ۾ اهم تبديلي هئي، ڇاڪاڻ ته خلجي گهراڻي کان پوءِ هڪ نئون حڪمران خاندان اقتدار ۾ آيو، جنهن ايندڙ ڪيترن ڏهاڪن تائين اتر هندستان جي سياست تي اثر وڌو.

غياث الدين تغلق اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ انتظامي بي ترتيبي ختم ڪرڻ، فوج کي ٻيهر منظم ڪرڻ، صوبائي گورنرن تي مرڪزي اختيار مضبوط ڪرڻ ۽ سلطنت جي مالي نظام کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;UNESCOCentralAsia&quot;&gt;{{cite book |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=4 |publisher=UNESCO |isbn=9789231034671 |url=https://zh.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_IVa%20silk%20road_the%20delhi%20sultanate.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;

== اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ صوبائي گورنرن جو ڪردار ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bccd;&quot;
|+ style=&quot;background:#234f70;color:white;padding:10px;&quot; | 1320ع ۾ غازي ملڪ جي بغاوت بابت صوبائي گورنرن جو موقف
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | گورنر
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | موقف
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | نتيجو
|-
| [[اُچ شريف|اُچ]]
| بهرام ايبا
| غازي ملڪ جو حامي
| فوجي مدد فراهم ڪئي
|-
| [[ملتان]]
| مغلتي
| خسرو خان جو حامي
| فوجي بغاوت دوران قتل ٿيو
|-
| [[سمانا]]
| ملڪ يڪ لکي
| غازي ملڪ جو مخالف
| ديپالپور تي حملو ناڪام؛ بعد ۾ قتل ٿيو
|-
| [[سنڌ]]
| محمد شاهه لور
| غازي ملڪ جي حمايت جو واعدو
| دير سان پهتو؛ بعد ۾ اجمير جو گورنر مقرر ٿيو
|-
| [[جالور]]
| هوشنگ شاهه
| حمايت جو واعدو
| جنگ کان پوءِ پهتو؛ گورنري برقرار رهي
|-
| دهليءَ جو وزير
| عين الملڪ ملتاني
| غيرجانبداريءَ جو اظهار
| غازي ملڪ سان ڳجهي همدردي ظاهر ڪئي
|}

== حڪومت ۽ انتظامي پاليسيون ==
غياث الدين تغلق جي حڪومت جو هڪ اهم مقصد خلجي گهراڻي جي آخري سالن دوران پيدا ٿيل انتظامي بي ترتيبيءَ کي ختم ڪرڻ هو.

هن مرڪزي حڪومت کي مضبوط ڪرڻ، مالي معاملن کي منظم ڪرڻ، فوجي انتظام بهتر بڻائڻ ۽ صوبائي عملدارن تي ضابطو قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;

=== مالي ۽ زرعي انتظام ===
غياث الدين تغلق زراعت کي سلطنت جي آمدنيءَ جو اهم بنياد سمجهندو هو. سندس دور بابت تاريخي بيانن ۾ هارين تي مالي دٻاءُ گهٽائڻ، آبپاشيءَ کي بهتر ڪرڻ ۽ زرعي پيداوار وڌائڻ جي ڪوششن جو ذڪر ملي ٿو.

هن محصولن جي وصوليءَ ۾ اعتدال ۽ انتظامي نظم قائم ڪرڻ جي پاليسي اختيار ڪئي. تنهن هوندي به سندس حڪومت وچئين دور جي فوجي سلطنت هئي، جنهن ۾ رياستي آمدنيءَ جو وڏو حصو زمين جي محصولن مان حاصل ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;

=== فوجي تنظيم ===
سلطان فوج کي منظم رکڻ ۽ سرحدن جي حفاظت کي اهميت ڏني. سندس حڪمرانيءَ ۾ فوجي قوت رڳو دفاع لاءِ نه، پر سلطنت جي علائقائي توسيع لاءِ پڻ استعمال ڪئي وئي.

== ورنگل جي مهم ==
[[File:Shah Ghiyath al-Din Tughluq arrives in Tirhut. Depicted by eyewitness Muhammad Sadr Ala-i in his BasaUn al-uns, ca.1410. Istanbul, Topkapi Palace Museum Library, Ms. R.1032 (right folio).jpg|thumb|غياث الدين تغلق جي ترهوت آمد جو تاريخي مصور منظر]]

غياث الدين تغلق جي حڪومت دوران ڏکڻ هندستان جي [[ڪاڪتيا گهراڻو|ڪاڪتيا گهراڻي]] خلاف فوجي مهم شروع ڪئي وئي. ڪاڪتيا حڪمران [[پرتاپ رودر ٻيون]] جو گاديءَ وارو شهر [[ورنگل]] هو.

سلطان پنهنجي پٽ [[محمد بن تغلق|جونا خان]]، جيڪو الغ خان جي لقب سان پڻ مشهور هو، کي ورنگل خلاف فوجي مهم جي اڳواڻي سونپي.

=== پهرين مهم جي ناڪامي ===
جونا خان جي پهرين فوجي مهم ڪامياب نه ٿي. ورنگل جي گهيري دوران دهليءَ جي فوج ۾ بدانتظامي ۽ انتشار پيدا ٿيو، جنهن سبب گهيرو ختم ٿيو ۽ فوج کي واپس وڃڻو پيو.

رميش چندر دت جي بيان موجب واپسيءَ دوران دهليءَ جي فوج کي وڏو نقصان پهتو. هن لکيو آهي ته وڏي فوج مان رڳو ٽي هزار سپاهي دهلي واپس پهتا، پر انهيءَ مخصوص انگ جي آزاد تصديق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

=== ٻي مهم ۽ ورنگل جي فتح ===
پهرين ناڪاميءَ کان پوءِ جونا خان ٻيهر فوج گڏ ڪري ورنگل تي حملو ڪيو. 1323ع ۾ ورنگل تي دهلي سلطنت جو قبضو ٿيو ۽ ڪاڪتيا گهراڻي جي آزاد حڪمرانيءَ جو خاتمو آيو.

ڪاڪتيا حڪمران پرتاپ رودر کي گرفتار ڪري دهليءَ ڏانهن موڪليو ويو. سندس آخري انجام بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن.

ورنگل جي فتح سان دهلي سلطنت جو سياسي ۽ فوجي اثر دکن جي اهم علائقن تائين وڌيو.&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

== بنگال جي مهم ==
[[بنگال]] دهلي سلطنت جو اهڙو علائقو هو، جتي مرڪزي حڪومت جو اثر مختلف دورن ۾ گهٽ وڌ ٿيندو رهيو.

غياث الدين تغلق جي حڪومت دوران بنگال ۾ سياسي اختلافن ۽ مقامي حڪمرانن جي وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ پيدا ٿي. سلطان اتي دهلي سلطنت جو اثر ٻيهر قائم ڪرڻ لاءِ فوجي مهم شروع ڪئي.

رميش چندر دت پنهنجي ڪتاب ۾ بنگال جي سياسي تاريخ بيان ڪندي [[بغرا خان]]، جيڪو سلطان بلبن جو پٽ هو، جو ذڪر ڪيو آهي. بهرحال، بغرا خان جي اڳئين دور واري حڪومت کي 1320ع واري ڏهاڪي جي سياسي صورتحال سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه ٿيندو.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

غياث الدين تغلق جي بنگال واري مهم جي نتيجي ۾ ڪجهه علائقا دهليءَ جي سڌي اثر هيٺ آيا، جڏهن ته اتر بنگال ۾ مقامي حڪمران کي دهليءَ جي بالادستي قبول ڪرڻ جي شرط تي برقرار رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;

=== سونارگائون ===
بنگال جي مهم دوران [[سونارگائون]]، جيڪو موجوده بنگلاديش جي ڍاڪا واري علائقي جي ويجهو آهي، سياسي لحاظ کان اهم مرڪز هو.

سلطان اتي پيدا ٿيل سياسي مسئلن کي حل ڪرڻ ۽ انتظامي اختيار مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

== ترهوت جي مهم ==
بنگال مان واپسيءَ دوران غياث الدين تغلق [[ترهوت]]، جيڪو موجوده [[بهار]] جي اترين حصي ۾ واقع آهي، ڏانهن فوجي مهم ڪئي.

رميش چندر دت موجب ترهوت جي راجا جو قلعو مضبوط دفاعي بندوبستن سان محفوظ هو. قلعي جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل ڪيترائي کاهيون ۽ بلند ديوارون هيون. سلطان جي فوج قلعي تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

ترهوت جي مهم دهلي سلطنت جي اڀرندي علائقن ۾ سياسي اثر وڌائڻ جي سلسلي جي هڪ ڪڙي هئي.

== تغلق آباد جي تعمير ==
[[File:TUGHLAQABAD FORT.jpg|thumb|[[تغلق آباد قلعو]]، دهلي]]

غياث الدين تغلق پنهنجي حڪومت دوران دهليءَ جي ڏکڻ ۾ [[تغلق آباد]] نالي هڪ مضبوط قلعي بند شهر جي تعمير شروع ڪرائي.

هي شهر دهليءَ جي تاريخي شهري ترقيءَ جي اهم مرحلن مان هڪ هو. تغلق آباد کي دفاعي ضرورتن، فوجي انتظام ۽ شاهي رهائش لاءِ تيار ڪيو ويو.

قلعي ۾ ٿلهيون پٿريليون ديوارون، برج، دروازا ۽ مضبوط دفاعي اڏاوتون شامل هيون. تغلق آباد جي تعمير ۾ اهڙو تعميراتي انداز اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ مضبوط ۽ جهڪيل ديوارن کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Getty&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ASI1946&quot;&gt;{{cite journal |title=The Tughlaqabad Group of Fortifications |journal=Ancient India: Bulletin of the Archaeological Survey of India |issue=1 |year=1946 |publisher=Archaeological Survey of India |language=en}}&lt;/ref&gt;

== وفات ==
1325ع ۾ غياث الدين تغلق بنگال ۽ ترهوت جي مهمن کان پوءِ دهليءَ ڏانهن واپس اچي رهيو هو.

سندس استقبال لاءِ دهليءَ جي ويجهو [[افغانپور]] ۾ ڪاٺ جو هڪ عارضي شاهي منڊپ تيار ڪيو ويو هو. استقبال دوران اهو منڊپ ڪري پيو، جنهن جي نتيجي ۾ سلطان فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Getty&quot;/&gt;

=== موت بابت تاريخي اختلاف ===
غياث الدين تغلق جي موت بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهي.

هڪ روايت موجب منڊپ جو ڪرڻ هڪ حادثو هو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس پٽ جونا خان، يعني مستقبل جي سلطان محمد بن تغلق، تي سازش جو شڪ ظاهر ڪيو ويو آهي.

رميش چندر دت پنهنجي 1908ع واري ڪتاب ۾ لکيو آهي ته جونا خان جي امڪاني ملوث هجڻ بابت شڪ موجود هو. تنهن هوندي به اهو بيان قطعي عدالتي يا تاريخي ثبوت نه آهي ۽ قتل جي سازش کي ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[محمد بن تغلق]] دهليءَ جي تخت تي ويٺو.

== مقبرو ==
[[File:Ghiyasuddin Tughlaq' Tomb.JPG|thumb|غياث الدين تغلق جو مقبرو، تغلق آباد، دهلي]]
[[File:Ghiyath al-Din Tughlaq's Tomb, Delhi.jpg|thumb|مقبري جي اندر موجود قبرون]]

غياث الدين تغلق جو مقبرو [[تغلق آباد]] جي قلعي جي ويجهو واقع آهي. هي مقبرو تغلق دور جي اسلامي فن تعمير جو هڪ نمايان مثال آهي.

مقبري جي تعمير سلطان جي حياتيءَ ۾ شروع ٿي هئي. هي اڏاوت هڪ مضبوط قلعي جهڙي احاطي اندر موجود آهي، جنهن جي چوڌاري جهڪيل پٿريليون ديوارون ۽ برج آهن.

مقبري جي تعمير ۾ ڳاڙهو وارياسو پٿر ۽ اڇو سنگ مرمر استعمال ڪيو ويو آهي. عمارت جي مٿان اڇي سنگ مرمر جو گنبذ آهي.

مقبري جي احاطي ۾ ٽي قبرون موجود آهن، جن مان هڪ غياث الدين تغلق سان منسوب آهي. ٻين قبرن جي سڃاڻپ بابت مختلف روايتون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;ASI&quot;&gt;{{cite web |title=Tomb of Ghiyasud-Din, Walls, Bastions, Gates and Causeway |publisher=Archaeological Survey of India |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/87960.pdf |language=en |access-date=2026-10-22}}&lt;/ref&gt;

مقبري جي چوڌاري موجود مضبوط دفاعي ديوارون تغلق دور جي فن تعمير ۾ فوجي ۽ مذهبي اڏاوتن جي گڏيل خصوصيتن کي ظاهر ڪن ٿيون.

== سنڌ سان لاڳاپو ==
غياث الدين تغلق جي سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اثر [[سنڌ]] ۽ [[ملتان]] جي علائقن تائين پڻ پهتو.

سلطان ٿيڻ کان اڳ غازي ملڪ اتر اولهه سرحد جي فوجي نظام سان لاڳاپيل رهيو، جنهن ۾ ملتان ۽ سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي دفاعي اهميت هئي.

سندس اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ سنڌ ۽ ملتان جي صوبائي انتظام تي دهليءَ جي مرڪزي حڪومت جو اثر برقرار رهيو. تنهن هوندي به سنڌ ۾ سندس سڌي فوجي مهمن، مقامي حڪمرانن ۽ صوبائي مقررين بابت تفصيلي بيانن لاءِ الڳ علائقائي تاريخي ماخذن جي ضرورت آهي.

== تاريخي اهميت ==
غياث الدين تغلق جي حڪومت جي مدت لڳ ڀڳ پنج سال هئي، پر سندس دور دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ اهم تبديليءَ جو زمانو هو.

هن خلجي گهراڻي جي خاتمي کان پوءِ نئين حڪمران گهراڻي جو بنياد رکيو، انتظامي نظام کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، سرحدن جي دفاع کي مضبوط ڪيو ۽ سلطنت جي سياسي اثر کي دکن ۽ بنگال تائين وڌايو.

تغلق آباد جي تعمير سندس دور جي اهم تعميراتي يادگار آهي. سندس جانشين محمد بن تغلق جي دور ۾ دهلي سلطنت وڌيڪ وسيع سياسي ۽ انتظامي تجربن مان گذري.&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;

== اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8becf;&quot;
|+ style=&quot;background:#234f70;color:white;padding:10px;&quot; | غياث الدين تغلق جي زندگيءَ ۽ حڪومت جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1320ع
| غازي ملڪ دهليءَ جي تخت تي ويٺو
| تغلق گهراڻي جو بنياد
|-
| 1320ع–1325ع
| حڪومت ۽ انتظامي بحالي
| مرڪزي انتظام ۽ فوجي نظام کي مضبوط ڪرڻ
|-
| 1321ع–1323ع
| ورنگل خلاف فوجي مهمون
| ڪاڪتيا سلطنت جي خاتمي ڏانهن پيش رفت
|-
| 1323ع
| ورنگل جي فتح
| دکن ۾ دهلي سلطنت جي اثر ۾ واڌ
|-
| 1324ع–1325ع
| بنگال ۽ ترهوت جون مهمون
| اڀرندي علائقن ۾ سياسي اثر وڌائڻ
|-
| 1325ع
| افغانپور ۾ وفات
| محمد بن تغلق جي تخت نشيني
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[دهلي سلطنت]]
* [[تغلق گهراڻو]]
* [[محمد بن تغلق]]
* [[علاء الدين خلجي]]
* [[ناصرالدين خسرو شاهه]]
* [[ڪاڪتيا گهراڻو]]
* [[تغلق آباد قلعو]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=62–63 |language=en}}
* {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521404778 |language=en}}
* {{cite book |last=Husain |first=Mahdi |title=Tughluq Dynasty |publisher=Thacker, Spink &amp; Co. |location=Calcutta |year=1933 |language=en}}
* {{cite book |editor-last=Majumdar |editor-first=R. C. |title=The History and Culture of the Indian People |volume=6 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |location=Bombay |year=1967 |edition=2nd |language=en}}
* {{cite journal |title=The Tughlaqabad Group of Fortifications |journal=Ancient India: Bulletin of the Archaeological Survey of India |issue=1 |year=1946 |language=en}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ghiyath_al-Din_Tughluq غياث الدين تغلق جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Tomb_of_Ghiyasuddin_Tughlaq غياث الدين تغلق جي مقبري جون تصويرون]
* [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?subjectid=500372675 گيٽي ريسرچ انسٽيٽيوٽ ۾ سوانحي اندراج]
* [https://ignca.gov.in/Asi_data/87960.pdf آثارِ قديمه واري کاتي جي مقبري بابت رپورٽ]
* [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-tughlaq-dynasty-1320-1414/ تغلق گهراڻي جي تاريخ — INFLIBNET]

{{Commons category|Ghiyath al-Din Tughluq}}
{{Authority control}}

[[زمرو:دهلي جا سلطان]]
[[زمرو:تغلق گهراڻو]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:14هين صديءَ جا حڪمران]]
[[زمرو:1325ع ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>nt7afqcym10g2azbi6mvna31hysafxo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424382</id>
      <parentid>424381</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T19:24:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62018" sha1="m75s5ha1wtz9hf60hoh6nsgsfs5i7g9" xml:space="preserve">
{{Infobox royalty
| name = غياث الدين تغلق
| title = دهليءَ جو سلطان
| image = Shah Ghiyath al-Din Tughluq arrives in Tirhut. Depicted by eyewitness Muhammad Sadr Ala-i in his BasaUn al-uns, ca.1410. Istanbul, Topkapi Palace Museum Library, Ms. R.1032 (the Shah).jpg
| caption = غياث الدين تغلق جي تاريخي تصوير، تقريباً 1410ع جي مصور نسخي مان
| succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان
| reign = 1320ع – 1325ع
| coronation = سيپٽمبر 1320ع
| predecessor = [[ناصرالدين خسرو شاهه]]
| successor = [[محمد بن تغلق]]
| succession1 = [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جو باني
| reign1 = 1320ع – 1325ع
| birth_name = غازي ملڪ
| birth_date = تيرهين صدي عيسوي
| death_date = 1325ع (725هه)
| death_place = افغانپور، دهليءَ جي ويجهو
| burial_place = [[تغلق آباد]]، دهلي
| dynasty = [[تغلق گهراڻو]]
| issue = [[محمد بن تغلق]]
| religion = [[اسلام]]
}}

'''غياث الدين تغلق''' (انگريزي: ''Ghiyath al-Din Tughluq''؛ فارسي: غیاث‌الدین تغلق)، جنهن کي '''غازي ملڪ''' ۽ '''تغلق شاهه''' جي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[دهلي سلطنت]] جو سلطان ۽ [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جو باني هو. هن 1320ع (720هه) کان 1325ع (725هه) تائين حڪومت ڪئي. سندس اقتدار ۾ اچڻ سان دهلي سلطنت ۾ خلجي گهراڻي جي حڪومت ختم ٿي ۽ تغلق گهراڻي جو دور شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Getty&quot;&gt;{{cite web |title=Ghiyasuddin Tughlaq, Sultan of Delhi |website=Getty Research Institute |url=https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?subjectid=500372675 |language=en |access-date=2026-10-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;&gt;{{cite web |last=Reddy |first=P. Bhaskar |title=The Tughlaq Dynasty (1320–1414) |website=Outlines of Indian History |publisher=INFLIBNET |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-tughlaq-dynasty-1320-1414/ |language=en |access-date=2026-10-22}}&lt;/ref&gt;

غياث الدين تغلق پنهنجي فوجي صلاحيت، منگول حملن خلاف سرحدي دفاع، انتظامي سڌارن، زراعت جي سرپرستي ۽ فوجي مهمن سبب مشهور آهي. سندس حڪومت دوران ورنگل جي ڪاڪتيا سلطنت کي شڪست ڏني وئي، بنگال ۾ دهليءَ جو اثر ٻيهر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ۽ دهليءَ جي ڀرسان [[تغلق آباد قلعو|تغلق آباد]] جو قلعو ۽ شهر تعمير ڪرايو ويو.&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;&gt;{{cite web |title=Tughlaq Dynasty |website=World History Encyclopedia |url=https://www.worldhistory.org/Tughlaq_Dynasty/ |language=en |access-date=2026-10-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Getty&quot;/&gt;


== شروعاتي زندگي ۽ نسب ==
[[غياث الدين تغلق]]، جنهن جو شروعاتي نالو '''غازي ملڪ''' هو، جي پيدائش جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. سندس نسلي اصليت ۽ خانداني پسمنظر بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف روايتون ملن ٿيون. ڪجهه مؤرخن موجب سندس تعلق وچ ايشيا جي '''قراؤناس''' (Qara'unas) نالي ترڪ-منگول نسل جي هڪ گروهه سان هو، جڏهن ته ٻين تاريخدانن کيس ترڪ يا منگول نسل سان منسوب ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Kumar2009&quot;&gt;{{cite journal |last=Kumar |first=Sunil |title=The Ignored Elites: Turks, Mongols and a Persian Secretarial Class in the Early Delhi Sultanate |journal=Modern Asian Studies |volume=43 |issue=1 |pages=45–77 |year=2009 |doi=10.1017/S0026749X07003319 |jstor=20488071 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cagman2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Çağman |first1=Filiz |last2=Tanındı |first2=Zeren |title=Selections from Jalayirid Books in the Libraries of Istanbul |journal=Muqarnas |volume=28 |year=2011 |page=231 |issn=0732-2992 |jstor=23350289 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سندس نسب بابت تاريخي اختلافن جو ذڪر ڪندي [[ابن بطوطه]] ۽ شمس سراج عفيف جهڙن مؤرخن کيس ترڪ يا منگول پسمنظر سان لاڳاپيل ڄاڻايو آهي. ابن بطوطه جي روايت موجب تغلقن جو تعلق ترڪستان ۽ سنڌ جي وچ واري علائقي سان هو ۽ انهن کي '''قراؤنا ترڪ''' (Karuna Turks) سڏيو ويندو هو. ٻئي طرف، مؤرخ حيدر مرزا تغلقن کي منگول نسل سان منسوب ڪيو آهي. اهڙيءَ طرح مختلف تاريخي ماخذن ۾ سندس خاندان جي نسلي سڃاڻپ بابت اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Chaurasia2002&quot;&gt;{{cite book |last=Chaurasia |first=Radhey Shyam |title=History of Medieval India: From 1000 A.D. to 1707 A.D. |publisher=Atlantic Publishers &amp; Distributors |year=2002 |isbn=9788126901234 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Firishta&quot;&gt;{{cite book |last=Firishta |title=Tarikh-i-Firishta |trans-title=تاريخ فرشته |language=fa}}&lt;/ref&gt;

ڪيترن تاريخي بيانن موجب غياث الدين تغلق جو خاندان هندستان ۾ آباد ٿي چڪو هو. سندس پيءُ ترڪ نسل جو هڪ شخص هو، جيڪو دهليءَ جي سلطان [[غياث الدين بلبن]] (1266ع–1287ع) جي خدمت ۾ رهيو، جڏهن ته سندس ماءُ پنجاب جي هندو [[جاٽ]] برادريءَ سان تعلق رکندي هئي. مؤرخ [[محمد قاسم فرشته]] سندس خاندان کي ترڪ ۽ جاٽ نسلن جي ميلاپ مان پيدا ٿيل خاندان قرار ڏنو آهي. رميش چندر دت پڻ پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ سندس پيءُ کي بلبن جو ترڪ غلام ۽ ماءُ کي جاٽ برادريءَ جي عورت ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dutt
 |first=Romesh Chunder
 |title=A Brief History of Ancient and Modern India
 |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ
 |edition=3rd revised
 |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co.
 |location=Calcutta
 |year=1908
 |pages=62–63
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chaurasia2002&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Farooqui2011&quot;&gt;{{cite book |last=Farooqui |first=Salma Ahmed |title=A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-eighteenth Century |publisher=Pearson Education India |year=2011 |isbn=9788131732021 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاريخي تحقيق موجب '''تغلق''' اصل ۾ سلطان جو ذاتي نالو هو، جنهن کي پوءِ سندس قائم ڪيل حڪمران گهراڻي جي نالي طور استعمال ڪيو ويو. ادبي، سڪن جي علم ([[علم سڪيات]]) ۽ ڪتبن جي مطالعي ([[علم ڪتبه شناسي]]) مان پڻ ان راءِ جي حمايت ملي ٿي ته تغلق شروعات ۾ ڪنهن مستقل شاهي گهراڻي جو نالو نه هو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p460&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=B. P. |title=The Delhi Sultanate |year=1992 |page=460 |language=en}}&lt;/ref&gt;

غياث الدين تغلق جي ابتدائي سماجي حيثيت معمولي هئي. مشهور فارسي شاعر ۽ درٻاري مؤرخ [[امير خسرو]] پنهنجي تصنيف ''[[تغلق نامو]]'' (Tughluq Nama) ۾ سندس شروعاتي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. امير خسرو موجب تغلق پنهنجي ابتدائي دور ۾ پاڻ کي '''آواره مرد''' (''awara mard'')، يعني هڪ غيرمعروف ۽ معمولي حيثيت رکندڙ شخص، سڏيندو هو. ''تغلق نامي'' جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو شروعات ۾ محدود سماجي ۽ سياسي حيثيت رکندڙ هڪ ننڍو سردار هو، جنهن پنهنجي صلاحيتن جي بنياد تي اڳتي هلي اعليٰ فوجي ۽ سياسي مقام حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p461&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=B. P. |title=The Delhi Sultanate |year=1992 |page=461 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Husain1976&quot;&gt;{{cite book |last=Husain |first=Mahdi |title=Tughluq Dynasty |publisher=Chand |year=1976 |page=31 |oclc=918427946 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Habib2004&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |title=Hazrat Amir Khusrau of Delhi |publisher=Cosmo Publications |location=New Delhi |year=2004 |page=67 |isbn=9788177559019 |oclc=265982257 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه تاريخي روايتن موجب غياث الدين تغلق پنهنجي عملي زندگيءَ جي شروعات هڪ واپاريءَ جي خدمت ۾ معمولي ملازم طور ڪئي، جتي هو گهوڙن جي سنڀال يا چوپائي مال کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچائڻ جهڙا ڪم ڪندو هو. ان کان پوءِ هو [[خلجي گهراڻو|خلجي گهراڻي]] جي فوجي خدمت ۾ داخل ٿيو. اهي بيان سندس ابتدائي زندگيءَ جي نسبتاً گهٽ سماجي حيثيت ۽ پوءِ فوجي ترقيءَ کي ظاهر ڪن ٿا، جيتوڻيڪ سندس شروعاتي ملازمت جا سمورا تفصيل هڪجهڙي نموني تصديق ٿيل نه آهن.&lt;ref name=&quot;Husain1976&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kruger1966&quot;&gt;{{cite book |last=Kruger |first=Horst |title=Kunwar Mohammad Ashraf: An Indian Scholar and Revolutionary |publisher=Akademie-Verlag |year=1966 |page=77 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Malik2008&quot;&gt;{{cite book |last=Malik |first=Jamal |title=Islam in South Asia: A Short History |publisher=Brill |year=2008 |page=104 |isbn=9789004168596 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سندس شروعاتي زندگيءَ جو وڏو حصو فوجي خدمت ۾ گذريو. هن [[علاء الدين خلجي]] جي حڪومت دوران فوجي عهدن تي ترقي ڪئي ۽ اتر اولهه سرحد جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو [[ديپالپور]] جو گورنر پڻ رهيو، جيڪو ان وقت منگول حملن جي خطري هيٺ رهندڙ اهم سرحدي علائقو هو. سرحدي دفاع، فوجي تنظيم ۽ منگول حملن خلاف سندس ڪاميابين سبب دهلي سلطنت جي فوجي ۽ سياسي حلقن ۾ سندس اثر وڌندو ويو. اهي ئي فوجي خدمتون اڳتي هلي سندس دهليءَ جي تخت تائين پهچڻ جو اهم بنياد بڻيون.&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;


== فوجي خدمتون ۽ منگولن خلاف دفاع ==
[[غياث الدين تغلق]]، جيڪو پنهنجي شروعاتي فوجي زندگيءَ ۾ '''غازي ملڪ''' جي نالي سان مشهور هو، جي سياسي عروج جو بنياد سندس فوجي صلاحيتن، سرحدي دفاع ۾ ڪاميابين ۽ [[خلجي گهراڻو|خلجي گهراڻي]] جي حڪمرانن جي خدمت ۾ حاصل ڪيل تجربن تي پيو. خلجي سلطنت جي دور ۾ اتر اولهه سرحدن تي [[منگول]] حملن سبب [[دهلي سلطنت]] کي مضبوط فوجي ۽ دفاعي نظام جي ضرورت هئي. غازي ملڪ سرحدي انتظام، فوجي تنظيم ۽ دفاعي ڪاررواين ۾ پنهنجي قابليت ظاهر ڪئي، جنهن سبب فوجي اڳواڻن ۽ اميرن ۾ سندس اثر وڌندو ويو. بعد ۾ سلطان ٿيڻ کان پوءِ پڻ هن سرحدن جي حفاظت ۽ فوج جي تنظيم کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;Getty&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;

=== جلال الدين خلجي جي دور ۾ فوجي خدمت ===
مشهور فارسي شاعر ۽ مؤرخ [[امير خسرو]] پنهنجي تاريخي تصنيف ''[[تغلق نامو]]'' (Tughluq Nama) ۾ ڄاڻايو آهي ته غازي ملڪ [[دهلي]] ۾ روزگار حاصل ڪرڻ لاءِ ڪافي عرصي تائين ڪوششون ڪندو رهيو. آخرڪار هو [[جلال الدين فيروز خلجي]] جي شاهي محافظ دستي ۾ شامل ٿيو. اهڙيءَ طرح سندس باقاعده فوجي زندگيءَ جي شروعات خلجي سلطنت جي خدمت سان ٿي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p461&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=B. P. |title=The Delhi Sultanate |year=1992 |page=461 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Husain1976&quot;&gt;{{cite book |last=Husain |first=Mahdi |title=Tughluq Dynasty |publisher=Chand |year=1976 |page=31 |oclc=918427946 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Habib2004&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |title=Hazrat Amir Khusrau of Delhi |location=New Delhi |publisher=Cosmo Publications |year=2004 |page=67 |isbn=9788177559019 |oclc=265982257 |language=en}}&lt;/ref&gt;
امير خسرو جي بيان موجب غازي ملڪ پهريون ڀيرو 1290ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[رڻٿمبور قلعو|رڻٿمبور]] جي گهيري دوران پنهنجي فوجي صلاحيتن جو مظاهرو ڪيو. انهيءَ مهم ۾ خلجي فوج جي اڳواڻي [[الغ خان (خلجي سپهه سالار)|الغ خان]] ڪري رهيو هو. هن مهم ۾ غازي ملڪ جي ڪارڪردگي سندس فوجي سڃاڻپ قائم ڪرڻ جو هڪ اهم مرحلو ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p461&quot;/&gt;
1296ع ۾ جلال الدين خلجي کي سندس ڀائٽي [[علاء الدين خلجي]] قتل ڪري دهليءَ جو تخت حاصل ڪيو. امير خسرو جي بيان مان اشارو ملي ٿو ته هن سياسي تبديليءَ کان پوءِ غازي ملڪ ڪجهه وقت لاءِ فوجي ۽ سياسي منظرنامي کان پري رهيو. ممڪن آهي ته ان جو سبب اهو هجي ته ٻين ڪيترن اميرن جي ابتڙ هن فوري طور پنهنجي وفاداري نئين سلطان ڏانهن منتقل نه ڪئي. بهرحال، سندس انهيءَ عارضي گمناميءَ جو سبب يقيني طور معلوم نه آهي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p462&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=B. P. |title=The Delhi Sultanate |year=1992 |page=462 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== علاء الدين خلجي جي دور ۾ ترقي ===
جيتوڻيڪ غازي ملڪ جي فوجي زندگيءَ جي شروعات جلال الدين خلجي جي دور ۾ ٿي، پر سندس اصل فوجي عروج [[علاء الدين خلجي]] جي حڪومت (1296ع–1316ع) دوران ٿيو. هن شروعات ۾ علاء الدين جي ڀاءُ الغ خان جي ذاتي خدمتگار طور ڪم ڪيو ۽ پوءِ پنهنجي فوجي قابليت سبب اعليٰ عهدن تائين پهتو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p461-462&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=B. P. |title=The Delhi Sultanate |year=1992 |pages=461–462 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ان دور ۾ [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجون بار بار هندستان جي اتر اولهه سرحدن تي حملا ڪنديون هيون. انهن حملن کي روڪڻ دهلي سلطنت جي فوجي پاليسيءَ جو اهم مقصد هو. غازي ملڪ اهڙين دفاعي مهمن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان سندس شهرت هڪ قابل ۽ تجربيڪار فوجي اڳواڻ طور وڌي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p462&quot;/&gt;

=== امروها جي جنگ (1305ع) ===
{{main|امروها جي جنگ}}

1305ع ۾ [[امروها جي جنگ]] دوران خلجي فوج جو مقابلو چغتائي خانات جي منگول لشڪر سان ٿيو. دهلي سلطنت جي فوج جي اڳواڻي سپهه سالار [[ملڪ نائڪ]] ڪري رهيو هو، جڏهن ته غازي ملڪ سندس اهم ماتحت فوجي اڳواڻن مان هڪ هو.
هن جنگ ۾ خلجي فوج منگولن کي شڪست ڏني. امروها جي فتح اتر هندستان جي دفاعي تاريخ ۾ اهم واقعو هئي، ڇاڪاڻ ته ان سان منگولن جي هڪ وڏي حملي کي روڪيو ويو. غازي ملڪ جي انهيءَ جنگ ۾ شرڪت سندس وڌندڙ فوجي حيثيت جو ثبوت هئي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p462&quot;/&gt;

=== 1306ع جو منگول حملو ===
1306ع ۾ منگولن ٻيهر دهلي سلطنت جي علائقن تي حملو ڪيو. هن ڀيري خلجي فوج جي مجموعي اڳواڻي مشهور سپهه سالار [[ملڪ ڪافور]] وٽ هئي، جڏهن ته غازي ملڪ فوج جي اڳئين دستي، يعني '''مقدمي لشڪر''' (Vanguard)، جي قيادت ڪئي.
غازي ملڪ جي اڳواڻيءَ هيٺ خلجي فوج جي اڳئين دستي منگول حملي آورن سان مقابلو ڪيو ۽ کين شڪست ڏيڻ ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. انهيءَ فوجي ڪاميابيءَ سان غازي ملڪ جي شهرت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ سلطان علاء الدين خلجي جو مٿس اعتماد وڌيو.&lt;ref name=&quot;Lal1950p171&quot;&gt;{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |year=1950 |page=171 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ملتان ۽ ديپالپور جي گورنري ===
غازي ملڪ جي فوجي ڪاميابين ۽ سرحدي دفاع ۾ خدمتن کي نظر ۾ رکندي سلطان علاء الدين خلجي کيس پهرين [[ملتان]] ۽ پوءِ [[ديپالپور]] جو گورنر مقرر ڪيو. اهي ٻئي علائقا اڄوڪي [[پاڪستان]] ۾ واقع آهن ۽ ان دور ۾ دهلي سلطنت جي اتر اولهه سرحدي نظام جا اهم مرڪز هئا.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p462&quot;/&gt;
ملتان ۽ ديپالپور جي سياسي ۽ فوجي اهميت ان ڪري وڌيڪ هئي جو وچ ايشيا ۽ افغانستان کان هندستان ڏانهن ايندڙ ڪيترائي رستا انهن علائقن مان گذرندا هئا. منگول حملي آور پڻ انهن سرحدي رستن کي استعمال ڪندا هئا. اهڙيءَ صورتحال ۾ انهن صوبن جي گورنري ڪنهن تجربيڪار ۽ قابل فوجي اڳواڻ جي حوالي ڪرڻ ضروري هو.
علاء الدين خلجي پاران غازي ملڪ کي انهن اهم صوبن جو انتظام سونپڻ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت تائين هو هڪ قابل اعتماد فوجي اڳواڻ طور سڃاڻپ حاصل ڪري چڪو هو.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p462&quot;/&gt;

تاريخدان عاشق محمد خان دراني موجب غازي ملڪ جي فوج ۾ ديپالپور جي علائقي مان ڀرتي ڪيل [[جاٽ]] برادريءَ جا ڪيترائي سپاهي شامل هئا. اهي سپاهي سندس مختلف فوجي مهمن ۾ شريڪ ٿيا ۽ سندس فوجي قوت جو اهم حصو بڻيا.&lt;ref name=&quot;Durrani1991&quot;&gt;{{cite book |last=Durrani |first=Ashiq Muhammad Khan |title=History of Multan: From the Early Period to 1849 A.D. |publisher=Vanguard |year=1991 |page=34 |isbn=9789694020457 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== منگولن خلاف فتوحات جو تعداد ===
غازي ملڪ جي منگولن خلاف فوجي ڪاميابين بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ جدا جدا انگ ڏنل آهن.
امير خسرو پنهنجي تصنيف ''تغلق نامو'' ۾ ڄاڻايو آهي ته غازي ملڪ منگولن کي '''18 ڀيرا''' شڪست ڏني. ٻئي طرف، مؤرخ [[ضياءُ الدين برني]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ فيروز شاهي]]'' ۾ سندس منگولن خلاف فتوحات جو تعداد '''20''' ڄاڻايو آهي.
مشهور سياح [[ابن بطوطه]] پنهنجي سفرنامي ''[[رحلة ابن بطوطه|الرحلة]]'' ۾ لکي ٿو ته ملتان جي جامع مسجد ۾ موجود هڪ ڪتبي تي غازي ملڪ جون تاتارين، يعني ترڪ-منگولن، خلاف '''29 فتوحات''' درج ٿيل هيون.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p462&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a6bac9;&quot;
|+ style=&quot;background:#234f70;color:white;padding:9px;&quot; | غازي ملڪ جي منگولن خلاف فتوحات بابت تاريخي روايتون
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | تاريخي ماخذ
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | ڄاڻايل فتوحات
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | شاهديءَ جو بنياد
|-
| [[امير خسرو]] — ''تغلق نامو''
| 18
| درٻاري تاريخي بيان
|-
| [[ضياءُ الدين برني]] — ''تاريخ فيروز شاهي''
| 20
| تاريخي روايت
|-
| [[ابن بطوطه]] — ''الرحلة''
| 29
| ملتان جي جامع مسجد جي ڪتبي بابت سفرنامي ۾ ڏنل بيان
|}

انهن ٽنهي ماخذن ۾ فتوحات جي تعداد بابت اختلاف موجود آهي. ڪنهن به مؤرخ انهن سڀني جنگين يا سرحدي مقابلن جي مڪمل فهرست نه ڏني آهي. ممڪن آهي ته انهن انگن ۾ وڏين جنگين سان گڏ ننڍيون سرحدي جهڙپون پڻ شامل هجن. تنهنڪري غازي ملڪ جي منگولن خلاف فتوحات جو قطعي تعداد مقرر ڪرڻ مشڪل آهي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p462&quot;/&gt;

=== علاء الدين خلجي جي وفات کان پوءِ ===
1316ع ۾ سلطان علاء الدين خلجي جي وفات کان پوءِ دهلي سلطنت ۾ جانشينيءَ جو مسئلو پيدا ٿيو. ڪجهه وقت لاءِ سپهه سالار [[ملڪ ڪافور]] حڪومت جي انتظام تي قابض رهيو ۽ علاء الدين جي نابالغ پٽ [[شهاب الدين عمر]] کي نالي ماتر سلطان بڻايو.

انهيءَ مختصر دور ۾ غازي ملڪ طرفان ملڪ ڪافور جي مخالفت ڪرڻ جو ڪو واضح تاريخي ثبوت موجود نه آهي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p462&quot;/&gt;

ملڪ ڪافور [[گجرات]] ۾ پيدا ٿيل بغاوت کي دٻائڻ لاءِ [[عين الملڪ ملتاني]] کي فوج سميت روانو ڪيو. پر جڏهن عين الملڪ ملتاني گجرات ڏانهن ويندي [[چتوڙ]] پهتو، تڏهن ملڪ ڪافور قتل ٿي ويو ۽ دهليءَ ۾ سياسي صورتحال تبديل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p463&quot;&gt;{{cite book |last=Saksena |first=B. P. |title=The Delhi Sultanate |year=1992 |page=463 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== قطب الدين مبارڪ شاهه جي دور ۾ سياسي ذميواري ===
ملڪ ڪافور جي خاتمي کان پوءِ علاء الدين خلجي جي وڏي پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] حڪومت جو انتظام سنڀاليو.
نئين حڪمران غازي ملڪ کي چتوڙ ڏانهن موڪليو ته جيئن هو عين الملڪ ملتاني کي گجرات ڏانهن فوجي مهم جاري رکڻ جو پيغام پهچائي.
عين الملڪ ملتاني چتوڙ ۾ غازي ملڪ جو استقبال ڪيو، پر هن گجرات ڏانهن اڳتي وڌڻ کان انڪار ڪيو، ڇاڪاڻ ته سندس فوجي عملدارن نئين سلطان کي ذاتي طور نه ڏٺو هو ۽ سندس حڪم جي تصديق چاهيندا هئا.
غازي ملڪ دهلي واپس اچي سلطان مبارڪ شاهه کي صلاح ڏني ته هو عين الملڪ ملتاني جي فوجي عملدارن ڏانهن سرڪاري فرمان موڪلي، جيئن کين نئين حڪومت جي قانوني حيثيت ۽ حڪمن بابت اطمينان ٿئي.
سلطان سندس صلاح قبول ڪئي ۽ فوجي عملدارن ڏانهن شاهي فرمان جاري ڪيا. نتيجي ۾ عين الملڪ ملتاني جي فوج گجرات ڏانهن پنهنجي مهم ٻيهر شروع ڪئي. غازي ملڪ پڻ انهيءَ فوج سان گڏ روانو ٿيو، جيتوڻيڪ مهم جي اعليٰ قيادت عين الملڪ ملتاني وٽ ئي رهي.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p463&quot;/&gt;
اهو واقعو غازي ملڪ جي فوجي صلاحيتن سان گڏ سندس سياسي سمجهه، سفارتي قابليت ۽ انتظامي معاملن ۾ تجربي کي پڻ ظاهر ڪري ٿو.

=== فوجي خدمتن جي تاريخي اهميت ===
غازي ملڪ جي خلجي دور واري فوجي زندگيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن معمولي شاهي ملازمت کان پنهنجي عملي سفر جي شروعات ڪري اعليٰ فوجي ۽ انتظامي عهدن تائين ترقي ڪئي.

رڻٿمبور جي گهيري ۾ شرڪت، امروها جي جنگ، 1306ع جي منگول حملي خلاف ڪارروائي، ملتان ۽ ديپالپور جي گورنري ۽ گجرات واري فوجي مهم ۾ سياسي ذميوارين سندس حيثيت کي مضبوط ڪيو.
خاص طور اتر اولهه سرحدن جي دفاع ۾ سندس خدمتن سبب فوج ۽ صوبائي اميرن ۾ سندس اثر وڌيو. اهي فوجي، سياسي ۽ انتظامي تجربا اڳتي هلي 1320ع ۾ دهليءَ جي تخت تي سندس اقتدار قائم ڪرڻ لاءِ اهم بنياد ثابت ٿيا.&lt;ref name=&quot;Saksena1992p461-462&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Getty&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;

== اقتدار ۾ اچڻ ==
=== خلجي گهراڻي جو خاتمو ===
1316ع ۾ [[علاء الدين خلجي]] جي وفات کان پوءِ [[دهلي سلطنت]] ۾ سياسي عدم استحڪام پيدا ٿيو. سندس جانشينن جي وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ سبب مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿي وئي. آخرڪار [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] دهليءَ جو سلطان بڻيو، پر سندس حڪومت به گهڻو وقت برقرار نه رهي.

9 جولاءِ 1320ع تي سلطان مبارڪ شاهه کي سندس سپهه سالار [[خسرو خان]] هڪ سازش ذريعي قتل ڪرايو ۽ پاڻ '''ناصرالدين خسرو شاهه''' جي لقب سان دهليءَ جي تخت تي ويٺو. سندس اقتدار کي ڪيترن فوجي اڳواڻن ۽ صوبائي گورنرن قبول نه ڪيو. انهن مخالفن ۾ [[ديپالپور]] جو گورنر '''غازي ملڪ تغلق''' پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;Habib1992p447&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |chapter=Nasiruddin Khusrau Khan |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |title-volume=The Delhi Sultanat (A.D. 1206–1526) |editor-last1=Habib |editor-first1=Mohammad |editor-last2=Nizami |editor-first2=Khaliq Ahmad |publisher=People's Publishing House |year=1992 |orig-year=1970 |page=447 |language=en}}&lt;/ref&gt;

غازي ملڪ خسرو خان کي جائز سلطان تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو، پر شروعات ۾ هن خلاف فوجي ڪارروائي نه ڪري سگهيو، ڇاڪاڻ ته ديپالپور ۾ سندس موجود فوج دهليءَ جي شاهي لشڪر جي مقابلي ۾ گهٽ هئي. تنهنڪري هن پنهنجي فوجي طاقت وڌائڻ ۽ ٻين صوبائي حڪمرانن جي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Habib1992p450&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |chapter=Nasiruddin Khusrau Khan |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |title-volume=The Delhi Sultanat (A.D. 1206–1526) |editor-last1=Habib |editor-first1=Mohammad |editor-last2=Nizami |editor-first2=Khaliq Ahmad |publisher=People's Publishing House |year=1992 |orig-year=1970 |page=450 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== فخرالدين جونا جي بغاوت ۽ ديپالپور ڏانهن روانگي ===
غازي ملڪ جو پٽ '''فخرالدين جونا'''، جيڪو اڳتي هلي [[محمد بن تغلق]] جي نالي سان سلطان بڻيو، ان وقت دهليءَ ۾ هڪ اعليٰ فوجي عهدي تي مقرر هو.

فخرالدين جونا خسرو خان جي حڪومت ختم ڪرڻ لاءِ پنهنجن اعتماد وارن ساٿين سان ڳجهي گڏجاڻي ڪئي. هن پنهنجي پيغامبر '''علي يغدي''' کي ديپالپور موڪلي پنهنجي پيءُ غازي ملڪ کان مدد گهري.

غازي ملڪ کيس هدايت ڪئي ته هو [[اُچ شريف|اُچ]] جي گورنر '''بهرام ايبا''' جي پٽ کي پاڻ سان گڏ وٺي ديپالپور پهچي، ڇاڪاڻ ته بهرام ايبا پڻ خسرو خان جو مخالف هو.

انهيءَ هدايت موجب فخرالدين جونا پنهنجن ساٿين، غلامن ۽ خدمتگارن سان گڏ گهوڙن تي دهليءَ مان نڪري ديپالپور روانو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Habib1992p450&quot;/&gt;

غازي ملڪ پنهنجي فوجي عملدار '''محمد سرتيه''' کي دهلي ۽ ديپالپور جي رستي تي واقع [[سرسا]] جي قلعي تي قبضو ڪرڻ لاءِ موڪليو، ته جيئن سندس پٽ ۽ ساٿين لاءِ محفوظ رستو فراهم ٿي سگهي.

جڏهن خسرو خان کي انهيءَ سازش جي خبر پئي ته هن پنهنجي جنگي وزير '''شائسته خان''' کي فخرالدين جونا جي پٺيان موڪليو، پر هو باغين کي گرفتار ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو. فخرالدين جونا سلامتيءَ سان ديپالپور پهچي ويو.&lt;ref name=&quot;Habib1992p451&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |chapter=Nasiruddin Khusrau Khan |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |title-volume=The Delhi Sultanat (A.D. 1206–1526) |editor-last1=Habib |editor-first1=Mohammad |editor-last2=Nizami |editor-first2=Khaliq Ahmad |publisher=People's Publishing House |year=1992 |orig-year=1970 |page=451 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== خسرو خان خلاف بغاوت جو اعلان ===
ديپالپور ۾ غازي ملڪ ۽ سندس پٽ فخرالدين جونا سياسي صورتحال تي غور ڪيو ۽ خسرو خان خلاف هٿياربند بغاوت ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.

غازي ملڪ پنهنجي بغاوت لاءِ مذهبي ۽ سياسي جواز پيش ڪندي اعلان ڪيو ته هو اسلام جي سربلندي، علاء الدين خلجي جي خاندان سان وفاداري ۽ دهليءَ ۾ ٿيل قتلن جو بدلو وٺڻ لاءِ خسرو خان کي تخت تان هٽائڻ چاهي ٿو.

مؤرخن موجب اهي اعلان سندس سياسي مهم جو اهم حصو هئا، جن ذريعي هن فوجي اڳواڻن ۽ صوبائي اميرن جي حمايت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Habib1992p452&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |chapter=Nasiruddin Khusrau Khan |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |title-volume=The Delhi Sultanat (A.D. 1206–1526) |editor-last1=Habib |editor-first1=Mohammad |editor-last2=Nizami |editor-first2=Khaliq Ahmad |publisher=People's Publishing House |year=1992 |orig-year=1970 |page=452 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== صوبائي گورنرن کان مدد حاصل ڪرڻ ===
غازي ملڪ خسرو خان خلاف پنهنجي فوجي مهم کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پنجن پاڙيسري صوبائي گورنرن ڏانهن خط موڪليا. انهن خطن ۾ هن کين دهليءَ جي نئين سلطان خلاف گڏيل ڪارروائيءَ ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني.

انهن گورنرن جو ردعمل مختلف هو. ڪجهه غازي ملڪ جي مدد لاءِ تيار ٿيا، ڪجهه خسرو خان سان وفادار رهيا ۽ ڪجهه سياسي صورتحال واضح ٿيڻ تائين انتظار ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;Habib1992p451&quot;/&gt;

==== اُچ جو گورنر بهرام ايبا ====
[[اُچ شريف|اُچ]] جي گورنر '''بهرام ايبا''' غازي ملڪ جي بغاوت جي حمايت ڪئي ۽ کيس فوجي مدد فراهم ڪئي. هو انهن اهم صوبائي اڳواڻن مان هو، جن خسرو خان خلاف غازي ملڪ جي مهم ۾ عملي طور حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Habib1992p451&quot;/&gt;

==== ملتان جو گورنر مغلتي ====
[[ملتان]] جي گورنر '''مغلتي''' (Mughlati) خسرو خان خلاف بغاوت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو.

غازي ملڪ جي حامي '''بهرام سراج''' ملتان جي فوجي عملدارن کي مغلتي خلاف بغاوت تي آماده ڪيو. پنهنجي فوج اندر مخالفت پيدا ٿيڻ کان پوءِ مغلتي فرار ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هو هڪ اهڙي واهه ۾ ڪري پيو، جيڪو غازي ملڪ جي ملتان واري گورنريءَ دوران تعمير ٿيو هو.

ان کان پوءِ بهرام سراج جي هڪ پٽ مغلتي کي قتل ڪري سندس سر ڌڙ کان ڌار ڪيو. تنهن هوندي به ملتان جي فوج غازي ملڪ جي لشڪر ۾ شامل نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Habib1992p451&quot;/&gt;

سنڌ ۽ ملتان جي تاريخ بابت مقامي تاريخي مطالعي ۾ پڻ مغلتي جي مخالفت، بهرام سراج جي ڪردار ۽ ملتان جي فوجي بغاوت جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;HistorySind&quot;&gt;{{cite book |title=History of Sind |url=https://core.ac.uk/download/pdf/144511481.pdf |page=104 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== سمانا جو گورنر ملڪ يڪ لکي ====
[[سمانا]] جي گورنر '''ملڪ يڪ لکي''' (Malik Yak Lakkhi) غازي ملڪ جي حمايت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. هن غازي ملڪ جو خط خسرو خان ڏانهن موڪليو ۽ پاڻ فوج سميت ديپالپور تي حملو ڪرڻ لاءِ روانو ٿيو.

تاريخي بيانن موجب يڪ لکي اصل ۾ هندو نسل جو غلام هو ۽ ممڪن آهي ته خسرو خان سان سندس ويجهڙائپ سبب هن نئين سلطان جي حمايت ڪئي هجي.

غازي ملڪ جي فوج ديپالپور تي سندس حملو ناڪام بڻايو، جنهن کان پوءِ يڪ لکي واپس سمانا موٽي ويو. هو دهلي وڃي خسرو خان سان شامل ٿيڻ جو ارادو ڪري رهيو هو، پر ان کان اڳ ناراض شهرين کيس قتل ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Habib1992p451&quot;/&gt;

==== سنڌ جو گورنر محمد شاهه لور ====
[[سنڌ]] جي گورنر '''محمد شاهه لور''' (Muhammad Shah Lur) کي جڏهن غازي ملڪ جو خط مليو، تڏهن هو پنهنجي فوجي عملدارن جي بغاوت کي منهن ڏئي رهيو هو.

بعد ۾ هن پنهنجن فوجي عملدارن سان اختلاف ختم ڪيا ۽ غازي ملڪ جي حمايت ڪرڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي. تنهن هوندي به هو پنهنجي فوج سميت دهلي تڏهن پهتو، جڏهن غازي ملڪ خسرو خان کي شڪست ڏئي تخت حاصل ڪري چڪو هو.

غازي ملڪ، سلطان ٿيڻ کان پوءِ، محمد شاهه لور کي [[اجمير]] جو گورنر مقرر ڪيو.&lt;ref name=&quot;Habib1992p451&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Habib1992p452&quot;/&gt;

اهو واقعو سنڌ جي وچئين دور واري سياسي تاريخ ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته 1320ع ۾ دهليءَ جي تخت لاءِ هلندڙ جدوجهد ۾ سنڌ جو صوبائي گورنر پڻ سياسي طور شامل هو.

==== جالور جو گورنر هوشنگ شاهه ====
[[جالور]] جي گورنر '''هوشنگ شاهه'''، جيڪو ڪمال الدين گرگ جو پٽ هو، پڻ غازي ملڪ جي حمايت ڪرڻ جو واعدو ڪيو.

پر هوشنگ شاهه پنهنجي فوج سان دهليءَ تڏهن پهتو، جڏهن غازي ملڪ ۽ خسرو خان جي فوجن وچ ۾ فيصلائتي جنگ ختم ٿي چڪي هئي.

انهيءَ دير جي باوجود غازي ملڪ کيس جالور جي گورنريءَ تي برقرار رکيو.&lt;ref name=&quot;Habib1992p452&quot;/&gt;

==== عين الملڪ ملتاني جو موقف ====
غازي ملڪ [[عين الملڪ ملتاني]] ڏانهن پڻ خط موڪليو، جيڪو ان وقت دهلي سلطنت جو وزير هو.

عين الملڪ ملتاني خسرو خان جي حامين جي گهيري ۾ هو. پهريون خط ملڻ تي هن اهو خسرو خان کي ڏيکاري پنهنجي وفاداري ظاهر ڪئي.

پر جڏهن غازي ملڪ کيس ٻيو پيغام موڪليو ته عين الملڪ ملتاني سندس مقصد سان همدردي ظاهر ڪئي، جيتوڻيڪ هن فوري طور بغاوت ۾ شامل ٿيڻ کان انڪار ڪيو.

هن ٻڌايو ته خسرو خان جا حامي سندس چوڌاري موجود آهن، تنهنڪري هو ايندڙ جنگ ۾ ڪنهن به ڌر جي کليل حمايت نه ڪندو.

عين الملڪ ملتاني غازي ملڪ کي اهو به پيغام ڏنو ته جڏهن سندس فوج دهليءَ جي ويجهو پهچندي، تڏهن هو رستي تان هٽي ويندو. غازي ملڪ سلطان بڻجڻ کان پوءِ کيس عهدي تي برقرار رکڻ يا سزا ڏيڻ جو فيصلو پاڻ ڪري سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Habib1992p452&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Siddiqui1980p105&quot;&gt;{{cite book |last=Siddiqui |first=I. H. |year=1980 |page=105 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== غازي ملڪ جي فوج جي جوڙجڪ ===
امير خسرو جي ''[[تغلق نامو]]'' موجب غازي ملڪ جو لشڪر تعداد ۾ نسبتاً ننڍو هو، پر ان ۾ مختلف نسلي ۽ علائقائي پسمنظر رکندڙ جنگجو شامل هئا.

امير خسرو انهن ۾ غز، ترڪ، روم ۽ روس سان منسوب منگول، ۽ خراسان جا فارسي جنگجو ڄاڻايا آهن.

تنهن هوندي به مؤرخ '''بنارسي پرساد سڪسينا''' جي راءِ موجب امير خسرو جي انهيءَ نسلي فهرست کي احتياط سان پڙهڻ گهرجي. سڪسينا جو خيال آهي ته درٻاري بيان ۾ ڪجهه اهڙين مقامي هندو برادرين جي حقيقي ڪردار کي گهٽ نمايان ڪيو ويو، جن غازي ملڪ جي فوجي مهم ۾ اهم حصو ورتو هو.&lt;ref name=&quot;Habib1992p452&quot;/&gt;

==== کوکرن جي حمايت ====
[[کوکر]] غازي ملڪ جي فوج جا اهم اتحادي هئا. سندن اڳواڻ '''سهج راءِ''' (Sahij Rai) هو، جڏهن ته سندن فوجي سردارن ۾ '''گل چندر''' ۽ '''نيجو''' جا نالا ملن ٿا.

کوکر جنگجو غازي ملڪ جي لشڪر جي اڳئين دستي ۾ شامل هئا ۽ خسرو خان جي فوج خلاف جنگين ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيائون.&lt;ref name=&quot;Habib1992p452&quot;/&gt;

==== ميواتين جي حمايت ====
[[ميوات]] جا '''ميو''' (Meos) پڻ غازي ملڪ جي حامين ۾ شامل هئا. انهن جي سماجي ۽ مذهبي پسمنظر بابت تاريخي روايتن ۾ مختلف تفصيل ملن ٿا.

غازي ملڪ جي فوج ۾ مختلف مذهبي ۽ نسلي برادرين جي شموليت مان ظاهر ٿئي ٿو ته خسرو خان خلاف بغاوت رڳو مذهبي بنيادن تي نه، پر فوجي وفادارين، مقامي اتحادين ۽ سياسي مفادن جي بنياد تي پڻ منظم ٿي هئي.&lt;ref name=&quot;Habib1992p452&quot;/&gt;

=== سنڌ مان ايندڙ خزاني تي قبضو ===
خسرو خان خلاف فوجي مهم جي تيارين دوران غازي ملڪ جي عملدارن هڪ اهڙي قافلي کي روڪيو، جيڪو [[سنڌ]] مان دهليءَ ڏانهن خراج ۽ سرڪاري آمدني کڻي وڃي رهيو هو.

انهيءَ قافلي ۾ خزاني سان گڏ ڪيترائي گهوڙا پڻ موجود هئا. غازي ملڪ جي فوج انهن تي قبضو ڪيو ۽ حاصل ٿيل دولت سپاهين ۾ ورهائي ڇڏي.

هن واقعي سان غازي ملڪ جي لشڪر کي مالي مدد ملي ۽ فوجي مهم جاري رکڻ لاءِ وسيلا حاصل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Habib1992p452&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Habib1992p453&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |chapter=Nasiruddin Khusrau Khan |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |title-volume=The Delhi Sultanat (A.D. 1206–1526) |editor-last1=Habib |editor-first1=Mohammad |editor-last2=Nizami |editor-first2=Khaliq Ahmad |publisher=People's Publishing House |year=1992 |orig-year=1970 |page=453 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== دهليءَ ۾ خلجي شهزادن جو قتل ===
جڏهن غازي ملڪ جي بغاوت جون خبرون دهليءَ پهتيون، تڏهن خسرو خان پنهنجي صلاحڪارن سان مشورو ڪيو ته جيئن وڌيڪ سازشن کي روڪي سگهجي.

تاريخي روايتن موجب خسرو خان علاء الدين خلجي جي ٽن پٽن، '''بهاءُ الدين'''، '''علي''' ۽ '''عثمان'''، کي قتل ڪرڻ جو حڪم ڏنو.

اهي شهزادا اڳ ئي انڌا ڪيا ويا هئا ۽ قيد ۾ رکيل هئا. انهن جي قتل سان خلجي گهراڻي جي باقي جانشينن مان ممڪن سياسي خطري کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Habib1992p453&quot;/&gt;

=== سرسوتي جي جنگ ===
{{main|سرسوتي جي جنگ (1320ع)}}

غازي ملڪ پنهنجي فوج سميت ديپالپور مان دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو. خسرو خان سندس مقابلي لاءِ شاهي لشڪر موڪليو.

ٻنهي فوجن جي وچ ۾ 1320ع ۾ '''سرسوتي''' يا '''سرسوتي (سرسوتي/سرسوتيءَ جي پراڻي ماڳ)''' وٽ جنگ ٿي، جنهن کي تاريخي ماخذن ۾ ''Battle of Saraswati'' يا ''Sarsuti'' سڏيو ويو آهي. هن جنگ جو صحيح جديد جاگرافيائي مقام قطعي طور معلوم نه آهي.

غازي ملڪ جي فوج ۾ کوکر جنگجو اهم حيثيت رکندا هئا. سندن اڳواڻ گل چندر ۽ نيجو شاهي فوج جي مقابلي ۾ اڳئين دستي ۾ وڙهيا.

جنگ دوران خسرو خان جي شاهي لشڪر کي شڪست ملي ۽ ان جا ڪيترائي اڳواڻ ميدان ڇڏي ڀڄي ويا. غازي ملڪ جي فتح سان دهليءَ ڏانهن سندس اڳڀرائيءَ جو رستو وڌيڪ آسان ٿيو.&lt;ref name=&quot;Habib1992p453&quot;/&gt;

=== لهراوت جي جنگ ===
{{main|لهراوت جي جنگ}}

سرسوتيءَ جي جنگ ۾ ڪاميابيءَ کان پوءِ غازي ملڪ پنهنجي لشڪر سان دهليءَ ڏانهن وڌيو.

خسرو خان پاڻ وڏي فوج گڏ ڪري سندس مقابلي لاءِ نڪتو. ٻنهي فوجن جي وچ ۾ '''لهراوت''' (Lahrawat) وٽ فيصلائتي جنگ ٿي.

جنگ جي شروعات ۾ غازي ملڪ جي فوج کي سخت نقصان پهتو، پر پوءِ خسرو خان جي فوج جا ڪجهه سپاهي دشمن جي سامان ۽ مال کي لٽڻ ۾ مصروف ٿي ويا.

غازي ملڪ انهيءَ موقعي مان فائدو وٺندي جوابي حملو ڪيو. سندس فوج خسرو خان جي لشڪر کي شڪست ڏني ۽ خسرو خان جنگ جي ميدان مان ڀڄي ويو.

ٿورن ڏينهن اندر خسرو خان گرفتار ٿيو ۽ کيس قتل ڪيو ويو. انهيءَ فتح سان دهليءَ ۾ خلجي گهراڻي جي حڪومت جو خاتمو ٿيو.&lt;ref name=&quot;Habib1992p453&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Habib1992p454&quot;&gt;{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |chapter=Nasiruddin Khusrau Khan |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |title-volume=The Delhi Sultanat (A.D. 1206–1526) |editor-last1=Habib |editor-first1=Mohammad |editor-last2=Nizami |editor-first2=Khaliq Ahmad |publisher=People's Publishing House |year=1992 |orig-year=1970 |page=454 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== تخت نشيني ===
'''6 سيپٽمبر 1320ع''' تي غازي ملڪ '''غياث الدين تغلق شاهه''' جي لقب سان دهليءَ جو سلطان بڻيو. اهڙيءَ طرح [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت جو بنياد پيو.&lt;ref name=&quot;Habib1992p447&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;

سندس تخت نشيني دهلي سلطنت جي سياسي تاريخ ۾ اهم تبديلي هئي، ڇاڪاڻ ته خلجي گهراڻي کان پوءِ هڪ نئون حڪمران خاندان اقتدار ۾ آيو، جنهن ايندڙ ڪيترن ڏهاڪن تائين اتر هندستان جي سياست تي اثر وڌو.

غياث الدين تغلق اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ انتظامي بي ترتيبي ختم ڪرڻ، فوج کي ٻيهر منظم ڪرڻ، صوبائي گورنرن تي مرڪزي اختيار مضبوط ڪرڻ ۽ سلطنت جي مالي نظام کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;UNESCOCentralAsia&quot;&gt;{{cite book |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=4 |publisher=UNESCO |isbn=9789231034671 |url=https://zh.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_IVa%20silk%20road_the%20delhi%20sultanate.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;

== اقتدار حاصل ڪرڻ ۾ صوبائي گورنرن جو ڪردار ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bccd;&quot;
|+ style=&quot;background:#234f70;color:white;padding:10px;&quot; | 1320ع ۾ غازي ملڪ جي بغاوت بابت صوبائي گورنرن جو موقف
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | علائقو
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | گورنر
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | موقف
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | نتيجو
|-
| [[اُچ شريف|اُچ]]
| بهرام ايبا
| غازي ملڪ جو حامي
| فوجي مدد فراهم ڪئي
|-
| [[ملتان]]
| مغلتي
| خسرو خان جو حامي
| فوجي بغاوت دوران قتل ٿيو
|-
| [[سمانا]]
| ملڪ يڪ لکي
| غازي ملڪ جو مخالف
| ديپالپور تي حملو ناڪام؛ بعد ۾ قتل ٿيو
|-
| [[سنڌ]]
| محمد شاهه لور
| غازي ملڪ جي حمايت جو واعدو
| دير سان پهتو؛ بعد ۾ اجمير جو گورنر مقرر ٿيو
|-
| [[جالور]]
| هوشنگ شاهه
| حمايت جو واعدو
| جنگ کان پوءِ پهتو؛ گورنري برقرار رهي
|-
| دهليءَ جو وزير
| عين الملڪ ملتاني
| غيرجانبداريءَ جو اظهار
| غازي ملڪ سان ڳجهي همدردي ظاهر ڪئي
|}

== حڪومت ۽ انتظامي پاليسيون ==
غياث الدين تغلق جي حڪومت جو هڪ اهم مقصد خلجي گهراڻي جي آخري سالن دوران پيدا ٿيل انتظامي بي ترتيبيءَ کي ختم ڪرڻ هو.

هن مرڪزي حڪومت کي مضبوط ڪرڻ، مالي معاملن کي منظم ڪرڻ، فوجي انتظام بهتر بڻائڻ ۽ صوبائي عملدارن تي ضابطو قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;

=== مالي ۽ زرعي انتظام ===
غياث الدين تغلق زراعت کي سلطنت جي آمدنيءَ جو اهم بنياد سمجهندو هو. سندس دور بابت تاريخي بيانن ۾ هارين تي مالي دٻاءُ گهٽائڻ، آبپاشيءَ کي بهتر ڪرڻ ۽ زرعي پيداوار وڌائڻ جي ڪوششن جو ذڪر ملي ٿو.

هن محصولن جي وصوليءَ ۾ اعتدال ۽ انتظامي نظم قائم ڪرڻ جي پاليسي اختيار ڪئي. تنهن هوندي به سندس حڪومت وچئين دور جي فوجي سلطنت هئي، جنهن ۾ رياستي آمدنيءَ جو وڏو حصو زمين جي محصولن مان حاصل ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;

=== فوجي تنظيم ===
سلطان فوج کي منظم رکڻ ۽ سرحدن جي حفاظت کي اهميت ڏني. سندس حڪمرانيءَ ۾ فوجي قوت رڳو دفاع لاءِ نه، پر سلطنت جي علائقائي توسيع لاءِ پڻ استعمال ڪئي وئي.

== ورنگل جي مهم ==
[[File:Shah Ghiyath al-Din Tughluq arrives in Tirhut. Depicted by eyewitness Muhammad Sadr Ala-i in his BasaUn al-uns, ca.1410. Istanbul, Topkapi Palace Museum Library, Ms. R.1032 (right folio).jpg|thumb|غياث الدين تغلق جي ترهوت آمد جو تاريخي مصور منظر]]

غياث الدين تغلق جي حڪومت دوران ڏکڻ هندستان جي [[ڪاڪتيا گهراڻو|ڪاڪتيا گهراڻي]] خلاف فوجي مهم شروع ڪئي وئي. ڪاڪتيا حڪمران [[پرتاپ رودر ٻيون]] جو گاديءَ وارو شهر [[ورنگل]] هو.

سلطان پنهنجي پٽ [[محمد بن تغلق|جونا خان]]، جيڪو الغ خان جي لقب سان پڻ مشهور هو، کي ورنگل خلاف فوجي مهم جي اڳواڻي سونپي.

=== پهرين مهم جي ناڪامي ===
جونا خان جي پهرين فوجي مهم ڪامياب نه ٿي. ورنگل جي گهيري دوران دهليءَ جي فوج ۾ بدانتظامي ۽ انتشار پيدا ٿيو، جنهن سبب گهيرو ختم ٿيو ۽ فوج کي واپس وڃڻو پيو.

رميش چندر دت جي بيان موجب واپسيءَ دوران دهليءَ جي فوج کي وڏو نقصان پهتو. هن لکيو آهي ته وڏي فوج مان رڳو ٽي هزار سپاهي دهلي واپس پهتا، پر انهيءَ مخصوص انگ جي آزاد تصديق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

=== ٻي مهم ۽ ورنگل جي فتح ===
پهرين ناڪاميءَ کان پوءِ جونا خان ٻيهر فوج گڏ ڪري ورنگل تي حملو ڪيو. 1323ع ۾ ورنگل تي دهلي سلطنت جو قبضو ٿيو ۽ ڪاڪتيا گهراڻي جي آزاد حڪمرانيءَ جو خاتمو آيو.

ڪاڪتيا حڪمران پرتاپ رودر کي گرفتار ڪري دهليءَ ڏانهن موڪليو ويو. سندس آخري انجام بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن.

ورنگل جي فتح سان دهلي سلطنت جو سياسي ۽ فوجي اثر دکن جي اهم علائقن تائين وڌيو.&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

== بنگال جي مهم ==
[[بنگال]] دهلي سلطنت جو اهڙو علائقو هو، جتي مرڪزي حڪومت جو اثر مختلف دورن ۾ گهٽ وڌ ٿيندو رهيو.

غياث الدين تغلق جي حڪومت دوران بنگال ۾ سياسي اختلافن ۽ مقامي حڪمرانن جي وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ پيدا ٿي. سلطان اتي دهلي سلطنت جو اثر ٻيهر قائم ڪرڻ لاءِ فوجي مهم شروع ڪئي.

رميش چندر دت پنهنجي ڪتاب ۾ بنگال جي سياسي تاريخ بيان ڪندي [[بغرا خان]]، جيڪو سلطان بلبن جو پٽ هو، جو ذڪر ڪيو آهي. بهرحال، بغرا خان جي اڳئين دور واري حڪومت کي 1320ع واري ڏهاڪي جي سياسي صورتحال سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه ٿيندو.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

غياث الدين تغلق جي بنگال واري مهم جي نتيجي ۾ ڪجهه علائقا دهليءَ جي سڌي اثر هيٺ آيا، جڏهن ته اتر بنگال ۾ مقامي حڪمران کي دهليءَ جي بالادستي قبول ڪرڻ جي شرط تي برقرار رکيو ويو.&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;

=== سونارگائون ===
بنگال جي مهم دوران [[سونارگائون]]، جيڪو موجوده بنگلاديش جي ڍاڪا واري علائقي جي ويجهو آهي، سياسي لحاظ کان اهم مرڪز هو.

سلطان اتي پيدا ٿيل سياسي مسئلن کي حل ڪرڻ ۽ انتظامي اختيار مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

== ترهوت جي مهم ==
بنگال مان واپسيءَ دوران غياث الدين تغلق [[ترهوت]]، جيڪو موجوده [[بهار]] جي اترين حصي ۾ واقع آهي، ڏانهن فوجي مهم ڪئي.

رميش چندر دت موجب ترهوت جي راجا جو قلعو مضبوط دفاعي بندوبستن سان محفوظ هو. قلعي جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل ڪيترائي کاهيون ۽ بلند ديوارون هيون. سلطان جي فوج قلعي تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

ترهوت جي مهم دهلي سلطنت جي اڀرندي علائقن ۾ سياسي اثر وڌائڻ جي سلسلي جي هڪ ڪڙي هئي.

== تغلق آباد جي تعمير ==
[[File:TUGHLAQABAD FORT.jpg|thumb|[[تغلق آباد قلعو]]، دهلي]]

غياث الدين تغلق پنهنجي حڪومت دوران دهليءَ جي ڏکڻ ۾ [[تغلق آباد]] نالي هڪ مضبوط قلعي بند شهر جي تعمير شروع ڪرائي.

هي شهر دهليءَ جي تاريخي شهري ترقيءَ جي اهم مرحلن مان هڪ هو. تغلق آباد کي دفاعي ضرورتن، فوجي انتظام ۽ شاهي رهائش لاءِ تيار ڪيو ويو.

قلعي ۾ ٿلهيون پٿريليون ديوارون، برج، دروازا ۽ مضبوط دفاعي اڏاوتون شامل هيون. تغلق آباد جي تعمير ۾ اهڙو تعميراتي انداز اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ مضبوط ۽ جهڪيل ديوارن کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Getty&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ASI1946&quot;&gt;{{cite journal |title=The Tughlaqabad Group of Fortifications |journal=Ancient India: Bulletin of the Archaeological Survey of India |issue=1 |year=1946 |publisher=Archaeological Survey of India |language=en}}&lt;/ref&gt;

== وفات ==
1325ع ۾ غياث الدين تغلق بنگال ۽ ترهوت جي مهمن کان پوءِ دهليءَ ڏانهن واپس اچي رهيو هو.

سندس استقبال لاءِ دهليءَ جي ويجهو [[افغانپور]] ۾ ڪاٺ جو هڪ عارضي شاهي منڊپ تيار ڪيو ويو هو. استقبال دوران اهو منڊپ ڪري پيو، جنهن جي نتيجي ۾ سلطان فوت ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Getty&quot;/&gt;

=== موت بابت تاريخي اختلاف ===
غياث الدين تغلق جي موت بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهي.

هڪ روايت موجب منڊپ جو ڪرڻ هڪ حادثو هو، جڏهن ته ٻين روايتن ۾ سندس پٽ جونا خان، يعني مستقبل جي سلطان محمد بن تغلق، تي سازش جو شڪ ظاهر ڪيو ويو آهي.

رميش چندر دت پنهنجي 1908ع واري ڪتاب ۾ لکيو آهي ته جونا خان جي امڪاني ملوث هجڻ بابت شڪ موجود هو. تنهن هوندي به اهو بيان قطعي عدالتي يا تاريخي ثبوت نه آهي ۽ قتل جي سازش کي ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

سلطان جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[محمد بن تغلق]] دهليءَ جي تخت تي ويٺو.

== مقبرو ==
[[File:Ghiyasuddin Tughlaq' Tomb.JPG|thumb|غياث الدين تغلق جو مقبرو، تغلق آباد، دهلي]]
[[File:Ghiyath al-Din Tughlaq's Tomb, Delhi.jpg|thumb|مقبري جي اندر موجود قبرون]]

غياث الدين تغلق جو مقبرو [[تغلق آباد]] جي قلعي جي ويجهو واقع آهي. هي مقبرو تغلق دور جي اسلامي فن تعمير جو هڪ نمايان مثال آهي.

مقبري جي تعمير سلطان جي حياتيءَ ۾ شروع ٿي هئي. هي اڏاوت هڪ مضبوط قلعي جهڙي احاطي اندر موجود آهي، جنهن جي چوڌاري جهڪيل پٿريليون ديوارون ۽ برج آهن.

مقبري جي تعمير ۾ ڳاڙهو وارياسو پٿر ۽ اڇو سنگ مرمر استعمال ڪيو ويو آهي. عمارت جي مٿان اڇي سنگ مرمر جو گنبذ آهي.

مقبري جي احاطي ۾ ٽي قبرون موجود آهن، جن مان هڪ غياث الدين تغلق سان منسوب آهي. ٻين قبرن جي سڃاڻپ بابت مختلف روايتون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;ASI&quot;&gt;{{cite web |title=Tomb of Ghiyasud-Din, Walls, Bastions, Gates and Causeway |publisher=Archaeological Survey of India |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/87960.pdf |language=en |access-date=2026-10-22}}&lt;/ref&gt;

مقبري جي چوڌاري موجود مضبوط دفاعي ديوارون تغلق دور جي فن تعمير ۾ فوجي ۽ مذهبي اڏاوتن جي گڏيل خصوصيتن کي ظاهر ڪن ٿيون.

== سنڌ سان لاڳاپو ==
غياث الدين تغلق جي سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اثر [[سنڌ]] ۽ [[ملتان]] جي علائقن تائين پڻ پهتو.

سلطان ٿيڻ کان اڳ غازي ملڪ اتر اولهه سرحد جي فوجي نظام سان لاڳاپيل رهيو، جنهن ۾ ملتان ۽ سنڌ ڏانهن ويندڙ رستن جي دفاعي اهميت هئي.

سندس اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ سنڌ ۽ ملتان جي صوبائي انتظام تي دهليءَ جي مرڪزي حڪومت جو اثر برقرار رهيو. تنهن هوندي به سنڌ ۾ سندس سڌي فوجي مهمن، مقامي حڪمرانن ۽ صوبائي مقررين بابت تفصيلي بيانن لاءِ الڳ علائقائي تاريخي ماخذن جي ضرورت آهي.

== تاريخي اهميت ==
غياث الدين تغلق جي حڪومت جي مدت لڳ ڀڳ پنج سال هئي، پر سندس دور دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ اهم تبديليءَ جو زمانو هو.

هن خلجي گهراڻي جي خاتمي کان پوءِ نئين حڪمران گهراڻي جو بنياد رکيو، انتظامي نظام کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، سرحدن جي دفاع کي مضبوط ڪيو ۽ سلطنت جي سياسي اثر کي دکن ۽ بنگال تائين وڌايو.

تغلق آباد جي تعمير سندس دور جي اهم تعميراتي يادگار آهي. سندس جانشين محمد بن تغلق جي دور ۾ دهلي سلطنت وڌيڪ وسيع سياسي ۽ انتظامي تجربن مان گذري.&lt;ref name=&quot;INFLIBNET&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WorldHistory&quot;/&gt;

== اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8becf;&quot;
|+ style=&quot;background:#234f70;color:white;padding:10px;&quot; | غياث الدين تغلق جي زندگيءَ ۽ حڪومت جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1320ع
| غازي ملڪ دهليءَ جي تخت تي ويٺو
| تغلق گهراڻي جو بنياد
|-
| 1320ع–1325ع
| حڪومت ۽ انتظامي بحالي
| مرڪزي انتظام ۽ فوجي نظام کي مضبوط ڪرڻ
|-
| 1321ع–1323ع
| ورنگل خلاف فوجي مهمون
| ڪاڪتيا سلطنت جي خاتمي ڏانهن پيش رفت
|-
| 1323ع
| ورنگل جي فتح
| دکن ۾ دهلي سلطنت جي اثر ۾ واڌ
|-
| 1324ع–1325ع
| بنگال ۽ ترهوت جون مهمون
| اڀرندي علائقن ۾ سياسي اثر وڌائڻ
|-
| 1325ع
| افغانپور ۾ وفات
| محمد بن تغلق جي تخت نشيني
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[دهلي سلطنت]]
* [[تغلق گهراڻو]]
* [[محمد بن تغلق]]
* [[علاء الدين خلجي]]
* [[ناصرالدين خسرو شاهه]]
* [[ڪاڪتيا گهراڻو]]
* [[تغلق آباد قلعو]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=62–63 |language=en}}
* {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521404778 |language=en}}
* {{cite book |last=Husain |first=Mahdi |title=Tughluq Dynasty |publisher=Thacker, Spink &amp; Co. |location=Calcutta |year=1933 |language=en}}
* {{cite book |editor-last=Majumdar |editor-first=R. C. |title=The History and Culture of the Indian People |volume=6 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |location=Bombay |year=1967 |edition=2nd |language=en}}
* {{cite journal |title=The Tughlaqabad Group of Fortifications |journal=Ancient India: Bulletin of the Archaeological Survey of India |issue=1 |year=1946 |language=en}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ghiyath_al-Din_Tughluq غياث الدين تغلق جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Tomb_of_Ghiyasuddin_Tughlaq غياث الدين تغلق جي مقبري جون تصويرون]
* [https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?subjectid=500372675 گيٽي ريسرچ انسٽيٽيوٽ ۾ سوانحي اندراج]
* [https://ignca.gov.in/Asi_data/87960.pdf آثارِ قديمه واري کاتي جي مقبري بابت رپورٽ]
* [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-tughlaq-dynasty-1320-1414/ تغلق گهراڻي جي تاريخ — INFLIBNET]

{{Commons category|Ghiyath al-Din Tughluq}}
{{Authority control}}

[[زمرو:دهلي جا سلطان]]
[[زمرو:تغلق گهراڻو]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:14هين صديءَ جا حڪمران]]
[[زمرو:1325ع ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>m75s5ha1wtz9hf60hoh6nsgsfs5i7g9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محمد بن تغلق</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104769</id>
    <redirect title="محمد شاھ تغلق" />
    <revision>
      <id>424383</id>
      <timestamp>2026-10-22T19:44:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Infobox royalty | name = محمد بن تغلق | title = دهليءَ جو سلطان | image = Muhammad bin Tughlaq crop.jpg | caption = محمد بن تغلق جي 1534ع واري مصور تصوير | succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان | reign = 1325ع – 20 مارچ 1351ع | predecessor = [[غياث الدين تغلق]] | successor = [[فيروز شاهه تغلق]] | coronation = فيبروري 1325ع | birth_name = فخرالدين جونا...</comment>
      <origin>424383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31059" sha1="k6edz78xe0xqjh3evz3dabg4b068ng6" xml:space="preserve">
{{Infobox royalty
| name = محمد بن تغلق
| title = دهليءَ جو سلطان
| image = Muhammad bin Tughlaq crop.jpg
| caption = محمد بن تغلق جي 1534ع واري مصور تصوير
| succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان
| reign = 1325ع – 20 مارچ 1351ع
| predecessor = [[غياث الدين تغلق]]
| successor = [[فيروز شاهه تغلق]]
| coronation = فيبروري 1325ع
| birth_name = فخرالدين جونا خان
| birth_date = لڳ ڀڳ 1290ع
| birth_place = دهلي
| death_date = 20 مارچ 1351ع (752هه)
| death_place = سونڊا، ٺٽي جي ويجهو، سنڌ
| burial_place = تغلق آباد، دهلي
| dynasty = [[تغلق گهراڻو]]
| father = [[غياث الدين تغلق]]
| mother = مخدومه جهان
| religion = [[اسلام]]
}}

'''محمد بن تغلق''' (انگريزي: ''Muhammad bin Tughluq''؛ فارسي: محمد بن تغلق)، جنهن جو اصل نالو '''فخرالدين جونا خان''' هو، [[دهلي سلطنت]] جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جو ٻيو سلطان ۽ دهلي سلطنت جو ارڙهون حڪمران هو. هن فيبروري 1325ع کان 20 مارچ 1351ع تائين حڪومت ڪئي. هو [[غياث الدين تغلق]] جو پٽ ۽ جانشين هو.&lt;ref name=&quot;BritannicaMuhammad&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Muhammad ibn Tughluq |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad-ibn-Tughluq |language=en |access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;&gt;{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521404778 |language=en}}&lt;/ref&gt;
محمد بن تغلق هندستان جي وچئين دور جي تاريخ ۾ پنهنجي علمي قابليت، وسيع سلطنت، انتظامي تجربن، فوجي مهمن ۽ سخت حڪومتي پاليسين سبب مشهور آهي. سندس دور ۾ دهلي سلطنت جي سياسي اثر جي وسعت تمام گهڻي هئي، پر سندس حڪومت جي آخري سالن ۾ ڪيترن صوبن بغاوت ڪري آزادي حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;CambridgeIslam&quot;&gt;{{cite book |title=The New Cambridge History of Islam |volume=3 |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |language=en}}&lt;/ref&gt;

سندس حڪومت دوران دهليءَ مان دولت آباد ڏانهن شاهي مرڪز منتقل ڪرڻ، ٽامي ۽ پتل جا علامتي سڪا جاري ڪرڻ، دوآبي علائقي ۾ محصولن ۾ واڌ، خراسان ۽ قراچل جون فوجي رٿائون ۽ دکن ۾ سياسي تبديليون اهم واقعا هئا.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;&gt;{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals—Delhi Sultanat (1206–1526) |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |isbn=9788124110645 |language=en}}&lt;/ref&gt;
20 مارچ 1351ع تي هو سنڌ ۾ ٺٽي جي ويجهو [[سونڊا]] وٽ بيماريءَ سبب وفات ڪري ويو. سندس وفات کان پوءِ [[فيروز شاهه تغلق]] دهليءَ جو سلطان بڻيو.&lt;ref name=&quot;SindChronology&quot;&gt;{{cite book |title=Chronological Dictionary of Sind |url=https://drpathan.com/images/Doc/NEW/420.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ==
محمد بن تغلق جي پيدائش لڳ ڀڳ 1290ع ۾ ٿي. سندس پيءُ غياث الدين تغلق دهلي سلطنت جو فوجي اڳواڻ هو، جيڪو 1320ع ۾ تغلق گهراڻي جو باني بڻيو.
محمد بن تغلق پنهنجي ابتدائي زندگيءَ ۾ '''فخرالدين جونا خان'''، '''جونا خان''' ۽ '''الغ خان''' جي نالن سان سڃاتو ويندو هو. هن ننڍپڻ ۽ جوانيءَ ۾ علمي ۽ فوجي تربيت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;Malik2008&quot;&gt;{{cite book |last=Malik |first=Jamal |title=Islam in South Asia: A Short History |publisher=Brill |year=2008 |isbn=9789004168596 |page=104 |language=en}}&lt;/ref&gt;

تاريخي بيانن موجب جونا خان کي فارسي ۽ عربي ٻولين تي عبور حاصل هو. هن منطق، فلسفي، رياضي، فلڪيات، طب ۽ ادب جو مطالعو ڪيو. سندس علمي دلچسپيون عام وچئين دور جي فوجي حڪمرانن کان وڌيڪ وسيع هيون.&lt;ref name=&quot;LanePoole&quot;&gt;{{cite book |last=Lane-Poole |first=Stanley |title=Medieval India under Mohammedan Rule (A.D. 712–1764) |publisher=Sang-e-Meel Publications |year=2007 |pages=123–126 |isbn=9789693520521 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== فوجي زندگي ۽ ورنگل جي فتح ==
محمد بن تغلق پنهنجي پيءُ جي حڪومت دوران اهم فوجي ذميواريون سنڀاليون.
1321ع ۾ غياث الدين تغلق پنهنجي پٽ جونا خان کي ڏکڻ هندستان ۾ [[ڪاڪتيا گهراڻو|ڪاڪتيا گهراڻي]] خلاف فوجي مهم لاءِ روانو ڪيو. ڪاڪتيا سلطنت جو گاديءَ وارو شهر [[ورنگل]] هو ۽ ان جو حڪمران [[پرتاپ رودر ٻيون]] هو.
پهرين مهم ڪامياب نه ٿي، پر جونا خان ٻيهر فوج گڏ ڪري ورنگل تي حملو ڪيو. 1323ع ۾ ورنگل دهلي سلطنت جي قبضي ۾ آيو ۽ ڪاڪتيا گهراڻي جي آزاد حڪومت ختم ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;Sen2013&quot;&gt;{{cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |pages=91–97 |isbn=9789380607344 |language=en}}&lt;/ref&gt;
ورنگل جي فتح جونا خان جي فوجي شهرت وڌائي ۽ دکن ۾ دهلي سلطنت جي اثر کي مضبوط ڪيو.

== تخت نشيني ==
1325ع ۾ غياث الدين تغلق افغانپور ۾ ڪاٺ جي هڪ عارضي منڊپ جي ڪرڻ سبب فوت ٿيو. سندس موت بابت حادثي ۽ سازش جون مختلف تاريخي روايتون موجود آهن.
پيءُ جي وفات کان پوءِ جونا خان '''محمد بن تغلق شاهه''' جي لقب سان دهليءَ جو سلطان بڻيو. سندس تخت نشيني فيبروري 1325ع ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;BritannicaMuhammad&quot;/&gt;
هن پنهنجي شاهي لقبن ۾ '''فخرالدنيا والدين''' ۽ '''ابوالمجاهد''' جهڙا خطاب استعمال ڪيا. سندس سڪن ۽ شاهي فرمانن مان سندس حڪومتي لقبن جي ڄاڻ ملي ٿي.

[[File:Firman of Sultan Muhammad b. Tughlaq Shah (cropped).jpg|thumb|محمد بن تغلق جو شاهي فرمان، شوال 725هه / سيپٽمبر–آڪٽوبر 1325ع]]

محمد بن تغلق جو 725هه جو هڪ اصل فرمان محفوظ آهي، جنهن تي سندس شاهي طغرا ۽ لقب درج آهن. هي دستاويز دهلي سلطنت جي فارسي-عربي خطاطيءَ ۽ شاهي انتظام جو اهم تاريخي ثبوت آهي.&lt;ref name=&quot;CommonsFirman&quot;&gt;{{cite web |title=Firman of Sultan Muhammad b. Tughlaq Shah |website=Wikimedia Commons |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Firman_of_Sultan_Muhammad_b._Tughlaq_Shah.jpg |access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;

== علمي قابليت ۽ شخصيت ==
محمد بن تغلق کي پنهنجي دور جي سڀ کان وڌيڪ تعليم يافته سلطانن مان شمار ڪيو ويندو آهي.
هو فارسي شاعريءَ، عربي ادب، يوناني فلسفي، منطق، رياضي، فلڪيات ۽ طب ۾ دلچسپي رکندو هو. سندس يادداشت، گفتگو ۽ علمي بحث ڪرڻ جي صلاحيت بابت ڪيترن مؤرخن تعريف ڪئي آهي.
رميش چندر دت پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ سندس علمي صلاحيتن جو ذڪر ڪندي لکيو آهي ته هو علم، فلسفي، تاريخ ۽ شاعريءَ ۾ مهارت رکندو هو، پر سندس حڪومتي فيصلا ڪيترن موقعن تي عملي مشڪلاتن جو سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;Dutt1908Muhammad&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dutt
 |first=Romesh Chunder
 |title=A Brief History of Ancient and Modern India
 |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ
 |edition=3rd revised
 |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co.
 |location=Calcutta
 |year=1908
 |pages=64–66
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[ابن بطوطه]]، جيڪو سندس درٻار ۾ رهيو، سلطان جي غيرمعمولي سخاوت ۽ سخت سزائن ٻنهي جو ذڪر ڪيو آهي. انهيءَ ڪري سندس شخصيت بابت تاريخي بيانن ۾ علمي عظمت، مذهبي پابندي، سخاوت، سخت مزاجي ۽ سياسي بي صبري گڏ نظر اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;IbnBattuta&quot;&gt;{{cite book |author=Ibn Battuta |title=The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354 |translator=H. A. R. Gibb |publisher=Hakluyt Society |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CambridgeIslam&quot;/&gt;

== حڪومت ۽ انتظامي پاليسيون ==
محمد بن تغلق هڪ وسيع سلطنت ورثي ۾ حاصل ڪئي. سندس حڪومت جو مقصد مرڪزي اقتدار مضبوط ڪرڻ، صوبائي آمدنيءَ کي منظم ڪرڻ، فوجي طاقت وڌائڻ ۽ دکن جي علائقن تي اثر برقرار رکڻ هو.
هن فتح ڪيل علائقن ۾ نوان محصولي عملدار مقرر ڪيا، جيڪي زمين، آمدني ۽ مالي حسابن جي جاچ ڪندا هئا. اهي حساب وزير جي دفتر ۾ جانچيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;
پر سندس دور ۾ ڪيترين پاليسين جي نفاذ سبب سياسي ۽ سماجي بي چيني پيدا ٿي، جنهن سان سلطنت جي استحڪام کي نقصان پهتو.

== دوآبي علائقي ۾ محصولن ۾ واڌ ==
محمد بن تغلق [[گنگا]] ۽ [[جمنا]] دريائن جي وچ واري زرخيز علائقي، جنهن کي [[دوآب]] سڏيو ويندو هو، ۾ زرعي محصولن ۾ واڌ ڪئي.
سلطان جو مقصد سرڪاري آمدني وڌائڻ ۽ فوجي خرچن لاءِ وسيلا حاصل ڪرڻ هو. پر محصولن جي وصوليءَ دوران سختي ۽ زرعي بحران سبب ڪيترائي هاري متاثر ٿيا.
ڪجهه علائقن ۾ هارين پوک ڇڏي ڏني ۽ ڳوٺن مان لڏي ويا. ساڳئي وقت ڏڪار ۽ زرعي پيداوار ۾ گهٽتائيءَ صورتحال کي وڌيڪ خراب ڪيو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dutt1908Muhammad&quot;/&gt;
تاريخي ماخذن ۾ سلطان طرفان زرعي بحاليءَ لاءِ ڪوششن جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر انهن جو اثر محدود رهيو.

== گاديءَ جو هنڌ دولت آباد منتقل ڪرڻ ==
[[File:Map of the Delhi Sultanate.png|thumb|دهلي سلطنت جي علائقائي وسعت جو نقشو]]

1327ع جي لڳ ڀڳ محمد بن تغلق دهليءَ مان دکن جي شهر [[ديوگيري]] ڏانهن شاهي مرڪز منتقل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ديوگيري جو نالو پوءِ '''دولت آباد''' مشهور ٿيو.

=== منتقليءَ جا سبب ===
دولت آباد هندستان جي اتر ۽ ڏکڻ وارن علائقن جي وچ ۾ نسبتاً مرڪزي حيثيت رکندو هو.
سلطان جو خيال هو ته دکن مان وسيع سلطنت جي انتظام کي بهتر نموني سنڀالي سگهجي ٿو. دهليءَ تي منگول حملن جو خطرو پڻ هن فيصلي جي پسمنظر ۾ اهم عنصر هو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

=== منتقليءَ جو انتظام ===
سلطان دهليءَ جي اميرن، فوجي عملدارن، عالمن، صوفين، خدمتگارن ۽ ٻين بااثر ماڻهن کي دولت آباد منتقل ٿيڻ جو حڪم ڏنو.
دهليءَ کان دولت آباد تائين رستي تي مسافرن لاءِ آرامگاهون، پاڻي، خوراڪ ۽ ڇانوَ جا انتظام ڪيا ويا. رستي جي ٻنهي پاسن وڻ پوکيا ويا ۽ سرڪاري پيغام رسانيءَ جو نظام قائم ڪيو ويو.
دولت آباد ۾ نون آبادڪارن لاءِ محلا ۽ رهائشي علائقا مقرر ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

=== عوام تي اثر ===
منتقليءَ جي نتيجي ۾ ڪيترن ماڻهن کي ڊگهي سفر، مالي نقصان ۽ سماجي بي دخليءَ کي منهن ڏيڻو پيو.
وچئين دور جي مؤرخن، خاص ڪري [[ضياءُ الدين برني]]، دهليءَ جي ويران ٿيڻ بابت سخت بيان ڏنا آهن. بهرحال، جديد تاريخي تحقيق موجب دهليءَ جي مڪمل خالي ٿيڻ واري روايت مبالغي تي ٻڌل ٿي سگهي ٿي.
1327ع ۽ 1328ع جا ڪجهه سنسڪرت ڪتبا ظاهر ڪن ٿا ته دهلي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ معاشي ۽ مذهبي سرگرميون مڪمل طور بند نه ٿيون هيون.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

=== دهليءَ ڏانهن واپسي ===
1330ع واري ڏهاڪي ۾ دکن جي بغاوتن ۽ اترين سرحدن جي خطري سبب سلطان ٻيهر دهليءَ کي اهم انتظامي مرڪز بڻايو.
دولت آباد مان واپسيءَ سبب ماڻهن کي ٻيهر لڏپلاڻ ڪرڻي پئي. ان هوندي به دولت آباد دکن ۾ سياسي ۽ ثقافتي مرڪز طور اهم رهيو.
دکن ۾ اتر هندستان جي مسلمان اميرن، عالمن ۽ صوفين جي آبادڪاريءَ جا ڊگهي مدي وارا ثقافتي اثر پيا.&lt;ref name=&quot;Eaton2015&quot;&gt;{{cite book |last=Eaton |first=Richard Maxwell |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700 |publisher=Princeton University Press |year=2015 |page=41 |isbn=9781400868155 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ٽامي ۽ پتل جي علامتي ڪرنسي ==
[[File:Forced token currency coin of Muhammad bin Tughlak.jpg|thumb|محمد بن تغلق جي علامتي ڪرنسيءَ جو سڪو]]
1329ع–1330ع جي لڳ ڀڳ محمد بن تغلق ٽامي ۽ پتل جا اهڙا سڪا جاري ڪيا، جن جي سرڪاري قيمت چانديءَ جي ٽنڪي جي برابر مقرر ڪئي وئي.
اهڙي ڪرنسيءَ کي '''علامتي ڪرنسي''' (Token Currency) چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته سڪي جي مقرر ڪيل قيمت ان ۾ استعمال ٿيل ڌاتوءَ جي حقيقي قيمت کان وڌيڪ هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;IGNOUCurrency&quot;&gt;{{cite web |title=Token Currency of Muhammad Tughlaq |publisher=Indira Gandhi National Open University |url=https://egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/68917/3/Theme-III.pdf |language=en |access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;

=== پاليسيءَ جا سبب ===
چوڏهين صديءَ ۾ چانديءَ جي فراهميءَ ۾ گهٽتائي ۽ سلطنت جي مالي ضرورتن سبب متبادل ڪرنسيءَ جي ضرورت پيدا ٿي.
چين ۾ [[قبلائي خان]] ڪاغذي ڪرنسيءَ جو تجربو ڪيو هو، جڏهن ته ايران ۾ ڪيخاتو خان پڻ اهڙي مالياتي پاليسي اختيار ڪئي هئي.
محمد بن تغلق انهن تجربن کان متاثر ٿي هندستان ۾ علامتي ڌاتي ڪرنسي متعارف ڪرائي.&lt;ref name=&quot;IGNOUCurrency&quot;/&gt;

=== ڪرنسيءَ جي ناڪامي ===
نئين سڪن جي تياري ۽ گردش تي حڪومت مؤثر ضابطو قائم نه ڪري سگهي.
ٽامي ۽ پتل جي سڪن جون جعلي نقلون وڏي پيماني تي تيار ٿيڻ لڳيون. بازارن ۾ جعلي سڪن جي گهڻائي سبب نئين ڪرنسيءَ تي اعتماد گهٽجي ويو.
واپارين ۽ عام ماڻهن جي بي اعتماديءَ سبب مالياتي نظام متاثر ٿيو ۽ حڪومت کي آخرڪار علامتي ڪرنسي واپس وٺڻي پئي.&lt;ref name=&quot;INFLIBNETTughlaq&quot;&gt;{{cite web |title=The Tughlaq Dynasty (1320–1414) |publisher=INFLIBNET |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-tughlaq-dynasty-1320-1414/ |language=en |access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
هي تجربو پنهنجي تصور ۾ هڪ مالياتي جدت هو، پر جعلي سڪن جي روڪٿام ۽ عوامي اعتماد قائم ڪرڻ ۾ ناڪاميءَ سبب ڪامياب نه ٿي سگهيو.

== فوجي مهمون ==
=== منگولن سان لاڳاپا ===
محمد بن تغلق جي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ اتر اولهه سرحدن تي منگولن جو خطرو برقرار رهيو.
سلطان ڪجهه موقعن تي فوجي دفاع سان گڏ سفارتي ۽ مالي طريقا اختيار ڪيا. رميش چندر دت موجب هڪ منگول حملي کي وڏي رقم ادا ڪري ٽاريو ويو.&lt;ref name=&quot;Dutt1908Muhammad&quot;/&gt;

=== خراسان جي فوجي رٿا ===
محمد بن تغلق خراسان ۽ وچ ايشيا جي علائقن ۾ فوجي توسيع جو منصوبو تيار ڪيو.
هن مقصد لاءِ هڪ وڏو لشڪر گڏ ڪيو ويو. تاريخي بيانن ۾ فوجين جو تعداد لکين تائين ڄاڻايو ويو آهي، پر انهن انگن کي احتياط سان ڏسڻ گهرجي.
فوج کي وڏي پيماني تي پگهارون ڏنيون ويون، پر منصوبو عملي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. مالي مشڪلاتن سبب فوج کي منتشر ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

=== قراچل جي مهم ===
1333ع جي لڳ ڀڳ محمد بن تغلق هماليه جي جابلو علائقي [[قراچل]] ڏانهن فوجي مهم موڪلي.
پراڻن مؤرخن هن مهم کي چين فتح ڪرڻ جي منصوبي سان ڳنڍيو آهي، پر جديد تاريخي مطالعي ۾ ان کي هماليه جي سرحدي علائقن تي سياسي اثر قائم ڪرڻ جي ڪوشش طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.
فوج کي جابلو رستن، سخت موسم، برساتن، خوراڪ جي کوٽ ۽ مقامي مزاحمت سبب وڏو نقصان پهتو.
رميش چندر دت موجب هن مهم ۾ هڪ لک گهوڙيسوار موڪليا ويا هئا، پر اهو انگ سندس تاريخي بيان طور وٺڻ گهرجي، نه قطعي طور تصديق ٿيل فوجي تعداد.&lt;ref name=&quot;Dutt1908Muhammad&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

== مذهبي پاليسي ==
محمد بن تغلق پنهنجي ذاتي زندگيءَ ۾ مذهبي عبادتن جو پابند هو، پر سندس مذهبي پاليسيءَ بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف رايا موجود آهن.
[[ابن بطوطه]] ۽ ٻين مؤرخن سندس سخت سزائن ۽ مذهبي معاملن ۾ مداخلت جو ذڪر ڪيو آهي.
ٻئي طرف، جين مذهبي ماخذن ۾ سلطان جي جين عالمن سان تعلقات ۽ سندن سرپرستيءَ جا ثبوت ملن ٿا.

1328ع ۾ جين عالم '''جناپرڀا سوري''' سان سندس ملاقات جو ذڪر پڻ تاريخي مطالعي ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;JainDictionary&quot;&gt;{{cite book |last=Khan |first=Iqtidar Alam |title=Historical Dictionary of Medieval India |publisher=Scarecrow Press |year=2008 |page=101 |isbn=9780810864016 |language=en}}&lt;/ref&gt;
مؤرخ پيٽر جيڪسن موجب محمد بن تغلق جي دور ۾ ڪجهه هندو مذهبي رسمن سان شاهي سطح تي رابطن جا مثال پڻ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;
تنهنڪري سندس مذهبي پاليسيءَ کي مڪمل رواداري يا مڪمل عدم رواداريءَ جي هڪڙي سادي تشريح ۾ محدود ڪرڻ مناسب نه آهي.

== بغاوتون ۽ سلطنت جي ڪمزوري ==
محمد بن تغلق جي حڪومت جي آخري دور ۾ مختلف علائقن ۾ بغاوتون شروع ٿيون.

=== بنگال ===
بنگال ۾ مقامي حڪمرانن دهليءَ جي مرڪزي حڪومت کان آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. وقت سان گڏ بنگال ۾ آزاد مسلم سلطنت قائم ٿي.

=== مدورائي ===
1330ع واري ڏهاڪي ۾ ڏکڻ هندستان جي [[مدورائي]] واري علائقي ۾ جلال الدين احسن خان بغاوت ڪري آزاد حڪومت قائم ڪئي، جيڪا بعد ۾ [[مدورائي سلطنت]] جي نالي سان مشهور ٿي.

=== وجيانگر سلطنت ===
1336ع ۾ [[هريهر اول]] ۽ [[بڪا راءِ اول]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڏکڻ هندستان ۾ [[وجيانگر سلطنت]] جو بنياد پيو.
هي سلطنت دکن ۽ ڏکڻ هندستان جي سياسي تاريخ ۾ هڪ اهم طاقت بڻجي اڀري.&lt;ref name=&quot;Sen2013&quot;/&gt;

=== بهمني سلطنت ===
1347ع ۾ دکن جي مسلمان اميرن دهلي سلطنت خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[علاء الدين بهمن شاهه]]، جنهن کي حسن گنگو پڻ چيو ويندو هو، جي اڳواڻيءَ ۾ [[بهمني سلطنت]] قائم ڪئي.
بهمني سلطنت جي قيام سان دکن جي وڏي حصي تي دهلي سلطنت جو سڌو اقتدار ختم ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;Malik2008&quot;/&gt;

== سنڌ سان لاڳاپا ==
محمد بن تغلق جي حڪومت جو سنڌ جي تاريخ سان گهرو تعلق هو. سنڌ دهلي سلطنت جي اتر اولهه ۽ ڏکڻ اولهه واري سياسي نظام جو اهم حصو هئي.
سلطنت جي آخري سالن ۾ [[گجرات]] ۽ سنڌ ۾ بغاوتن سبب محمد بن تغلق کي فوجي مهمون ڪرڻيون پيون.

=== طغيءَ جي بغاوت ===
سلطان جي حڪومت جي آخري دور ۾ '''طغي''' (Taghi) نالي هڪ باغي اڳواڻ گجرات ۾ بغاوت ڪئي.
محمد بن تغلق باغيءَ جي سرڪشي ختم ڪرڻ لاءِ فوجي مهم شروع ڪئي. طغي گجرات مان فرار ٿي سنڌ ڏانهن ويو ۽ [[ٺٽو|ٺٽي]] جي علائقي ۾ پناهه ورتائين.
سلطان سندس تعاقب ڪندي سنڌ ڏانهن وڌيو.&lt;ref name=&quot;KalichbegSind&quot;&gt;{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind |volume=2 |year=1902 |url=https://persian.packhum.org/text/081101010 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌ ۾ آخري فوجي مهم ===
محمد بن تغلق جي فوج ٺٽي ڏانهن وڌندي مختلف هنڌن تي منزلون ڪيون.
ميرزا قليچ بيگ جي ترجمو ڪيل ''A History of Sind'' موجب سلطان پهرين ٿري نالي هنڌ تي ترسيو، جتي کيس بخار ٿيو. پوءِ هو ڪندل ڏانهن ويو، جتي ڪجهه وقت لاءِ سندس طبيعت بهتر ٿي.
ان کان پوءِ هو ٺٽي ڏانهن روانو ٿيو، پر ٺٽي کان لڳ ڀڳ 28 ميل پري ٻيهر سخت بيمار ٿي پيو.&lt;ref name=&quot;KalichbegSind&quot;/&gt;

=== سونڊا ۾ وفات ===
محمد بن تغلق 20 مارچ 1351ع تي سنڌ ۾ [[سونڊا]] وٽ وفات ڪري ويو.
سنڌ جي تاريخ بابت تحقيق ۾ سونڊا کي ٺٽي کان لڳ ڀڳ 22 ميل زميني فاصلي تي واقع ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته دريائي رستي سان اهو فاصلو وڌيڪ هو.&lt;ref name=&quot;SindChronology&quot;/&gt;
سندس موت بابت بنيادي تاريخي روايت بخار ۽ بيماريءَ جي آهي. ڪجهه بعد وارن مؤرخن زهر ڏيڻ جو شڪ پڻ ظاهر ڪيو آهي، پر انهيءَ الزام کي ثابت ٿيل حقيقت قرار ڏيڻ لاءِ قطعي ثبوت موجود نه آهن.
سنڌ جي تاريخي ماخذن موجب سندس وفات 21 محرم 752هه تي ٿي.&lt;ref name=&quot;KalichbegSind&quot;/&gt;

=== سنڌ ۾ جانشينيءَ جو فيصلو ===
سلطان جي وفات کان پوءِ شاهي فوج ۾ جانشينيءَ جو مسئلو پيدا ٿيو.
فوجي اڳواڻن ۽ اميرن سندس مائٽ [[فيروز شاهه تغلق]] کي نئون سلطان تسليم ڪيو.
24 محرم 752هه تي فيروز شاهه جي تخت نشيني ٿي. سنڌ مان دهليءَ ڏانهن واپسيءَ دوران هن سيوهڻ ۽ بکر سميت مختلف علائقن ۾ انتظامي مقرريون ڪيون.&lt;ref name=&quot;KalichbegSind&quot;/&gt;

=== سنڌ جي تاريخ ۾ اهميت ===
محمد بن تغلق جي سنڌ ۾ وفات هڪ اهم تاريخي واقعو هو، ڇاڪاڻ ته ان سان دهلي سلطنت جي هڪ ڊگهي ۽ سياسي طور غيرمستحڪم حڪومت ختم ٿي.
سنڌ ۾ طغيءَ جي بغاوت، ٺٽي ڏانهن شاهي مهم، سونڊا ۾ سلطان جي وفات ۽ فيروز شاهه جي جانشيني سنڌ جي چوڏهين صديءَ واري تاريخ جا اهم واقعا آهن.

== تاريخي جائزو ==
محمد بن تغلق جي شخصيت ۽ حڪمرانيءَ بابت تاريخدانن جا رايا مختلف آهن.
رميش چندر دت کيس هڪ غيرمعمولي تعليم يافته پر سياسي فيصلن ۾ غيرعملي حڪمران قرار ڏنو. هن سندس حڪومت جي ڀيٽ [[اورنگزيب]] جي حڪومت سان پڻ ڪئي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي حڪمرانن کي وسيع سلطنت ورثي ۾ ملي ۽ ٻنهي جي دور ۾ مرڪزي حڪومت کي وڏن سياسي چئلينجن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Dutt1908Muhammad&quot;/&gt;
جديد تاريخي تحقيق ۾ محمد بن تغلق جي پاليسين کي انهن جي اقتصادي، فوجي ۽ انتظامي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.
سندس ڪيترن تجربن جا مقصد قابل فهم هئا، پر انهن جي نفاذ، مقامي حالتن ۽ انتظامي صلاحيتن ۾ موجود ڪمزورين سبب گهربل نتيجا حاصل نه ٿي سگهيا.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;/&gt;

== ادب ۽ مقبول ثقافت ۾ ==
محمد بن تغلق هندستاني ادب، ڊرامي ۽ سينما ۾ هڪ مشهور تاريخي ڪردار رهيو آهي.
1968ع ۾ [[گريش ڪرناڊ]] سندس زندگيءَ ۽ حڪمرانيءَ تي ٻڌل مشهور ڪنڙ ڊرامو ''[[تغلق (ڊرامو)|تغلق]]'' لکيو.
ساڳئي سال تامل ليکڪ [[چو راماسوامي]] سياسي طنزيه ڊرامو ''محمد بن تغلق'' لکيو، جنهن تي 1971ع ۾ تامل فلم پڻ ٺهي.
محمد بن تغلق جي نالي سان سياسي فيصلن جي غيرمتوقع يا غيرعملي هجڻ لاءِ ''تغلقِي فرمان'' جهڙو اصطلاح پڻ استعمال ٿيندو آهي.

== اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a8bccd;&quot;
|+ style=&quot;background:#234f70;color:white;padding:10px;&quot; | محمد بن تغلق جي زندگي ۽ حڪومت جا اهم واقعا
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf4;&quot; | اهميت
|-
| لڳ ڀڳ 1290ع
| پيدائش
| تغلق خاندان ۾ جنم
|-
| 1321ع–1323ع
| ورنگل جون مهمون
| ڪاڪتيا سلطنت جي خاتمي ۾ ڪردار
|-
| 1325ع
| تخت نشيني
| تغلق گهراڻي جو ٻيو سلطان
|-
| 1327ع
| دولت آباد ڏانهن منتقلي
| انتظامي مرڪز جي تبديلي
|-
| 1329ع–1330ع
| علامتي ڪرنسي
| ٽامي ۽ پتل جي سڪن جو تجربو
|-
| 1333ع
| قراچل مهم
| هماليه جي سرحدي علائقن ۾ فوجي ناڪامي
|-
| 1336ع
| وجيانگر سلطنت جو قيام
| ڏکڻ هندستان ۾ نئين طاقت جو اڀار
|-
| 1347ع
| بهمني سلطنت جو قيام
| دکن ۾ دهليءَ جي اقتدار کي ڌڪ
|-
| 1351ع
| سنڌ ۾ وفات
| فيروز شاهه تغلق جي جانشيني
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[غياث الدين تغلق]]
* [[فيروز شاهه تغلق]]
* [[دهلي سلطنت]]
* [[تغلق گهراڻو]]
* [[ٺٽو]]
* [[سونڊا]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[دولت آباد قلعو]]
* [[بهمني سلطنت]]
* [[وجيانگر سلطنت]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=64–66}}
* {{cite book |last=Husain |first=Agha Mahdi |title=The Rise and Fall of Muhammad bin Tughluq |year=1938 |language=en}}
* {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521404778}}
* {{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals—Delhi Sultanat (1206–1526) |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |isbn=9788124110645}}
* {{cite book |last=Elliot |first=H. M. |author2=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=3 |publisher=Trübner &amp; Co. |year=1867}}
* {{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind |volume=2 |year=1902 |url=https://persian.packhum.org/text/081101010}}
* {{cite book |last=Lane-Poole |first=Stanley |title=Medieval India under Mohammedan Rule |publisher=Sang-e-Meel Publications |year=2007}}
* {{cite book |last=Malik |first=Jamal |title=Islam in South Asia: A Short History |publisher=Brill |year=2008 |isbn=9789004168596}}
* {{cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013}}
* {{cite book |last=Eaton |first=Richard Maxwell |title=The Sufis of Bijapur, 1300–1700 |publisher=Princeton University Press |year=2015}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Muhammad_bin_Tughluq محمد بن تغلق جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://www.britannica.com/biography/Muhammad-ibn-Tughluq محمد بن تغلق — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]
* [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-tughlaq-dynasty-1320-1414/ تغلق گهراڻي جي تاريخ — INFLIBNET]
* [https://persian.packhum.org/text/081101010 سنڌ جي تاريخ، جلد ٻيون — ميرزا قليچ بيگ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Firman_of_Sultan_Muhammad_b._Tughlaq_Shah.jpg محمد بن تغلق جو اصل شاهي فرمان]

{{Commons category|Muhammad bin Tughluq}}
{{Authority control}}

[[زمرو:دهلي جا سلطان]]
[[زمرو:تغلق گهراڻو]]
[[زمرو:هندستان جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:14هين صديءَ جا حڪمران]]
[[زمرو:1351ع ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>k6edz78xe0xqjh3evz3dabg4b068ng6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424386</id>
      <parentid>424383</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:06:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي کي [[محمد شاھ تغلق]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>424386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="7iozlrzx3l60uzdyh7vzs7i6b9s6i1v" xml:space="preserve">#چوريو[[محمد شاھ تغلق]]</text>
      <sha1>7iozlrzx3l60uzdyh7vzs7i6b9s6i1v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تيمور جي هندستان تي ڪاھ (1398ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104770</id>
    <revision>
      <id>424388</id>
      <timestamp>2026-10-22T20:14:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|1398ع–1399ع ۾ تيمور جي دهلي سلطنت خلاف فوجي مهم}} {{Infobox military conflict | conflict = تيمور جي هندستان تي ڪاهه | partof = [[تيمور جون فوجي مهمون]] | image = Timur Celebrates his Conquest of Delhi in 1398. Zafarnama of Ibrahim Sultan, Timurid Shiraz, 1436.jpg | image_size = 300px | caption = 1436ع جي ظفرنامي ۾ تيمور جي دهلي فتح جو مصور منظر | da...</comment>
      <origin>424388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28772" sha1="hgsnrziciy44e4tekclvntpp10uf4ci" xml:space="preserve">
{{Short description|1398ع–1399ع ۾ تيمور جي دهلي سلطنت خلاف فوجي مهم}}
{{Infobox military conflict
| conflict = تيمور جي هندستان تي ڪاهه
| partof = [[تيمور جون فوجي مهمون]]
| image = Timur Celebrates his Conquest of Delhi in 1398. Zafarnama of Ibrahim Sultan, Timurid Shiraz, 1436.jpg
| image_size = 300px
| caption = 1436ع جي ظفرنامي ۾ تيمور جي دهلي فتح جو مصور منظر
| date = 1398ع–1399ع
| place = [[پنجاب]]، [[ملتان]]، [[دهلي]] ۽ اتر هندستان
| result = تيموري لشڪر جي فتح؛ دهليءَ جي ڦرلٽ ۽ تغلق اقتدار جي وڌيڪ ڪمزوري
| combatant1 = [[تيموري سلطنت]]
| combatant2 = [[دهلي سلطنت]]
| commander1 = [[تيمور]]، پير محمد
| commander2 = [[ناصرالدين محمود شاهه تغلق]]، ملو اقبال خان
| strength1 = غير يقيني
| strength2 = غير يقيني
| casualties1 = نامعلوم
| casualties2 = وڏي پيماني تي جاني نقصان؛ انگ غير يقيني
}}

'''تيمور جي هندستان تي ڪاهه''' (انگريزي: ''Timur's invasion of India'') 1398ع کان 1399ع تائين [[تيمور]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[دهلي سلطنت]] خلاف ٿيل هڪ وڏي فوجي مهم هئي. ان دوران تيموري لشڪر [[سنڌو درياهه]] پار ڪري پنجاب ۾ داخل ٿيو، ڪيترن شهرن ۽ آبادين تي حملو ڪيو ۽ ڊسمبر 1398ع ۾ دهلي سلطنت جي فوج کي شڪست ڏئي [[دهلي]] تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dutt1908Timur&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dutt
 |first=Romesh Chunder
 |title=A Brief History of Ancient and Modern India
 |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ
 |edition=3rd revised
 |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co.
 |location=Calcutta
 |year=1908
 |page=68
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;&gt;{{cite book
 |last=Smith
 |first=Vincent A.
 |title=The Oxford History of India
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1919
 |chapter=The Sultanate of Delhi
 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Asia/India/_Texts/OXFHOI/4/3%2A.html
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هن حملي دوران دهليءَ ۽ ٻين علائقن ۾ وڏي پيماني تي قتل عام، ڦرلٽ، غلام بڻائڻ ۽ ملڪيتن جي تباهي جا واقعا پيش آيا. تيمور جي لشڪر شهر مان وڏي دولت ۽ ڪاريگرن کي پنهنجي گاديءَ واري شهر [[سمرقند]] ڏانهن کڻي ويو.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Welch1996&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Welch
 |first=Anthony
 |title=A Medieval Center of Learning in India: The Hauz Khas Madrasa in Delhi
 |journal=Muqarnas
 |volume=13
 |year=1996
 |pages=165–190
 |url=https://architexturez.net/doc/10-2307/1523258
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تيمور هندستان ۾ مستقل حڪومت قائم ڪرڻ بدران پنهنجي لشڪر سان واپس وچ ايشيا روانو ٿيو. سندس حملي دهليءَ جي اڳ ئي ڪمزور ٿيل [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو ۽ اتر هندستان ۾ سياسي انتشار وڌايو.&lt;ref name=&quot;IranicaDelhi&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Delhi Sultanate: Political and Cultural History
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/delhi-sultanate/delhi-sultanate-i-political-and-cultural-history/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== تيمور جو عروج ===
[[تيمور]]، جنهن کي '''تيمور لنگ''' ۽ مغربي تاريخي ادب ۾ ''Tamerlane'' پڻ چيو ويندو آهي، 1336ع ۾ وچ ايشيا ۾ [[ڪش، ازبڪستان|ڪش]]، موجوده شهر شهرسبز جي ڀرسان پيدا ٿيو.

هو ترڪ-منگول برلاس قبيلي سان تعلق رکندو هو. تيمور پاڻ کي [[چنگيز خان]] جي سياسي ورثي سان ڳنڍيندو هو، پر هو چنگيز خان جي سڌي مرداڻي نسل مان نه هو. پنهنجي اقتدار کي جائز بڻائڻ لاءِ هن چنگيزي خاندان سان شاديءَ ۽ سياسي تعلقات کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;Manz1989&quot;&gt;{{cite book
 |last=Manz
 |first=Beatrice Forbes
 |title=The Rise and Rule of Tamerlane
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1989
 |isbn=9780521633840
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هن [[ماوراءُ النهر]] ۾ اقتدار قائم ڪرڻ کان پوءِ ايران، خراسان، افغانستان، قفقاز ۽ اولهه ايشيا جي ڪيترن علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون.

سندس فوجي نظام تيز رفتار گهوڙيسوار لشڪرن، منظم حملن، سياسي اتحاد ۽ مخالفن کي خوفزده ڪرڻ واري حڪمت عمليءَ تي ٻڌل هو.&lt;ref name=&quot;Manz1989&quot;/&gt;

=== دهلي سلطنت جي حالت ===
چوڏهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ دهلي سلطنت اندروني اختلافن ۽ صوبائي خودمختياريءَ سبب ڪمزور ٿي چڪي هئي.

[[فيروز شاهه تغلق]] جي 1388ع ۾ وفات کان پوءِ تخت نشينيءَ جا تڪرار شروع ٿيا ۽ مختلف اميرن ۽ شهزادن وچ ۾ اقتدار لاءِ مقابلو وڌيو.

تيمور جي ڪاهه وقت دهليءَ جو سلطان [[ناصرالدين محمود شاهه تغلق]] هو، پر سندس اقتدار محدود هو ۽ ڪيترائي علائقا عملي طور مقامي حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا.&lt;ref name=&quot;IranicaDelhi&quot;/&gt;

== هندستان تي حملي جا سبب ==
تيمور جي هندستان تي ڪاهه جي سببن بابت تاريخدانن مختلف عنصر بيان ڪيا آهن.

انهن ۾ دهلي سلطنت جي ڪمزور سياسي حالت، دولت ۽ جنگي مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ، پنجاب جي اهم رستن تي اثر قائم ڪرڻ ۽ تيمور جي فوجي توسيع جي پاليسي شامل هئا.

تيموري درٻاري تاريخن ۾ حملي لاءِ مذهبي دليل پڻ پيش ڪيا ويا آهن، پر انهن بيانن کي فاتح جي پنهنجي سياسي ۽ مذهبي جواز جي طور تي پڙهڻ گهرجي، نه ته حملي جي واحد سبب طور.&lt;ref name=&quot;HabibTimur&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Habib
 |first=Irfan
 |title=Timur in the Political Tradition and Historiography of Mughal India
 |journal=Cahiers d'Asie centrale
 |issue=3–4
 |year=1997
 |url=https://journals.openedition.org/asiecentrale/pdf/500
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Manz1989&quot;/&gt;

== حملي جي شروعات ==

=== پير محمد جي ملتان واري مهم ===
1398ع ۾ تيمور جي پوٽي '''پير محمد''' جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ اڳواٽ فوجي دستو ملتان واري علائقي ۾ سرگرم ٿيو.

هن [[ملتان]] جو گهيرو ڪيو ۽ لڳ ڀڳ ڇهن مهينن جي مهم کان پوءِ شهر تي قبضو حاصل ڪيو.

ملتان تي قبضي تيمور جي مکيه لشڪر لاءِ پنجاب ۾ پيشقدميءَ کي آسان بڻايو.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HabibTimur&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه پار ڪرڻ ===
1398ع جي سرءُ ۾ تيمور پنهنجي مکيه لشڪر سان سنڌو درياهه پار ڪيو ۽ پنجاب ڏانهن وڌيو.

انهيءَ دور ۾ سنڌو درياهه اتر اولهه کان هندستان ۾ داخل ٿيڻ جو هڪ اهم جاگرافيائي رستو هو.

رميش چندر دت موجب تيمور سنڌو درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ڪئي ۽ سندس فوج جي رستي ۾ وڏي تباهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908Timur&quot;/&gt;

تيمور جي لشڪر جو پنجاب مان گذرڻ مقامي آبادين، واپار ۽ زراعت لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;

=== تولمبا تي حملو ===
تيمور جي لشڪر [[تولمبا]] تي حملو ڪيو، جيڪو ملتان جي اتر اوڀر ۾ واقع هڪ تاريخي شهر هو.

تاريخي بيانن موجب شهر کي ڦريو ويو ۽ ڪيترن رهواسين کي قتل يا قيد ڪيو ويو.

تولمبا تي حملو پنجاب ۾ تيموري فوجي مهم جي اهم واقعن مان هو.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;

== دهلي ڏانهن پيشقدمي ==
پنجاب ۾ فوجي ڪاررواين کان پوءِ تيمور جو لشڪر دهليءَ ڏانهن وڌيو.

دهلي سلطنت جي حڪمرانن حملي کي روڪڻ لاءِ فوج گڏ ڪئي، پر اندروني اختلافن ۽ ڪمزور مرڪزي اقتدار سبب مؤثر مزاحمت منظم ڪرڻ مشڪل ٿي پئي.

تيمور جي لشڪر دهليءَ جي ويجهو سلطنت جي فوج سان مقابلو ڪيو ۽ ان کي شڪست ڏني.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;

== دهليءَ جي جنگ (1398ع) ==
ڊسمبر 1398ع ۾ دهليءَ جي ويجهو تيمور جي فوج ۽ تغلق سلطنت جي فوج وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي.

دهليءَ جي فوج ۾ جنگي هاٿي پڻ شامل هئا، جڏهن ته تيمور جو لشڪر گهوڙيسوار دستن ۽ منظم فوجي حڪمت عمليءَ تي ڀاڙيندو هو.

تيموري لشڪر جنگ کٽي ورتي ۽ دهليءَ جي حڪمرانن جي مزاحمت ختم ٿي وئي.

سلطان ناصرالدين محمود شاهه تغلق ۽ سندس ساٿي شڪست کان پوءِ دهلي ڇڏي ويا.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;

رميش چندر دت موجب سلطان رات جي وقت دهليءَ مان نڪري گجرات ڏانهن فرار ٿيو. اها سندس ڪتاب ۾ ڏنل روايت آهي، جڏهن ته مختلف تاريخي ماخذن ۾ سلطان جي فرار ۽ بعد واري سرگرمين جا تفصيل هڪجهڙا نه آهن.&lt;ref name=&quot;Dutt1908Timur&quot;/&gt;

== جنگي قيدين جو قتل ==
دهليءَ جي جنگ کان اڳ تيمور جي فوج وٽ وڏي تعداد ۾ جنگي قيدي موجود هئا.

تاريخي روايتن موجب تيمور پنهنجي فوج جي پٺيان قيدين جي ممڪن بغاوت کان بچڻ لاءِ انهن جي قتل جو حڪم ڏنو.

ڪجهه تاريخي ماخذن ۾ مقتول قيدين جو تعداد لڳ ڀڳ '''هڪ لک''' ڄاڻايو ويو آهي.

هي انگ تاريخي روايتن ۾ مشهور آهي، پر ان جي آزاد ۽ قطعي تصديق ممڪن نه آهي؛ تنهنڪري ان کي اندازي يا ماخذن جي دعويٰ طور پيش ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HabibTimur&quot;/&gt;

== دهليءَ تي قبضو ==
دهلي سلطنت جي فوج کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ تيمور دهليءَ ۾ داخل ٿيو.

فاتح جي حيثيت سان سندس اقتدار جو اعلان ڪيو ويو، پر هن شهر ۾ مستقل انتظامي حڪومت قائم ڪرڻ جو ارادو نه رکيو.

تيمور دهليءَ جي عمارتن، دولت، بازارن ۽ شهري آباديءَ جو جائزو ورتو.

تيموري تاريخي بيانن ۾ دهليءَ جي وڏي آبادي، عمارتن ۽ شهري خوشحاليءَ جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Welch1996&quot;/&gt;

[[File:Timur Celebrates his Conquest of Delhi in 1398. Zafarnama of Ibrahim Sultan, Timurid Shiraz, 1436.jpg|thumb|1436ع جي تيموري مصور نسخي ۾ دهليءَ تي تيمور جي فتح جو منظر]]

== دهليءَ ۾ قتل عام ۽ ڦرلٽ ==
دهليءَ تي قبضي کان پوءِ شهر ۾ تيموري سپاهين جي ڦرلٽ ۽ مقامي آباديءَ جي مزاحمت سبب تشدد وڌيو.

ان کان پوءِ شهر ۾ وڏي پيماني تي قتل عام ٿيو.

تاريخي بيانن موجب هزارين ماڻهو مارجي ويا، ڪيترن کي غلام بڻايو ويو ۽ گهرن، بازارن ۽ ٻين ملڪيتن کي نقصان پهتو.

تيمور جي لشڪر ڪيترن ڏينهن تائين شهر مان دولت، قيمتي سامان ۽ ٻين وسيلن کي گڏ ڪيو.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Welch1996&quot;/&gt;

رميش چندر دت هن واقعي کي دهليءَ جي تاريخ جي انتهائي تباهه ڪندڙ واقعن مان شمار ڪيو آهي ۽ لکيو آهي ته حملي کان پوءِ شهر جي آبادي وڏي پيماني تي متاثر ٿي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908Timur&quot;/&gt;

=== غلام بڻايل ماڻهو ===
تيمور جي فوج ڪيترن مردن، عورتن ۽ ٻارن کي قيد ڪري غلام بڻايو.

فاتح لشڪر سان گڏ ڪيترن قيدين کي هندستان مان ٻاهر کڻي وڃڻ جا بيان تاريخي ماخذن ۾ موجود آهن.

قيدين ۾ مختلف سماجي طبقن جا ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;

=== ڪاريگرن کي سمرقند منتقل ڪرڻ ===
تيمور هندستان مان ماهر ڪاريگرن، معمارن ۽ ٻين هنر وارن ماڻهن کي پڻ پنهنجي گاديءَ واري شهر سمرقند ڏانهن منتقل ڪرايو.

سمرقند ۾ وڏي پيماني تي عمارت سازي ۽ شاهي تعميراتي منصوبن لاءِ ماهر ڪاريگرن جي ضرورت هئي.

اهڙيءَ ريت هندستان جي انساني ۽ فني وسيلن کي به تيموري سلطنت جي تعميراتي سرگرمين ۾ استعمال ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;

== دهليءَ جي تباهيءَ جا نتيجا ==
تيمور جي حملي دهليءَ جي معاشي ۽ سماجي زندگيءَ کي شديد نقصان پهچايو.

شهر جي آبادي گهٽجي وئي، واپار متاثر ٿيو ۽ ڪيترائي شهري پنهنجا گهر ڇڏي ويا.

رميش چندر دت موجب حملي کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن مهينن تائين دهلي وڏي حد تائين غيرآباد رهي.

انهيءَ بيان کي شهر جي مڪمل خالي ٿيڻ جي قطعي آبادي شماري بدران تاريخي مؤرخ جي تباهيءَ بابت تشريح طور سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908Timur&quot;/&gt;

تيمور جي ڪاهه دهلي سلطنت جي سياسي مرڪز کي ڪمزور ڪيو، پر هندستان جا سڀ علائقا هڪجهڙي نموني متاثر نه ٿيا. ڪيترائي علائقائي حڪمران اڳ ئي دهليءَ جي سڌي اقتدار کان آزاد يا خودمختيار هئا.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IranicaDelhi&quot;/&gt;

== هندستان مان تيمور جي واپسي ==
تيمور دهليءَ ۾ مستقل رهڻ بدران اتر هندستان مان واپسيءَ جو سفر شروع ڪيو.

هن دهليءَ کان پوءِ [[ميرٺ]] ۽ ٻين علائقن ۾ فوجي ڪارروايون ڪيون.

تاريخي بيانن موجب ميرٺ ۾ پڻ سخت جنگ، قتل ۽ تباهي جا واقعا پيش آيا.

ان کان پوءِ سندس لشڪر هردوار جي ڀرپاسي ۽ هماليه جي دامن وارن رستن مان گذرندي پنجاب ڏانهن موٽيو.

1399ع ۾ تيمور هندستان ڇڏي وچ ايشيا ڏانهن روانو ٿيو.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;

== تغلق گهراڻي تي اثر ==
تيمور جي حملي وقت تغلق سلطنت اڳ ئي سياسي طور ڪمزور هئي.

حملي کان پوءِ دهليءَ جي اقتدار لاءِ مختلف اميرن ۽ فوجي اڳواڻن وچ ۾ جدوجهد شروع ٿي.

ناصرالدين محمود شاهه تغلق ڪجهه عرصي کان پوءِ ٻيهر دهليءَ جي اقتدار سان لاڳاپيل ٿيو، پر سندس حڪومت جو اثر محدود رهيو.

رميش چندر دت موجب محمود شاهه 1412ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس نالي واري حڪومت لڳ ڀڳ ويهن سالن تائين جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908Timur&quot;/&gt;

ٻين تاريخي ترتيبن ۾ سندس وفات جو سال 1413ع ڏنو وڃي ٿو؛ تنهنڪري آخري تغلق سلطان جي وفات ۽ اقتدار جي خاتمي جي تاريخ بابت ماخذن جو مقابلو ضروري آهي.

== دولت خان لودي ۽ خضر خان ==
محمود شاهه تغلق جي وفات کان پوءِ دهليءَ ۾ اقتدار لاءِ جدوجهد جاري رهي.

'''دولت خان لودي''' دهليءَ تي قبضو ڪيو، پر سندس اقتدار گهڻو وقت قائم نه رهيو.

1414ع ۾ [[خضر خان]] دهليءَ تي قبضو ڪيو ۽ نئين سياسي گهراڻي جي حڪومت جو بنياد وڌو.

خضر خان جو تعلق اڳ پنجاب جي انتظام سان رهيو هو ۽ هن تيموري اقتدار سان سياسي وابستگي ظاهر ڪئي.&lt;ref name=&quot;IranicaDelhi&quot;/&gt;

=== سيد گهراڻي جو قيام ===
خضر خان جي اقتدار سان دهليءَ ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جي حڪومت شروع ٿي، جيڪا 1414ع کان 1451ع تائين قائم رهي.

هي گهراڻو اڳئين تغلق سلطنت جي ڀيٽ ۾ محدود علائقي تي حڪمران رهيو.

تيمور جي حملي ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي انتشار دهليءَ جي اقتدار جي هن تبديليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;IranicaDelhi&quot;/&gt;

== سنڌ ۽ پنجاب سان تاريخي تعلق ==
تيمور جي هندستاني مهم ۾ سنڌو درياهه ۽ پنجاب جي تاريخي جاگرافيءَ کي خاص اهميت حاصل هئي.

تيمور جي مکيه فوج سنڌو درياهه پار ڪري پنجاب ۾ داخل ٿي، جڏهن ته سندس پوٽي پير محمد ملتان واري علائقي ۾ فوجي ڪارروايون ڪيون.

انهيءَ ڪري هن مهم جو سنڌو ماٿريءَ جي اترين حصي، ملتان ۽ پنجاب جي سياسي تاريخ سان سڌو تعلق آهي.

البت سنڌو درياهه پار ڪرڻ کي موجوده سنڌ صوبي جي فتح يا ٺٽي تي حملي جي برابر سمجهڻ درست نه ٿيندو؛ هن مهم جا مکيه واقعا پنجاب ۽ اتر هندستان ۾ پيش آيا.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HabibTimur&quot;/&gt;

== تاريخي ماخذ ۽ انهن جي اعتبار جو مسئلو ==

=== ظفرنامه ===
تيمور جي زندگيءَ ۽ فوجي مهمن بابت اهم فارسي ماخذن ۾ '''ظفرنامه''' شامل آهي.

[[نظام الدين شامي]] تيمور جي حياتيءَ ۾ سندس مهمن بابت تاريخ مرتب ڪئي.

بعد ۾ [[شرف الدين علي يزدي]] پڻ ''ظفرنامه'' لکيو، جنهن ۾ تيمور جي هندستاني مهم جو تفصيلي بيان موجود آهي.

اهي ماخذ تيموري درٻار جي نقطه نظر جي نمائندگي ڪن ٿا، تنهنڪري انهن جي بيانن کي ٻين آزاد تاريخي روايتن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HabibTimur&quot;/&gt;

=== ملفوظات تيموري ===
'''ملفوظات تيموري''' يا '''تزوڪات تيموري''' تيمور سان منسوب هڪ مشهور فارسي ڪتاب آهي.

ان جي موجوده صورت سترهين صديءَ ۾ ابو طالب الحسينيءَ جي ترجمي ۽ تدوين سان لاڳاپيل آهي.

ڪتاب کي روايتي طور تيمور جي خودنوشت سڏيو ويو آهي، پر جديد تحقيق ۾ ان جي اصل چغتائي متن ۽ تيمور سان سڌي نسبت بابت سنجيده شڪ ظاهر ڪيا ويا آهن.

تنهنڪري هن ڪتاب کي تيمور جي تصديق ٿيل ذاتي يادگيرين طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Csiky2006&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Csiky
 |first=Gergely
 |title=The Tuzūkāt-i Tīmūrī as a Source for Military History
 |journal=Acta Orientalia
 |volume=59
 |issue=4
 |year=2006
 |pages=439–491
 |doi=10.1556/AOrient.59.2006.4.3
 |url=https://real.mtak.hu/45755/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ مبارڪ شاهي ===
[[يحيٰ سرهندي]] جي '''تاريخ مبارڪ شاهي''' تيمور جي هندستاني مهم ۽ ان کان پوءِ دهليءَ جي سياسي صورتحال بابت اهم هندستاني ماخذ آهي.

مؤرخ عرفان حبيب موجب هي ماخذ تيموري درٻاري تاريخن کان آزاد روايت پيش ڪري ٿو.

ٻنهي قسمن جي ماخذن ۾ حملي جي رستن، قتل عام ۽ واپسيءَ بابت بنيادي اتفاق ملي ٿو، پر تاريخن ۽ ڪجهه تفصيلن ۾ اختلاف پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;HabibTimur&quot;/&gt;

== تاريخي تجزيو ==
تيمور جي هندستان تي ڪاهه کي دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ هڪ وڏي فوجي ۽ سياسي تباهيءَ طور ڏٺو ويندو آهي.

ان حملي سان دهليءَ جي اڳ ئي ڪمزور حڪومت کي سخت نقصان پهتو، پر سلطنت جي زوال جا سبب رڳو تيمور جي ڪاهه تائين محدود نه هئا.

تغلق گهراڻي جي اندروني اختلافن، صوبائي خودمختياريءَ، مالي مشڪلاتن ۽ مرڪزي اقتدار جي ڪمزوريءَ پڻ سلطنت جي ٽٽڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;IranicaDelhi&quot;/&gt;

رميش چندر دت جي 1908ع واري تاريخ ۾ تيمور جي ڪاهه کي وڏي انساني تباهيءَ جي صورت ۾ بيان ڪيو ويو آهي.

جديد تاريخي تحقيق ۾ حملي جي سياسي، فوجي ۽ معاشي نتيجن سان گڏ ان جي تاريخي ماخذن جي اعتبار ۽ درٻاري پروپيگنڊا جي مسئلن جو پڻ جائزو ورتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dutt1908Timur&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HabibTimur&quot;/&gt;

== اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9fb8c8;&quot;
|+ style=&quot;background:#244c68;color:white;padding:10px;&quot; | تيمور جي هندستان تي ڪاهه ۽ ان جا سياسي نتيجا
! style=&quot;background:#dcebf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1336ع
| تيمور جي پيدائش
| وچ ايشيا ۾ برلاس خاندان سان تعلق
|-
| 1370ع
| ماوراءُ النهر ۾ اقتدار جو قيام
| تيموري سياسي طاقت جو عروج
|-
| 1388ع
| فيروز شاهه تغلق جي وفات
| دهلي سلطنت ۾ جانشينيءَ جو بحران
|-
| 1398ع
| پير محمد جي ملتان واري مهم
| پنجاب ۾ تيموري پيشقدميءَ جي شروعات
|-
| 1398ع
| سنڌو درياهه پار ڪرڻ
| تيمور جي مکيه لشڪر جي هندستان ۾ آمد
|-
| 1398ع
| تولمبا تي حملو
| پنجاب ۾ قتل ۽ ڦرلٽ
|-
| ڊسمبر 1398ع
| دهليءَ جي جنگ
| تغلق فوج جي شڪست
|-
| ڊسمبر 1398ع
| دهليءَ تي قبضو
| قتل عام، ڦرلٽ ۽ غلام بڻائڻ
|-
| 1399ع
| تيمور جي واپسي
| هندستان ۾ مستقل حڪومت قائم نه ڪرڻ
|-
| 1414ع
| خضر خان جي تخت نشيني
| دهليءَ ۾ سيد گهراڻي جي شروعات
|}

== اهم تاريخي ماخذن جو تقابلي جائزو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b2c5b8;&quot;
|+ style=&quot;background:#315c4c;color:white;padding:10px;&quot; | تيمور جي ڪاهه بابت اهم ماخذ
! style=&quot;background:#e1efe5;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#e1efe5;&quot; | نوعيت
! style=&quot;background:#e1efe5;&quot; | تحقيقي اهميت
|-
| نظام الدين شامي جو ''ظفرنامه''
| تيموري درٻاري تاريخ
| تيمور جي حياتيءَ جي دور جي روايت
|-
| شرف الدين علي يزدي جو ''ظفرنامه''
| بعد واري تيموري درٻاري تاريخ
| فوجي مهمن جو تفصيلي بيان
|-
| ''ملفوظات تيموري''
| تيمور سان منسوب متن
| اصليت بابت اختلاف؛ احتياط ضروري
|-
| يحيٰ سرهندي جي ''تاريخ مبارڪ شاهي''
| هندستاني تاريخي روايت
| تيموري درٻاري بيانن سان مقابلي لاءِ اهم
|-
| رميش چندر دت، 1908ع
| جديد دور جي شروعاتي تاريخ نويسي
| حملي ۽ سياسي نتيجن جو مختصر جائزو
|-
| عرفان حبيب، 1997ع
| جديد تحقيقي مقالو
| هندستاني ۽ تيموري ماخذن جو تقابلي مطالعو
|-
| بيٽرس فوربس منز، 1989ع
| جديد علمي تحقيق
| تيمور جي سياسي ۽ فوجي نظام جو تجزيو
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[تيمور]]
* [[تيموري سلطنت]]
* [[دهلي سلطنت]]
* [[تغلق گهراڻو]]
* [[ناصرالدين محمود شاهه تغلق]]
* [[خضر خان]]
* [[سيد گهراڻو]]
* [[ملتان]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[سمرقند]]
* [[هندستان جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=68}}
* {{cite book |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=The Rise and Rule of Tamerlane |publisher=Cambridge University Press |year=1989 |isbn=9780521633840}}
* {{cite book |last=Smith |first=Vincent A. |title=The Oxford History of India |publisher=Clarendon Press |year=1919}}
* {{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |editor=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=3 |publisher=Trübner &amp; Co. |location=London |year=1871}}
* {{cite journal |last=Habib |first=Irfan |title=Timur in the Political Tradition and Historiography of Mughal India |journal=Cahiers d'Asie centrale |issue=3–4 |year=1997 |url=https://journals.openedition.org/asiecentrale/pdf/500}}
* {{cite journal |last=Welch |first=Anthony |title=A Medieval Center of Learning in India: The Hauz Khas Madrasa in Delhi |journal=Muqarnas |volume=13 |year=1996 |pages=165–190}}
* {{cite journal |last=Csiky |first=Gergely |title=The Tuzūkāt-i Tīmūrī as a Source for Military History |journal=Acta Orientalia |volume=59 |issue=4 |year=2006 |pages=439–491}}
* {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999}}
* {{cite book |last=Yazdi |first=Sharaf al-Din Ali |title=Zafarnama |language=fa}}
* {{cite book |last=Shami |first=Nizam al-Din |title=Zafarnama |language=fa}}
* {{cite book |last=Sirhindi |first=Yahya |title=Tarikh-i Mubarak Shahi |language=fa}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Timur تيمور جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Timur_Celebrates_his_Conquest_of_Delhi_in_1398._Zafarnama_of_Ibrahim_Sultan,_Timurid_Shiraz,_1436.jpg دهليءَ جي فتح جو 1436ع وارو مصور منظر]
* [https://www.iranicaonline.org/articles/delhi-sultanate/delhi-sultanate-i-political-and-cultural-history/ دهلي سلطنت جي سياسي تاريخ — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://www.loc.gov/item/99430750/ ظفرنامه جو فارسي نسخو — لائبريري آف ڪانگريس]
* [https://www.loc.gov/item/2013415533/ ملفوظات تيموري جو قلمي نسخو — لائبريري آف ڪانگريس]
* [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Asia/India/_Texts/OXFHOI/4/3%2A.html آڪسفورڊ هسٽري آف انڊيا — دهلي سلطنت]
* [https://journals.openedition.org/asiecentrale/pdf/500 عرفان حبيب جو تيمور بابت تحقيقي مقالو]

{{Commons category|Timur}}
{{Authority control}}

[[زمرو:1398ع]]
[[زمرو:1399ع]]
[[زمرو:تيمور]]
[[زمرو:دهلي سلطنت]]
[[زمرو:تغلق گهراڻو]]
[[زمرو:هندستان تي حملا]]
[[زمرو:هندستان جي فوجي تاريخ]]
[[زمرو:14هين صديءَ جون جنگيون]]
[[زمرو:دهلي جي تاريخ]]
[[زمرو:پنجاب جي تاريخ]]
[[زمرو:تيموري سلطنت]]</text>
      <sha1>hgsnrziciy44e4tekclvntpp10uf4ci</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424389</id>
      <parentid>424388</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:18:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28705" sha1="dd1fwrhdvwpncs2rssqjgbgufl7asgq" xml:space="preserve">
{{Short description|1398ع–1399ع ۾ تيمور جي دهلي سلطنت خلاف فوجي مهم}}
{{Infobox military conflict
| conflict = تيمور جي هندستان تي ڪاهه
| partof = [[تيمور جون فوجي مهمون]]
| image = Timur Celebrates his Conquest of Delhi in 1398. Zafarnama of Ibrahim Sultan, Timurid Shiraz, 1436.jpg
| image_size = 300px
| caption = 1436ع جي ظفرنامي ۾ تيمور جي دهلي فتح جو مصور منظر
| date = 1398ع–1399ع
| place = [[پنجاب]]، [[ملتان]]، [[دهلي]] ۽ اتر هندستان
| result = تيموري لشڪر جي فتح؛ دهليءَ جي ڦرلٽ ۽ تغلق اقتدار جي وڌيڪ ڪمزوري
| combatant1 = [[تيموري سلطنت]]
| combatant2 = [[دهلي سلطنت]]
| commander1 = [[تيمور]]، پير محمد
| commander2 = [[ناصرالدين محمود شاهه تغلق]]، ملو اقبال خان
| strength1 = غير يقيني
| strength2 = غير يقيني
| casualties1 = نامعلوم
| casualties2 = وڏي پيماني تي جاني نقصان؛ انگ غير يقيني
}}

'''تيمور جي هندستان تي ڪاهه''' (انگريزي: ''Timur's invasion of India'') 1398ع کان 1399ع تائين [[تيمور]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[دهلي سلطنت]] خلاف ٿيل هڪ وڏي فوجي مهم هئي. ان دوران تيموري لشڪر [[سنڌو درياهه]] پار ڪري پنجاب ۾ داخل ٿيو، ڪيترن شهرن ۽ آبادين تي حملو ڪيو ۽ ڊسمبر 1398ع ۾ دهلي سلطنت جي فوج کي شڪست ڏئي [[دهلي]] تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;Dutt1908Timur&quot;&gt;{{cite book
 |last=Dutt
 |first=Romesh Chunder
 |title=A Brief History of Ancient and Modern India
 |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ
 |edition=3rd revised
 |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co.
 |location=Calcutta
 |year=1908
 |page=68
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;&gt;{{cite book
 |last=Smith
 |first=Vincent A.
 |title=The Oxford History of India
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1919
 |chapter=The Sultanate of Delhi
 |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Asia/India/_Texts/OXFHOI/4/3%2A.html
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

هن حملي دوران دهليءَ ۽ ٻين علائقن ۾ وڏي پيماني تي قتل عام، ڦرلٽ، غلام بڻائڻ ۽ ملڪيتن جي تباهي جا واقعا پيش آيا. تيمور جي لشڪر شهر مان وڏي دولت ۽ ڪاريگرن کي پنهنجي گاديءَ واري شهر [[سمرقند]] ڏانهن کڻي ويو.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Welch1996&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Welch
 |first=Anthony
 |title=A Medieval Center of Learning in India: The Hauz Khas Madrasa in Delhi
 |journal=Muqarnas
 |volume=13
 |year=1996
 |pages=165–190
 |url=https://architexturez.net/doc/10-2307/1523258
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
تيمور هندستان ۾ مستقل حڪومت قائم ڪرڻ بدران پنهنجي لشڪر سان واپس وچ ايشيا روانو ٿيو. سندس حملي دهليءَ جي اڳ ئي ڪمزور ٿيل [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] کي وڌيڪ ڪمزور ڪيو ۽ اتر هندستان ۾ سياسي انتشار وڌايو.&lt;ref name=&quot;IranicaDelhi&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Delhi Sultanate: Political and Cultural History
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/delhi-sultanate/delhi-sultanate-i-political-and-cultural-history/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== تيمور جو عروج ===
[[تيمور]]، جنهن کي '''تيمور لنگ''' ۽ مغربي تاريخي ادب ۾ ''Tamerlane'' پڻ چيو ويندو آهي، 1336ع ۾ وچ ايشيا ۾ [[ڪش، ازبڪستان|ڪش]]، موجوده شهر شهرسبز جي ڀرسان پيدا ٿيو.
هو ترڪ-منگول برلاس قبيلي سان تعلق رکندو هو. تيمور پاڻ کي [[چنگيز خان]] جي سياسي ورثي سان ڳنڍيندو هو، پر هو چنگيز خان جي سڌي مرداڻي نسل مان نه هو. پنهنجي اقتدار کي جائز بڻائڻ لاءِ هن چنگيزي خاندان سان شاديءَ ۽ سياسي تعلقات کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;Manz1989&quot;&gt;{{cite book
 |last=Manz
 |first=Beatrice Forbes
 |title=The Rise and Rule of Tamerlane
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1989
 |isbn=9780521633840
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
هن [[ماوراءُ النهر]] ۾ اقتدار قائم ڪرڻ کان پوءِ ايران، خراسان، افغانستان، قفقاز ۽ اولهه ايشيا جي ڪيترن علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون.
سندس فوجي نظام تيز رفتار گهوڙيسوار لشڪرن، منظم حملن، سياسي اتحاد ۽ مخالفن کي خوفزده ڪرڻ واري حڪمت عمليءَ تي ٻڌل هو.&lt;ref name=&quot;Manz1989&quot;/&gt;

=== دهلي سلطنت جي حالت ===
چوڏهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ دهلي سلطنت اندروني اختلافن ۽ صوبائي خودمختياريءَ سبب ڪمزور ٿي چڪي هئي.
[[فيروز شاهه تغلق]] جي 1388ع ۾ وفات کان پوءِ تخت نشينيءَ جا تڪرار شروع ٿيا ۽ مختلف اميرن ۽ شهزادن وچ ۾ اقتدار لاءِ مقابلو وڌيو.
تيمور جي ڪاهه وقت دهليءَ جو سلطان [[ناصرالدين محمود شاهه تغلق]] هو، پر سندس اقتدار محدود هو ۽ ڪيترائي علائقا عملي طور مقامي حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا.&lt;ref name=&quot;IranicaDelhi&quot;/&gt;

== هندستان تي حملي جا سبب ==
تيمور جي هندستان تي ڪاهه جي سببن بابت تاريخدانن مختلف عنصر بيان ڪيا آهن.
انهن ۾ دهلي سلطنت جي ڪمزور سياسي حالت، دولت ۽ جنگي مالِ غنيمت حاصل ڪرڻ، پنجاب جي اهم رستن تي اثر قائم ڪرڻ ۽ تيمور جي فوجي توسيع جي پاليسي شامل هئا.
تيموري درٻاري تاريخن ۾ حملي لاءِ مذهبي دليل پڻ پيش ڪيا ويا آهن، پر انهن بيانن کي فاتح جي پنهنجي سياسي ۽ مذهبي جواز جي طور تي پڙهڻ گهرجي، نه ته حملي جي واحد سبب طور.&lt;ref name=&quot;HabibTimur&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Habib
 |first=Irfan
 |title=Timur in the Political Tradition and Historiography of Mughal India
 |journal=Cahiers d'Asie centrale
 |issue=3–4
 |year=1997
 |url=https://journals.openedition.org/asiecentrale/pdf/500
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Manz1989&quot;/&gt;

== حملي جي شروعات ==

=== پير محمد جي ملتان واري مهم ===
1398ع ۾ تيمور جي پوٽي '''پير محمد''' جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ اڳواٽ فوجي دستو ملتان واري علائقي ۾ سرگرم ٿيو.
هن [[ملتان]] جو گهيرو ڪيو ۽ لڳ ڀڳ ڇهن مهينن جي مهم کان پوءِ شهر تي قبضو حاصل ڪيو.
ملتان تي قبضي تيمور جي مکيه لشڪر لاءِ پنجاب ۾ پيشقدميءَ کي آسان بڻايو.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HabibTimur&quot;/&gt;

=== سنڌو درياهه پار ڪرڻ ===
1398ع جي سرءُ ۾ تيمور پنهنجي مکيه لشڪر سان سنڌو درياهه پار ڪيو ۽ پنجاب ڏانهن وڌيو.
انهيءَ دور ۾ سنڌو درياهه اتر اولهه کان هندستان ۾ داخل ٿيڻ جو هڪ اهم جاگرافيائي رستو هو.
رميش چندر دت موجب تيمور سنڌو درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ڪئي ۽ سندس فوج جي رستي ۾ وڏي تباهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908Timur&quot;/&gt;
تيمور جي لشڪر جو پنجاب مان گذرڻ مقامي آبادين، واپار ۽ زراعت لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;

=== تولمبا تي حملو ===
تيمور جي لشڪر [[تولمبا]] تي حملو ڪيو، جيڪو ملتان جي اتر اوڀر ۾ واقع هڪ تاريخي شهر هو.
تاريخي بيانن موجب شهر کي ڦريو ويو ۽ ڪيترن رهواسين کي قتل يا قيد ڪيو ويو.
تولمبا تي حملو پنجاب ۾ تيموري فوجي مهم جي اهم واقعن مان هو.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;

== دهلي ڏانهن پيشقدمي ==
پنجاب ۾ فوجي ڪاررواين کان پوءِ تيمور جو لشڪر دهليءَ ڏانهن وڌيو.
دهلي سلطنت جي حڪمرانن حملي کي روڪڻ لاءِ فوج گڏ ڪئي، پر اندروني اختلافن ۽ ڪمزور مرڪزي اقتدار سبب مؤثر مزاحمت منظم ڪرڻ مشڪل ٿي پئي.
تيمور جي لشڪر دهليءَ جي ويجهو سلطنت جي فوج سان مقابلو ڪيو ۽ ان کي شڪست ڏني.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;

== دهليءَ جي جنگ (1398ع) ==
ڊسمبر 1398ع ۾ دهليءَ جي ويجهو تيمور جي فوج ۽ تغلق سلطنت جي فوج وچ ۾ فيصلائتي جنگ ٿي.
دهليءَ جي فوج ۾ جنگي هاٿي پڻ شامل هئا، جڏهن ته تيمور جو لشڪر گهوڙيسوار دستن ۽ منظم فوجي حڪمت عمليءَ تي ڀاڙيندو هو.
تيموري لشڪر جنگ کٽي ورتي ۽ دهليءَ جي حڪمرانن جي مزاحمت ختم ٿي وئي.
سلطان ناصرالدين محمود شاهه تغلق ۽ سندس ساٿي شڪست کان پوءِ دهلي ڇڏي ويا.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;
رميش چندر دت موجب سلطان رات جي وقت دهليءَ مان نڪري گجرات ڏانهن فرار ٿيو. اها سندس ڪتاب ۾ ڏنل روايت آهي، جڏهن ته مختلف تاريخي ماخذن ۾ سلطان جي فرار ۽ بعد واري سرگرمين جا تفصيل هڪجهڙا نه آهن.&lt;ref name=&quot;Dutt1908Timur&quot;/&gt;

== جنگي قيدين جو قتل ==
دهليءَ جي جنگ کان اڳ تيمور جي فوج وٽ وڏي تعداد ۾ جنگي قيدي موجود هئا.
تاريخي روايتن موجب تيمور پنهنجي فوج جي پٺيان قيدين جي ممڪن بغاوت کان بچڻ لاءِ انهن جي قتل جو حڪم ڏنو.
ڪجهه تاريخي ماخذن ۾ مقتول قيدين جو تعداد لڳ ڀڳ '''هڪ لک''' ڄاڻايو ويو آهي.
هي انگ تاريخي روايتن ۾ مشهور آهي، پر ان جي آزاد ۽ قطعي تصديق ممڪن نه آهي؛ تنهنڪري ان کي اندازي يا ماخذن جي دعويٰ طور پيش ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HabibTimur&quot;/&gt;

== دهليءَ تي قبضو ==
دهلي سلطنت جي فوج کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ تيمور دهليءَ ۾ داخل ٿيو.
فاتح جي حيثيت سان سندس اقتدار جو اعلان ڪيو ويو، پر هن شهر ۾ مستقل انتظامي حڪومت قائم ڪرڻ جو ارادو نه رکيو.
تيمور دهليءَ جي عمارتن، دولت، بازارن ۽ شهري آباديءَ جو جائزو ورتو.
تيموري تاريخي بيانن ۾ دهليءَ جي وڏي آبادي، عمارتن ۽ شهري خوشحاليءَ جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Welch1996&quot;/&gt;

[[File:Timur Celebrates his Conquest of Delhi in 1398. Zafarnama of Ibrahim Sultan, Timurid Shiraz, 1436.jpg|thumb|1436ع جي تيموري مصور نسخي ۾ دهليءَ تي تيمور جي فتح جو منظر]]

== دهليءَ ۾ قتل عام ۽ ڦرلٽ ==
دهليءَ تي قبضي کان پوءِ شهر ۾ تيموري سپاهين جي ڦرلٽ ۽ مقامي آباديءَ جي مزاحمت سبب تشدد وڌيو.
ان کان پوءِ شهر ۾ وڏي پيماني تي قتل عام ٿيو.
تاريخي بيانن موجب هزارين ماڻهو مارجي ويا، ڪيترن کي غلام بڻايو ويو ۽ گهرن، بازارن ۽ ٻين ملڪيتن کي نقصان پهتو.
تيمور جي لشڪر ڪيترن ڏينهن تائين شهر مان دولت، قيمتي سامان ۽ ٻين وسيلن کي گڏ ڪيو.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Welch1996&quot;/&gt;
رميش چندر دت هن واقعي کي دهليءَ جي تاريخ جي انتهائي تباهه ڪندڙ واقعن مان شمار ڪيو آهي ۽ لکيو آهي ته حملي کان پوءِ شهر جي آبادي وڏي پيماني تي متاثر ٿي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908Timur&quot;/&gt;

=== غلام بڻايل ماڻهو ===
تيمور جي فوج ڪيترن مردن، عورتن ۽ ٻارن کي قيد ڪري غلام بڻايو.
فاتح لشڪر سان گڏ ڪيترن قيدين کي هندستان مان ٻاهر کڻي وڃڻ جا بيان تاريخي ماخذن ۾ موجود آهن.
قيدين ۾ مختلف سماجي طبقن جا ماڻهو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;

=== ڪاريگرن کي سمرقند منتقل ڪرڻ ===
تيمور هندستان مان ماهر ڪاريگرن، معمارن ۽ ٻين هنر وارن ماڻهن کي پڻ پنهنجي گاديءَ واري شهر سمرقند ڏانهن منتقل ڪرايو.
سمرقند ۾ وڏي پيماني تي عمارت سازي ۽ شاهي تعميراتي منصوبن لاءِ ماهر ڪاريگرن جي ضرورت هئي.
اهڙيءَ ريت هندستان جي انساني ۽ فني وسيلن کي به تيموري سلطنت جي تعميراتي سرگرمين ۾ استعمال ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;

== دهليءَ جي تباهيءَ جا نتيجا ==
تيمور جي حملي دهليءَ جي معاشي ۽ سماجي زندگيءَ کي شديد نقصان پهچايو.
شهر جي آبادي گهٽجي وئي، واپار متاثر ٿيو ۽ ڪيترائي شهري پنهنجا گهر ڇڏي ويا.
رميش چندر دت موجب حملي کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن مهينن تائين دهلي وڏي حد تائين غيرآباد رهي.
انهيءَ بيان کي شهر جي مڪمل خالي ٿيڻ جي قطعي آبادي شماري بدران تاريخي مؤرخ جي تباهيءَ بابت تشريح طور سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908Timur&quot;/&gt;
تيمور جي ڪاهه دهلي سلطنت جي سياسي مرڪز کي ڪمزور ڪيو، پر هندستان جا سڀ علائقا هڪجهڙي نموني متاثر نه ٿيا. ڪيترائي علائقائي حڪمران اڳ ئي دهليءَ جي سڌي اقتدار کان آزاد يا خودمختيار هئا.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IranicaDelhi&quot;/&gt;

== هندستان مان تيمور جي واپسي ==
تيمور دهليءَ ۾ مستقل رهڻ بدران اتر هندستان مان واپسيءَ جو سفر شروع ڪيو.
هن دهليءَ کان پوءِ [[ميرٺ]] ۽ ٻين علائقن ۾ فوجي ڪارروايون ڪيون.
تاريخي بيانن موجب ميرٺ ۾ پڻ سخت جنگ، قتل ۽ تباهي جا واقعا پيش آيا.
ان کان پوءِ سندس لشڪر هردوار جي ڀرپاسي ۽ هماليه جي دامن وارن رستن مان گذرندي پنجاب ڏانهن موٽيو.
1399ع ۾ تيمور هندستان ڇڏي وچ ايشيا ڏانهن روانو ٿيو.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;

== تغلق گهراڻي تي اثر ==
تيمور جي حملي وقت تغلق سلطنت اڳ ئي سياسي طور ڪمزور هئي.
حملي کان پوءِ دهليءَ جي اقتدار لاءِ مختلف اميرن ۽ فوجي اڳواڻن وچ ۾ جدوجهد شروع ٿي.
ناصرالدين محمود شاهه تغلق ڪجهه عرصي کان پوءِ ٻيهر دهليءَ جي اقتدار سان لاڳاپيل ٿيو، پر سندس حڪومت جو اثر محدود رهيو.
رميش چندر دت موجب محمود شاهه 1412ع ۾ وفات ڪئي ۽ سندس نالي واري حڪومت لڳ ڀڳ ويهن سالن تائين جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908Timur&quot;/&gt;
ٻين تاريخي ترتيبن ۾ سندس وفات جو سال 1413ع ڏنو وڃي ٿو؛ تنهنڪري آخري تغلق سلطان جي وفات ۽ اقتدار جي خاتمي جي تاريخ بابت ماخذن جو مقابلو ضروري آهي.

== دولت خان لودي ۽ خضر خان ==
محمود شاهه تغلق جي وفات کان پوءِ دهليءَ ۾ اقتدار لاءِ جدوجهد جاري رهي.
'''دولت خان لودي''' دهليءَ تي قبضو ڪيو، پر سندس اقتدار گهڻو وقت قائم نه رهيو.
1414ع ۾ [[خضر خان]] دهليءَ تي قبضو ڪيو ۽ نئين سياسي گهراڻي جي حڪومت جو بنياد وڌو.
خضر خان جو تعلق اڳ پنجاب جي انتظام سان رهيو هو ۽ هن تيموري اقتدار سان سياسي وابستگي ظاهر ڪئي.&lt;ref name=&quot;IranicaDelhi&quot;/&gt;

=== سيد گهراڻي جو قيام ===
خضر خان جي اقتدار سان دهليءَ ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جي حڪومت شروع ٿي، جيڪا 1414ع کان 1451ع تائين قائم رهي.
هي گهراڻو اڳئين تغلق سلطنت جي ڀيٽ ۾ محدود علائقي تي حڪمران رهيو.
تيمور جي حملي ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي انتشار دهليءَ جي اقتدار جي هن تبديليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;IranicaDelhi&quot;/&gt;

== سنڌ ۽ پنجاب سان تاريخي تعلق ==
تيمور جي هندستاني مهم ۾ سنڌو درياهه ۽ پنجاب جي تاريخي جاگرافيءَ کي خاص اهميت حاصل هئي.
تيمور جي مکيه فوج سنڌو درياهه پار ڪري پنجاب ۾ داخل ٿي، جڏهن ته سندس پوٽي پير محمد ملتان واري علائقي ۾ فوجي ڪارروايون ڪيون.
انهيءَ ڪري هن مهم جو سنڌو ماٿريءَ جي اترين حصي، ملتان ۽ پنجاب جي سياسي تاريخ سان سڌو تعلق آهي.
البت سنڌو درياهه پار ڪرڻ کي موجوده سنڌ صوبي جي فتح يا ٺٽي تي حملي جي برابر سمجهڻ درست نه ٿيندو؛ هن مهم جا مکيه واقعا پنجاب ۽ اتر هندستان ۾ پيش آيا.&lt;ref name=&quot;SmithOxford&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HabibTimur&quot;/&gt;

== تاريخي ماخذ ۽ انهن جي اعتبار جو مسئلو ==

=== ظفرنامه ===
تيمور جي زندگيءَ ۽ فوجي مهمن بابت اهم فارسي ماخذن ۾ '''ظفرنامه''' شامل آهي.
[[نظام الدين شامي]] تيمور جي حياتيءَ ۾ سندس مهمن بابت تاريخ مرتب ڪئي.
بعد ۾ [[شرف الدين علي يزدي]] پڻ ''ظفرنامه'' لکيو، جنهن ۾ تيمور جي هندستاني مهم جو تفصيلي بيان موجود آهي.
اهي ماخذ تيموري درٻار جي نقطه نظر جي نمائندگي ڪن ٿا، تنهنڪري انهن جي بيانن کي ٻين آزاد تاريخي روايتن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HabibTimur&quot;/&gt;

=== ملفوظات تيموري ===
'''ملفوظات تيموري''' يا '''تزوڪات تيموري''' تيمور سان منسوب هڪ مشهور فارسي ڪتاب آهي.
ان جي موجوده صورت سترهين صديءَ ۾ ابو طالب الحسينيءَ جي ترجمي ۽ تدوين سان لاڳاپيل آهي.
ڪتاب کي روايتي طور تيمور جي خودنوشت سڏيو ويو آهي، پر جديد تحقيق ۾ ان جي اصل چغتائي متن ۽ تيمور سان سڌي نسبت بابت سنجيده شڪ ظاهر ڪيا ويا آهن.
تنهنڪري هن ڪتاب کي تيمور جي تصديق ٿيل ذاتي يادگيرين طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;Csiky2006&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Csiky
 |first=Gergely
 |title=The Tuzūkāt-i Tīmūrī as a Source for Military History
 |journal=Acta Orientalia
 |volume=59
 |issue=4
 |year=2006
 |pages=439–491
 |doi=10.1556/AOrient.59.2006.4.3
 |url=https://real.mtak.hu/45755/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ مبارڪ شاهي ===
[[يحيٰ سرهندي]] جي '''تاريخ مبارڪ شاهي''' تيمور جي هندستاني مهم ۽ ان کان پوءِ دهليءَ جي سياسي صورتحال بابت اهم هندستاني ماخذ آهي.
مؤرخ عرفان حبيب موجب هي ماخذ تيموري درٻاري تاريخن کان آزاد روايت پيش ڪري ٿو.
ٻنهي قسمن جي ماخذن ۾ حملي جي رستن، قتل عام ۽ واپسيءَ بابت بنيادي اتفاق ملي ٿو، پر تاريخن ۽ ڪجهه تفصيلن ۾ اختلاف پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;HabibTimur&quot;/&gt;

== تاريخي تجزيو ==
تيمور جي هندستان تي ڪاهه کي دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ هڪ وڏي فوجي ۽ سياسي تباهيءَ طور ڏٺو ويندو آهي.
ان حملي سان دهليءَ جي اڳ ئي ڪمزور حڪومت کي سخت نقصان پهتو، پر سلطنت جي زوال جا سبب رڳو تيمور جي ڪاهه تائين محدود نه هئا.
تغلق گهراڻي جي اندروني اختلافن، صوبائي خودمختياريءَ، مالي مشڪلاتن ۽ مرڪزي اقتدار جي ڪمزوريءَ پڻ سلطنت جي ٽٽڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;IranicaDelhi&quot;/&gt;
رميش چندر دت جي 1908ع واري تاريخ ۾ تيمور جي ڪاهه کي وڏي انساني تباهيءَ جي صورت ۾ بيان ڪيو ويو آهي.
جديد تاريخي تحقيق ۾ حملي جي سياسي، فوجي ۽ معاشي نتيجن سان گڏ ان جي تاريخي ماخذن جي اعتبار ۽ درٻاري پروپيگنڊا جي مسئلن جو پڻ جائزو ورتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Dutt1908Timur&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HabibTimur&quot;/&gt;

== اهم واقعن جي وقتوار ترتيب ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9fb8c8;&quot;
|+ style=&quot;background:#244c68;color:white;padding:10px;&quot; | تيمور جي هندستان تي ڪاهه ۽ ان جا سياسي نتيجا
! style=&quot;background:#dcebf5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#dcebf5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#dcebf5;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| 1336ع
| تيمور جي پيدائش
| وچ ايشيا ۾ برلاس خاندان سان تعلق
|-
| 1370ع
| ماوراءُ النهر ۾ اقتدار جو قيام
| تيموري سياسي طاقت جو عروج
|-
| 1388ع
| فيروز شاهه تغلق جي وفات
| دهلي سلطنت ۾ جانشينيءَ جو بحران
|-
| 1398ع
| پير محمد جي ملتان واري مهم
| پنجاب ۾ تيموري پيشقدميءَ جي شروعات
|-
| 1398ع
| سنڌو درياهه پار ڪرڻ
| تيمور جي مکيه لشڪر جي هندستان ۾ آمد
|-
| 1398ع
| تولمبا تي حملو
| پنجاب ۾ قتل ۽ ڦرلٽ
|-
| ڊسمبر 1398ع
| دهليءَ جي جنگ
| تغلق فوج جي شڪست
|-
| ڊسمبر 1398ع
| دهليءَ تي قبضو
| قتل عام، ڦرلٽ ۽ غلام بڻائڻ
|-
| 1399ع
| تيمور جي واپسي
| هندستان ۾ مستقل حڪومت قائم نه ڪرڻ
|-
| 1414ع
| خضر خان جي تخت نشيني
| دهليءَ ۾ سيد گهراڻي جي شروعات
|}

== اهم تاريخي ماخذن جو تقابلي جائزو ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b2c5b8;&quot;
|+ style=&quot;background:#315c4c;color:white;padding:10px;&quot; | تيمور جي ڪاهه بابت اهم ماخذ
! style=&quot;background:#e1efe5;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#e1efe5;&quot; | نوعيت
! style=&quot;background:#e1efe5;&quot; | تحقيقي اهميت
|-
| نظام الدين شامي جو ''ظفرنامه''
| تيموري درٻاري تاريخ
| تيمور جي حياتيءَ جي دور جي روايت
|-
| شرف الدين علي يزدي جو ''ظفرنامه''
| بعد واري تيموري درٻاري تاريخ
| فوجي مهمن جو تفصيلي بيان
|-
| ''ملفوظات تيموري''
| تيمور سان منسوب متن
| اصليت بابت اختلاف؛ احتياط ضروري
|-
| يحيٰ سرهندي جي ''تاريخ مبارڪ شاهي''
| هندستاني تاريخي روايت
| تيموري درٻاري بيانن سان مقابلي لاءِ اهم
|-
| رميش چندر دت، 1908ع
| جديد دور جي شروعاتي تاريخ نويسي
| حملي ۽ سياسي نتيجن جو مختصر جائزو
|-
| عرفان حبيب، 1997ع
| جديد تحقيقي مقالو
| هندستاني ۽ تيموري ماخذن جو تقابلي مطالعو
|-
| بيٽرس فوربس منز، 1989ع
| جديد علمي تحقيق
| تيمور جي سياسي ۽ فوجي نظام جو تجزيو
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[تيمور]]
* [[تيموري سلطنت]]
* [[دهلي سلطنت]]
* [[تغلق گهراڻو]]
* [[ناصرالدين محمود شاهه تغلق]]
* [[خضر خان]]
* [[سيد گهراڻو]]
* [[ملتان]]
* [[سنڌو درياهه]]
* [[سمرقند]]
* [[هندستان جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=68}}
* {{cite book |last=Manz |first=Beatrice Forbes |title=The Rise and Rule of Tamerlane |publisher=Cambridge University Press |year=1989 |isbn=9780521633840}}
* {{cite book |last=Smith |first=Vincent A. |title=The Oxford History of India |publisher=Clarendon Press |year=1919}}
* {{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |editor=John Dowson |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=3 |publisher=Trübner &amp; Co. |location=London |year=1871}}
* {{cite journal |last=Habib |first=Irfan |title=Timur in the Political Tradition and Historiography of Mughal India |journal=Cahiers d'Asie centrale |issue=3–4 |year=1997 |url=https://journals.openedition.org/asiecentrale/pdf/500}}
* {{cite journal |last=Welch |first=Anthony |title=A Medieval Center of Learning in India: The Hauz Khas Madrasa in Delhi |journal=Muqarnas |volume=13 |year=1996 |pages=165–190}}
* {{cite journal |last=Csiky |first=Gergely |title=The Tuzūkāt-i Tīmūrī as a Source for Military History |journal=Acta Orientalia |volume=59 |issue=4 |year=2006 |pages=439–491}}
* {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999}}
* {{cite book |last=Yazdi |first=Sharaf al-Din Ali |title=Zafarnama |language=fa}}
* {{cite book |last=Shami |first=Nizam al-Din |title=Zafarnama |language=fa}}
* {{cite book |last=Sirhindi |first=Yahya |title=Tarikh-i Mubarak Shahi |language=fa}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Timur تيمور جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Timur_Celebrates_his_Conquest_of_Delhi_in_1398._Zafarnama_of_Ibrahim_Sultan,_Timurid_Shiraz,_1436.jpg دهليءَ جي فتح جو 1436ع وارو مصور منظر]
* [https://www.iranicaonline.org/articles/delhi-sultanate/delhi-sultanate-i-political-and-cultural-history/ دهلي سلطنت جي سياسي تاريخ — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://www.loc.gov/item/99430750/ ظفرنامه جو فارسي نسخو — لائبريري آف ڪانگريس]
* [https://www.loc.gov/item/2013415533/ ملفوظات تيموري جو قلمي نسخو — لائبريري آف ڪانگريس]
* [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Asia/India/_Texts/OXFHOI/4/3%2A.html آڪسفورڊ هسٽري آف انڊيا — دهلي سلطنت]
* [https://journals.openedition.org/asiecentrale/pdf/500 عرفان حبيب جو تيمور بابت تحقيقي مقالو]

{{Commons category|Timur}}
{{Authority control}}

[[زمرو:1398ع]]
[[زمرو:1399ع]]
[[زمرو:تيمور]]
[[زمرو:دهلي سلطنت]]
[[زمرو:تغلق گهراڻو]]
[[زمرو:هندستان تي حملا]]
[[زمرو:هندستان جي فوجي تاريخ]]
[[زمرو:14هين صديءَ جون جنگيون]]
[[زمرو:دهلي جي تاريخ]]
[[زمرو:پنجاب جي تاريخ]]
[[زمرو:تيموري سلطنت]]</text>
      <sha1>dd1fwrhdvwpncs2rssqjgbgufl7asgq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خضر خان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104771</id>
    <revision>
      <id>424390</id>
      <timestamp>2026-10-22T20:25:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|دهليءَ جي سيد گهراڻي جو باني ۽ پهريون حڪمران (1414ع–1421ع)}} {{Infobox royalty | name = خضر خان | title = رياعتِ اعليٰ، مسندِ عالي | image = Sultans of Dehli, D0651, Khidr Khan, BI 80 Rati Tanka INO Firoz Shah Tughlaq.jpg | caption = خضر خان جي دور ۾ فيروز شاهه تغلق جي نالي سان جاري ڪيل ٽنڪو | succession = [[دهلي سلطنت]] جو حڪم...</comment>
      <origin>424390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35913" sha1="58vv3nzl692jwoxvnlez2s9ducj3h2c" xml:space="preserve">
{{Short description|دهليءَ جي سيد گهراڻي جو باني ۽ پهريون حڪمران (1414ع–1421ع)}}
{{Infobox royalty
| name = خضر خان
| title = رياعتِ اعليٰ، مسندِ عالي
| image = Sultans of Dehli, D0651, Khidr Khan, BI 80 Rati Tanka INO Firoz Shah Tughlaq.jpg
| caption = خضر خان جي دور ۾ فيروز شاهه تغلق جي نالي سان جاري ڪيل ٽنڪو
| succession = [[دهلي سلطنت]] جو حڪمران
| reign = مئي 1414ع – 20 مئي 1421ع
| predecessor = [[دولت خان لودي]] (دهليءَ جو عملي حڪمران)
| successor = [[مبارڪ شاهه سيد]]
| succession1 = [[ملتان]] جو گورنر
| reign1 = مختلف دورن ۾؛ 1398ع کان 1414ع تائين تيموري سرپرستيءَ هيٺ
| dynasty = [[سيد گهراڻو]]
| house = سيد
| father = ملڪ سليمان
| issue = [[مبارڪ شاهه سيد]]
| birth_date = لڳ ڀڳ 1360ع واري ڏهاڪي ۾
| birth_place = غير يقيني؛ خاندان جو تعلق ملتان سان
| death_date = 20 مئي 1421ع
| death_place = [[دهلي]]
| religion = [[اسلام]]
}}

'''خضر خان''' (فارسي: {{lang|fa|خضر خان}}؛ انگريزي: ''Khizr Khan''؛ وفات: 20 مئي 1421ع) [[دهلي سلطنت]] جي [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو باني ۽ پهريون حڪمران هو، جنهن مئي 1414ع کان 20 مئي 1421ع تائين دهليءَ تي حڪومت ڪئي. هو ابتدا ۾ [[ملتان]] ۽ [[پنجاب]] جي سياسي ۽ انتظامي معاملن سان لاڳاپيل هو. [[تيمور]] جي 1398ع واري هندستاني مهم کان پوءِ هن تيموري سرپرستيءَ هيٺ پنجاب ۾ پنهنجي حيثيت مضبوط ڪئي ۽ آخرڪار [[دولت خان لودي]] کان دهليءَ جو اقتدار حاصل ڪيو.&lt;ref name=&quot;ReddySayyid&quot;&gt;{{cite web
 |last=Reddy
 |first=P. Bhaskar
 |title=The Sayyid and Lodi Dynasties &amp; Salient Features of the Delhi Sultanate
 |website=Outlines of Indian History
 |publisher=INFLIBNET
 |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-sayyid-and-lodi-dynasties-salient-features-of-the-delhi-sultanate/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Majumdar1962&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=Majumdar
 |editor-first=R. C.
 |title=The History and Culture of the Indian People
 |volume=VI
 |volume-title=The Delhi Sultanate
 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan
 |year=1962
 |pages=125–128
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

خضر خان دهليءَ جو اقتدار حاصل ڪرڻ باوجود عام طور '''سلطان''' يا '''بادشاهه''' جو خودمختيار شاهي لقب استعمال نه ڪيو. هن پاڻ کي تيموري خاندان جو تابع حڪمران ظاهر ڪيو ۽ '''رياعتِ اعليٰ''' ۽ '''مسندِ عالي''' جهڙا خطاب اختيار ڪيا. سندس حڪومت دوران خطبي ۽ سڪن ۾ تيموري بالادستيءَ ۽ اڳوڻي تغلق سياسي روايت جا نشان برقرار رهيا.&lt;ref name=&quot;ElliotDowson1871&quot;&gt;{{cite book
 |last=Elliot
 |first=Henry Miers
 |editor-last=Dowson
 |editor-first=John
 |title=The History of India, as Told by Its Own Historians: The Muhammadan Period
 |volume=4
 |publisher=Trübner &amp; Co.
 |location=London
 |year=1872
 |chapter=Tarikh-i Mubarak Shahi
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sen2013&quot;&gt;{{cite book
 |last=Sen
 |first=Sailendra
 |title=A Textbook of Medieval Indian History
 |publisher=Primus Books
 |year=2013
 |pages=122–123
 |isbn=9789380607344
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سندس حڪومت دهلي سلطنت جي ان دور سان تعلق رکي ٿي، جڏهن مرڪزي اقتدار ڪمزور هو ۽ ڪيترن علائقن جا مقامي سردار، زميندار ۽ صوبائي حڪمران وڏي خودمختياري حاصل ڪري چڪا هئا. خضر خان ۽ سندس وزير تاج الملڪ انهن علائقن مان محصول ۽ سياسي اطاعت حاصل ڪرڻ لاءِ بار بار فوجي مهمون ڪيون.&lt;ref name=&quot;ReddySayyid&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== تغلق گهراڻي جي زوال جو دور ===
[[فيروز شاهه تغلق]] جي 1388ع ۾ وفات کان پوءِ دهلي سلطنت ۾ جانشينيءَ جا اختلاف ۽ سياسي انتشار وڌي ويو. مختلف شهزادن، اميرن ۽ فوجي اڳواڻن تخت لاءِ مقابلو ڪيو، جنهن سان مرڪزي حڪومت جي طاقت گهٽجندي وئي.

1398ع ۾ وچ ايشيا جي فاتح [[تيمور]] هندستان تي ڪاهه ڪئي. هن پنجاب مان گذرندي دهليءَ جي فوج کي شڪست ڏني ۽ ڊسمبر 1398ع ۾ شهر تي قبضو ڪيو. دهليءَ ۾ قتل عام ۽ ڦرلٽ سبب سلطنت جي سياسي ۽ معاشي بنيادن کي وڌيڪ نقصان پهتو.&lt;ref name=&quot;Smith1919&quot;&gt;{{cite book
 |last=Smith
 |first=Vincent A.
 |title=The Oxford History of India
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1919
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تيمور جي واپسيءَ کان پوءِ دهليءَ ۾ سياسي استحڪام بحال نه ٿي سگهيو. تغلق گهراڻي جو آخري اهم حڪمران [[ناصرالدين محمود شاهه تغلق]] محدود اقتدار سان حڪومت ڪندو رهيو، جڏهن ته مقامي امير عملي طور مختلف علائقن تي قابض هئا.&lt;ref name=&quot;Majumdar1962&quot;/&gt;

=== سيد گهراڻي جي شروعات ===
خضر خان جي اقتدار ۾ اچڻ سان 1414ع ۾ دهليءَ ۾ هڪ نئين گهراڻي جي حڪومت شروع ٿي، جيڪا '''سيد گهراڻي''' جي نالي سان مشهور ٿي.

هن گهراڻي 1451ع تائين دهليءَ تي حڪومت ڪئي. ان جا چار حڪمران خضر خان، مبارڪ شاهه، محمد شاهه ۽ علاءُ الدين عالم شاهه هئا.&lt;ref name=&quot;ReddySayyid&quot;/&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==

=== پيءُ ۽ خانداني پسمنظر ===
خضر خان جو پيءُ '''ملڪ سليمان''' هو، جنهن جو تعلق ملتان جي انتظامي ۽ فوجي اشرافيه سان هو.

تاريخي روايتن موجب ملڪ سليمان، '''ملڪ مردان دولت''' جو گود ورتل پٽ هو. ملڪ مردان دولت فيروز شاهه تغلق جي دور ۾ ملتان جي انتظام سان لاڳاپيل هڪ اهم امير هو.

ملڪ سليمان جي وفات کان پوءِ خضر خان ملتان جي سياسي ۽ انتظامي معاملن ۾ اڳتي وڌيو.&lt;ref name=&quot;Eraly2015&quot;&gt;{{cite book
 |last=Eraly
 |first=Abraham
 |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate
 |publisher=Penguin Books
 |year=2015
 |page=261
 |isbn=9789351186588
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

خضر خان جي پيدائش جي صحيح تاريخ ۽ هنڌ بابت يقيني شاهدي محدود آهي. جديد ثانوي ماخذن ۾ سندس پيدائش لڳ ڀڳ 1360ع يا 1361ع ڄاڻائي وئي آهي، پر انهيءَ انگ کي قطعي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي.

=== سيد نسب بابت روايت ===
سيد گهراڻي جي نالي جو بنياد خضر خان جي خاندان جي انهيءَ دعويٰ تي هو ته هو [[محمد صلي الله عليه وسلم|حضرت محمد ﷺ]] جي نسل مان هو.

همعصر مؤرخ [[يحيٰ سرهندي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ مبارڪ شاهي]]'' ۾ خضر خان جي خاندان کي سيد سڏيو آهي.

انهيءَ دعويٰ جي حمايت ۾ [[جلال الدين سرخ پوش بخاري]] سان منسوب هڪ روايت پڻ پيش ڪئي ويندي آهي، جنهن موجب هن بزرگ خضر خان جي خاندان کي سيد طور تسليم ڪيو.

بهرحال، جديد مؤرخن هن نسب جي ثبوتن بابت اختلاف ظاهر ڪيا آهن. ڪجهه محققن موجب خضر خان جو خاندان ملتان ۾ آباد هڪ عرب الاصل خاندان ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ٻين سندس تعلق پنجاب جي مقامي سياسي ۽ قبائلي اشرافيه سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;Eraly2015&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CambridgeIndia1958&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Cambridge History of India
 |volume=3
 |title=The Cambridge History of India: Turks and Afghans
 |publisher=S. Chand
 |year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

تنهنڪري خضر خان جي سيد هجڻ کي تاريخي نسب نامي جي دعويٰ طور بيان ڪرڻ مناسب آهي؛ ان کي مڪمل طور ثابت ٿيل حقيقت قرار ڏيڻ ۾ احتياط ضروري آهي.

== ملتان جي گورنري ==

=== فيروز شاهه تغلق جي دور ۾ ===
خضر خان جي سياسي زندگيءَ جو بنيادي مرڪز [[ملتان]] هو.

ملتان دهلي سلطنت جي اتر اولهه وارن علائقن ۾ هڪ اهم فوجي، تجارتي ۽ انتظامي شهر هو. ان جي جاگرافيائي حيثيت سبب پنجاب، سنڌو ماٿري ۽ افغانستان ڏانهن ويندڙ رستن جي نگرانيءَ ۾ ان کي خاص اهميت حاصل هئي.

خضر خان فيروز شاهه تغلق جي حڪومت دوران ملتان جي انتظام سان لاڳاپيل رهيو ۽ وقت سان گڏ علائقي جي اهم سياسي اڳواڻن مان هڪ بڻيو.&lt;ref name=&quot;BaqirLahore&quot;&gt;{{cite book
 |last=Baqir
 |first=Muhammad
 |title=Lahore: Past and Present
 |publisher=B. R. Publishing Corporation
 |location=Delhi
 |chapter=Sayyids (817–852 A.H.)
 |url=https://isamveri.org/pdfdkm/18/DKM180957.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== ملتان مان اقتدار وڃائڻ ===
فيروز شاهه تغلق جي وفات کان پوءِ دهلي سلطنت ۾ پيدا ٿيل سياسي انتشار ملتان کي پڻ متاثر ڪيو.

[[ديپالپور]] جي گورنر '''سارنگ خان''' ملتان تي قبضو ڪري خضر خان کي اقتدار کان محروم ڪيو.

سارنگ خان جو تعلق ان سياسي گروهه سان هو، جنهن ۾ دهليءَ جو طاقتور امير '''ملو اقبال خان''' پڻ شامل هو.

ملتان مان اقتدار وڃائڻ کان پوءِ خضر خان کي پنهنجي سياسي حيثيت ٻيهر قائم ڪرڻ لاءِ نوان اتحاد ڳولڻا پيا.&lt;ref name=&quot;Eraly2015&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Majumdar1962&quot;/&gt;

== تيمور سان لاڳاپا ==

=== 1398ع واري هندستاني ڪاهه ===
1398ع ۾ تيمور جي هندستان تي حملي خضر خان جي سياسي زندگيءَ ۾ اهم تبديلي آندي.

خضر خان تيمور سان سياسي رابطو قائم ڪيو ۽ سندس حمايت حاصل ڪئي.

تيمور دهليءَ تي حملي کان پوءِ هندستان ۾ مستقل رهڻ بدران وچ ايشيا ڏانهن موٽي ويو. واپسيءَ کان اڳ هن پنجاب جي ڪجهه اهم علائقن جي انتظام لاءِ خضر خان کي پنهنجي نمائندي طور قبول ڪيو.&lt;ref name=&quot;ReddySayyid&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BaqirLahore&quot;/&gt;

=== تيموري سرپرستيءَ هيٺ گورنري ===
تيمور خضر خان کي ملتان، لاهور ۽ ديپالپور سميت پنجاب جي اهم علائقن جي انتظام سان لاڳاپيل اختيار ڏنا.

انهن علائقن تي خضر خان جو عملي قبضو ۽ اثر مختلف وقتن تي بدلجندو رهيو، ڇاڪاڻ ته مقامي اميرن ۽ سردارن جي مزاحمت جاري هئي.

خضر خان تيموري سرپرستيءَ کي پنهنجي سياسي اقتدار جي جواز طور استعمال ڪيو، جڏهن ته سندس حقيقي طاقت پنجاب ۾ فوجي ۽ انتظامي اثر تي ٻڌل هئي.&lt;ref name=&quot;ReddySayyid&quot;/&gt;

== ملو اقبال خان سان مقابلو ==
تيمور جي ڪاهه کان پوءِ دهليءَ ۾ '''ملو اقبال خان''' هڪ اهم سياسي ۽ فوجي اڳواڻ طور اڀريو.

هو تغلق سلطنت جي باقي بچيل انتظامي نظام تي اثرانداز هو ۽ دهليءَ جي اقتدار کي پنهنجي قبضي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو.

خضر خان ۽ ملو اقبال خان وچ ۾ پنجاب ۽ دهليءَ جي اقتدار بابت مقابلو شروع ٿيو.

1405ع ۾ ٻنهي جي فوجن وچ ۾ جنگ ٿي، جنهن ۾ ملو اقبال خان مارجي ويو.

ملو اقبال خان جي موت سان خضر خان جي اهم سياسي مخالفن مان هڪ ختم ٿي ويو ۽ دهليءَ ڏانهن سندس پيشقدميءَ لاءِ حالتون وڌيڪ سازگار ٿيون.&lt;ref name=&quot;Majumdar1962&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sen2013&quot;/&gt;

== دهليءَ تي قبضو ۽ سيد گهراڻي جو قيام ==

=== دولت خان لودي جي حڪومت ===
ناصرالدين محمود شاهه تغلق جي حڪومت جي خاتمي کان پوءِ دهليءَ ۾ سياسي انتشار جاري رهيو.

'''دولت خان لودي''' دهليءَ تي قبضو ڪري عملي حڪمران بڻيو.

خضر خان پنجاب مان پنهنجي فوج گڏ ڪري دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ڪئي ۽ دولت خان لودي جي اقتدار کي چئلينج ڪيو.&lt;ref name=&quot;ReddySayyid&quot;/&gt;

=== دهليءَ جو گهيرو ===
خضر خان دهليءَ جي ڀرپاسي فوجي ڪارروايون ڪيون ۽ شهر ڏانهن ايندڙ اهم رستن ۽ علائقن تي اثر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

''تاريخ مبارڪ شاهي'' جي بيان موجب خضر خان حصار فيروزه، ميوات ۽ سنڀل وارن علائقن ۾ سرگرم رهيو ۽ پوءِ دهليءَ ڏانهن وڌيو.

دهليءَ اندر سندس حامين پڻ دولت خان لودي خلاف سرگرميون ڪيون.

آخرڪار دولت خان لودي مزاحمت جاري رکڻ بدران امان گهري. خضر خان کيس پنهنجي تحويل ۾ وٺي حصار فيروزه موڪلي ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;TarikhMubarakShahi&quot;&gt;{{cite book
 |author=Yahya bin Ahmad Sirhindi
 |title=Tarikh-i Mubarak Shahi
 |trans-title=تاريخ مبارڪ شاهي
 |language=fa
 |via=The History of India, as Told by Its Own Historians, vol. 4, edited by John Dowson
 |url=https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/bitstream/handle/10973/29590/GIPE-000044.pdf?isAllowed=y%26sequence=3
}}&lt;/ref&gt;

=== تخت نشيني (1414ع) ===
خضر خان مئي 1414ع ۾ دهليءَ جو اقتدار حاصل ڪيو ۽ سيد گهراڻي جي حڪومت جو بنياد وڌو.

ڪيترن جديد تاريخي ماخذن ۾ سندس تخت نشينيءَ جي تاريخ '''28 مئي 1414ع''' ڏني وئي آهي.

بهرحال، ''تاريخ مبارڪ شاهي'' جي هڪ انگريزي ترجمي ۾ دهليءَ تي قبضي جي تاريخ '''8 ربيع الاول 817هه''' سان گڏ '''23 مئي 1414ع''' ڏنل آهي.

انهيءَ ڪري 23 ۽ 28 مئي جي اختلاف کي تاريخي ماخذن جي ڀيٽ سان واضح ڪرڻ گهرجي؛ 28 مئي کي عام طور استعمال ٿيندڙ تاريخ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;TarikhMubarakShahi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReddySayyid&quot;/&gt;

خضر خان جي اقتدار سان دهلي سلطنت ۾ تغلق گهراڻي کان پوءِ سيد گهراڻي جي حڪومت شروع ٿي.

== شاهي لقب ۽ سياسي حيثيت ==

=== رياعتِ اعليٰ ۽ مسندِ عالي ===
خضر خان مڪمل خودمختيار سلطان جو لقب اختيار ڪرڻ بدران '''رياعتِ اعليٰ''' (Rayat-i-Ala) ۽ '''مسندِ عالي''' (Masnad-i-Aali) جهڙن خطابن سان مشهور رهيو.

انهن لقبن جو تعلق سندس تيموري حڪمرانن سان سياسي وابستگيءَ سان هو.

خضر خان پاڻ کي تيمور جي سياسي سرپرستيءَ هيٺ اقتدار حاصل ڪندڙ حڪمران طور ظاهر ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;ElliotDowson1871&quot;/&gt;

=== شاهه رخ جي بالادستي ===
1405ع ۾ تيمور جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[شاهه رخ]] تيموري سلطنت جي اهم حڪمرانن مان هڪ بڻيو.

خضر خان شاهه رخ جي بالادستيءَ کي رسمي طور تسليم ڪيو ۽ تاريخي روايتن موجب کيس خراج پڻ موڪليندو رهيو.

خضر خان جي دور ۾ شاهي خطبي ۾ تيموري حڪمران جو نالو ورتو ويندو هو.

1417ع جي لڳ ڀڳ خضر خان جو نالو پڻ شاهه رخ جي نالي سان گڏ خطبي ۾ شامل ڪرڻ بابت روايت ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;ElliotDowson1871&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sen2013&quot;/&gt;

== سڪا ۽ مالياتي حيثيت ==
[[File:Sultans of Dehli, D0651, Khidr Khan, BI 80 Rati Tanka INO Firoz Shah Tughlaq.jpg|thumb|خضر خان جي دور ۾ اڳوڻي تغلق حڪمران جي نالي سان ضرب ٿيل سڪو]]

خضر خان جي سياسي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ سندس دور جي سڪن جي شاهدي اهم آهي.

عام طور سندس حڪومت سان منسوب سڪن تي اڳوڻن تغلق حڪمرانن جا نالا جاري رهيا.

اهو عمل سندس محتاط سياسي پاليسي ۽ مڪمل خودمختيار بادشاهيءَ جي دعويٰ نه ڪرڻ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.

سڪن جي تاريخي درجابنديءَ ۾ '''خضر خان جي دور جو سڪو''' ۽ '''خضر خان جي پنهنجي نالي سان جاري ٿيل سڪو''' ٻه مختلف ڳالهيون آهن.

ڪجهه سڪا خضر خان جي حڪومتي دور سان منسوب آهن، پر انهن تي اڳوڻي تغلق سلطان جو نالو درج آهي.&lt;ref name=&quot;Wright1974&quot;&gt;{{cite book
 |last=Wright
 |first=H. Nelson
 |title=The Coinage and Metrology of the Sultans of Dehli
 |publisher=Munshiram Manoharlal
 |location=New Delhi
 |year=1974
 |page=239
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CommonsCoin&quot;&gt;{{cite web
 |title=Khizr Khan (4).jpg
 |website=Wikimedia Commons
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Khizr_Khan_(4).jpg
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== حڪومت ۽ انتظام ==

=== مرڪزي انتظام ===
خضر خان جي حڪومت کي اڳوڻي تغلق سلطنت جي وسيع ۽ مضبوط انتظامي نظام جو وارث نه مليو.

دهليءَ جي مرڪزي حڪومت جي آمدني محدود هئي ۽ ڪيترائي علائقا عملي طور آزاد يا نيم خودمختيار هئا.

خضر خان انتظامي استحڪام لاءِ پنهنجي وفادار اميرن کي اهم عهدن تي مقرر ڪيو ۽ مختلف علائقن ۾ محصول وصول ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون موڪليون.&lt;ref name=&quot;ReddySayyid&quot;/&gt;

=== تاج الملڪ جي مقرري ===
خضر خان پنهنجي قابل اعتماد امير '''ملڪ الشرق تحفه''' کي وزير مقرر ڪيو.

کيس '''تاج الملڪ''' جو لقب ڏنو ويو.

تاج الملڪ خضر خان جي حڪومت ۾ فوجي ۽ انتظامي معاملن جو اهم ذميوار هو ۽ سندس دور جي ڪيترين مهمن جي اڳواڻي ڪئي.

تاج الملڪ 1421ع تائين وزير جي عهدي تي رهيو.&lt;ref name=&quot;Sen2013&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mahajan2007&quot;&gt;{{cite book
 |last=Mahajan
 |first=V. D.
 |title=History of Medieval India
 |publisher=S. Chand
 |year=2007
 |pages=237–239
 |isbn=9788121903646
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== صوبائي مقرريون ===
خضر خان پنهنجي حڪومت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مختلف علائقن ۾ وفادار اميرن کي جاگيرون ۽ انتظامي ذميواريون ڏنيون.

سيد سليم کي مظفر نگر ۽ سهارنپور سان لاڳاپيل اختيار ڏنا ويا.

عبدالرحمان کي ملتان ۽ فتح پور جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون سونپيون ويون.

اهڙين مقررين جو مقصد مرڪزي حڪومت جي وفادار سياسي ۽ فوجي حلقن کي مضبوط ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Mahajan2007&quot;/&gt;

== فوجي مهمون ==

=== ڪٽيهڙ جي مهم (1414ع) ===
خضر خان جي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ [[ڪٽيهڙ]] جي مقامي حڪمران '''هر سنگهه''' مرڪزي حڪومت جي اطاعت کان انڪار ڪيو.

خضر خان تاج الملڪ جي اڳواڻيءَ ۾ فوج موڪلي.

تاريخي روايتن موجب هر سنگهه شروعات ۾ ٻيلن ڏانهن هٽي ويو، پر پوءِ هن دهليءَ جي حڪومت سان ٺاهه ڪيو ۽ خراج ڏيڻ تي راضپو ظاهر ڪيو.

هن مهم جو مقصد علائقي مان محصول وصول ڪرڻ ۽ مرڪزي اقتدار جي رسمي اطاعت حاصل ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Mahajan2007&quot;/&gt;

=== بَيانا ۽ گواليار جي مهم (1416ع) ===
1416ع ۾ خضر خان جي وزير تاج الملڪ [[بيانا]] ۽ [[گواليار]] وارن علائقن ڏانهن فوجي مهم ڪئي.

انهن علائقن جا مقامي حڪمران دهليءَ جي حڪومت جي مڪمل فرمانبرداري قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا.

فوجي مهم دوران محصول وصول ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وڌو ويو ۽ مقامي آبادين کي پڻ نقصان پهتو.

تاريخي ماخذن ۾ هن مهم کي مرڪزي حڪومت جي مالي ۽ سياسي اثر قائم ڪرڻ جي ڪوشش طور بيان ڪيو ويو آهي.

بهرحال، انهن علائقن تي مستقل ۽ مڪمل انتظامي قبضي جي دعويٰ ڪرڻ ۾ احتياط ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Sen2013&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mahajan2007&quot;/&gt;

=== ڪٽيهڙ ۾ ٻيهر بغاوت (1418ع) ===
1418ع ۾ هر سنگهه ٻيهر دهليءَ جي حڪومت خلاف سرگرم ٿيو.

تاج الملڪ جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مهم ڪئي وئي ۽ مقامي مزاحمت کي شڪست ڏني وئي.

اهو واقعو ظاهر ڪري ٿو ته خضر خان جي دور ۾ ڪجهه علائقن جي سياسي اطاعت عارضي هئي ۽ مرڪزي حڪومت کي بار بار فوجي طاقت استعمال ڪرڻي پوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Mahajan2007&quot;/&gt;

== پنجاب، ملتان ۽ سنڌ سان تعلق ==

=== پنجاب جي سياسي اهميت ===
خضر خان جي سياسي طاقت جو بنيادي مرڪز پنجاب هو.

ملتان، لاهور ۽ ديپالپور ۾ سندس اڳوڻي انتظامي ۽ فوجي حيثيت کيس دهليءَ جي اقتدار لاءِ مضبوط بنياد فراهم ڪيو.

دهليءَ تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ پڻ پنجاب جي اميرن ۽ فوجي حلقن جي حمايت سندس حڪومت لاءِ اهم رهي.&lt;ref name=&quot;BaqirLahore&quot;/&gt;

=== ملتان سان تعلق ===
ملتان خضر خان جي خاندان جي سياسي عروج جو اهم مرڪز هو.

سندس پيءُ ملڪ سليمان جي انتظامي حيثيت ۽ خضر خان جي پنهنجي گورنريءَ سبب ملتان سيد گهراڻي جي شروعاتي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو.

ملتان مان دهليءَ ڏانهن خضر خان جي سياسي عروج کي پندرهين صديءَ جي اتر هندستاني تاريخ جي اهم واقعن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Eraly2015&quot;/&gt;

=== سنڌ سان لاڳاپيل تاريخي روايتون ===
ڪجهه تاريخي بيانن ۾ تيمور پاران خضر خان کي پنجاب سان گڏ مٿئين سنڌ جي انتظامي ذميواري ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو.

پر انهيءَ بيان مان اهو نتيجو ڪڍڻ درست نه ٿيندو ته سڄو موجوده سنڌ صوبو خضر خان جي سڌي ۽ مستحڪم حڪومت هيٺ هو.

پندرهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي ڪيترن علائقن ۾ مقامي سياسي قوتن، خاص طور [[سمن جو گهراڻو|سمن]] جي حڪمرانن، جو اثر موجود هو.

تنهنڪري خضر خان جي سنڌ سان تعلق کي اتر سنڌو ماٿريءَ ۽ ملتان جي سياسي انتظام جي پسمنظر ۾ ڏسڻ گهرجي، نه ته سڄي سنڌ تي قطعي حڪمرانيءَ جي دعويٰ طور.&lt;ref name=&quot;BaqirLahore&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Majumdar1962&quot;/&gt;

== مذهبي ۽ سماجي پاليسي ==
خضر خان جي ذاتي ڪردار بابت ڪجهه تاريخي ماخذن ۾ سندس نرمي، سخاوت ۽ مذهبي پابنديءَ جي تعريف ملي ٿي.

بهرحال، اهي بيان گهڻو ڪري درٻاري يا بعد وارن تاريخ نويسن جا آهن، تنهنڪري انهن کي تاريخي روايت طور پيش ڪرڻ مناسب آهي.

سندس دور ۾ انتظامي ۽ فوجي مهمون گهڻو ڪري سياسي اطاعت ۽ خراج وصول ڪرڻ سان لاڳاپيل هيون.

مختلف علائقن ۾ فوجي ڪاررواين سبب مقامي آبادين تي مالي ۽ سماجي دٻاءُ پڻ پيو.&lt;ref name=&quot;ReddySayyid&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mahajan2007&quot;/&gt;

== حڪومت جون حدون ۽ مسئلا ==
خضر خان کي پنهنجي حڪومت دوران ڪيترن چئلينجن کي منهن ڏيڻو پيو.

دهليءَ جي سياسي طاقت محدود هئي ۽ ڪيترائي علائقا مقامي حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا.

ڪٽيهڙ، گواليار، بيانا ۽ ٻين علائقن ۾ فوجي مهمون مرڪزي اقتدار کي بحال ڪرڻ لاءِ ڪيون ويون.

خضر خان جي حڪومت اڳوڻي علاءُ الدين خلجي يا محمد بن تغلق جي وسيع سلطنت جهڙي نه هئي.

هن جي اقتدار جو بنيادي دارومدار دهلي، پنجاب ۽ ڪجهه ڀرپاسي وارن علائقن ۾ سياسي اثر، جاگيرداري اتحاد ۽ فوجي قوت تي هو.&lt;ref name=&quot;ReddySayyid&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Majumdar1962&quot;/&gt;

== وفات ==
خضر خان 20 مئي 1421ع تي وفات ڪئي.

سندس وفات وقت سيد گهراڻي جي حڪومت کي لڳ ڀڳ ست سال ٿيا هئا.

خضر خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽ '''مبارڪ خان''' دهليءَ جو حڪمران بڻيو، جيڪو تاريخ ۾ [[مبارڪ شاهه سيد]] جي نالي سان مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;Sen2013&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReddySayyid&quot;/&gt;

== جانشيني ۽ مبارڪ شاهه جي حڪومت ==
مبارڪ شاهه سيد 1421ع ۾ پنهنجي پيءُ جو جانشين بڻيو.

هن پنهنجي شاهي حيثيت کي خضر خان جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ واضح ڪيو ۽ '''معزالدين مبارڪ شاهه''' جو لقب اختيار ڪيو.

مبارڪ شاهه جي دور ۾ سيد گهراڻي جي حڪومت کي پنجاب ۽ ٻين علائقن ۾ نون فوجي ۽ سياسي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.

مبارڪ شاهه 1434ع تائين حڪومت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Majumdar1962&quot;/&gt;

== سيد گهراڻي جا حڪمران ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9fb9c9;&quot;
|+ style=&quot;background:#214e6b;color:white;padding:10px;&quot; | دهليءَ جي سيد گهراڻي جا حڪمران (1414ع–1451ع)
! style=&quot;background:#dcecf6;&quot; | حڪمران
! style=&quot;background:#dcecf6;&quot; | حڪومت
! style=&quot;background:#dcecf6;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| '''[[خضر خان]]'''
| 1414ع–1421ع
| سيد گهراڻي جو باني؛ تيموري بالادستيءَ جو رسمي اعتراف
|-
| [[مبارڪ شاهه سيد]]
| 1421ع–1434ع
| شاهي لقب اختيار ڪرڻ ۽ مرڪزي اقتدار مضبوط ڪرڻ جون ڪوششون
|-
| [[محمد شاهه سيد]]
| 1434ع–1445ع
| اندروني سياسي اختلافن جو دور
|-
| [[علاءُ الدين عالم شاهه]]
| 1445ع–1451ع
| سيد گهراڻي جو آخري حڪمران؛ لودي اقتدار جي شروعات
|}

== خضر خان جي زندگيءَ جا اهم واقعا ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #b7c8b4;&quot;
|+ style=&quot;background:#315b48;color:white;padding:10px;&quot; | خضر خان جي سياسي زندگيءَ جي وقتوار ترتيب
! style=&quot;background:#e2efe2;&quot; | سال
! style=&quot;background:#e2efe2;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#e2efe2;&quot; | اهميت
|-
| لڳ ڀڳ 1360ع وارو ڏهاڪو
| پيدائش
| ملتان سان لاڳاپيل خاندان
|-
| 1388ع کان اڳ
| ملتان جي انتظام سان تعلق
| سياسي ۽ فوجي عروج
|-
| 1390ع وارو ڏهاڪو
| ملتان مان اقتدار وڃائڻ
| سارنگ خان سان مقابلو
|-
| 1398ع
| تيمور سان سياسي تعلق
| پنجاب ۾ تيموري سرپرستي حاصل ڪرڻ
|-
| 1405ع
| ملو اقبال خان جي شڪست
| دهليءَ ڏانهن سياسي پيشقدميءَ جو رستو هموار
|-
| مئي 1414ع
| دهليءَ تي قبضو
| سيد گهراڻي جو قيام
|-
| 1414ع
| ڪٽيهڙ جي مهم
| مقامي حڪمران کان خراج حاصل ڪرڻ جي ڪوشش
|-
| 1416ع
| بيانا ۽ گواليار جي مهم
| مرڪزي اثر قائم ڪرڻ جي ڪوشش
|-
| 1417ع
| شاهه رخ سان رسمي سياسي تعلق
| خطبي ۾ خضر خان جي نالي بابت روايت
|-
| 1418ع
| ڪٽيهڙ ۾ ٻيهر فوجي ڪارروائي
| مقامي بغاوت کي دٻائڻ
|-
| 20 مئي 1421ع
| وفات
| مبارڪ شاهه جي جانشيني
|}

== تاريخي ماخذن جو جائزو ==

=== تاريخ مبارڪ شاهي ===
خضر خان جي حڪومت بابت سڀ کان اهم بنيادي تاريخي ماخذن مان هڪ '''تاريخ مبارڪ شاهي''' آهي.

هي ڪتاب [[يحيٰ بن احمد سرهندي]] لکيو، جيڪو سيد گهراڻي جي تاريخ لاءِ انتهائي اهم آهي.

ان ۾ خضر خان جي خاندان، دهليءَ تي قبضي، انتظامي مقررين ۽ مختلف فوجي مهمن بابت تفصيلي بيان ملي ٿو.

انهيءَ ماخذ کي استعمال ڪندي درٻاري نقطه نظر ۽ تاريخي مبالغي جي امڪان کي ذهن ۾ رکڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;TarikhMubarakShahi&quot;/&gt;

=== تاريخ فرشته ===
[[محمد قاسم فرشته]] جي تاريخ پڻ خضر خان ۽ سيد گهراڻي بابت بعد واري تاريخي روايت فراهم ڪري ٿي.

فرشته جي بيانن ۾ خضر خان جي نسب، سياسي حيثيت ۽ دهليءَ جي حڪومت بابت معلومات موجود آهي.

پر فرشته خضر خان جي دور کان پوءِ لکيو، تنهنڪري سندس بيانن کي همعصر ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;ElliotDowson1871&quot;/&gt;

=== جديد تاريخي تحقيق ===
جديد تاريخدان خضر خان جي سياسي عروج کي تيمور جي ڪاهه کان پوءِ پيدا ٿيل اقتداري خلا ۽ پنجاب جي سياسي حالتن سان ڳنڍين ٿا.

خضر خان جي حڪومت جو جائزو وٺندي سندس سيد نسب، تيموري سرپرستي، سڪن جي روايت ۽ دهليءَ جي محدود سياسي طاقت کي اهميت ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Eraly2015&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Majumdar1962&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
خضر خان جي تاريخي اهميت جو بنيادي سبب دهليءَ ۾ سيد گهراڻي جو بنياد وجهڻ آهي.

هن تيمور جي ڪاهه کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي انتشار مان فائدو وٺي پنجاب ۾ پنهنجي حيثيت مضبوط ڪئي ۽ پوءِ دهليءَ تي قبضو ڪيو.

سندس حڪومت دوران دهليءَ جي مرڪزي اقتدار کي بحال ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪيون ويون، پر هو اڳوڻي تغلق سلطنت جي سمورن علائقن تي ٻيهر قبضو نه ڪري سگهيو.

سندس دور کي تغلق گهراڻي جي خاتمي ۽ لودي گهراڻي جي عروج جي وچ واري سياسي عبوري مرحلي طور ڏٺو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;ReddySayyid&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Majumdar1962&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[سيد گهراڻو]]
* [[دهلي سلطنت]]
* [[تيمور]]
* [[شاهه رخ]]
* [[تغلق گهراڻو]]
* [[مبارڪ شاهه سيد]]
* [[دولت خان لودي]]
* [[بہلول لودي]]
* [[ملتان]]
* [[لاهور]]
* [[پنجاب جي تاريخ]]
* [[تاريخ مبارڪ شاهي]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |author=Yahya bin Ahmad Sirhindi |title=Tarikh-i Mubarak Shahi |language=fa}}
* {{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=4 |publisher=Trübner &amp; Co. |year=1872}}
* {{cite book |editor-last=Majumdar |editor-first=R. C. |title=The History and Culture of the Indian People |volume=VI |volume-title=The Delhi Sultanate |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1962}}
* {{cite book |last=Eraly |first=Abraham |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate |publisher=Penguin Books |year=2015}}
* {{cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013}}
* {{cite book |last=Mahajan |first=V. D. |title=History of Medieval India |publisher=S. Chand |year=2007}}
* {{cite book |last=Baqir |first=Muhammad |title=Lahore: Past and Present |publisher=B. R. Publishing Corporation}}
* {{cite book |last=Wright |first=H. Nelson |title=The Coinage and Metrology of the Sultans of Dehli |publisher=Munshiram Manoharlal |year=1974}}
* {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999}}
* {{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004}}
* {{cite book |last=Smith |first=Vincent A. |title=The Oxford History of India |publisher=Clarendon Press |year=1919}}
* {{cite book |last=Porter |first=Yves |last2=Degeorge |first2=Gérard |title=The Glory of the Sultans: Islamic Architecture in India |publisher=Flammarion |year=2009 |isbn=9782080301109}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Khizr_Khan خضر خان جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sayyid_dynasty سيد گهراڻي جون تصويرون ۽ نقشا]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Khizr_Khan_(4).jpg خضر خان جي دور جو چانديءَ جو ٽنڪو]
* [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-sayyid-and-lodi-dynasties-salient-features-of-the-delhi-sultanate/ سيد ۽ لودي گهراڻن جي تاريخ — INFLIBNET]
* [https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/bitstream/handle/10973/29590/GIPE-000044.pdf?isAllowed=y%26sequence=3 تاريخ مبارڪ شاهي جو تاريخي متن]
* [https://isamveri.org/pdfdkm/18/DKM180957.pdf لاهور جي تاريخ ۾ سيد گهراڻي جو ذڪر]

{{Commons category|Khizr Khan}}
{{Authority control}}

[[زمرو:دهلي جا حڪمران]]
[[زمرو:سيد گهراڻو]]
[[زمرو:دهلي سلطنت]]
[[زمرو:ملتان جي تاريخ]]
[[زمرو:پنجاب جي تاريخ]]
[[زمرو:15هين صديءَ جا حڪمران]]
[[زمرو:1421ع ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>58vv3nzl692jwoxvnlez2s9ducj3h2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بھلول لوڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104772</id>
    <revision>
      <id>424393</id>
      <timestamp>2026-10-22T20:34:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|دهلي سلطنت جو حڪمران ۽ لوڌي گهراڻي جو باني (1451ع–1489ع)}}  {{Infobox royalty | name = بهلول لوڌي | title = بهلول شاهه غازي | image = Coin of Bahlul Lodi.jpg | caption = بهلول لوڌيءَ جي دور جو سڪو | succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان | reign = 19 اپريل 1451ع – 12 جولاءِ 1489ع | coronation = 19 اپريل 1451ع | predecessor = علاءُ...</comment>
      <origin>424393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35752" sha1="sa0olqxznm093zugib7io8x67kuv622" xml:space="preserve">
{{Short description|دهلي سلطنت جو حڪمران ۽ لوڌي گهراڻي جو باني (1451ع–1489ع)}}

{{Infobox royalty
| name = بهلول لوڌي
| title = بهلول شاهه غازي
| image = Coin of Bahlul Lodi.jpg
| caption = بهلول لوڌيءَ جي دور جو سڪو
| succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان
| reign = 19 اپريل 1451ع – 12 جولاءِ 1489ع
| coronation = 19 اپريل 1451ع
| predecessor = [[علاءُ الدين عالم شاهه]]
| successor = [[سڪندر لوڌي]]
| dynasty = [[لوڌي گهراڻو]]
| house = لوڌي
| father = ملڪ ڪالا خان لوڌي
| birth_date = لڳ ڀڳ 1421ع
| death_date = 12 جولاءِ 1489ع
| death_place = [[دهلي سلطنت]]
| place of burial = [[بهلول لوڌيءَ جو مقبرو]]، چراغ دهلي
| issue = [[سڪندر لوڌي]]، بربڪ شاهه ۽ ٻيا
| religion = [[اسلام]]
}}

'''بهلول خان لوڌي''' (فارسي: {{lang|fa|بهلول خان لودی}}؛ انگريزي: ''Bahlul Khan Lodi''؛ لڳ ڀڳ 1421ع – 12 جولاءِ 1489ع)، جنهن کي '''بهلول شاهه غازي''' پڻ سڏيو ويندو آهي، [[دهلي سلطنت]] جو حڪمران، [[لوڌي گهراڻو|لوڌي گهراڻي]] جو باني ۽ ان جو پهريون سلطان هو. هن 19 اپريل 1451ع کان 12 جولاءِ 1489ع تائين حڪومت ڪئي. هو افغان [[لوڌي قبيلو|لوڌي قبيلي]] سان تعلق رکندو هو ۽ دهليءَ تي حڪومت ڪندڙ پهرين افغان گهراڻي جو باني بڻيو.&lt;ref name=&quot;Nizami1970&quot;&gt;{{cite book
 |last=Nizami
 |first=Khaliq Ahmad
 |chapter=The Lodis (1451–1526)
 |title=A Comprehensive History of India
 |volume=5
 |title-volume=The Delhi Sultanat (A.D. 1206–1526)
 |editor-last=Habib
 |editor-first=Mohammad
 |editor2-last=Nizami
 |editor2-first=Khaliq Ahmad
 |publisher=People's Publishing House
 |location=New Delhi
 |year=1970
 |pages=664–709
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;&gt;{{cite book
 |last=Eaton
 |first=Richard M.
 |title=India in the Persianate Age, 1000–1765
 |publisher=University of California Press
 |year=2019
 |isbn=9780520325128
 |url=https://zenodo.org/record/5119357/files/Eaton%202019.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

بهلول لوڌيءَ جي اقتدار ۾ اچڻ سان [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جي حڪومت ختم ٿي ۽ دهلي سلطنت ۾ افغان اميرن جو سياسي اثر وڌيو. هن پنهنجي 38 سالن جي حڪومت ۾ دهليءَ جي ڪمزور ٿيل مرڪزي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ، پنجاب ۽ گنگا–جمنا دوآب ۾ حڪومتي اثر وڌائڻ ۽ [[جونپور سلطنت]] کي فتح ڪرڻ لاءِ فوجي ۽ سفارتي ڪوششون ڪيون.&lt;ref name=&quot;UNESCO1998&quot;&gt;{{cite book
 |title=History of Civilizations of Central Asia
 |volume=4
 |volume-title=The Age of Achievement: A.D. 750 to the End of the Fifteenth Century
 |part=1
 |editor-last=Asimov
 |editor-first=M. S.
 |editor2-last=Bosworth
 |editor2-first=C. E.
 |publisher=UNESCO Publishing
 |year=1998
 |isbn=9789231034671
 |url=https://en.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_IVa%20silk%20road_the%20delhi%20sultanate.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سندس حڪومت جي اهم ترين ڪاميابين مان [[شرقي گهراڻو|شرقي گهراڻي]] جي حڪمراني هيٺ آيل جونپور جي سلطنت جو خاتمو هو. بهلول جي وفات کان پوءِ سندس پٽ نظام خان '''[[سڪندر لوڌي]]''' جي لقب سان دهليءَ جو سلطان بڻيو.&lt;ref name=&quot;Nizami1970&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== سيد گهراڻي جي ڪمزوري ===
[[تيمور]] جي 1398ع واري هندستاني ڪاهه کان پوءِ دهلي سلطنت سياسي ۽ معاشي طور ڪمزور ٿي وئي. دهليءَ تي حڪومت ڪندڙ [[تغلق گهراڻو]] ختم ٿيڻ کان پوءِ 1414ع ۾ [[خضر خان]] سيد گهراڻي جو بنياد وڌو.

سيد گهراڻي جا حڪمران دهلي ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي محدود اقتدار رکندا هئا. پنجاب، دوآب، جونپور ۽ ٻين علائقن ۾ مقامي سردارن ۽ صوبائي حڪمرانن جو اثر وڌي چڪو هو.

سيد گهراڻي جو آخري حڪمران [[علاءُ الدين عالم شاهه]] دهليءَ جي انتظامي ۽ فوجي معاملن ۾ گهٽ دلچسپي رکندو هو ۽ گهڻو وقت [[بدايون]] ۾ رهندو هو. اهڙي صورتحال ۾ افغان امير بهلول لوڌيءَ کي دهليءَ جو اقتدار حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو.&lt;ref name=&quot;Nizami1970&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== هندستان ۾ افغان اميرن جو عروج ===
چوڏهين ۽ پندرهين صدين دوران افغانستان ۽ اتر اولهه سرحدي علائقن مان ڪيترائي افغان قبائلي اڳواڻ هندستان ۾ آباد ٿيا.

انهن مان ڪيترن فوجي خدمتن، گهوڙن جي واپار ۽ جاگيرداري انتظام ذريعي سياسي حيثيت حاصل ڪئي.

لوڌي خاندان پڻ انهن افغان خاندانن مان هو، جنهن پنجاب ۾ فوجي ۽ سياسي طاقت حاصل ڪئي ۽ پوءِ دهلي سلطنت جو حڪمران بڻيو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

== خاندان ۽ شروعاتي زندگي ==

=== افغان نسل ۽ لوڌي قبيلو ===
بهلول لوڌي افغان لوڌي قبيلي سان تعلق رکندو هو، جنهن جا تاريخي مرڪز گومل جي علائقي، سليمان جبلن ۽ موجوده پاڪستان جي اتر اولهه وارن علائقن سان ڳنڍيل هئا.

لوڌي خاندان جا ڪجهه فرد [[ملتان]] ۽ پنجاب جي مختلف علائقن ۾ آباد ٿيا، جتي انهن دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي نظام ۾ خدمتون انجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;Nizami1970&quot;/&gt;

=== ڏاڏو ملڪ بهرام خان ===
بهلول لوڌيءَ جو ڏاڏو '''ملڪ بهرام خان لوڌي''' هو.

تاريخي روايتن موجب ملڪ بهرام خان ملتان جي گورنر '''ملڪ مردان دولت''' جي خدمت ۾ شامل ٿيو.

ملڪ بهرام جي خاندان کي ملتان ۽ پنجاب ۾ سياسي ۽ فوجي لاڳاپا قائم ڪرڻ جا موقعا مليا.

سندس پٽن مان '''ملڪ سلطان شاهه لوڌي'''، جيڪو بعد ۾ '''اسلام خان''' جي لقب سان مشهور ٿيو، سيد گهراڻي جي حڪومت ۾ اهم فوجي اڳواڻ بڻيو.&lt;ref name=&quot;TarikhDaudi&quot;&gt;{{cite book
 |author=Abdullah
 |title=Tarikh-i Daudi
 |trans-title=تاريخ دائودي
 |editor-last=Siddiqi
 |editor-first=Iqtidar Husain
 |publisher=Aligarh Muslim University
 |year=1969
 |url=https://www.loc.gov/resource/amed.0000872636A/
 |language=fa
}}&lt;/ref&gt;

=== پيءُ ۽ چاچو ===
بهلول جو پيءُ '''ملڪ ڪالا خان لوڌي''' هو، جيڪو ملڪ بهرام خان جو پٽ هو.

بهلول جو چاچو '''ملڪ سلطان شاهه لوڌي'''، سيد گهراڻي جي باني خضر خان جي خدمت ۾ رهيو.

خضر خان سندس فوجي خدمتن جي اعتراف ۾ کيس '''اسلام خان''' جو لقب ڏنو ۽ کيس [[سرهند]] جي انتظامي ذميواري سونپي.

بهلول پنهنجي چاچي جي سرپرستيءَ ۾ فوجي ۽ سياسي تجربو حاصل ڪيو. هن اسلام خان جي ڌيءَ سان شادي پڻ ڪئي، جنهن سان خاندان جي اندر سندس سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي.&lt;ref name=&quot;Nizami1970&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TarikhDaudi&quot;/&gt;

=== پيدائش بابت روايتون ===
بهلول لوڌيءَ جي پيدائش لڳ ڀڳ 1421ع ۾ ٿي ڄاڻائي ويندي آهي، پر سندس پيدائش جي صحيح تاريخ ۽ هنڌ بابت همعصر تاريخي شاهديون محدود آهن.

بعد وارين تاريخن ۾ سندس ننڍپڻ بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. انهن ۾ سندس ماءُ جي وفات ۽ خاندان طرفان سندس پرورش جو ذڪر پڻ موجود آهي.

اهڙين روايتن کي قطعي تاريخي حقيقت بدران روايتي سوانحي بيانن طور ڏسڻ گهرجي.

== گهوڙن جو واپار ۽ سياسي زندگيءَ جي شروعات ==

بهلول لوڌيءَ جي شروعاتي زندگيءَ ۾ گهوڙن جو واپار اهم حيثيت رکندو هو.

پندرهين صديءَ ۾ افغانستان ۽ وچ ايشيا مان هندستان ڏانهن گهوڙن جو واپار فوجي ضرورتن سبب اهم معاشي سرگرمي هئي.

تاريخي روايتن موجب بهلول اعليٰ نسل جا گهوڙا دهلي سلطنت جي درٻار ۾ پيش ڪيا.

سيد سلطان [[محمد شاهه سيد]] کيس انعام طور هڪ پرڳڻو عطا ڪيو ۽ سندس فوجي ۽ سياسي حيثيت وڌائي.

مؤرخ رچرڊ ايٽن موجب بهلول جي گهوڙن واري واپاري سرگرمي ۽ ان جي بدلي ۾ مليل زمين سندس سياسي طاقت جي شروعاتي بنيادن مان هئي.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TarikhDaudi&quot;/&gt;

== سرهند جي گورنري ==

=== اسلام خان جي جانشيني ===
اسلام خان جي وفات کان پوءِ سرهند جي گورنري ۽ خانداني قيادت بابت اختلاف پيدا ٿيا.

بهلول لوڌي پنهنجي فوجي قابليت ۽ قبائلي اتحاد جي مدد سان پنهنجي حيثيت مضبوط ڪئي.

آخرڪار هو سرهند جي اهم افغان سردارن مان هڪ بڻجي اڀريو.

سرهند جي گورنري بهلول لاءِ پنجاب ۾ پنهنجي فوجي طاقت وڌائڻ ۽ افغان قبيلن کي گڏ ڪرڻ جو اهم مرڪز ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;Nizami1970&quot;/&gt;

=== پنجاب ۾ اثر وڌائڻ ===
بهلول لوڌيءَ آهستي آهستي سرهند، لاهور، ديپالپور ۽ پنجاب جي ٻين علائقن ۾ پنهنجو اثر وڌايو.

هن مختلف افغان سردارن کي پنهنجي سياسي اتحاد ۾ شامل ڪيو.

پنجاب جي مقامي سردارن، خاص طور [[کوکر قبيلو|کوکرن]] سان به سندس سياسي ۽ فوجي مقابلا ٿيا.

بهلول پنهنجي طاقت وڌائڻ لاءِ جنگ سان گڏ سياسي ٺاهه ۽ قبائلي اتحاد جو طريقو پڻ اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;Nizami1970&quot;/&gt;

== سيد گهراڻي سان تعلق ==

=== محمد شاهه سيد جي خدمت ===
بهلول لوڌي سيد سلطان محمد شاهه جي دور ۾ هڪ اهم فوجي اڳواڻ طور اڀريو.

هن پنجاب ۾ باغي سردارن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ دهليءَ جي حڪومت سان لاڳاپا برقرار رکيا.

[[مالوا سلطنت]] جي سلطان [[محمود خلجي]] جي دهليءَ خلاف مهم دوران بهلول سيد حڪمران جي مدد ڪئي.

انهيءَ خدمت جي نتيجي ۾ کيس '''خانِ خانان''' جو لقب مليو، جنهن سان سندس سياسي حيثيت وڌيڪ وڌي.&lt;ref name=&quot;Nizami1970&quot;/&gt;

=== دهليءَ تي پهرين ناڪام ڪوشش ===
بهلول لوڌي 1440ع واري ڏهاڪي ۾ دهليءَ تي پنهنجو اقتدار قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

1447ع ۾ سندس دهليءَ خلاف مهم ڪامياب نه ٿي.

پر انهيءَ ناڪاميءَ باوجود هو پنجاب جي طاقتور افغان اميرن مان هڪ رهيو.

سيد سلطان علاءُ الدين عالم شاهه جي ڪمزور حڪومت ۽ درٻاري اختلافن سبب بهلول لاءِ ٻيهر موقعو پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Nizami1970&quot;/&gt;

== دهليءَ تي قبضو ۽ لوڌي گهراڻي جو قيام ==

=== علاءُ الدين عالم شاهه جي حڪومت ===
سيد گهراڻي جو آخري سلطان علاءُ الدين عالم شاهه دهليءَ بدران بدايون ۾ رهڻ کي ترجيح ڏيندو هو.

دهليءَ ۾ وزير '''حميد خان''' ۽ ٻين اميرن وچ ۾ اقتدار بابت اختلاف موجود هئا.

بهلول لوڌي انهن اختلافن مان فائدو وٺندي دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ڪئي.

علاءُ الدين عالم شاهه بهلول سان سڌي فوجي مقابلي کان پاسو ڪيو ۽ بدايون ۾ پنهنجي رهائش برقرار رکي.&lt;ref name=&quot;Nizami1970&quot;/&gt;

=== تخت نشيني (1451ع) ===
'''19 اپريل 1451ع''' تي بهلول لوڌي دهليءَ جو تخت حاصل ڪيو ۽ '''بهلول شاهه غازي''' جي لقب سان حڪومت شروع ڪئي.

سندس تخت نشينيءَ سان سيد گهراڻي جي حڪومت ختم ٿي ۽ لوڌي گهراڻي جو بنياد پيو.

هي دهلي سلطنت جو آخري حڪمران گهراڻو ثابت ٿيو، جنهن 1526ع تائين حڪومت ڪئي.&lt;ref name=&quot;UNESCO1998&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nizami1970&quot;/&gt;

=== افغان حڪمرانيءَ جي شروعات ===
بهلول لوڌيءَ جي تخت نشينيءَ سان دهلي سلطنت جي سياسي ڍانچي ۾ اهم تبديلي آئي.

اڳين گهراڻن جي ڀيٽ ۾ افغان سردارن ۽ قبائلي اڳواڻن کي وڌيڪ اهميت حاصل ٿي.

بهلول پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ افغان اميرن جي حمايت، زمينداري مراعتن ۽ فوجي وفاداريءَ تي ڀاڙيو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

== حڪومت ۽ انتظام ==

=== افغان اميرن سان تعلق ===
بهلول لوڌيءَ جي حڪومت جو اهم بنياد افغان اميرن سان سياسي اتحاد هو.

افغان قبائلي روايتن ۾ سردارن جي عزت، مشاورت ۽ خانداني وفاداريءَ کي اهميت حاصل هئي.

بهلول پنهنجي اميرن سان لاڳاپن ۾ نسبتاً سادگي ۽ شخصي قربت اختيار ڪئي.

هن پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ڪيترن افغان سردارن کي زمينون، جاگيرون ۽ فوجي ذميواريون ڏنيون.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nizami1970&quot;/&gt;

=== جاگيرداري نظام ===
بهلول لوڌي مختلف علائقن جو انتظام پنهنجن پٽن، مائٽن ۽ وفادار اميرن حوالي ڪيو.
اهو انتظام مرڪزي حڪومت جي فوجي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ فائديمند هو، پر ان سان مقامي سردارن جي خودمختياري پڻ وڌندي رهي.
بعد ۾ لوڌي گهراڻي جي حڪمرانن کي انهن ئي طاقتور افغان اميرن سان سياسي اختلافن کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;UNESCO1998&quot;/&gt;

=== محصول ۽ مالي انتظام ===
بهلول لوڌيءَ جي حڪومت دوران زرعي محصول سلطنت جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو.
هن اڳوڻي تغلق ۽ سيد دور جي انتظامي ۽ محصولي روايتن کي وڏي حد تائين برقرار رکيو.
سندس حڪومت جو وڏو حصو فوجي مهمن ۾ گذرڻ سبب جامع انتظامي سڌارن بابت محدود ثبوت ملن ٿا.
بهرحال، سندس دور ۾ سلطنت جي مالي ۽ فوجي بنيادن کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;UNESCO1998&quot;/&gt;

== بهلولي سڪو ==

[[File:Coin of Bahlul Lodi.jpg|thumb|بهلول لوڌيءَ سان منسوب سڪو]]

بهلول لوڌيءَ جي دور ۾ هڪ خاص قسم جو ڌاتي ٽنڪو جاري ٿيو، جيڪو '''بهلولي''' (''Bahluli'') جي نالي سان مشهور ٿيو.
اهو سڪو بلون (''billon'') ڌاتوءَ مان ٺهندو هو، جنهن ۾ چانديءَ ۽ ٽامي جو ميلاپ هوندو هو.
سڪن جي تاريخ بابت مطالعي موجب بهلولي سڪي جو استعمال بعد وارن دورن تائين جاري رهيو.
يونيسڪو جي تاريخي مطالعي ۾ بهلولي سڪي کي بهلول لوڌيءَ جي حڪومت جي اهم مالياتي خصوصيت طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;UNESCO1998&quot;/&gt;

== جونپور جي شرقي سلطنت سان جنگ ==

=== جونپور سلطنت جو پسمنظر ===
[[جونپور سلطنت]] چوڏهين صديءَ جي آخر ۾ دهلي سلطنت جي ڪمزوريءَ دوران وجود ۾ آئي.
ان تي [[شرقي گهراڻو]] حڪومت ڪندو هو.
جونپور گنگا جي ماٿريءَ ۾ هڪ اهم سياسي، فوجي ۽ ثقافتي مرڪز هو.
بهلول لوڌيءَ جي تخت نشينيءَ وقت جونپور جو حڪمران خاندان دهليءَ جي اقتدار لاءِ اهم مقابلي واري قوت هو.&lt;ref name=&quot;Nizami1970&quot;/&gt;

=== محمود شاهه شرقي سان مقابلو ===
بهلول لوڌيءَ جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ جونپور جي سلطان [[محمود شاهه شرقي]] سان سياسي ۽ فوجي ڇڪتاڻ پيدا ٿي.
شرقي حڪمران دهليءَ تي پنهنجو اثر قائم ڪرڻ چاهيندا هئا، جڏهن ته بهلول لوڌي دهليءَ جي سياسي آزادي ۽ پنهنجي نئين گهراڻي جي اقتدار کي برقرار رکڻ لاءِ سرگرم هو.
ٻنهي ڌرين وچ ۾ وقت بوقت فوجي مقابلا ۽ سياسي ٺاهه ٿيا.&lt;ref name=&quot;Nizami1970&quot;/&gt;

=== حسين شاهه شرقي سان ڊگهو مقابلو ===
جونپور جو سلطان '''[[حسين شاهه شرقي]]''' بهلول لوڌيءَ جو اهم سياسي مخالف هو.
حسين شاهه شرقي دهليءَ جي اقتدار تي اثر قائم ڪرڻ لاءِ ڪيترائي حملا ڪيا.
بهلول لوڌي شروعات ۾ دفاعي حڪمت عملي اختيار ڪئي ۽ پوءِ مناسب موقعن تي جوابي مهمون ڪيون.
ٻنهي حڪمرانن وچ ۾ ڊگهي فوجي مقابلي سبب اتر هندستان جي سياسي صورتحال متاثر ٿي.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nizami1970&quot;/&gt;

=== جونپور جي فتح ===
بهلول لوڌيءَ آخرڪار شرقي حڪمرانن خلاف ڪاميابي حاصل ڪئي.
1479ع کي جونپور تي لوڌي اقتدار قائم ٿيڻ جو اهم مرحلو شمار ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه جديد مطالعي ۾ 1483ع جي مهم کي حسين شاهه شرقيءَ جي آخري وڏي شڪست ۽ جونپور جي قبضي سان ڳنڍيو ويو آهي.
انهن تاريخن ۾ فرق فوجي فتح، شهر تي قبضو ۽ علائقي جي مستقل انتظامي الحاق جي مختلف مرحلن سبب ٿي سگهي ٿو.
جونپور جي فتح سان بهلول لوڌيءَ جي سياسي طاقت تمام گهڻي وڌي ۽ دهلي سلطنت کي گنگا جي ماٿريءَ جو اهم علائقو ٻيهر حاصل ٿيو.&lt;ref name=&quot;UNESCO1998&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== بربڪ شاهه جي مقرري ===
جونپور جي فتح کان پوءِ بهلول لوڌي پنهنجي پٽ '''بربڪ شاهه''' کي جونپور جي انتظامي ذميواري ڏني.
بربڪ شاهه کي جونپور جي حڪمران طور مقرر ڪرڻ سان بهلول لوڌيءَ پنهنجي خاندان جي سياسي اثر کي اوڀر هندستان تائين وڌايو.
بعد ۾ بربڪ شاهه ۽ سڪندر لوڌيءَ جي وچ ۾ اقتدار ۽ علائقائي اختيارن بابت اختلاف پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;Nizami1970&quot;/&gt;

== ٻين فوجي مهمن جو جائزو ==

=== گواليار ===
بهلول لوڌيءَ جي فوجي مهمن ۾ [[گواليار]] ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا مقامي حڪمران پڻ شامل هئا.
انهن مهمن جو مقصد خراج حاصل ڪرڻ ۽ دهليءَ جي سياسي بالادستي تسليم ڪرائڻ هو.
گواليار تي مستقل قبضي بابت مختلف تاريخي روايتن ۾ فرق ملي ٿو، تنهنڪري فوجي مهم ۽ مستقل انتظامي الحاق کي هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;UNESCO1998&quot;/&gt;

=== اٽاوا ۽ دوآب ===
بهلول لوڌيءَ گنگا ۽ جمنا دريائن جي وچ واري علائقي، يعني [[دوآب]]، ۾ پڻ فوجي مهمون ڪيون.
[[اٽاوا]] ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ڪجهه مقامي حڪمران دهليءَ جي مرڪزي اقتدار کان آزادانه پاليسي اختيار ڪندا هئا.
بهلول انهن علائقن مان خراج ۽ سياسي اطاعت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;UNESCO1998&quot;/&gt;

=== مالوا سان لاڳاپا ===
بهلول لوڌيءَ جي سياسي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ [[مالوا سلطنت]] سان سندس فوجي ۽ سفارتي لاڳاپا موجود هئا.
دهلي سلطنت ۽ مالوا جي حڪمرانن وچ ۾ اتر هندستان جي سياسي اثر بابت مقابلو جاري رهيو.
بهلول پنهنجي حڪومتي دور ۾ پڻ وچ هندستان جي سياسي حالتن تي نظر رکندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Nizami1970&quot;/&gt;

== پنجاب ۽ اتر اولهه هندستان ۾ اقتدار ==

=== پنجاب جي اهميت ===
بهلول لوڌيءَ جي سياسي طاقت جو بنيادي مرڪز پنجاب هو.
سرهند، لاهور ۽ ديپالپور ۾ سندس خانداني ۽ فوجي لاڳاپن سبب کيس افغان اميرن جي حمايت حاصل هئي.
پنجاب جي جاگرافيائي حيثيت افغانستان ۽ اتر هندستان جي وچ ۾ فوجي ۽ تجارتي رابطن لاءِ اهم هئي.
بهلول لوڌيءَ جي اقتدار ۾ اچڻ سان پنجاب جي افغان اميرن جو دهلي سلطنت جي سياست ۾ اثر وڌيو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

=== سنڌو ماٿريءَ سان تعلق ===
لوڌي خاندان جي شروعاتي تاريخ جو تعلق ملتان ۽ اتر اولهه سنڌو ماٿريءَ جي سياسي ۽ تجارتي رستن سان هو.
ملڪ بهرام خان جي ملتان ۾ خدمتن ۽ خاندان جي پنجاب ۾ عروج سبب لوڌي گهراڻي جي تاريخ کي ملتان جي تاريخ کان جدا نٿو ڪري سگهجي.
بهرحال، بهلول لوڌيءَ جي دهليءَ واري حڪومت مان سڄي سنڌ تي سندس سڌي حڪمراني ثابت نٿي ٿئي. پندرهين صديءَ ۾ سنڌ جي ڪيترن علائقن تي [[سمن جو گهراڻو|سمن گهراڻي]] جو اقتدار موجود هو.&lt;ref name=&quot;Nizami1970&quot;/&gt;

== افغان قبيلن جي آبادڪاري ==
بهلول لوڌيءَ جي دور ۾ افغانستان ۽ اتر اولهه سرحدي علائقن مان وڌيڪ افغان فوجي ۽ قبائلي خاندان اتر هندستان ۾ آباد ٿيا.
بهلول افغان سردارن کي زمينون ۽ فوجي ذميواريون ڏئي پنهنجي حڪومت جو بنياد مضبوط ڪيو.
بعد وارين افغان تاريخن ۾ انهيءَ لڏپلاڻ کي وڏي پيماني تي بيان ڪيو ويو آهي.
جديد تحقيق موجب انهن بيانن ۾ ڪجهه مبالغو ٿي سگهي ٿو، پر لوڌي دور ۾ افغان سياسي ۽ سماجي اثر جو وڌڻ تاريخي طور اهم تبديلي هئي.&lt;ref name=&quot;AfghanMigration&quot;&gt;{{cite thesis
 |title=Mobile Pasts: Memory, Migration, and Place in Afghan Identity, 1451–1770
 |url=https://escholarship.org/content/qt52b8c8nf/qt52b8c8nf_noSplash_110ab5d0105aec45e5b4caf0e7453b3b.pdf
 |publisher=University of California
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

== شخصيت ۽ حڪمرانيءَ جو انداز ==
بهلول لوڌيءَ جي شخصيت بابت فارسي تاريخي ماخذن ۾ سندس سادگي، فوجي قابليت ۽ افغان اميرن سان ويجهن لاڳاپن جو ذڪر ملي ٿو.
روايتن موجب هو درٻاري شان ۽ شوڪت بدران عملي فوجي قيادت ۽ شخصي وفاداريءَ کي وڌيڪ اهميت ڏيندو هو.
هو افغان سردارن سان مشاورت ڪندو هو ۽ کين حڪومت ۾ حصيداري ڏيندو هو.
انهن بيانن کي مڪمل طور غيرجانبدار تاريخي حقيقت سمجهڻ بدران ان دور جي سياسي ۽ درٻاري روايتن جي روشنيءَ ۾ پڙهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;TarikhDaudi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nizami1970&quot;/&gt;

== خاندان ۽ اولاد ==

بهلول لوڌيءَ جون هڪ کان وڌيڪ شاديون ۽ ڪيترائي پٽ هئا.
سندس اولاد مان '''نظام خان''' بعد ۾ سڪندر لوڌيءَ جي لقب سان دهليءَ جو سلطان بڻيو.
ٻيو اهم پٽ '''بربڪ شاهه''' هو، جنهن کي جونپور جي انتظامي ذميواري ڏني وئي.
بهلول پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ سلطنت جا مختلف علائقا پنهنجن پٽن ۽ مائٽن ۾ ورهايا.
انهيءَ انتظام سبب سندس وفات کان پوءِ جانشينيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيڻ جا امڪان وڌيا.&lt;ref name=&quot;UNESCO1998&quot;/&gt;

== وفات ==

بهلول لوڌي 12 جولاءِ 1489ع تي وفات ڪئي.
هن لڳ ڀڳ 38 سال دهلي سلطنت تي حڪومت ڪئي.
سندس وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو مسئلو پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ ته خاندان جا ڪيترائي فرد مختلف علائقن ۾ سياسي ۽ فوجي اثر رکندا هئا.
آخرڪار سندس پٽ نظام خان '''سڪندر لوڌي''' جي لقب سان تخت تي ويٺو.&lt;ref name=&quot;Nizami1970&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCO1998&quot;/&gt;

== بهلول لوڌيءَ جو مقبرو ==

[[File:Tomb of Bahlol Lodi.JPG|thumb|دهليءَ ۾ بهلول لوڌيءَ سان منسوب مقبرو]]

بهلول لوڌيءَ جو مقبرو [[دهلي]] جي '''چراغ دهلي''' واري علائقي ۾ واقع آهي.
هيءَ عمارت دهليءَ جي لوڌي دور جي تاريخي اڏاوتن سان لاڳاپيل آهي.
مقبري جي اڏاوت ۾ سادي بناوت، محرابن ۽ گنبذن جو استعمال نظر اچي ٿو.
هي مقبرو هندستان جي آثارِ قديمه جي محفوظ تاريخي عمارتن مان هڪ آهي.
وڪيميڊيا ڪامنز تي مقبري جي ٻاهرين ۽ اندروني حصن جون تصويرون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;CommonsTomb&quot;&gt;{{cite web
 |title=Tomb of Bahlol Lodi
 |website=Wikimedia Commons
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tomb_of_Bahlol_Lodi.JPG
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Graves inside bahlol lodi's tomb.jpg|thumb|بهلول لوڌيءَ جي مقبري اندر موجود قبرون]]

== لوڌي گهراڻي جا حڪمران ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a7b8c9;&quot;
|+ style=&quot;background:#244b6b;color:#ffffff;padding:10px;&quot; | '''دهلي سلطنت جا لوڌي حڪمران (1451ع–1526ع)'''
! style=&quot;background:#dcebf5;&quot; | حڪمران
! style=&quot;background:#dcebf5;&quot; | حڪومت
! style=&quot;background:#dcebf5;&quot; | اهم واقعا
|-
| '''[[بهلول لوڌي]]'''
| 1451ع–1489ع
| لوڌي گهراڻي جو قيام؛ جونپور جي فتح؛ افغان اميرن جي طاقت ۾ واڌ
|-
| [[سڪندر لوڌي]]
| 1489ع–1517ع
| مرڪزي انتظام کي مضبوط ڪرڻ؛ آگري جي اهميت وڌائڻ
|-
| [[ابراهيم لوڌي]]
| 1517ع–1526ع
| افغان اميرن سان اختلاف؛ [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ شڪست
|}

== زندگيءَ ۽ حڪومت جي وقتوار ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a6c3ad;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d49;color:white;padding:10px;&quot; | '''بهلول لوڌيءَ جي زندگيءَ جا اهم واقعا'''
! style=&quot;background:#e2f0e5;&quot; | سال
! style=&quot;background:#e2f0e5;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#e2f0e5;&quot; | اهميت
|-
| لڳ ڀڳ 1421ع
| پيدائش
| افغان لوڌي خاندان ۾ جنم
|-
| 1430ع وارو ڏهاڪو
| سرهند ۾ سياسي عروج
| پنجاب ۾ افغان طاقت جو وڌڻ
|-
| 1440ع وارو ڏهاڪو
| سيد گهراڻي سان فوجي تعلق
| خانِ خانان جو لقب ۽ سياسي اثر
|-
| 1447ع
| دهليءَ تي ناڪام مهم
| تخت حاصل ڪرڻ جي پهرين اهم ڪوشش
|-
| 19 اپريل 1451ع
| دهليءَ جي تخت نشيني
| لوڌي گهراڻي جو قيام
|-
| 1450ع–1470ع وارا ڏهاڪا
| جونپور سان جنگيون
| شرقي گهراڻي سان ڊگهو مقابلو
|-
| 1479ع–1483ع
| جونپور جي فتح جا اهم مرحلا
| دهلي سلطنت جي اوڀر طرف توسيع
|-
| 1480ع وارو ڏهاڪو
| بربڪ شاهه جي جونپور ۾ مقرري
| خانداني اقتدار جي توسيع
|-
| 12 جولاءِ 1489ع
| وفات
| سڪندر لوڌيءَ جي جانشيني
|}

== تاريخي ماخذ ==

=== تاريخ دائودي ===
'''تاريخ دائودي''' افغان حڪمرانن بابت هڪ اهم فارسي تاريخي ڪتاب آهي.
هن ڪتاب جو مصنف '''عبدالله''' هو، جنهن سورھين صديءَ ۾ افغان لوڌي، سوري ۽ ٻين حڪمران خاندانن جي تاريخ مرتب ڪئي.
ڪتاب جي شروعات بهلول لوڌيءَ جي حڪومت سان ٿئي ٿي ۽ ان ۾ بعد وارن افغان حڪمرانن بابت پڻ معلومات موجود آهي.
ڇاڪاڻ ته هي ڪتاب بهلول جي دور کان پوءِ لکيو ويو، تنهنڪري ان جي روايتن کي ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;BanglapediaDaudi&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Tarikh-i-Daudi
 |encyclopedia=Banglapedia
 |url=https://en.banglapedia.org/index.php?title=Tarikh-i-Daudi
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== واقعات مشتاقي ===
'''واقعات مشتاقي''' افغان حڪمرانن جي سياسي ۽ سماجي تاريخ بابت هڪ ٻيو اهم فارسي ماخذ آهي.
هن ۾ لوڌي ۽ سوري دور جي افغان سردارن، قبائلي روايتن ۽ سياسي واقعن بابت بيان ملن ٿا.
اهڙن ماخذن ۾ موجود قصن ۽ روايتن کي همعصر سرڪاري دستاويزن ۽ جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;AfghanMigration&quot;/&gt;

=== جديد تاريخي تحقيق ===
مؤرخ خليق احمد نظامي، رچرڊ ايٽن ۽ ٻين جديد محققن بهلول لوڌيءَ جي حڪومت کي افغان قبائلي سياست، دهلي سلطنت جي زوال کان پوءِ سياسي بحالي ۽ جونپور سان مقابلي جي پسمنظر ۾ ڏٺو آهي.
انهن مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته بهلول لوڌيءَ جي ڪاميابيءَ ۾ فوجي طاقت سان گڏ سياسي اتحاد ۽ سفارتڪاريءَ جو پڻ اهم ڪردار هو.&lt;ref name=&quot;Nizami1970&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
بهلول لوڌي دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ هڪ اهم عبوري دور جو حڪمران هو.
هن سيد گهراڻي جي ڪمزور حڪومت جي جاءِ تي افغان لوڌي گهراڻي جو بنياد وڌو.
هن پنجاب ۽ دهليءَ جي سياسي طاقت کي گڏ ڪيو، افغان سردارن کي حڪومت ۾ شامل ڪيو ۽ جونپور جي شرقي سلطنت خلاف ڪامياب مهمون ڪيون.
سندس حڪومت جي نتيجي ۾ دهلي سلطنت کي نئين سياسي طاقت ملي، پر افغان اميرن جي وسيع خودمختياري بعد وارن حڪمرانن لاءِ هڪ مستقل مسئلو پڻ بڻجي وئي.
بهلول جي وفات کان پوءِ سندس پٽ سڪندر لوڌي سلطنت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو، جڏهن ته سندس پوٽي ابراهيم لوڌيءَ جي حڪومت جو خاتمو 1526ع ۾ [[بابر]] جي هٿان ٿيو.&lt;ref name=&quot;UNESCO1998&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[لوڌي گهراڻو]]
* [[دهلي سلطنت]]
* [[سيد گهراڻو]]
* [[علاءُ الدين عالم شاهه]]
* [[سڪندر لوڌي]]
* [[ابراهيم لوڌي]]
* [[جونپور سلطنت]]
* [[شرقي گهراڻو]]
* [[سرهند]]
* [[ملتان]]
* [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |last=Nizami |first=Khaliq Ahmad |chapter=The Lodis (1451–1526) |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1970 |pages=664–709}}
* {{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=India in the Persianate Age, 1000–1765 |publisher=University of California Press |year=2019}}
* {{cite book |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=4 |publisher=UNESCO Publishing |year=1998}}
* {{cite book |author=Abdullah |title=Tarikh-i Daudi |editor-last=Siddiqi |editor-first=Iqtidar Husain |year=1969}}
* {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999}}
* {{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004}}
* {{cite book |last=Majumdar |first=R. C. |title=The Delhi Sultanate |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1962}}
* {{cite book |last=Qureshi |first=I. H. |title=The Administration of the Sultanate of Delhi |publisher=Oriental Books Reprint Corporation}}
* {{cite book |last=Wright |first=H. Nelson |title=The Coinage and Metrology of the Sultans of Dehli |publisher=Oxford University Press |year=1936}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bahlul_Lodi بهلول لوڌي — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Coin_of_Bahlul_Lodi.jpg بهلول لوڌيءَ جو سڪو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tomb_of_Bahlol_Lodi.JPG بهلول لوڌيءَ جو مقبرو]
* [https://www.loc.gov/resource/amed.0000872636A/ تاريخ دائودي — لائبريري آف ڪانگريس]
* [https://zenodo.org/record/5119357/files/Eaton%202019.pdf India in the Persianate Age — رچرڊ ايٽن]
* [https://www.bkbcollege.in/upload/dpt_book/1669805860.pdf The Delhi Sultanat — لوڌي گهراڻي بابت تاريخي باب]
* [https://en.banglapedia.org/index.php?title=Tarikh-i-Daudi تاريخ دائودي بابت تعارف — بنگلاپيڊيا]

{{Commons category|Bahlul Lodi}}
{{Authority control}}

[[زمرو:دهلي جا سلطان]]
[[زمرو:لوڌي گهراڻو]]
[[زمرو:افغان حڪمران]]
[[زمرو:دهلي سلطنت]]
[[زمرو:پنجاب جي تاريخ]]
[[زمرو:15هين صديءَ جا حڪمران]]
[[زمرو:1489ع ۾ وفاتون]]</text>
      <sha1>sa0olqxznm093zugib7io8x67kuv622</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وٽامن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104773</id>
    <revision>
      <id>424399</id>
      <timestamp>2026-10-22T21:51:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ساجد ٻانڀڻ</username>
        <id>12057</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1380940664|Vitamin]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>424399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2285" sha1="4rzml90uu6hps07l6visqt0g19dv88k" xml:space="preserve">'''وٽامن''' نامياتي ماليڪيول آهن (يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي) جيڪي مناسب [[ميٽابولزم|ميٽابولڪ]] ڪم لاءِ ٿوري مقدار ۾ ڪنهن به [[ساهوارو|جاندار]] لاءِ ضروري آهن. اهي [[غذائي جزا|ضروري غذائي جزا]] جسم ۾ زنده رهڻ لاءِ ڪافي مقدار ۾ گڏ نه ٿا ڪري سگهجن، ۽ تنهن ڪري انهن کي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه قسمن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي ۾ آهي. گھڻا وٽامن ھڪ ماليڪيول نه آھن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آھن جن کي وٽيامرز سڏيو ويندو آھي. مثال طور، وٽامن اي جا اٺ وٽيامرز آهن: چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول .

ٻيا [[غذائي جزا|ضروري غذائي جزا]] معدنيات ، ضروري فيٽي ايسڊ ، ضروري امينو ايسڊ ، ۽ ڪولين آهن. &lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho |title=Human Biology and Health |vauthors=Maton A, Hopkins J, McLaughlin CW, Johnson S, Warner MQ, LaHart D, Wright JD |date=1993 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-981176-0 |location=Englewood Cliffs, NJ |oclc=32308337 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;{{Rp|57-58}}

وڏيون صحت تنظيمون تيرهن وٽامن جي فهرست ڏين ٿيون: &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=1 August 2017|quote=12 May 2020}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/ |title=Vitamin and mineral requirements in human nutrition 2nd Edition |publisher=World Health Organization and Food and Agriculture Organization of the United Nations |year=2004 |isbn=9241546123 |pages=340–341 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121212005813/http://www.who.int/nutrition/publications/micronutrients/9241546123/en/ |archive-date=12 December 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>4rzml90uu6hps07l6visqt0g19dv88k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424400</id>
      <parentid>424399</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T21:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ساجد ٻانڀڻ</username>
        <id>12057</id>
      </contributor>
      <comment>صفحو خالي ڪري ڇڏيو</comment>
      <origin>424400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424484</id>
      <parentid>424400</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:11:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>424484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1081" sha1="0cruot1ggu1m3bzu40oo15n8l5sh9i1" xml:space="preserve">وٽامن (Vitamin) نامياتي ماليڪيول (يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي) آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي ۾ آهي. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (vitamers) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز : چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.</text>
      <sha1>0cruot1ggu1m3bzu40oo15n8l5sh9i1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424485</id>
      <parentid>424484</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:11:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Memon2025 صفحي [[Vitamin]] کي [[وٽامن]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>424484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1081" sha1="0cruot1ggu1m3bzu40oo15n8l5sh9i1" xml:space="preserve">وٽامن (Vitamin) نامياتي ماليڪيول (يا ويجهڙائي سان لاڳاپيل ماليڪيولن جو هڪ سيٽ جنهن کي وٽامرز سڏيو ويندو آهي) آهن جيڪي هڪ جاندار لاءِ ننڍي مقدار ۾ مناسب ميٽابولڪ ڪم لاءِ ضروري آهن. اهي ضروري غذائي جزا حياتياتي طور تي ڪافي مقدار ۾ جسم ۾ گڏ نه ٿي سگهن ٿا ۽ تنهن ڪري انهن کي کاڌي جي استعمال ذريعي حاصل ڪرڻ گهرجي. مثال طور، وٽامن سي ڪجهه نسلن پاران گڏ ڪري سگهجي ٿو پر ٻين پاران نه؛ ان کي پهرين صورت ۾ وٽامن نه سمجهيو ويندو آهي پر ٻئي ۾ آهي. گهڻا وٽامن هڪجهڙا ماليڪيول نه آهن، پر لاڳاپيل ماليڪيولن جا گروپ آهن جن کي وٽامرز (vitamers) سڏيو ويندو آهي. مثال طور، [[وٽامن اي]] جا اٺ وٽامرز : چار ٽوڪوفيرول ۽ چار ٽوڪوٽرينول آهن.</text>
      <sha1>0cruot1ggu1m3bzu40oo15n8l5sh9i1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ابراهيم لوڌي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104774</id>
    <revision>
      <id>424401</id>
      <timestamp>2026-10-22T22:08:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|دهلي سلطنت جو آخري سلطان ۽ لوڌي گهراڻي جو ٽيون حڪمران (1517ع–1526ع)}}  {{Infobox royalty | name = ابراهيم لوڌي | title = سلطان ابراهيم شاهه لوڌي | image = The battle of Panipat and the death of Sultan Ibrāhīm, the last of the Lōdī Sultans of Delhi.jpg | caption = بابرنامي جي هڪ بعد واري مصور نسخي ۾ ابراهيم لوڌيءَ جي آخري ج...</comment>
      <origin>424401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33881" sha1="akyampuf48n0y827bn57cn9gaowcl99" xml:space="preserve">
{{Short description|دهلي سلطنت جو آخري سلطان ۽ لوڌي گهراڻي جو ٽيون حڪمران (1517ع–1526ع)}}

{{Infobox royalty
| name = ابراهيم لوڌي
| title = سلطان ابراهيم شاهه لوڌي
| image = The battle of Panipat and the death of Sultan Ibrāhīm, the last of the Lōdī Sultans of Delhi.jpg
| caption = بابرنامي جي هڪ بعد واري مصور نسخي ۾ ابراهيم لوڌيءَ جي آخري جنگ جو منظر
| succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان
| reign = 21 نومبر 1517ع – 21 اپريل 1526ع
| coronation = 1517ع، [[آگرو]]
| predecessor = [[سڪندر لوڌي]]
| successor = [[بابر]] (مغل سلطنت جو باني)
| dynasty = [[لوڌي گهراڻو]]
| house = لوڌي
| father = [[سڪندر لوڌي]]
| grandfather = [[بهلول لوڌي]]
| issue = جلال خان لوڌي (ڪجهه روايتن موجب)
| birth_date = لڳ ڀڳ 1480ع
| birth_place = غير يقيني
| death_date = 21 اپريل 1526ع
| death_place = [[پاڻي پت]]، موجوده [[هرياڻا]]، [[هندستان]]
| death_cause = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ مارجي ويو
| place of burial = [[ابراهيم لوڌيءَ جو مقبرو]]، پاڻي پت
| religion = [[اسلام]]
}}

'''ابراهيم خان لوڌي''' (فارسي: {{lang|fa|ابراهیم خان لودی}}؛ انگريزي: ''Ibrahim Khan Lodi''؛ لڳ ڀڳ 1480ع – 21 اپريل 1526ع)، جنهن کي '''ابراهيم شاهه لوڌي''' پڻ سڏيو ويندو آهي، [[دهلي سلطنت]] جو آخري سلطان ۽ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي گهراڻي]] جو ٽيون ۽ آخري حڪمران هو. هن 1517ع کان 1526ع تائين حڪومت ڪئي. هو [[سڪندر لوڌي]] جو پٽ ۽ [[بهلول لوڌي]] جو پوٽو هو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=1
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2004
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jackson
 |first=Peter
 |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1999
 |isbn=9780521404778
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ابراهيم لوڌيءَ جي حڪومت افغان اميرن سان اختلافن، سندس ڀاءُ جلال خان سان جانشينيءَ جي تڪرار، [[گواليار]] جي فتح، [[راڻا سانگا]] سان فوجي مقابلن ۽ [[بابر]] جي هندستان تي حملن سبب مشهور آهي. سندس حڪمرانيءَ جي آخري سالن ۾ پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ سندس مائٽ [[عالم خان لوڌي]] جي مخالفت مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪيو.&lt;ref name=&quot;PanipatGov&quot;&gt;{{cite web
 |title=First Battle of Panipat (1526)
 |website=District Panipat
 |publisher=Government of Haryana
 |url=https://panipat.gov.in/first-battle/
 |language=en
 |access-date=2026-10-23
}}&lt;/ref&gt;

21 اپريل 1526ع تي [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ بابر جي فوج ابراهيم لوڌيءَ جي فوج کي شڪست ڏني. ابراهيم جنگ جي ميدان ۾ مارجي ويو. هن واقعي سان دهلي سلطنت جي لوڌي گهراڻي جي حڪومت ختم ٿي ۽ اتر هندستان ۾ [[مغل سلطنت]] جي قيام جو بنياد پيو.&lt;ref name=&quot;BaburnamaBeveridge&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[بابر]]
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/44608
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;&gt;{{cite web
 |title=VI. From Peshawar to Panipat
 |website=National Museum of Asian Art
 |publisher=Smithsonian Institution
 |url=https://asia.si.edu/research/essays/vi-from-peshawar-to-panipat/
 |language=en
 |access-date=2026-10-23
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== لوڌي گهراڻي جو قيام ===
1451ع ۾ [[بهلول لوڌي]] دهليءَ تي قبضو ڪري لوڌي گهراڻي جو بنياد وڌو. هن افغان سردارن جي مدد سان پنهنجي حڪومت کي مضبوط ڪيو ۽ جونپور سميت ڪيترن علائقن تي دهليءَ جو اثر وڌايو.

1489ع ۾ بهلول جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[سڪندر لوڌي]] تخت تي ويٺو. سڪندر پنهنجي دور ۾ مرڪزي انتظام کي مضبوط ڪيو، زرعي محصولن جي وصوليءَ کي منظم ڪيو ۽ آگري کي اهم شاهي مرڪز بڻايو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;&gt;{{cite book
 |last=Eaton
 |first=Richard M.
 |title=India in the Persianate Age, 1000–1765
 |publisher=University of California Press
 |year=2019
 |isbn=9780520325128
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سڪندر لوڌيءَ جي وفات وقت سلطنت ۾ افغان اميرن جو وڏو اثر هو. انهن مان ڪيترائي پنهنجي علائقن ۾ طاقتور جاگيردار ۽ فوجي اڳواڻ هئا.

=== افغان سياسي نظام ===
لوڌي گهراڻي جي حڪومت ۾ افغان اميرن ۽ قبائلي سردارن کي اهم سياسي حيثيت حاصل هئي.

بهلول لوڌيءَ پنهنجي اقتدار کي افغان اميرن سان مشاورت ۽ شخصي اتحاد ذريعي مضبوط ڪيو هو، جڏهن ته سڪندر لوڌي مرڪزي شاهي اختيار وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.

ابراهيم لوڌيءَ جي دور ۾ سلطان جي اختيارن ۽ افغان اميرن جي روايتي خودمختياريءَ وچ ۾ اختلاف وڌيڪ شديد ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==

ابراهيم لوڌي افغان لوڌي خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ سڪندر لوڌي 1489ع کان 1517ع تائين دهليءَ جو سلطان هو.

ابراهيم جي پيدائش عام طور لڳ ڀڳ 1480ع ڄاڻائي ويندي آهي، پر سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ ۽ هنڌ بابت يقيني تاريخي شاهدي محدود آهي.

ابراهيم پنهنجي پيءُ جي حڪومت دوران شاهي خاندان جي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۾ پرورش حاصل ڪئي.

سندس ڀائرن مان '''جلال خان لوڌي''' جانشينيءَ جي تڪرار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlagappaHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=Indian Civilization and Culture from 1206 to 1707 AD
 |publisher=Alagappa University
 |url=https://mis.alagappauniversity.ac.in/siteAdmin/dde-admin/uploads/2/PG_M.A._History%20%28English%29_321%2021%20-%20Indian%20Civilization%20and%20Culture%20from%201206%20to%201707%20AD.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تخت نشيني ==

=== سڪندر لوڌيءَ جي وفات ===
1517ع ۾ سڪندر لوڌيءَ جي وفات کان پوءِ شاهي خاندان ۽ افغان اميرن وچ ۾ جانشينيءَ بابت صلاح مشورا ٿيا.

ابراهيم لوڌيءَ کي دهليءَ جو نئون سلطان تسليم ڪيو ويو. سندس تخت نشينيءَ جي تاريخ 21 نومبر 1517ع ڄاڻائي وڃي ٿي.

هن '''ابراهيم شاهه''' جو لقب اختيار ڪيو ۽ آگري مان حڪومت جي معاملن کي سنڀالڻ شروع ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlagappaHistory&quot;/&gt;

=== جلال خان سان اقتداري تڪرار ===
ابراهيم جي تخت نشينيءَ وقت ڪجهه افغان اميرن اهو تجويز ڪيو ته سندس ننڍي ڀاءُ جلال خان کي [[جونپور]] جو علائقو ڏنو وڃي.

جلال خان کي جونپور جي حڪومت ڏيڻ سان ٻنهي ڀائرن وچ ۾ اقتدار جي ورهاست جو سوال پيدا ٿيو.

ابراهيم لوڌي انهيءَ بندوبست کي پنهنجي مرڪزي اقتدار لاءِ خطرو سمجهيو ۽ جلال خان کي پنهنجي اطاعت ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.

جلال خان آزادانه حڪمرانيءَ جي ڪوشش جاري رکي، جنهن سبب ٻنهي ڀائرن وچ ۾ سياسي ۽ فوجي مقابلو شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;AlagappaHistory&quot;/&gt;

=== جلال خان جو انجام ===
جلال خان جونپور مان هٽي ٻين علائقن ڏانهن ويو ۽ مختلف سردارن کان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

تاريخي روايتن موجب هن ڪجهه وقت لاءِ [[گواليار]] ۽ پوءِ مالوا جي علائقن ۾ پناهه ورتي.

آخرڪار کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ابراهيم لوڌيءَ جي حڪم سان قتل ڪيو ويو.

جلال خان جي قتل سان شاهي خاندان اندر جانشينيءَ جو هڪ اهم تڪرار ختم ٿيو، پر افغان اميرن ۾ سلطان بابت بي اعتمادي وڌي وئي.&lt;ref name=&quot;AlagappaHistory&quot;/&gt;

== حڪومت ۽ انتظام ==

=== شاهي اختيارن کي مضبوط ڪرڻ ===
ابراهيم لوڌي پنهنجي حڪومت ۾ مرڪزي سلطاني اختيار مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

هو چاهيندو هو ته افغان امير پاڻ کي سلطان جا تابع عملدار سمجهن، نه ته اقتدار ۾ برابر جا شريڪ.

هن درٻاري آداب، فوجي نظم ۽ شاهي فرمانن جي پابنديءَ تي زور ڏنو.

اهڙي پاليسي ڪجهه اميرن کي پنهنجي روايتي عزت ۽ سياسي خودمختياريءَ خلاف محسوس ٿي.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

=== افغان اميرن سان اختلاف ===
ابراهيم لوڌيءَ جي دور ۾ لوڌي، لوهاڻي، فرماني، نيازي ۽ ٻين افغان خاندانن جي اميرن سان اختلاف پيدا ٿيا.

سلطان ڪجهه طاقتور اميرن کي عهدن تان هٽايو، قيد ڪيو يا انهن جي جاگيرن ۾ مداخلت ڪئي.

ڪجهه اميرن ان جي جواب ۾ بغاوت ڪئي، جڏهن ته ٻين پنجاب ۽ دهليءَ جي مخالف سياسي گروهن سان اتحاد قائم ڪيو.

انهن اختلافن مرڪزي حڪومت جي فوجي اتحاد کي ڪمزور ڪيو.&lt;ref name=&quot;PanipatGov&quot;/&gt;

=== اعظم همايون سرواني ۽ اسلام خان ===
'''اعظم همايون سرواني''' ابراهيم لوڌيءَ جي دور جو هڪ اهم افغان امير هو.

سلطان جي پاليسين سبب هن سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ کيس قيد ڪيو ويو.

سندس پٽ '''اسلام خان سرواني''' ۽ ٻين اميرن سلطان خلاف مزاحمت ڪئي.

اهڙيون بغاوتون ظاهر ڪن ٿيون ته ابراهيم لوڌيءَ جي حڪومت ۾ افغان اشرافيه جو وڏو حصو مرڪزي اقتدار سان اختلاف رکندو هو.&lt;ref name=&quot;AlagappaHistory&quot;/&gt;

== گواليار جي فتح ==

[[گواليار]] پندرهين ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان جو اهم فوجي ۽ سياسي مرڪز هو.

ان تي [[تومر گهراڻو|تومر گهراڻي]] جي حڪمرانن جو اقتدار هو.

ابراهيم لوڌيءَ جي دور ۾ گواليار خلاف فوجي مهم ڪئي وئي، جنهن ۾ افغان فوجن قلعي تي قبضو ڪيو.

گواليار جي فتح کي ابراهيم لوڌيءَ جي حڪومت جي اهم فوجي ڪاميابين مان شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;AlagappaHistory&quot;/&gt;

بهرحال، گواليار جي فتح باوجود ابراهيم پنهنجي حڪومت ۾ ٻين سياسي مسئلن کي مڪمل طور حل نه ڪري سگهيو.

== ميوار ۽ راڻا سانگا سان جنگيون ==

=== ميوار جو عروج ===
ابراهيم لوڌيءَ جي حڪومت دوران [[ميوار]] جي حڪمران [[راڻا سانگا]] جي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌي رهي هئي.

راڻا سانگا راجپوت سردارن کي گڏ ڪري راجستان ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ پنهنجو اثر وڌايو.

ميوار ۽ دهلي سلطنت وچ ۾ مالوا، گواليار ۽ دوآب جي ڀرپاسي وارن علائقن تي اثر بابت مقابلو پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hooja
 |first=Rima
 |title=A History of Rajasthan
 |publisher=Rupa &amp; Company
 |year=2006
 |isbn=9788129108906
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== کاتولي جي جنگ ===
ابراهيم لوڌي ۽ راڻا سانگا جي فوجن وچ ۾ '''کاتولي''' واري علائقي ۾ جنگ ٿي.

راجستان جي تاريخي روايتن موجب هن جنگ ۾ ميوار جي فوج کي ڪاميابي حاصل ٿي.

انهيءَ شڪست سان ابراهيم لوڌيءَ جي فوجي وقار کي نقصان پهتو.

جنگ جي صحيح تاريخ ۽ ڪجهه تفصيلن بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;

=== ڌولپور واري مهم ===
ميوار ۽ دهلي سلطنت وچ ۾ [[ڌولپور]] جي ڀرپاسي پڻ فوجي مقابلا ٿيا.

راڻا سانگا جي فوجن دهليءَ جي فوجي اثر کي چئلينج ڪيو ۽ ڪجهه علائقن ۾ پنهنجو اقتدار وڌايو.

انهن مقابلن سبب ابراهيم لوڌيءَ کي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه سرحدن تي فوجي دٻاءُ کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;

== پنجاب ۾ بغاوت ==

=== دولت خان لوڌي ===
[[دولت خان لوڌي]] پنجاب جو هڪ طاقتور افغان گورنر هو.

ابراهيم لوڌيءَ جي حڪومت دوران دولت خان ۽ مرڪزي حڪومت وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا.

دولت خان پنجاب ۾ پنهنجي عملي خودمختياري برقرار رکڻ چاهيندو هو، جڏهن ته ابراهيم لوڌي کيس مڪمل طور دهليءَ جي تابع ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

انهن اختلافن سبب پنجاب ۾ مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيو.&lt;ref name=&quot;PanipatGov&quot;/&gt;

=== دلاور خان لوڌي ===
دولت خان جو پٽ '''دلاور خان لوڌي''' پڻ هن سياسي تڪرار ۾ شامل هو.

تاريخي روايتن موجب ابراهيم لوڌيءَ جي درٻار ۾ دلاور خان سان سخت رويو اختيار ڪيو ويو.

دلاور خان پنجاب موٽي پنهنجي پيءُ کي سلطان جي پاليسين بابت آگاهه ڪيو.

انهيءَ واقعي سان دولت خان جي مخالفت وڌيڪ وڌي وئي.&lt;ref name=&quot;PanipatGov&quot;/&gt;

=== عالم خان لوڌي ===
'''عالم خان لوڌي'''، جنهن کي علاءُ الدين لوڌي پڻ سڏيو ويندو هو، بهلول لوڌيءَ جو پٽ ۽ ابراهيم لوڌيءَ جو مائٽ هو.

عالم خان دهليءَ جي تخت تي پنهنجو حق ظاهر ڪيو.

هن ابراهيم خلاف سياسي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ پنجاب جي ناراض افغان اميرن ۽ بابر سان رابطا قائم ڪيا.&lt;ref name=&quot;PanipatGov&quot;/&gt;

== بابر کي هندستان ڏانهن دعوت ==

=== بابر جو سياسي پسمنظر ===
[[ظهيرالدين محمد بابر]] تيموري خاندان سان تعلق رکندو هو.

هن وچ ايشيا ۾ پنهنجي خانداني اقتدار کي بحال ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، پر مستقل ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيو.

1504ع ۾ هن [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو ۽ افغانستان ۾ پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.

ان کان پوءِ هن پنجاب ۽ اتر هندستان ڏانهن فوجي مهمون شروع ڪيون.&lt;ref name=&quot;BaburnamaBeveridge&quot;/&gt;

=== افغان اميرن سان رابطا ===
دولت خان لوڌي ۽ عالم خان لوڌي ابراهيم خلاف بابر جي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

انهن اميرن کي اميد هئي ته بابر جي فوجي طاقت ذريعي ابراهيم لوڌيءَ کي هٽائي سگهجي ٿو.

بهرحال، بابر جا پنهنجا سياسي ۽ علائقائي مقصد هئا. هو پنجاب ۽ دهليءَ تي مستقل اقتدار قائم ڪرڻ چاهيندو هو.

انهيءَ ڪري بابر ۽ افغان اميرن جي اتحاد ۾ جلد ئي اختلاف پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;PanipatGov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BaburnamaBeveridge&quot;/&gt;

== بابر جون پنجاب ۾ مهمون ==

بابر 1519ع کان پوءِ اتر اولهه هندستان ڏانهن مختلف فوجي مهمون ڪيون.

انهن مهمن دوران هن پنجاب جي سياسي صورتحال، افغان سردارن جي طاقت ۽ دهلي سلطنت جي ڪمزورين جو جائزو ورتو.

1524ع ۾ بابر لاهور ۽ پنجاب جي ڪجهه علائقن تي قبضو ڪيو.

دولت خان لوڌي ۽ عالم خان جي سياسي اميدن جي برخلاف بابر پنهنجي اقتدار کي مستقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

انهيءَ سبب افغان اميرن جي هڪ حصي سان سندس اختلاف پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;BaburnamaBeveridge&quot;/&gt;

== 1525ع–1526ع جي آخري مهم ==

=== بابر جي پيشقدمي ===
1525ع جي آخر ۾ بابر ڪابل مان هندستان ڏانهن پنهنجي فيصلائتي فوجي مهم شروع ڪئي.

هن پنجاب مان گذرندي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ دهليءَ ڏانهن وڌيو.

بابر پنهنجي فوج ۾ تجربيڪار گهوڙيسوارن، تيراندازن، بندوق بردارن ۽ توپخاني کي منظم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== ابراهيم لوڌيءَ جون تياريون ===
ابراهيم لوڌي بابر جي اڳڀرائي روڪڻ لاءِ وڏي فوج گڏ ڪئي.

سندس فوج ۾ گهوڙيسوار، پيادا سپاهي ۽ جنگي هاٿي شامل هئا.

بابر جي بيان موجب ابراهيم جي لشڪر ۾ لڳ ڀڳ هڪ لک ماڻهو ۽ هڪ هزار جنگي هاٿي هئا.

بهرحال، انهن انگن ۾ غيرجنگي ماڻهو ۽ لشڪر سان گڏ هلندڙ خدمتگار پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. جديد تحقيق ۾ حقيقي جنگي سپاهين جو تعداد گهٽ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;PanipatGov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BaburnamaBeveridge&quot;/&gt;

== پاڻي پت جي پهرين جنگ ==

[[File:1526-First Battle of Panipat-Ibrahim Lodhi and Babur.jpg|thumb|بابرنامي جي مصور نسخي ۾ پاڻي پت جي جنگ جو منظر]]

'''پاڻي پت جي پهرين جنگ''' 21 اپريل 1526ع تي [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ بابر ۽ ابراهيم لوڌيءَ جي فوجن وچ ۾ وڙهي وئي.

هيءَ جنگ هندستان جي وچئين دور جي تاريخ ۾ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي موڙ ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;PanipatGov&quot;/&gt;

=== ٻنهي فوجن جي طاقت ===
بابر جي فوج ابراهيم لوڌيءَ جي فوج کان انگ ۾ گهٽ هئي، پر ان وٽ تجربيڪار گهوڙيسوار، تيرانداز، بندوق بردار ۽ توپخانو موجود هو.

ابراهيم جي فوج وٽ وڏي تعداد ۾ جنگي هاٿي ۽ روايتي افغان فوجي دستا موجود هئا.

بابر پنهنجي فوج جي گهٽ تعداد کي بهتر حڪمت عملي، دفاعي مورچن ۽ متحرڪ گهوڙيسوارن ذريعي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== بابر جي فوجي حڪمت عملي ===
بابر پنهنجي فوج جي اڳيان گاڏين کي قطارن ۾ بيهاري انهن کي مضبوط رسن ۽ چمڙي جي پٽن سان ٻڌرايو.

انهن گاڏين جي پويان توپون ۽ بندوق بردار مقرر ڪيا ويا.

هن فوج جي ٻنهي پاسن تي تيز رفتار گهوڙيسوار رکيا، جيڪي دشمن جي پاسن کان حملو ڪري سگهن.

اهڙي فوجي ترتيب ۾ '''تُلغمه''' ۽ '''عربه''' جهڙا طريقا استعمال ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;BaburnamaBeveridge&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PanipatGov&quot;/&gt;

=== جنگ جو آغاز ===
بابر ۽ ابراهيم لوڌيءَ جون فوجون ڪجهه ڏينهن تائين هڪ ٻئي جي سامهون رهيون.

ابراهيم شروعات ۾ سڌي حملي کان پاسو ڪيو.

بابر جي فوج ننڍيون ڪارروايون ڪري ابراهيم جي فوج کي جنگ لاءِ اڳتي وڌڻ تي مجبور ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

آخرڪار 21 اپريل 1526ع تي ٻنهي فوجن وچ ۾ فيصلائتي جنگ شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;PanipatGov&quot;/&gt;

=== جنگ جو نتيجو ===
ابراهيم لوڌيءَ جي فوج بابر جي منظم دفاعي ترتيب ۽ پاسن کان ٿيندڙ حملن کي مؤثر نموني منهن نه ڏئي سگهي.

بابر جي فوجي نظم، متحرڪ گهوڙيسوارن ۽ هٿيارن جي گڏيل استعمال سبب افغان فوج کي شڪست ملي.

ابراهيم لوڌي جنگ جي ميدان ۾ مارجي ويو.

سندس موت سان لوڌي گهراڻي جي مرڪزي حڪومت ختم ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;BaburnamaBeveridge&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

== جنگ ۾ توپخاني جو ڪردار ==

پاڻي پت جي جنگ کي اڪثر هندستان ۾ توپخاني جي استعمال جو اهم مثال قرار ڏنو ويندو آهي.

پر اهو چوڻ درست نه آهي ته بابر هندستان ۾ پهريون ڀيرو بارودي هٿيار متعارف ڪرايا.

بابر کان اڳ پڻ هندستان جي مختلف علائقن ۾ بارودي هٿيار ۽ توپون استعمال ٿينديون هيون.

پاڻي پت ۾ بابر جي اهم جدت توپخاني، بندوق بردارن، دفاعي گاڏين ۽ گهوڙيسوارن کي هڪ منظم جنگي حڪمت عمليءَ ۾ گڏ استعمال ڪرڻ هئي.

جديد تاريخي مطالعي موجب جنگ جي نتيجي کي صرف توپخاني سان منسوب ڪرڻ بدران افغان اميرن جي اختلافن، بابر جي فوجي تنظيم ۽ جنگي حڪمت عمليءَ کي پڻ اهميت ڏيڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PanipatGov&quot;/&gt;

== ابراهيم لوڌيءَ جي شڪست جا سبب ==

ابراهيم لوڌيءَ جي شڪست جا ڪيترائي سياسي ۽ فوجي سبب هئا.

=== افغان اميرن جي بي اعتمادي ===
ابراهيم ۽ سندس طاقتور اميرن وچ ۾ ڊگهي عرصي کان اختلاف موجود هئا.

دولت خان، عالم خان ۽ ٻين مخالف اڳواڻن جي سرگرمين سبب مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿي.

=== فوجي تنظيم ۾ فرق ===
بابر جي فوج تعداد ۾ گهٽ هجڻ باوجود بهتر منظم هئي.

ابراهيم جي فوج ۾ مختلف افغان سردارن جا دستا شامل هئا، جن جي گڏيل قيادت ۽ وفاداريءَ بابت مسئلا موجود هئا.

=== جنگي حڪمت عملي ===
بابر دفاعي گاڏين، توپخاني ۽ متحرڪ گهوڙيسوارن جو گڏيل استعمال ڪيو.

ابراهيم جي وڏي فوج کي محدود ميدان ۾ منظم انداز سان اڳتي وڌڻ ۾ مشڪلات پيش آئي.

=== سياسي اتحاد جي ڪمزوري ===
ابراهيم جي خلاف افغان اميرن جي مخالفت بابر لاءِ هندستان ۾ اڳتي وڌڻ جا موقعا پيدا ڪيا.

بهرحال، جنگ جي نتيجي کي صرف ابراهيم جي ذاتي غلطين جو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي طور اڻپورو تجزيو آهي.&lt;ref name=&quot;PanipatGov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

== وفات ==

ابراهيم لوڌي 21 اپريل 1526ع تي پاڻي پت جي جنگ ۾ مارجي ويو.

هو دهلي سلطنت جي انهن ٿورن حڪمرانن مان هو، جيڪي پنهنجي حڪومت بچائڻ لاءِ وڙهندي جنگ جي ميدان ۾ مارجي ويا.

سندس وفات سان 1451ع ۾ قائم ٿيل لوڌي گهراڻي جي حڪومت ختم ٿي.

بابر جنگ کان پوءِ دهلي ۽ آگري تي قبضو ڪيو ۽ پنهنجي نئين حڪومت جو بنياد وڌو.&lt;ref name=&quot;BaburnamaBeveridge&quot;/&gt;

== ابراهيم لوڌيءَ جو مقبرو ==

[[File:Ibrahim Lodhi's Tomb.jpg|thumb|پاڻي پت ۾ ابراهيم لوڌيءَ جو مقبرو]]

ابراهيم لوڌيءَ جو مقبرو موجوده هندستان جي رياست [[هرياڻا]] جي شهر [[پاڻي پت]] ۾ واقع آهي.

هي مقبرو هڪ مٿاهين پليٽ فارم تي ٺهيل آهي، جنهن ۾ پڪين سرن جو استعمال ٿيل آهي.

مقبري جي عمارت نسبتاً سادي آهي ۽ ان کي لوڌي دور جي ٻين وڏن گنبذدار مقبرن کان الڳ سڃاڻپ حاصل آهي.

وڪيميڊيا ڪامنز جي تصويري رڪارڊ موجب مقبري جي مرمت برطانوي دور ۾ 1866ع ۾ ڪئي وئي.

هيءَ عمارت هندستان جي آثارِ قديمه واري اداري جي نگرانيءَ هيٺ قومي اهميت واري محفوظ يادگار آهي.&lt;ref name=&quot;CommonsTomb&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ibrahim Lodhi's Tomb.jpg
 |website=Wikimedia Commons
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibrahim_Lodhi%27s_Tomb.jpg
 |language=en
 |access-date=2026-10-23
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Inside clear view of tomb.jpg|thumb|ابراهيم لوڌيءَ جي مقبري جو اندروني منظر]]

== دهلي سلطنت جو خاتمو ==

ابراهيم لوڌيءَ جي موت سان دهلي سلطنت جي آخري حڪمران گهراڻي جو خاتمو ٿيو.

دهلي سلطنت جو بنياد 1206ع ۾ [[قطب الدين ايبڪ]] وڌو هو.

ان کان پوءِ غلام، خلجي، تغلق، سيد ۽ لوڌي گهراڻن دهليءَ تي حڪومت ڪئي.

1526ع ۾ بابر جي فتح سان اتر هندستان ۾ مغل اقتدار جو آغاز ٿيو.

بهرحال، مغل سلطنت جي استحڪام لاءِ بابر کي پوءِ پڻ راجپوت ۽ افغان سياسي قوتن سان جنگيون ڪرڻيون پيون.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

== بابرنامي ۾ ابراهيم لوڌي ==

[[بابرنامو]] ابراهيم لوڌيءَ جي حڪومت جي آخري مرحلي ۽ پاڻي پت جي جنگ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.

بابر پنهنجي يادگيرين ۾ افغان فوج جي تعداد، ابراهيم جي فوجي تيارين، جنگ جي حڪمت عملي ۽ جنگ کان پوءِ دهلي ۽ آگري تي قبضي جو ذڪر ڪيو آهي.

ڇاڪاڻ ته بابر پاڻ ابراهيم لوڌيءَ جو سياسي ۽ فوجي مخالف هو، تنهنڪري سندس بيانن کي ٻين تاريخي ماخذن ۽ جديد تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;BaburnamaBeveridge&quot;/&gt;

== تاريخي جائزو ==

ابراهيم لوڌيءَ کي روايتي تاريخن ۾ سخت مزاج ۽ افغان اميرن سان اختلاف رکندڙ سلطان طور پيش ڪيو ويو آهي.

پر سندس حڪومت جو جائزو صرف سندس شخصيت جي بنياد تي ڪرڻ مناسب نه آهي.

هو هڪ اهڙي سياسي نظام جو وارث هو، جنهن ۾ افغان اميرن کي وڏي خودمختياري حاصل هئي.

ابراهيم مرڪزي اقتدار مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس پاليسين افغان سردارن سان اختلاف وڌايا.

انهيءَ صورتحال ۾ بابر جي منظم فوجي طاقت ۽ پنجاب جي سياسي بحران گڏجي دهلي سلطنت جي خاتمي جو سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

== لوڌي گهراڻي جا حڪمران ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9bb5ca;&quot;
|+ style=&quot;background:#214f70;color:white;padding:10px;&quot; | '''دهليءَ جا لوڌي سلطان (1451ع–1526ع)'''
! style=&quot;background:#dcecf6;&quot; | حڪمران
! style=&quot;background:#dcecf6;&quot; | حڪومت
! style=&quot;background:#dcecf6;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| [[بهلول لوڌي]]
| 1451ع–1489ع
| لوڌي گهراڻي جو باني؛ جونپور تي اقتدار
|-
| [[سڪندر لوڌي]]
| 1489ع–1517ع
| انتظامي استحڪام؛ آگري جو عروج
|-
| '''ابراهيم لوڌي'''
| 1517ع–1526ع
| افغان اميرن سان اختلاف؛ پاڻي پت جي جنگ؛ لوڌي گهراڻي جو خاتمو
|}

== زندگيءَ جا اهم واقعا ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a6b9ad;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d49;color:white;padding:10px;&quot; | '''ابراهيم لوڌيءَ جي زندگي ۽ حڪومت جي وقتوار ترتيب'''
! style=&quot;background:#e0f0e6;&quot; | سال
! style=&quot;background:#e0f0e6;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#e0f0e6;&quot; | اهميت
|-
| لڳ ڀڳ 1480ع
| پيدائش
| لوڌي شاهي خاندان ۾ جنم
|-
| 1517ع
| تخت نشيني
| دهليءَ جو آخري لوڌي سلطان
|-
| 1517ع–1518ع
| جلال خان سان تڪرار
| شاهي خاندان ۾ اقتداري اختلاف
|-
| 1518ع جي لڳ ڀڳ
| گواليار جي فتح
| اهم فوجي ڪاميابي
|-
| 1518ع–1519ع جي لڳ ڀڳ
| ميوار سان جنگيون
| راڻا سانگا سان مقابلو
|-
| 1524ع
| بابر جي پنجاب ۾ مهم
| دهليءَ جي اتر اولهه سرحد تي خطرو
|-
| 1525ع
| بابر جي آخري هندستاني مهم
| فيصلائتي فوجي مقابلي جي تياري
|-
| 21 اپريل 1526ع
| پاڻي پت جي پهرين جنگ
| ابراهيم جي وفات ۽ لوڌي حڪومت جو خاتمو
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[لوڌي گهراڻو]]
* [[بهلول لوڌي]]
* [[سڪندر لوڌي]]
* [[بابر]]
* [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
* [[دهلي سلطنت]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[دولت خان لوڌي]]
* [[عالم خان لوڌي]]
* [[راڻا سانگا]]
* [[گواليار]]
* [[آگرو]]
* [[بابرنامو]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |author=Babur |translator-last=Beveridge |translator-first=Annette Susannah |title=The Bābur-nāma in English |publisher=Luzac &amp; Co. |year=1922}}
* {{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004}}
* {{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=India in the Persianate Age, 1000–1765 |publisher=University of California Press |year=2019}}
* {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999}}
* {{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa &amp; Company |year=2006}}
* {{cite book |last=Habib |first=Irfan |title=Medieval India: The Study of a Civilization |publisher=National Book Trust |year=2008}}
* {{cite book |last=Richards |first=John F. |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1993}}
* {{cite book |last=Lane-Poole |first=Stanley |title=Medieval India under Mohammedan Rule |publisher=T. Fisher Unwin |year=1903}}
* {{cite book |last=Smith |first=Vincent A. |title=The Oxford History of India |publisher=Clarendon Press |year=1919}}
* {{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |publisher=Trübner &amp; Co. |language=en}}
* {{cite book |last=Erskine |first=William |title=A History of India under the Two First Sovereigns of the House of Taimur |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |year=1854}}
* {{cite book |last=Thackston |first=Wheeler M. |title=The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor |publisher=Modern Library |year=2002}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ibrahim_Lodi ابراهيم لوڌي جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ibrahim_Lodi%27s_Tomb ابراهيم لوڌيءَ جو مقبرو — ڪامنز]
* [https://www.gutenberg.org/ebooks/44608 بابرنامو — مڪمل انگريزي ترجمو]
* [https://panipat.gov.in/first-battle/ پاڻي پت جي پهرين جنگ — ضلعي حڪومت]
* [https://asia.si.edu/research/essays/vi-from-peshawar-to-panipat/ بابر جي پاڻي پت واري مهم — سمٿسونين]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibrahim_Lodhi%27s_Tomb.jpg ابراهيم لوڌيءَ جي مقبري جي تصوير]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Quarter_Tanka_during_the_period_of_Ibrahim_Lodhi.jpg ابراهيم لوڌيءَ جي دور جو سڪو]

{{Commons category|Ibrahim Lodi}}
{{Authority control}}

[[زمرو:دهلي جا سلطان]]
[[زمرو:لوڌي گهراڻو]]
[[زمرو:افغان حڪمران]]
[[زمرو:دهلي سلطنت]]
[[زمرو:مغل سلطنت جي تاريخ]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا حڪمران]]
[[زمرو:1526ع ۾ وفاتون]]
[[زمرو:جنگ ۾ مارجي ويل حڪمران]]</text>
      <sha1>akyampuf48n0y827bn57cn9gaowcl99</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424402</id>
      <parentid>424401</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T22:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>424402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33786" sha1="1h8ofzxr4d8nynwn5k8lrel0cjyv6do" xml:space="preserve">
{{Short description|دهلي سلطنت جو آخري سلطان ۽ لوڌي گهراڻي جو ٽيون حڪمران (1517ع–1526ع)}}

{{Infobox royalty
| name = ابراهيم لوڌي
| title = سلطان ابراهيم شاهه لوڌي
| image = The battle of Panipat and the death of Sultan Ibrāhīm, the last of the Lōdī Sultans of Delhi.jpg
| caption = بابرنامي جي هڪ بعد واري مصور نسخي ۾ ابراهيم لوڌيءَ جي آخري جنگ جو منظر
| succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان
| reign = 21 نومبر 1517ع – 21 اپريل 1526ع
| coronation = 1517ع، [[آگرو]]
| predecessor = [[سڪندر لوڌي]]
| successor = [[بابر]] (مغل سلطنت جو باني)
| dynasty = [[لوڌي گهراڻو]]
| house = لوڌي
| father = [[سڪندر لوڌي]]
| grandfather = [[بهلول لوڌي]]
| issue = جلال خان لوڌي (ڪجهه روايتن موجب)
| birth_date = لڳ ڀڳ 1480ع
| birth_place = غير يقيني
| death_date = 21 اپريل 1526ع
| death_place = [[پاڻي پت]]، موجوده [[هرياڻا]]، [[هندستان]]
| death_cause = [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ مارجي ويو
| place of burial = [[ابراهيم لوڌيءَ جو مقبرو]]، پاڻي پت
| religion = [[اسلام]]
}}

'''ابراهيم خان لوڌي''' (فارسي: {{lang|fa|ابراهیم خان لودی}}؛ انگريزي: ''Ibrahim Khan Lodi''؛ لڳ ڀڳ 1480ع – 21 اپريل 1526ع)، جنهن کي '''ابراهيم شاهه لوڌي''' پڻ سڏيو ويندو آهي، [[دهلي سلطنت]] جو آخري سلطان ۽ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي گهراڻي]] جو ٽيون ۽ آخري حڪمران هو. هن 1517ع کان 1526ع تائين حڪومت ڪئي. هو [[سڪندر لوڌي]] جو پٽ ۽ [[بهلول لوڌي]] جو پوٽو هو.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Chandra
 |first=Satish
 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals
 |volume=1
 |publisher=Har-Anand Publications
 |year=2004
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson1999&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jackson
 |first=Peter
 |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=1999
 |isbn=9780521404778
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ابراهيم لوڌيءَ جي حڪومت افغان اميرن سان اختلافن، سندس ڀاءُ جلال خان سان جانشينيءَ جي تڪرار، [[گواليار]] جي فتح، [[راڻا سانگا]] سان فوجي مقابلن ۽ [[بابر]] جي هندستان تي حملن سبب مشهور آهي. سندس حڪمرانيءَ جي آخري سالن ۾ پنجاب جي گورنر [[دولت خان لوڌي]] ۽ سندس مائٽ [[عالم خان لوڌي]] جي مخالفت مرڪزي اقتدار کي ڪمزور ڪيو.&lt;ref name=&quot;PanipatGov&quot;&gt;{{cite web
 |title=First Battle of Panipat (1526)
 |website=District Panipat
 |publisher=Government of Haryana
 |url=https://panipat.gov.in/first-battle/
 |language=en
 |access-date=2026-10-23
}}&lt;/ref&gt;
21 اپريل 1526ع تي [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]] ۾ بابر جي فوج ابراهيم لوڌيءَ جي فوج کي شڪست ڏني. ابراهيم جنگ جي ميدان ۾ مارجي ويو. هن واقعي سان دهلي سلطنت جي لوڌي گهراڻي جي حڪومت ختم ٿي ۽ اتر هندستان ۾ [[مغل سلطنت]] جي قيام جو بنياد پيو.&lt;ref name=&quot;BaburnamaBeveridge&quot;&gt;{{cite book
 |author=[[بابر]]
 |translator-last=Beveridge
 |translator-first=Annette Susannah
 |title=The Bābur-nāma in English (Memoirs of Bābur)
 |publisher=Luzac &amp; Co.
 |location=London
 |year=1922
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/44608
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;&gt;{{cite web
 |title=VI. From Peshawar to Panipat
 |website=National Museum of Asian Art
 |publisher=Smithsonian Institution
 |url=https://asia.si.edu/research/essays/vi-from-peshawar-to-panipat/
 |language=en
 |access-date=2026-10-23
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== لوڌي گهراڻي جو قيام ===
1451ع ۾ [[بهلول لوڌي]] دهليءَ تي قبضو ڪري لوڌي گهراڻي جو بنياد وڌو. هن افغان سردارن جي مدد سان پنهنجي حڪومت کي مضبوط ڪيو ۽ جونپور سميت ڪيترن علائقن تي دهليءَ جو اثر وڌايو.
1489ع ۾ بهلول جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[سڪندر لوڌي]] تخت تي ويٺو. سڪندر پنهنجي دور ۾ مرڪزي انتظام کي مضبوط ڪيو، زرعي محصولن جي وصوليءَ کي منظم ڪيو ۽ آگري کي اهم شاهي مرڪز بڻايو.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;&gt;{{cite book
 |last=Eaton
 |first=Richard M.
 |title=India in the Persianate Age, 1000–1765
 |publisher=University of California Press
 |year=2019
 |isbn=9780520325128
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سڪندر لوڌيءَ جي وفات وقت سلطنت ۾ افغان اميرن جو وڏو اثر هو. انهن مان ڪيترائي پنهنجي علائقن ۾ طاقتور جاگيردار ۽ فوجي اڳواڻ هئا.

=== افغان سياسي نظام ===
لوڌي گهراڻي جي حڪومت ۾ افغان اميرن ۽ قبائلي سردارن کي اهم سياسي حيثيت حاصل هئي.
بهلول لوڌيءَ پنهنجي اقتدار کي افغان اميرن سان مشاورت ۽ شخصي اتحاد ذريعي مضبوط ڪيو هو، جڏهن ته سڪندر لوڌي مرڪزي شاهي اختيار وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي.
ابراهيم لوڌيءَ جي دور ۾ سلطان جي اختيارن ۽ افغان اميرن جي روايتي خودمختياريءَ وچ ۾ اختلاف وڌيڪ شديد ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ خاندان ==

ابراهيم لوڌي افغان لوڌي خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ سڪندر لوڌي 1489ع کان 1517ع تائين دهليءَ جو سلطان هو.
ابراهيم جي پيدائش عام طور لڳ ڀڳ 1480ع ڄاڻائي ويندي آهي، پر سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ ۽ هنڌ بابت يقيني تاريخي شاهدي محدود آهي.
ابراهيم پنهنجي پيءُ جي حڪومت دوران شاهي خاندان جي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۾ پرورش حاصل ڪئي.
سندس ڀائرن مان '''جلال خان لوڌي''' جانشينيءَ جي تڪرار ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlagappaHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=Indian Civilization and Culture from 1206 to 1707 AD
 |publisher=Alagappa University
 |url=https://mis.alagappauniversity.ac.in/siteAdmin/dde-admin/uploads/2/PG_M.A._History%20%28English%29_321%2021%20-%20Indian%20Civilization%20and%20Culture%20from%201206%20to%201707%20AD.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== تخت نشيني ==

=== سڪندر لوڌيءَ جي وفات ===
1517ع ۾ سڪندر لوڌيءَ جي وفات کان پوءِ شاهي خاندان ۽ افغان اميرن وچ ۾ جانشينيءَ بابت صلاح مشورا ٿيا.
ابراهيم لوڌيءَ کي دهليءَ جو نئون سلطان تسليم ڪيو ويو. سندس تخت نشينيءَ جي تاريخ 21 نومبر 1517ع ڄاڻائي وڃي ٿي.
هن '''ابراهيم شاهه''' جو لقب اختيار ڪيو ۽ آگري مان حڪومت جي معاملن کي سنڀالڻ شروع ڪيو.&lt;ref name=&quot;AlagappaHistory&quot;/&gt;

=== جلال خان سان اقتداري تڪرار ===
ابراهيم جي تخت نشينيءَ وقت ڪجهه افغان اميرن اهو تجويز ڪيو ته سندس ننڍي ڀاءُ جلال خان کي [[جونپور]] جو علائقو ڏنو وڃي.
جلال خان کي جونپور جي حڪومت ڏيڻ سان ٻنهي ڀائرن وچ ۾ اقتدار جي ورهاست جو سوال پيدا ٿيو.
ابراهيم لوڌي انهيءَ بندوبست کي پنهنجي مرڪزي اقتدار لاءِ خطرو سمجهيو ۽ جلال خان کي پنهنجي اطاعت ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.
جلال خان آزادانه حڪمرانيءَ جي ڪوشش جاري رکي، جنهن سبب ٻنهي ڀائرن وچ ۾ سياسي ۽ فوجي مقابلو شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;AlagappaHistory&quot;/&gt;

=== جلال خان جو انجام ===
جلال خان جونپور مان هٽي ٻين علائقن ڏانهن ويو ۽ مختلف سردارن کان مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
تاريخي روايتن موجب هن ڪجهه وقت لاءِ [[گواليار]] ۽ پوءِ مالوا جي علائقن ۾ پناهه ورتي.
آخرڪار کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ ابراهيم لوڌيءَ جي حڪم سان قتل ڪيو ويو.
جلال خان جي قتل سان شاهي خاندان اندر جانشينيءَ جو هڪ اهم تڪرار ختم ٿيو، پر افغان اميرن ۾ سلطان بابت بي اعتمادي وڌي وئي.&lt;ref name=&quot;AlagappaHistory&quot;/&gt;

== حڪومت ۽ انتظام ==

=== شاهي اختيارن کي مضبوط ڪرڻ ===
ابراهيم لوڌي پنهنجي حڪومت ۾ مرڪزي سلطاني اختيار مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
هو چاهيندو هو ته افغان امير پاڻ کي سلطان جا تابع عملدار سمجهن، نه ته اقتدار ۾ برابر جا شريڪ.
هن درٻاري آداب، فوجي نظم ۽ شاهي فرمانن جي پابنديءَ تي زور ڏنو.
اهڙي پاليسي ڪجهه اميرن کي پنهنجي روايتي عزت ۽ سياسي خودمختياريءَ خلاف محسوس ٿي.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;

=== افغان اميرن سان اختلاف ===
ابراهيم لوڌيءَ جي دور ۾ لوڌي، لوهاڻي، فرماني، نيازي ۽ ٻين افغان خاندانن جي اميرن سان اختلاف پيدا ٿيا.
سلطان ڪجهه طاقتور اميرن کي عهدن تان هٽايو، قيد ڪيو يا انهن جي جاگيرن ۾ مداخلت ڪئي.
ڪجهه اميرن ان جي جواب ۾ بغاوت ڪئي، جڏهن ته ٻين پنجاب ۽ دهليءَ جي مخالف سياسي گروهن سان اتحاد قائم ڪيو.
انهن اختلافن مرڪزي حڪومت جي فوجي اتحاد کي ڪمزور ڪيو.&lt;ref name=&quot;PanipatGov&quot;/&gt;

=== اعظم همايون سرواني ۽ اسلام خان ===
'''اعظم همايون سرواني''' ابراهيم لوڌيءَ جي دور جو هڪ اهم افغان امير هو.
سلطان جي پاليسين سبب هن سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ کيس قيد ڪيو ويو.
سندس پٽ '''اسلام خان سرواني''' ۽ ٻين اميرن سلطان خلاف مزاحمت ڪئي.
اهڙيون بغاوتون ظاهر ڪن ٿيون ته ابراهيم لوڌيءَ جي حڪومت ۾ افغان اشرافيه جو وڏو حصو مرڪزي اقتدار سان اختلاف رکندو هو.&lt;ref name=&quot;AlagappaHistory&quot;/&gt;

== گواليار جي فتح ==

[[گواليار]] پندرهين ۽ سورهين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان جو اهم فوجي ۽ سياسي مرڪز هو.
ان تي [[تومر گهراڻو|تومر گهراڻي]] جي حڪمرانن جو اقتدار هو.
ابراهيم لوڌيءَ جي دور ۾ گواليار خلاف فوجي مهم ڪئي وئي، جنهن ۾ افغان فوجن قلعي تي قبضو ڪيو.
گواليار جي فتح کي ابراهيم لوڌيءَ جي حڪومت جي اهم فوجي ڪاميابين مان شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;AlagappaHistory&quot;/&gt;
بهرحال، گواليار جي فتح باوجود ابراهيم پنهنجي حڪومت ۾ ٻين سياسي مسئلن کي مڪمل طور حل نه ڪري سگهيو.

== ميوار ۽ راڻا سانگا سان جنگيون ==

=== ميوار جو عروج ===
ابراهيم لوڌيءَ جي حڪومت دوران [[ميوار]] جي حڪمران [[راڻا سانگا]] جي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌي رهي هئي.
راڻا سانگا راجپوت سردارن کي گڏ ڪري راجستان ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ پنهنجو اثر وڌايو.
ميوار ۽ دهلي سلطنت وچ ۾ مالوا، گواليار ۽ دوآب جي ڀرپاسي وارن علائقن تي اثر بابت مقابلو پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hooja
 |first=Rima
 |title=A History of Rajasthan
 |publisher=Rupa &amp; Company
 |year=2006
 |isbn=9788129108906
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

=== کاتولي جي جنگ ===
ابراهيم لوڌي ۽ راڻا سانگا جي فوجن وچ ۾ '''کاتولي''' واري علائقي ۾ جنگ ٿي.
راجستان جي تاريخي روايتن موجب هن جنگ ۾ ميوار جي فوج کي ڪاميابي حاصل ٿي.
انهيءَ شڪست سان ابراهيم لوڌيءَ جي فوجي وقار کي نقصان پهتو.
جنگ جي صحيح تاريخ ۽ ڪجهه تفصيلن بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;

=== ڌولپور واري مهم ===
ميوار ۽ دهلي سلطنت وچ ۾ [[ڌولپور]] جي ڀرپاسي پڻ فوجي مقابلا ٿيا.
راڻا سانگا جي فوجن دهليءَ جي فوجي اثر کي چئلينج ڪيو ۽ ڪجهه علائقن ۾ پنهنجو اقتدار وڌايو.
انهن مقابلن سبب ابراهيم لوڌيءَ کي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه سرحدن تي فوجي دٻاءُ کي منهن ڏيڻو پيو.&lt;ref name=&quot;Hooja2006&quot;/&gt;

== پنجاب ۾ بغاوت ==

=== دولت خان لوڌي ===
[[دولت خان لوڌي]] پنجاب جو هڪ طاقتور افغان گورنر هو.
ابراهيم لوڌيءَ جي حڪومت دوران دولت خان ۽ مرڪزي حڪومت وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا.
دولت خان پنجاب ۾ پنهنجي عملي خودمختياري برقرار رکڻ چاهيندو هو، جڏهن ته ابراهيم لوڌي کيس مڪمل طور دهليءَ جي تابع ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
انهن اختلافن سبب پنجاب ۾ مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيو.&lt;ref name=&quot;PanipatGov&quot;/&gt;

=== دلاور خان لوڌي ===
دولت خان جو پٽ '''دلاور خان لوڌي''' پڻ هن سياسي تڪرار ۾ شامل هو.
تاريخي روايتن موجب ابراهيم لوڌيءَ جي درٻار ۾ دلاور خان سان سخت رويو اختيار ڪيو ويو.
دلاور خان پنجاب موٽي پنهنجي پيءُ کي سلطان جي پاليسين بابت آگاهه ڪيو.
انهيءَ واقعي سان دولت خان جي مخالفت وڌيڪ وڌي وئي.&lt;ref name=&quot;PanipatGov&quot;/&gt;

=== عالم خان لوڌي ===
'''عالم خان لوڌي'''، جنهن کي علاءُ الدين لوڌي پڻ سڏيو ويندو هو، بهلول لوڌيءَ جو پٽ ۽ ابراهيم لوڌيءَ جو مائٽ هو.
عالم خان دهليءَ جي تخت تي پنهنجو حق ظاهر ڪيو.
هن ابراهيم خلاف سياسي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ پنجاب جي ناراض افغان اميرن ۽ بابر سان رابطا قائم ڪيا.&lt;ref name=&quot;PanipatGov&quot;/&gt;

== بابر کي هندستان ڏانهن دعوت ==

=== بابر جو سياسي پسمنظر ===
[[ظهيرالدين محمد بابر]] تيموري خاندان سان تعلق رکندو هو.
هن وچ ايشيا ۾ پنهنجي خانداني اقتدار کي بحال ڪرڻ جون ڪوششون ڪيون، پر مستقل ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيو.
1504ع ۾ هن [[ڪابل]] تي قبضو ڪيو ۽ افغانستان ۾ پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.
ان کان پوءِ هن پنجاب ۽ اتر هندستان ڏانهن فوجي مهمون شروع ڪيون.&lt;ref name=&quot;BaburnamaBeveridge&quot;/&gt;

=== افغان اميرن سان رابطا ===
دولت خان لوڌي ۽ عالم خان لوڌي ابراهيم خلاف بابر جي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
انهن اميرن کي اميد هئي ته بابر جي فوجي طاقت ذريعي ابراهيم لوڌيءَ کي هٽائي سگهجي ٿو.
بهرحال، بابر جا پنهنجا سياسي ۽ علائقائي مقصد هئا. هو پنجاب ۽ دهليءَ تي مستقل اقتدار قائم ڪرڻ چاهيندو هو.
انهيءَ ڪري بابر ۽ افغان اميرن جي اتحاد ۾ جلد ئي اختلاف پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;PanipatGov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BaburnamaBeveridge&quot;/&gt;

== بابر جون پنجاب ۾ مهمون ==

بابر 1519ع کان پوءِ اتر اولهه هندستان ڏانهن مختلف فوجي مهمون ڪيون.
انهن مهمن دوران هن پنجاب جي سياسي صورتحال، افغان سردارن جي طاقت ۽ دهلي سلطنت جي ڪمزورين جو جائزو ورتو.
1524ع ۾ بابر لاهور ۽ پنجاب جي ڪجهه علائقن تي قبضو ڪيو.
دولت خان لوڌي ۽ عالم خان جي سياسي اميدن جي برخلاف بابر پنهنجي اقتدار کي مستقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
انهيءَ سبب افغان اميرن جي هڪ حصي سان سندس اختلاف پيدا ٿيا.&lt;ref name=&quot;BaburnamaBeveridge&quot;/&gt;

== 1525ع–1526ع جي آخري مهم ==

=== بابر جي پيشقدمي ===
1525ع جي آخر ۾ بابر ڪابل مان هندستان ڏانهن پنهنجي فيصلائتي فوجي مهم شروع ڪئي.
هن پنجاب مان گذرندي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ دهليءَ ڏانهن وڌيو.
بابر پنهنجي فوج ۾ تجربيڪار گهوڙيسوارن، تيراندازن، بندوق بردارن ۽ توپخاني کي منظم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== ابراهيم لوڌيءَ جون تياريون ===
ابراهيم لوڌي بابر جي اڳڀرائي روڪڻ لاءِ وڏي فوج گڏ ڪئي.
سندس فوج ۾ گهوڙيسوار، پيادا سپاهي ۽ جنگي هاٿي شامل هئا.
بابر جي بيان موجب ابراهيم جي لشڪر ۾ لڳ ڀڳ هڪ لک ماڻهو ۽ هڪ هزار جنگي هاٿي هئا.
بهرحال، انهن انگن ۾ غيرجنگي ماڻهو ۽ لشڪر سان گڏ هلندڙ خدمتگار پڻ شامل ٿي سگهن ٿا. جديد تحقيق ۾ حقيقي جنگي سپاهين جو تعداد گهٽ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;PanipatGov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BaburnamaBeveridge&quot;/&gt;

== پاڻي پت جي پهرين جنگ ==

[[File:1526-First Battle of Panipat-Ibrahim Lodhi and Babur.jpg|thumb|بابرنامي جي مصور نسخي ۾ پاڻي پت جي جنگ جو منظر]]

'''پاڻي پت جي پهرين جنگ''' 21 اپريل 1526ع تي [[پاڻي پت]] جي ميدان ۾ بابر ۽ ابراهيم لوڌيءَ جي فوجن وچ ۾ وڙهي وئي.
هيءَ جنگ هندستان جي وچئين دور جي تاريخ ۾ هڪ اهم سياسي ۽ فوجي موڙ ثابت ٿي.&lt;ref name=&quot;PanipatGov&quot;/&gt;

=== ٻنهي فوجن جي طاقت ===
بابر جي فوج ابراهيم لوڌيءَ جي فوج کان انگ ۾ گهٽ هئي، پر ان وٽ تجربيڪار گهوڙيسوار، تيرانداز، بندوق بردار ۽ توپخانو موجود هو.
ابراهيم جي فوج وٽ وڏي تعداد ۾ جنگي هاٿي ۽ روايتي افغان فوجي دستا موجود هئا.
بابر پنهنجي فوج جي گهٽ تعداد کي بهتر حڪمت عملي، دفاعي مورچن ۽ متحرڪ گهوڙيسوارن ذريعي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

=== بابر جي فوجي حڪمت عملي ===
بابر پنهنجي فوج جي اڳيان گاڏين کي قطارن ۾ بيهاري انهن کي مضبوط رسن ۽ چمڙي جي پٽن سان ٻڌرايو.
انهن گاڏين جي پويان توپون ۽ بندوق بردار مقرر ڪيا ويا.
هن فوج جي ٻنهي پاسن تي تيز رفتار گهوڙيسوار رکيا، جيڪي دشمن جي پاسن کان حملو ڪري سگهن.
اهڙي فوجي ترتيب ۾ '''تُلغمه''' ۽ '''عربه''' جهڙا طريقا استعمال ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;BaburnamaBeveridge&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PanipatGov&quot;/&gt;

=== جنگ جو آغاز ===
بابر ۽ ابراهيم لوڌيءَ جون فوجون ڪجهه ڏينهن تائين هڪ ٻئي جي سامهون رهيون.
ابراهيم شروعات ۾ سڌي حملي کان پاسو ڪيو.
بابر جي فوج ننڍيون ڪارروايون ڪري ابراهيم جي فوج کي جنگ لاءِ اڳتي وڌڻ تي مجبور ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
آخرڪار 21 اپريل 1526ع تي ٻنهي فوجن وچ ۾ فيصلائتي جنگ شروع ٿي.&lt;ref name=&quot;PanipatGov&quot;/&gt;

=== جنگ جو نتيجو ===
ابراهيم لوڌيءَ جي فوج بابر جي منظم دفاعي ترتيب ۽ پاسن کان ٿيندڙ حملن کي مؤثر نموني منهن نه ڏئي سگهي.
بابر جي فوجي نظم، متحرڪ گهوڙيسوارن ۽ هٿيارن جي گڏيل استعمال سبب افغان فوج کي شڪست ملي.
ابراهيم لوڌي جنگ جي ميدان ۾ مارجي ويو.
سندس موت سان لوڌي گهراڻي جي مرڪزي حڪومت ختم ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;BaburnamaBeveridge&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

== جنگ ۾ توپخاني جو ڪردار ==

پاڻي پت جي جنگ کي اڪثر هندستان ۾ توپخاني جي استعمال جو اهم مثال قرار ڏنو ويندو آهي.
پر اهو چوڻ درست نه آهي ته بابر هندستان ۾ پهريون ڀيرو بارودي هٿيار متعارف ڪرايا.
بابر کان اڳ پڻ هندستان جي مختلف علائقن ۾ بارودي هٿيار ۽ توپون استعمال ٿينديون هيون.
پاڻي پت ۾ بابر جي اهم جدت توپخاني، بندوق بردارن، دفاعي گاڏين ۽ گهوڙيسوارن کي هڪ منظم جنگي حڪمت عمليءَ ۾ گڏ استعمال ڪرڻ هئي.
جديد تاريخي مطالعي موجب جنگ جي نتيجي کي صرف توپخاني سان منسوب ڪرڻ بدران افغان اميرن جي اختلافن، بابر جي فوجي تنظيم ۽ جنگي حڪمت عمليءَ کي پڻ اهميت ڏيڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PanipatGov&quot;/&gt;

== ابراهيم لوڌيءَ جي شڪست جا سبب ==

ابراهيم لوڌيءَ جي شڪست جا ڪيترائي سياسي ۽ فوجي سبب هئا.

=== افغان اميرن جي بي اعتمادي ===
ابراهيم ۽ سندس طاقتور اميرن وچ ۾ ڊگهي عرصي کان اختلاف موجود هئا.
دولت خان، عالم خان ۽ ٻين مخالف اڳواڻن جي سرگرمين سبب مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿي.

=== فوجي تنظيم ۾ فرق ===
بابر جي فوج تعداد ۾ گهٽ هجڻ باوجود بهتر منظم هئي.
ابراهيم جي فوج ۾ مختلف افغان سردارن جا دستا شامل هئا، جن جي گڏيل قيادت ۽ وفاداريءَ بابت مسئلا موجود هئا.

=== جنگي حڪمت عملي ===
بابر دفاعي گاڏين، توپخاني ۽ متحرڪ گهوڙيسوارن جو گڏيل استعمال ڪيو.
ابراهيم جي وڏي فوج کي محدود ميدان ۾ منظم انداز سان اڳتي وڌڻ ۾ مشڪلات پيش آئي.

=== سياسي اتحاد جي ڪمزوري ===
ابراهيم جي خلاف افغان اميرن جي مخالفت بابر لاءِ هندستان ۾ اڳتي وڌڻ جا موقعا پيدا ڪيا.
بهرحال، جنگ جي نتيجي کي صرف ابراهيم جي ذاتي غلطين جو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي طور اڻپورو تجزيو آهي.&lt;ref name=&quot;PanipatGov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

== وفات ==

ابراهيم لوڌي 21 اپريل 1526ع تي پاڻي پت جي جنگ ۾ مارجي ويو.
هو دهلي سلطنت جي انهن ٿورن حڪمرانن مان هو، جيڪي پنهنجي حڪومت بچائڻ لاءِ وڙهندي جنگ جي ميدان ۾ مارجي ويا.
سندس وفات سان 1451ع ۾ قائم ٿيل لوڌي گهراڻي جي حڪومت ختم ٿي.
بابر جنگ کان پوءِ دهلي ۽ آگري تي قبضو ڪيو ۽ پنهنجي نئين حڪومت جو بنياد وڌو.&lt;ref name=&quot;BaburnamaBeveridge&quot;/&gt;

== ابراهيم لوڌيءَ جو مقبرو ==

[[File:Ibrahim Lodhi's Tomb.jpg|thumb|پاڻي پت ۾ ابراهيم لوڌيءَ جو مقبرو]]

ابراهيم لوڌيءَ جو مقبرو موجوده هندستان جي رياست [[هرياڻا]] جي شهر [[پاڻي پت]] ۾ واقع آهي.
هي مقبرو هڪ مٿاهين پليٽ فارم تي ٺهيل آهي، جنهن ۾ پڪين سرن جو استعمال ٿيل آهي.
مقبري جي عمارت نسبتاً سادي آهي ۽ ان کي لوڌي دور جي ٻين وڏن گنبذدار مقبرن کان الڳ سڃاڻپ حاصل آهي.
وڪيميڊيا ڪامنز جي تصويري رڪارڊ موجب مقبري جي مرمت برطانوي دور ۾ 1866ع ۾ ڪئي وئي.
هيءَ عمارت هندستان جي آثارِ قديمه واري اداري جي نگرانيءَ هيٺ قومي اهميت واري محفوظ يادگار آهي.&lt;ref name=&quot;CommonsTomb&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ibrahim Lodhi's Tomb.jpg
 |website=Wikimedia Commons
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibrahim_Lodhi%27s_Tomb.jpg
 |language=en
 |access-date=2026-10-23
}}&lt;/ref&gt;

[[File:Inside clear view of tomb.jpg|thumb|ابراهيم لوڌيءَ جي مقبري جو اندروني منظر]]

== دهلي سلطنت جو خاتمو ==

ابراهيم لوڌيءَ جي موت سان دهلي سلطنت جي آخري حڪمران گهراڻي جو خاتمو ٿيو.
دهلي سلطنت جو بنياد 1206ع ۾ [[قطب الدين ايبڪ]] وڌو هو.
ان کان پوءِ غلام، خلجي، تغلق، سيد ۽ لوڌي گهراڻن دهليءَ تي حڪومت ڪئي.
1526ع ۾ بابر جي فتح سان اتر هندستان ۾ مغل اقتدار جو آغاز ٿيو.
بهرحال، مغل سلطنت جي استحڪام لاءِ بابر کي پوءِ پڻ راجپوت ۽ افغان سياسي قوتن سان جنگيون ڪرڻيون پيون.&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SmithsonianPanipat&quot;/&gt;

== بابرنامي ۾ ابراهيم لوڌي ==

[[بابرنامو]] ابراهيم لوڌيءَ جي حڪومت جي آخري مرحلي ۽ پاڻي پت جي جنگ بابت اهم بنيادي ماخذ آهي.
بابر پنهنجي يادگيرين ۾ افغان فوج جي تعداد، ابراهيم جي فوجي تيارين، جنگ جي حڪمت عملي ۽ جنگ کان پوءِ دهلي ۽ آگري تي قبضي جو ذڪر ڪيو آهي.
ڇاڪاڻ ته بابر پاڻ ابراهيم لوڌيءَ جو سياسي ۽ فوجي مخالف هو، تنهنڪري سندس بيانن کي ٻين تاريخي ماخذن ۽ جديد تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;BaburnamaBeveridge&quot;/&gt;

== تاريخي جائزو ==

ابراهيم لوڌيءَ کي روايتي تاريخن ۾ سخت مزاج ۽ افغان اميرن سان اختلاف رکندڙ سلطان طور پيش ڪيو ويو آهي.
پر سندس حڪومت جو جائزو صرف سندس شخصيت جي بنياد تي ڪرڻ مناسب نه آهي.
هو هڪ اهڙي سياسي نظام جو وارث هو، جنهن ۾ افغان اميرن کي وڏي خودمختياري حاصل هئي.
ابراهيم مرڪزي اقتدار مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس پاليسين افغان سردارن سان اختلاف وڌايا.
انهيءَ صورتحال ۾ بابر جي منظم فوجي طاقت ۽ پنجاب جي سياسي بحران گڏجي دهلي سلطنت جي خاتمي جو سبب بڻيا.&lt;ref name=&quot;Chandra2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Eaton2019&quot;/&gt;

== لوڌي گهراڻي جا حڪمران ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9bb5ca;&quot;
|+ style=&quot;background:#214f70;color:white;padding:10px;&quot; | '''دهليءَ جا لوڌي سلطان (1451ع–1526ع)'''
! style=&quot;background:#dcecf6;&quot; | حڪمران
! style=&quot;background:#dcecf6;&quot; | حڪومت
! style=&quot;background:#dcecf6;&quot; | تاريخي اهميت
|-
| [[بهلول لوڌي]]
| 1451ع–1489ع
| لوڌي گهراڻي جو باني؛ جونپور تي اقتدار
|-
| [[سڪندر لوڌي]]
| 1489ع–1517ع
| انتظامي استحڪام؛ آگري جو عروج
|-
| '''ابراهيم لوڌي'''
| 1517ع–1526ع
| افغان اميرن سان اختلاف؛ پاڻي پت جي جنگ؛ لوڌي گهراڻي جو خاتمو
|}

== زندگيءَ جا اهم واقعا ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #a6b9ad;&quot;
|+ style=&quot;background:#315d49;color:white;padding:10px;&quot; | '''ابراهيم لوڌيءَ جي زندگي ۽ حڪومت جي وقتوار ترتيب'''
! style=&quot;background:#e0f0e6;&quot; | سال
! style=&quot;background:#e0f0e6;&quot; | واقعو
! style=&quot;background:#e0f0e6;&quot; | اهميت
|-
| لڳ ڀڳ 1480ع
| پيدائش
| لوڌي شاهي خاندان ۾ جنم
|-
| 1517ع
| تخت نشيني
| دهليءَ جو آخري لوڌي سلطان
|-
| 1517ع–1518ع
| جلال خان سان تڪرار
| شاهي خاندان ۾ اقتداري اختلاف
|-
| 1518ع جي لڳ ڀڳ
| گواليار جي فتح
| اهم فوجي ڪاميابي
|-
| 1518ع–1519ع جي لڳ ڀڳ
| ميوار سان جنگيون
| راڻا سانگا سان مقابلو
|-
| 1524ع
| بابر جي پنجاب ۾ مهم
| دهليءَ جي اتر اولهه سرحد تي خطرو
|-
| 1525ع
| بابر جي آخري هندستاني مهم
| فيصلائتي فوجي مقابلي جي تياري
|-
| 21 اپريل 1526ع
| پاڻي پت جي پهرين جنگ
| ابراهيم جي وفات ۽ لوڌي حڪومت جو خاتمو
|}

== پڻ ڏسو ==
* [[لوڌي گهراڻو]]
* [[بهلول لوڌي]]
* [[سڪندر لوڌي]]
* [[بابر]]
* [[پاڻي پت جي پهرين جنگ]]
* [[دهلي سلطنت]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[دولت خان لوڌي]]
* [[عالم خان لوڌي]]
* [[راڻا سانگا]]
* [[گواليار]]
* [[آگرو]]
* [[بابرنامو]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==
* {{cite book |author=Babur |translator-last=Beveridge |translator-first=Annette Susannah |title=The Bābur-nāma in English |publisher=Luzac &amp; Co. |year=1922}}
* {{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004}}
* {{cite book |last=Eaton |first=Richard M. |title=India in the Persianate Age, 1000–1765 |publisher=University of California Press |year=2019}}
* {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999}}
* {{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa &amp; Company |year=2006}}
* {{cite book |last=Habib |first=Irfan |title=Medieval India: The Study of a Civilization |publisher=National Book Trust |year=2008}}
* {{cite book |last=Richards |first=John F. |title=The Mughal Empire |publisher=Cambridge University Press |year=1993}}
* {{cite book |last=Lane-Poole |first=Stanley |title=Medieval India under Mohammedan Rule |publisher=T. Fisher Unwin |year=1903}}
* {{cite book |last=Smith |first=Vincent A. |title=The Oxford History of India |publisher=Clarendon Press |year=1919}}
* {{cite book |last=Elliot |first=H. M. |editor-last=Dowson |editor-first=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |publisher=Trübner &amp; Co. |language=en}}
* {{cite book |last=Erskine |first=William |title=A History of India under the Two First Sovereigns of the House of Taimur |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |year=1854}}
* {{cite book |last=Thackston |first=Wheeler M. |title=The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor |publisher=Modern Library |year=2002}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ibrahim_Lodi ابراهيم لوڌي جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ibrahim_Lodi%27s_Tomb ابراهيم لوڌيءَ جو مقبرو — ڪامنز]
* [https://www.gutenberg.org/ebooks/44608 بابرنامو — مڪمل انگريزي ترجمو]
* [https://panipat.gov.in/first-battle/ پاڻي پت جي پهرين جنگ — ضلعي حڪومت]
* [https://asia.si.edu/research/essays/vi-from-peshawar-to-panipat/ بابر جي پاڻي پت واري مهم — سمٿسونين]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ibrahim_Lodhi%27s_Tomb.jpg ابراهيم لوڌيءَ جي مقبري جي تصوير]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Quarter_Tanka_during_the_period_of_Ibrahim_Lodhi.jpg ابراهيم لوڌيءَ جي دور جو سڪو]

{{Commons category|Ibrahim Lodi}}
{{Authority control}}

[[زمرو:دهلي جا سلطان]]
[[زمرو:لوڌي گهراڻو]]
[[زمرو:افغان حڪمران]]
[[زمرو:دهلي سلطنت]]
[[زمرو:مغل سلطنت جي تاريخ]]
[[زمرو:16هين صديءَ جا حڪمران]]
[[زمرو:1526ع ۾ وفاتون]]
[[زمرو:جنگ ۾ مارجي ويل حڪمران]]</text>
      <sha1>1h8ofzxr4d8nynwn5k8lrel0cjyv6do</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بابر بادشاهه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104775</id>
    <redirect title="ظھيرالدين بابر" />
    <revision>
      <id>424408</id>
      <timestamp>2026-10-22T23:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[بابر بادشاهه]] کي [[ظھيرالدين بابر]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو</comment>
      <origin>424408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="8k46h9peixdglvsvp109jf91hyno1kd" xml:space="preserve">#چوريو [[ظھيرالدين بابر]]</text>
      <sha1>8k46h9peixdglvsvp109jf91hyno1kd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بابر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104776</id>
    <redirect title="ظھيرالدين بابر" />
    <revision>
      <id>424410</id>
      <timestamp>2026-10-22T23:26:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي کي [[ظھيرالدين بابر]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>424410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="5fmlphfzb41cuohow5dowkg6brgjir7" xml:space="preserve">#چوريو[[ظھيرالدين بابر]]</text>
      <sha1>5fmlphfzb41cuohow5dowkg6brgjir7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مغل سلطنت ۽ سيوهڻ وٽ لڳل جنگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104777</id>
    <redirect title="مغل سلطنت ۽ سنڌ" />
    <revision>
      <id>424415</id>
      <timestamp>2026-10-22T23:50:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[مغل سلطنت ۽ سيوهڻ وٽ لڳل جنگ]] کي [[مغلن جي سلطنت]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو</comment>
      <origin>424415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="n7xc074ji3hv9f5bnzlzk65uxz1to84" xml:space="preserve">#چوريو [[مغلن جي سلطنت]]</text>
      <sha1>n7xc074ji3hv9f5bnzlzk65uxz1to84</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424446</id>
      <parentid>424415</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T01:17:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>776</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[مغلن جي سلطنت]] to [[مغل سلطنت ۽ سنڌ]]</comment>
      <origin>424446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="91ruqe7ml5txg0ekuq1p46umek9ftuk" xml:space="preserve">#چوريو [[مغل سلطنت ۽ سنڌ]]</text>
      <sha1>91ruqe7ml5txg0ekuq1p46umek9ftuk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مغلن جي سلطنت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104778</id>
    <redirect title="مغل سلطنت ۽ سنڌ" />
    <revision>
      <id>424445</id>
      <timestamp>2026-10-23T01:13:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[مغلن جي سلطنت]] کي [[مغل سلطنت ۽ سنڌ]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>424445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="91ruqe7ml5txg0ekuq1p46umek9ftuk" xml:space="preserve">#چوريو [[مغل سلطنت ۽ سنڌ]]</text>
      <sha1>91ruqe7ml5txg0ekuq1p46umek9ftuk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنڌ تي اڪبر جي فتح (1591ع–1592ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104779</id>
    <revision>
      <id>424449</id>
      <timestamp>2026-10-23T01:49:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|1591ع–1592ع ۾ مغل سلطنت پاران هيٺين سنڌ جي ترخان حڪمرانن خلاف فوجي مهم}} {{Infobox military conflict | conflict = سنڌ تي اڪبر جي فتح | partof = [[مغل سلطنت]] جي توسيع | date = 1591ع–1592ع (999هه–1000هه) | place = [[هيٺين سنڌ]]، [[سيوهڻ]]، [[ٺٽو]] ۽ سنڌو درياهه جا ڀرپاسي وارا علائقا | result = مغلن جي فتح ۽...</comment>
      <origin>424449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15091" sha1="tw7u6985bvnn3b6wzfiwryepkdm2uka" xml:space="preserve">
{{Short description|1591ع–1592ع ۾ مغل سلطنت پاران هيٺين سنڌ جي ترخان حڪمرانن خلاف فوجي مهم}}
{{Infobox military conflict
| conflict = سنڌ تي اڪبر جي فتح
| partof = [[مغل سلطنت]] جي توسيع
| date = 1591ع–1592ع (999هه–1000هه)
| place = [[هيٺين سنڌ]]، [[سيوهڻ]]، [[ٺٽو]] ۽ سنڌو درياهه جا ڀرپاسي وارا علائقا
| result = مغلن جي فتح ۽ ترخانن جي آزاد حڪمرانيءَ جو خاتمو
| territory = ٺٽي جي ترخان حڪومت مغل سلطنت جي تابع ٿي
| combatant1 = [[مغل سلطنت]]
| combatant2 = [[ترخان گهراڻو|سنڌ جا ترخان حڪمران]]
| commander1 = [[عبدالرحيم خان خانان]]
| commander2 = [[مرزا جاني بيگ]]
| strength1 = نامعلوم
| strength2 = نامعلوم
| casualties1 = نامعلوم
| casualties2 = نامعلوم
}}

'''سنڌ تي اڪبر جي فتح''' (انگريزي: ''Mughal conquest of Sindh'') مان مراد [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ 1591ع کان 1592ع تائين [[هيٺين سنڌ]] جي ترخان حڪومت خلاف هلندڙ فوجي مهم آهي. هن مهم جي اڳواڻي مغل سپهه سالار [[عبدالرحيم خان خانان]] ڪئي، جڏهن ته سنڌ جي ترخان حڪمران [[مرزا جاني بيگ]] مغل فوجن جي مقابلي ۾ پنهنجي حڪومت جو دفاع ڪيو. گهيري، دريائي جنگي ڪاررواين ۽ ڳالهين کان پوءِ جاني بيگ مغل بالادستي قبول ڪئي. ان سان ٺٽي جي آزاد ترخان حڪومت جو خاتمو ٿيو ۽ هيٺين سنڌ مغل سلطنت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;IranicaRahim&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last=Zaidi |first=Nasr Hasan |title=ʿAbd-al-Raḥīm Ḵān Ḵānān |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |pages=141–143 |year=1982 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abd-al-rahim-kan-kanan/ |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DefenceSindh&quot;&gt;{{cite journal |title=Journal of Defence Studies: Mughal expansion and the incorporation of Sindh |journal=Journal of Defence Studies |volume=15 |issue=3 |year=2021 |url=https://idsa.in/system/files/jds/jds-15-3-na-mir.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;

رميش چندر دت پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ لکي ٿو ته اڪبر 1592ع ۾ سنڌ فتح ڪئي ۽ ان جي حڪمران کي مغل اميرن ۾ شامل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;&gt;{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri &amp; Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=87 |language=en}}&lt;/ref&gt; البت تفصيلي تاريخي تحقيق موجب هي فتح هڪ ڊگهي فوجي مهم ۽ سياسي ٺاهه جو نتيجو هئي، جنهن ۾ مقامي حڪمرانن جي مزاحمت اهم حيثيت رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;PakistanPerspectives&quot;&gt;{{cite journal |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses |journal=Pakistan Perspectives |url=https://journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== عربن کان پوءِ سنڌ جي سياسي صورتحال ===
[[سنڌ تي عربن جي فتح]] کان پوءِ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ ڪيترين مقامي ۽ ٻاهرين خاندانن حڪومت ڪئي. وقت گذرڻ سان عرب خلافت جي سڌي سياسي گرفت ڪمزور ٿيندي وئي ۽ سنڌ ۾ مقامي حڪومتن جو اثر وڌندو ويو. [[سومرا گهراڻو]] ۽ [[سما گهراڻو]] سنڌ جي وچئين دور جي سياسي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.

دت پنهنجي ڪتاب ۾ سنڌ جي عرب حڪمرانيءَ کان پوءِ راجپوت ۽ مسلمان خاندانن جي اقتدار جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان هڪ مختصر تاريخي خاڪو آهي، جنهن ۾ مختلف صدين جي پيچيده سياسي تبديلين کي ٿورن لفظن ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

=== ارغون ۽ ترخان حڪومت ===
سمن جي حڪمرانيءَ کان پوءِ سنڌ ۾ [[ارغون گهراڻو|ارغونن]] ۽ پوءِ [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] جو اقتدار قائم ٿيو. ترخان حڪمرانن جو اهم سياسي مرڪز [[ٺٽو]] هو، جيڪو سنڌو درياهه جي واپار، علائقائي انتظام ۽ ثقافتي سرگرمين جي ڪري وڏي اهميت رکندو هو.

سورهين صديءَ جي پوئين حصي ۾ سنڌ سياسي طور مڪمل طور هڪ ئي خودمختيار حڪومت جي قبضي ۾ نه هئي. اتر سنڌ جي بکر واري علائقي ۽ هيٺين سنڌ جي ٺٽي واري حڪومت جون حالتون الڳ هيون. مغلن اتر سنڌ ۾ پنهنجو اثر هيٺين سنڌ جي فتح کان اڳ قائم ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;DefenceSindh&quot;/&gt;

=== اڪبر جي سنڌ بابت پاليسي ===
اڪبر جي دور ۾ مغل سلطنت پنجاب، ملتان، ڪشمير ۽ اتر اولهه هندستان ڏانهن وڌي رهي هئي. سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت، سنڌو درياهه جا رستا، واپاري بندرگاهه ۽ قنڌار سان لاڳاپيل فوجي حڪمت عملي مغلن لاءِ اهم هئا.

سنڌ تي مغل اختيار سان سنڌو درياهه جي هيٺئين وهڪري تائين سلطنت جي پهچ وڌي. جديد تحقيق ۾ هن مهم کي اڪبر جي اتر اولهه سرحدي پاليسي ۽ دريائي مواصلاتي رستن جي ڪنٽرول سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaRahim&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ClimateConquest&quot;&gt;{{cite book |title=Climate of Conquest: War, Environment, and Empire in Mughal North India |publisher=Oxford University Press |isbn=9780199495559 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== مغل فوجي مهم ==

=== عبدالرحيم خان خانان جي اڳواڻي ===
[[عبدالرحيم خان خانان]] مغل سلطنت جو ناميارو سپهه سالار، سياستدان ۽ علمي سرپرست هو. هو [[بيرم خان]] جو پٽ هو ۽ اڪبر جي درٻار ۾ پرورش حاصل ڪئي هئائين. 1591ع ۾ کيس هڪ وڏي فوجي مهم جي اڳواڻي سونپي وئي، جنهن جو تعلق قنڌار ۽ سنڌ جي سياسي صورتحال سان هو.

خان خانان پنهنجي فوجي ڪاررواين جو رخ سنڌ ڏانهن ڪيو ۽ ترخان حڪمران مرزا جاني بيگ خلاف پيشقدمي شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;IranicaRahim&quot;/&gt;

=== سيوهڻ ڏانهن پيشقدمي ===
مغل فوج جي هيٺين سنڌ ڏانهن پيشقدميءَ ۾ [[سيوهڻ]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارا رستا خاص اهميت رکندا هئا. سيوهڻ، اتر ۽ هيٺين سنڌ جي وچ ۾ زميني ۽ دريائي آمدرفت جو اهم مرڪز هو.

مغل فوجن سيوهڻ ڀرسان لڪيءَ واري رستي تي پنهنجو ڪنٽرول وڌايو. ان کان پوءِ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل علائقن ۾ ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ فوجي مقابلا ٿيا.&lt;ref name=&quot;ClimateConquest&quot;/&gt;

=== مرزا جاني بيگ جي مزاحمت ===
مرزا جاني بيگ مغل فوجن آڏو فوري طور هٿيار نه ڦٽا ڪيا. هن مقامي قبيلن ۽ جنگي دستن کي گڏ ڪري پنهنجي علائقي جي حفاظت لاءِ فوجي تياري ڪئي.

تاريخي تحقيق موجب جاني بيگ دريائي جنگ لاءِ ٻيڙين جو ٻيڙو پڻ تيار ڪرايو. سنڌو درياهه تي جنگي ٻيڙين جي موجودگيءَ سبب مهم رڳو خشڪيءَ جي جنگ تائين محدود نه رهي، پر ان ۾ دريائي مقابلا ۽ رسد جي رستن تي ڪنٽرول به شامل هو.&lt;ref name=&quot;PakistanPerspectives&quot;/&gt;

=== گهيرو ۽ جنگي دٻاءُ ===
مغل فوجن جي مسلسل پيشقدميءَ، گهيرن ۽ رسد تي دٻاءَ سبب ترخان حڪومت جي دفاعي حيثيت ڪمزور ٿيڻ لڳي.

''تاريخ معصومي'' جي انگريزي ترجمي ۾ جاني بيگ جي گهيري، ڳالهين ۽ ٺاهه جا تفصيل ملن ٿا. انهيءَ روايت موجب جاني بيگ سيوهڻ جو قلعو ۽ ڪجهه جنگي ٻيڙيون مغلن حوالي ڪرڻ جي آڇ ڪئي. خان خانان پنهنجي اميرن سان مشورو ڪرڻ کان پوءِ وڌيڪ جاني نقصان کان بچڻ لاءِ ٺاهه قبول ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref name=&quot;TarikhMasumi&quot;&gt;{{cite book |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |chapter=Tarikh-i-Masumi: Account of the siege and submission of Jani Beg |url=https://persian.packhum.org/text/080201011/3 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ٺاهه ۽ ترخان حڪومت جو خاتمو ==
1592ع ۾ جاني بيگ ۽ مغل سپهه سالار وچ ۾ ٺاهه ٿيو. ٺاهه تحت جاني بيگ مغل اقتدار کي قبول ڪيو ۽ سندس حڪومت جي اهم فوجي مرڪزن تي مغلن جو اختيار قائم ٿيو.

تحقيقي بيانن موجب نومبر 1592ع ۾ جاني بيگ خان خانان سان ملي پنهنجي حڪومت مغلن جي حوالي ڪرڻ واري عمل کي مڪمل ڪيو.&lt;ref name=&quot;PakistanPerspectives&quot;/&gt;

اهڙيءَ طرح ٺٽي جي ترخانن جي آزاد سياسي حڪمراني ختم ٿي، جيتوڻيڪ ترخان خاندان جا فرد پوءِ به مغل انتظاميه ۽ اشرافيه ۾ اثر رسوخ رکندا رهيا.

== جاني بيگ سان اڪبر جو سلوڪ ==
1593ع ۾ مرزا جاني بيگ مغل درٻار ۾ پهتو، جتي اڪبر ساڻس عزت وارو سلوڪ ڪيو. کيس مغل منصبداري نظام ۾ شامل ڪيو ويو ۽ ٽن هزارن جو منصب ڏنو ويو. پوءِ سندس منصب ۾ واڌ پڻ ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;PakistanPerspectives&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DefenceSindh&quot;/&gt;

اهو انتظام مغل سلطنت جي ان سياسي طريقي جو مثال هو، جنهن تحت شڪست کاڌل علائقائي حڪمرانن کي مڪمل طور اقتدار کان خارج ڪرڻ بدران سلطنت جي اميرن ۽ منصبدارن ۾ شامل ڪري سگهجي پيو.

دت به پنهنجي بيان ۾ هن ئي پاليسيءَ کي نمايان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;

== فتح جا سياسي ۽ انتظامي نتيجا ==

=== مغل اقتدار جي توسيع ===
هيٺين سنڌ جي فتح سان مغل سلطنت جو سياسي اختيار سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپيل علائقن تائين وڌيو. ان سان مغلن کي سنڌ جي زميني ۽ دريائي رستن تي وڌيڪ اثر حاصل ٿيو.&lt;ref name=&quot;IranicaRahim&quot;/&gt;

=== ٺٽي ۽ سيوهڻ جو انتظام ===
فتح کان پوءِ مغلن سنڌ جي اهم علائقن کي پنهنجي انتظامي ۽ جاگيرداري نظام سان ڳنڍيو. جاني بيگ کي ٺٽي سان لاڳاپيل جاگير ڏني وئي، جڏهن ته سيوهڻ ۽ لاهري بندر جهڙن اهم علائقن بابت الڳ انتظامي فيصلا ڪيا ويا.

''آئين اڪبري'' ۾ ٺٽي جي انتظامي حيثيت جو ذڪر ملتان صوبي جي حوالي سان ملي ٿو. بعد وارن دورن ۾ ٺٽي ۽ سنڌ جي ٻين علائقن جي انتظامي حيثيت ۾ تبديليون ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;SindhMughal&quot;&gt;{{cite book |title=Sindh in the Mughal Empire (1591–1740) |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ترخان خاندان جو تسلسل ===
جاني بيگ جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[مرزا غازي بيگ]] مغل اقتدار جي ماتحت ٺٽي جي حڪومت سان لاڳاپيل رهيو. ترخان خاندان جو سياسي ڪردار ختم نه ٿيو، پر ان جي حيثيت هڪ آزاد حڪمران گهراڻي مان مغل سلطنت سان وابسته علائقائي اشرافيه ۾ تبديل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;PakistanPerspectives&quot;/&gt;

== تاريخي اهميت ==
سنڌ تي اڪبر جي فتح سنڌ جي وچئين دور جي تاريخ جو اهم موڙ هئي. هن واقعي سان هيٺين سنڌ جي آزاد ترخان حڪومت ختم ٿي ۽ مغل سياسي ۽ انتظامي نظام جو اثر وڌيو.

ان فتح جا اثر رڳو فوجي يا سياسي نه هئا؛ سنڌ جي واپار، بندرگاهن، علائقائي اشرافيه ۽ انتظامي ڍانچي تي پڻ ان جا ڊگهي عرصي وارا نتيجا پيا.

== تاريخي ماخذن ۾ بيان ==
سنڌ جي هن فتح بابت مختلف ماخذن ۾ واقعي جي تاريخ، فوجي مهم جي مدت ۽ جاني بيگ جي اطاعت جي مرحلن بابت ڪجهه فرق ملي ٿو.

''اڪبرنامو'' مغل درٻار جي نقطه نظر کان واقعن جو احوال ڏئي ٿو، جڏهن ته ''تاريخ معصومي'' ۽ ٻين علائقائي تاريخن مان سنڌ جي سياسي ۽ فوجي حالتن جا تفصيل ملن ٿا.

رميش چندر دت 1592ع کي فتح جو سال ڄاڻايو آهي. جديد تحقيق ۾ 1591ع–1592ع کي مجموعي فوجي مهم جو زمانو قرار ڏنو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Dutt1908&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IranicaRahim&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PakistanPerspectives&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[اڪبر اعظم]]
* [[مغل سلطنت]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[مرزا جاني بيگ]]
* [[عبدالرحيم خان خانان]]
* [[ترخان گهراڻو]]
* [[ٺٽو]]
* [[سيوهڻ]]
* [[آئين اڪبري]]
* [[تاريخ معصومي]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [https://www.iranicaonline.org/articles/abd-al-rahim-kan-kanan/ Encyclopaedia Iranica — عبدالرحيم خان خانان]
* [https://journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/download/367/368 Sindh under the Mughals: Some Glimpses]
* [https://persian.packhum.org/text/080201011/3 تاريخ معصومي — انگريزي ترجمو]
* [https://heritage.eftsindh.com/site/1102/thatta/jani-beg مرزا جاني بيگ جو مقبرو — سنڌ هيريٽيج]

[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:مغل سلطنت]]
[[زمرو:اڪبر اعظم]]
[[زمرو:ترخان گهراڻو]]
[[زمرو:16هين صديءَ ۾ سنڌ]]
[[زمرو:1592ع]]
[[زمرو:مغل سلطنت جون جنگيون]]</text>
      <sha1>tw7u6985bvnn3b6wzfiwryepkdm2uka</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ويسٽمورلينڊ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104780</id>
    <revision>
      <id>424452</id>
      <timestamp>2026-10-23T07:12:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>424452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="5tkrjwii1ejggv8zg8h5d5rmqvt3axf" xml:space="preserve">[[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>5tkrjwii1ejggv8zg8h5d5rmqvt3axf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سلميه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104781</id>
    <revision>
      <id>424455</id>
      <timestamp>2026-10-23T07:50:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1376760687|Salamiyah]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>424455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1376" sha1="1n3xo1yzdie5d729scste3vsld2bqnz" xml:space="preserve">{{Redirect-distinguish|Salamiya|Salmiya}}
[[File:Hama_qalat_shmemis_salamiyyah_syria_1995.jpg|thumb|شميمِس جو مڪمل نظارو (بهار 1995)]]

'''سلميه''' (عربي: {{langx|ar|سلمية|Salamiyya}}) مرڪزي [[شام]] ۾ هڪ شهر آهي، جيڪو انتظامي طور تي [[حماه گورنريٽ|حما گورنريٽ]] جو حصو آهي. اهو حما کان 33 ڪلوميٽر (21 ميل) ڏکڻ اوڀر ۾، [[حمص]] کان 45 ڪلوميٽر (28 ميل) اتر اوڀر ۾ واقع آهي. ان جا رهواسي گهڻو ڪري [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن.

هي شهر فاطمي خليفي، القائم بامرالله جي جنم ڀومي آهي ۽ سندس پيءُ عبدالله المهدي بالله جو شروعاتي هيڊ ڪوارٽر هو، جنهن [[تيونس]] ۾ [[خلافت فاطميہ|فاطمي خلافت]] ۽ المهديه قائم ڪئي هئي.   هي شهر [[شيعه اسلام|شيعه]] نزاري اسماعيلي ۽ [[طيبي|طيبي اسماعيلي]] [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي مذهب]] جي [[اسلام جا فرقا ۽ مسلڪ|اسلامي اسڪولن]] جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ بااثر شاعر محمد المغوط جي جنم ڀومي پڻ آهي. سال 2004ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي 66,724 هئي.</text>
      <sha1>1n3xo1yzdie5d729scste3vsld2bqnz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424456</id>
      <parentid>424455</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:51:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:حماه گورنريٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>424456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1414" sha1="ewsawa1z3dzr52c0wjmsz542m4uspkv" xml:space="preserve">{{Redirect-distinguish|Salamiya|Salmiya}}
[[File:Hama_qalat_shmemis_salamiyyah_syria_1995.jpg|thumb|شميمِس جو مڪمل نظارو (بهار 1995)]]

'''سلميه''' (عربي: {{langx|ar|سلمية|Salamiyya}}) مرڪزي [[شام]] ۾ هڪ شهر آهي، جيڪو انتظامي طور تي [[حماه گورنريٽ|حما گورنريٽ]] جو حصو آهي. اهو حما کان 33 ڪلوميٽر (21 ميل) ڏکڻ اوڀر ۾، [[حمص]] کان 45 ڪلوميٽر (28 ميل) اتر اوڀر ۾ واقع آهي. ان جا رهواسي گهڻو ڪري [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن.

هي شهر فاطمي خليفي، القائم بامرالله جي جنم ڀومي آهي ۽ سندس پيءُ عبدالله المهدي بالله جو شروعاتي هيڊ ڪوارٽر هو، جنهن [[تيونس]] ۾ [[خلافت فاطميہ|فاطمي خلافت]] ۽ المهديه قائم ڪئي هئي.   هي شهر [[شيعه اسلام|شيعه]] نزاري اسماعيلي ۽ [[طيبي|طيبي اسماعيلي]] [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي مذهب]] جي [[اسلام جا فرقا ۽ مسلڪ|اسلامي اسڪولن]] جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ بااثر شاعر محمد المغوط جي جنم ڀومي پڻ آهي. سال 2004ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي 66,724 هئي.

[[زمرو:حماه گورنريٽ]]</text>
      <sha1>ewsawa1z3dzr52c0wjmsz542m4uspkv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424457</id>
      <parentid>424456</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:51:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:شام جا شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>424457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1446" sha1="abtz4ucbpvm7gdlhi8ai9u0hlyr59qa" xml:space="preserve">{{Redirect-distinguish|Salamiya|Salmiya}}
[[File:Hama_qalat_shmemis_salamiyyah_syria_1995.jpg|thumb|شميمِس جو مڪمل نظارو (بهار 1995)]]

'''سلميه''' (عربي: {{langx|ar|سلمية|Salamiyya}}) مرڪزي [[شام]] ۾ هڪ شهر آهي، جيڪو انتظامي طور تي [[حماه گورنريٽ|حما گورنريٽ]] جو حصو آهي. اهو حما کان 33 ڪلوميٽر (21 ميل) ڏکڻ اوڀر ۾، [[حمص]] کان 45 ڪلوميٽر (28 ميل) اتر اوڀر ۾ واقع آهي. ان جا رهواسي گهڻو ڪري [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن.

هي شهر فاطمي خليفي، القائم بامرالله جي جنم ڀومي آهي ۽ سندس پيءُ عبدالله المهدي بالله جو شروعاتي هيڊ ڪوارٽر هو، جنهن [[تيونس]] ۾ [[خلافت فاطميہ|فاطمي خلافت]] ۽ المهديه قائم ڪئي هئي.   هي شهر [[شيعه اسلام|شيعه]] نزاري اسماعيلي ۽ [[طيبي|طيبي اسماعيلي]] [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي مذهب]] جي [[اسلام جا فرقا ۽ مسلڪ|اسلامي اسڪولن]] جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ بااثر شاعر محمد المغوط جي جنم ڀومي پڻ آهي. سال 2004ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي 66,724 هئي.

[[زمرو:حماه گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا شهر]]</text>
      <sha1>abtz4ucbpvm7gdlhi8ai9u0hlyr59qa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424458</id>
      <parentid>424457</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T07:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>424458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1266" sha1="16shaewa6volzwhucmnslcss1yb7j31" xml:space="preserve">'''سلميه''' (عربي: سلمية) مرڪزي [[شام]] ۾ هڪ شهر آهي، جيڪو انتظامي طور تي [[حماه گورنريٽ]] جو حصو آهي. اهو حماه شهر کان 33 ڪلوميٽر (21 ميل) ڏکڻ اوڀر ۾، [[حمص]] کان 45 ڪلوميٽر (28 ميل) اتر اوڀر ۾ واقع آهي. ان جا رهواسي گهڻو ڪري [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن.

هي شهر فاطمي خليفي، القائم بامرالله جي جنم ڀومي آهي ۽ سندس پيءُ عبدالله المهدي بالله جو شروعاتي هيڊ ڪوارٽر هو، جنهن [[تيونس]] ۾ [[خلافت فاطميہ|فاطمي خلافت]] ۽ المهديه قائم ڪئي هئي.   هي شهر [[شيعه اسلام|شيعه]] نزاري اسماعيلي ۽ [[طيبي|طيبي اسماعيلي]] [[اسماعيلي شيعہ|مذهب]] جي [[اسلام جا فرقا ۽ مسلڪ|اسلامي اسڪولن]] جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ بااثر شاعر محمد المغوط جي جنم ڀومي پڻ آهي. سال 2004ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي 66,724 هئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:حماه گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا شهر]]</text>
      <sha1>16shaewa6volzwhucmnslcss1yb7j31</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424465</id>
      <parentid>424458</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:شام جا شهر]]; added [[Category:شام ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>424465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1264" sha1="fin09jgd74qx4x3dhmap09bdkia2w2x" xml:space="preserve">'''سلميه''' (عربي: سلمية) مرڪزي [[شام]] ۾ هڪ شهر آهي، جيڪو انتظامي طور تي [[حماه گورنريٽ]] جو حصو آهي. اهو حماه شهر کان 33 ڪلوميٽر (21 ميل) ڏکڻ اوڀر ۾، [[حمص]] کان 45 ڪلوميٽر (28 ميل) اتر اوڀر ۾ واقع آهي. ان جا رهواسي گهڻو ڪري [[اسماعيلي شيعہ|اسماعيلي]] آهن.

هي شهر فاطمي خليفي، القائم بامرالله جي جنم ڀومي آهي ۽ سندس پيءُ عبدالله المهدي بالله جو شروعاتي هيڊ ڪوارٽر هو، جنهن [[تيونس]] ۾ [[خلافت فاطميہ|فاطمي خلافت]] ۽ المهديه قائم ڪئي هئي.   هي شهر [[شيعه اسلام|شيعه]] نزاري اسماعيلي ۽ [[طيبي|طيبي اسماعيلي]] [[اسماعيلي شيعہ|مذهب]] جي [[اسلام جا فرقا ۽ مسلڪ|اسلامي اسڪولن]] جو هڪ اهم مرڪز آهي ۽ بااثر شاعر محمد المغوط جي جنم ڀومي پڻ آهي. سال 2004ع جي آدمشماري ۾ شهر جي آبادي 66,724 هئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:حماه گورنريٽ]]
[[زمرو:شام ۾ شهر]]</text>
      <sha1>fin09jgd74qx4x3dhmap09bdkia2w2x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حماه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104782</id>
    <revision>
      <id>424459</id>
      <timestamp>2026-10-23T08:01:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:ur:Special:Redirect/revision/9164004|حماہ]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>424459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2727" sha1="inpxlb6df902208c55xtn444c992j3r" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|33|official_name=حماہ|other_name=|native_name=حماة|nickname=|settlement_type=&lt;!--For Town or Village (leave blank for the default City)--&gt;|motto=&lt;!-- images and maps ----&gt;|image_skyline=Hama, Syria.jpg|imagesize=250px|image_caption=|image_flag=|flag_size=|image_seal=|seal_size=|image_shield=|shield_size=|image_blank_emblem=|blank_emblem_type=|blank_emblem_size=|image_map=|mapsize=|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_caption1=|pushpin_map=Syria &lt;!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --&gt;|pushpin_label_position=bottom|pushpin_mapsize=250|pushpin_map_caption=Location in Syria
&lt;!-- Location ----&gt;|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{پرچم|شام}}|subdivision_type1=گورنريٽ|subdivision_name1=[[حماه گورنريٽ]]|subdivision_type2=ضلعو|subdivision_name2=حماه ضلعو|subdivision_type3=[[تعلقو|ناحيه]]|subdivision_name3=حماہ|subdivision_type4=|subdivision_name4=&lt;!-- Politics ----&gt;|government_footnotes=|government_type=|leader_title=محافظ|leader_name=|leader_title1=&lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;|leader_name1=|leader_title2=|leader_name2=|leader_title3=|leader_name3=|leader_title4=|leader_name4=|established_title=&lt;!-- Settled --&gt;|established_date=|established_title2=&lt;!-- Incorporated (town) --&gt;|established_date2=|established_title3=&lt;!-- Incorporated (city) --&gt;|established_date3=&lt;!-- Area ----&gt;|area_magnitude=|unit_pref=Metric &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=&lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;|area_land_km2=&lt;!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--&gt;|area_water_km2=|area_total_sq_mi=|area_land_sq_mi=|area_water_sq_mi=|area_water_percent=|area_urban_km2=|area_urban_sq_mi=|area_metro_km2=|area_metro_sq_mi=|area_blank1_km2=|area_blank1_sq_mi=&lt;!-- Population ----&gt;|population_as_of=2004 census|population_footnotes=|population_total=3,12,994|population_density_km2=|population_metro=|population_density_metro_km2=|population_urban=|population_density_urban_km2=|timezone=|utc_offset=|timezone_DST=|utc_offset_DST=|elevation_footnotes=&lt;!--for references: use tags--&gt;|elevation_m=|elevation_ft=&lt;!-- Area/postal codes &amp; others ----&gt;|postal_code_type=&lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;|postal_code=|area_code=33|blank_name=|blank_info=|blank1_name=|blank1_info=|website={{url|http://www.ehama.sy/}}|footnotes=}}'''حماه''' ([[عربي ٻولي|عربي]] : حماة) [[حماه گورنريٽ]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ گورنريٽ جو گادي جو هنڌ آهي.</text>
      <sha1>inpxlb6df902208c55xtn444c992j3r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424460</id>
      <parentid>424459</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:01:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:حماه گورنريٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>424460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2765" sha1="gu8esl0szk3azys33rnppym6egw01p3" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|33|official_name=حماہ|other_name=|native_name=حماة|nickname=|settlement_type=&lt;!--For Town or Village (leave blank for the default City)--&gt;|motto=&lt;!-- images and maps ----&gt;|image_skyline=Hama, Syria.jpg|imagesize=250px|image_caption=|image_flag=|flag_size=|image_seal=|seal_size=|image_shield=|shield_size=|image_blank_emblem=|blank_emblem_type=|blank_emblem_size=|image_map=|mapsize=|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_caption1=|pushpin_map=Syria &lt;!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --&gt;|pushpin_label_position=bottom|pushpin_mapsize=250|pushpin_map_caption=Location in Syria
&lt;!-- Location ----&gt;|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{پرچم|شام}}|subdivision_type1=گورنريٽ|subdivision_name1=[[حماه گورنريٽ]]|subdivision_type2=ضلعو|subdivision_name2=حماه ضلعو|subdivision_type3=[[تعلقو|ناحيه]]|subdivision_name3=حماہ|subdivision_type4=|subdivision_name4=&lt;!-- Politics ----&gt;|government_footnotes=|government_type=|leader_title=محافظ|leader_name=|leader_title1=&lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;|leader_name1=|leader_title2=|leader_name2=|leader_title3=|leader_name3=|leader_title4=|leader_name4=|established_title=&lt;!-- Settled --&gt;|established_date=|established_title2=&lt;!-- Incorporated (town) --&gt;|established_date2=|established_title3=&lt;!-- Incorporated (city) --&gt;|established_date3=&lt;!-- Area ----&gt;|area_magnitude=|unit_pref=Metric &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=&lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;|area_land_km2=&lt;!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--&gt;|area_water_km2=|area_total_sq_mi=|area_land_sq_mi=|area_water_sq_mi=|area_water_percent=|area_urban_km2=|area_urban_sq_mi=|area_metro_km2=|area_metro_sq_mi=|area_blank1_km2=|area_blank1_sq_mi=&lt;!-- Population ----&gt;|population_as_of=2004 census|population_footnotes=|population_total=3,12,994|population_density_km2=|population_metro=|population_density_metro_km2=|population_urban=|population_density_urban_km2=|timezone=|utc_offset=|timezone_DST=|utc_offset_DST=|elevation_footnotes=&lt;!--for references: use tags--&gt;|elevation_m=|elevation_ft=&lt;!-- Area/postal codes &amp; others ----&gt;|postal_code_type=&lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;|postal_code=|area_code=33|blank_name=|blank_info=|blank1_name=|blank1_info=|website={{url|http://www.ehama.sy/}}|footnotes=}}'''حماه''' ([[عربي ٻولي|عربي]] : حماة) [[حماه گورنريٽ]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ گورنريٽ جو گادي جو هنڌ آهي.

[[زمرو:حماه گورنريٽ]]</text>
      <sha1>gu8esl0szk3azys33rnppym6egw01p3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424461</id>
      <parentid>424460</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:02:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:شام جا شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>424461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2797" sha1="5aex6s72lwa9r1gd009xixv5o012gbw" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|33|official_name=حماہ|other_name=|native_name=حماة|nickname=|settlement_type=&lt;!--For Town or Village (leave blank for the default City)--&gt;|motto=&lt;!-- images and maps ----&gt;|image_skyline=Hama, Syria.jpg|imagesize=250px|image_caption=|image_flag=|flag_size=|image_seal=|seal_size=|image_shield=|shield_size=|image_blank_emblem=|blank_emblem_type=|blank_emblem_size=|image_map=|mapsize=|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_caption1=|pushpin_map=Syria &lt;!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --&gt;|pushpin_label_position=bottom|pushpin_mapsize=250|pushpin_map_caption=Location in Syria
&lt;!-- Location ----&gt;|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{پرچم|شام}}|subdivision_type1=گورنريٽ|subdivision_name1=[[حماه گورنريٽ]]|subdivision_type2=ضلعو|subdivision_name2=حماه ضلعو|subdivision_type3=[[تعلقو|ناحيه]]|subdivision_name3=حماہ|subdivision_type4=|subdivision_name4=&lt;!-- Politics ----&gt;|government_footnotes=|government_type=|leader_title=محافظ|leader_name=|leader_title1=&lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;|leader_name1=|leader_title2=|leader_name2=|leader_title3=|leader_name3=|leader_title4=|leader_name4=|established_title=&lt;!-- Settled --&gt;|established_date=|established_title2=&lt;!-- Incorporated (town) --&gt;|established_date2=|established_title3=&lt;!-- Incorporated (city) --&gt;|established_date3=&lt;!-- Area ----&gt;|area_magnitude=|unit_pref=Metric &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=&lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;|area_land_km2=&lt;!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--&gt;|area_water_km2=|area_total_sq_mi=|area_land_sq_mi=|area_water_sq_mi=|area_water_percent=|area_urban_km2=|area_urban_sq_mi=|area_metro_km2=|area_metro_sq_mi=|area_blank1_km2=|area_blank1_sq_mi=&lt;!-- Population ----&gt;|population_as_of=2004 census|population_footnotes=|population_total=3,12,994|population_density_km2=|population_metro=|population_density_metro_km2=|population_urban=|population_density_urban_km2=|timezone=|utc_offset=|timezone_DST=|utc_offset_DST=|elevation_footnotes=&lt;!--for references: use tags--&gt;|elevation_m=|elevation_ft=&lt;!-- Area/postal codes &amp; others ----&gt;|postal_code_type=&lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;|postal_code=|area_code=33|blank_name=|blank_info=|blank1_name=|blank1_info=|website={{url|http://www.ehama.sy/}}|footnotes=}}'''حماه''' ([[عربي ٻولي|عربي]] : حماة) [[حماه گورنريٽ]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ گورنريٽ جو گادي جو هنڌ آهي.

[[زمرو:حماه گورنريٽ]]
[[زمرو:شام جا شهر]]</text>
      <sha1>5aex6s72lwa9r1gd009xixv5o012gbw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424464</id>
      <parentid>424461</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:05:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:شام جا شهر]]; added [[Category:شام ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>424464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2795" sha1="2x0rb4l9216ehmakhfrdo0q82s0xvcf" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|33|official_name=حماہ|other_name=|native_name=حماة|nickname=|settlement_type=&lt;!--For Town or Village (leave blank for the default City)--&gt;|motto=&lt;!-- images and maps ----&gt;|image_skyline=Hama, Syria.jpg|imagesize=250px|image_caption=|image_flag=|flag_size=|image_seal=|seal_size=|image_shield=|shield_size=|image_blank_emblem=|blank_emblem_type=|blank_emblem_size=|image_map=|mapsize=|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_caption1=|pushpin_map=Syria &lt;!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --&gt;|pushpin_label_position=bottom|pushpin_mapsize=250|pushpin_map_caption=Location in Syria
&lt;!-- Location ----&gt;|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{پرچم|شام}}|subdivision_type1=گورنريٽ|subdivision_name1=[[حماه گورنريٽ]]|subdivision_type2=ضلعو|subdivision_name2=حماه ضلعو|subdivision_type3=[[تعلقو|ناحيه]]|subdivision_name3=حماہ|subdivision_type4=|subdivision_name4=&lt;!-- Politics ----&gt;|government_footnotes=|government_type=|leader_title=محافظ|leader_name=|leader_title1=&lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;|leader_name1=|leader_title2=|leader_name2=|leader_title3=|leader_name3=|leader_title4=|leader_name4=|established_title=&lt;!-- Settled --&gt;|established_date=|established_title2=&lt;!-- Incorporated (town) --&gt;|established_date2=|established_title3=&lt;!-- Incorporated (city) --&gt;|established_date3=&lt;!-- Area ----&gt;|area_magnitude=|unit_pref=Metric &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=&lt;!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;|area_land_km2=&lt;!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--&gt;|area_water_km2=|area_total_sq_mi=|area_land_sq_mi=|area_water_sq_mi=|area_water_percent=|area_urban_km2=|area_urban_sq_mi=|area_metro_km2=|area_metro_sq_mi=|area_blank1_km2=|area_blank1_sq_mi=&lt;!-- Population ----&gt;|population_as_of=2004 census|population_footnotes=|population_total=3,12,994|population_density_km2=|population_metro=|population_density_metro_km2=|population_urban=|population_density_urban_km2=|timezone=|utc_offset=|timezone_DST=|utc_offset_DST=|elevation_footnotes=&lt;!--for references: use tags--&gt;|elevation_m=|elevation_ft=&lt;!-- Area/postal codes &amp; others ----&gt;|postal_code_type=&lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;|postal_code=|area_code=33|blank_name=|blank_info=|blank1_name=|blank1_info=|website={{url|http://www.ehama.sy/}}|footnotes=}}'''حماه''' ([[عربي ٻولي|عربي]] : حماة) [[حماه گورنريٽ]] ۾ واقع هڪ شهر ۽ گورنريٽ جو گادي جو هنڌ آهي.

[[زمرو:حماه گورنريٽ]]
[[زمرو:شام ۾ شهر]]</text>
      <sha1>2x0rb4l9216ehmakhfrdo0q82s0xvcf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:شام جا شهر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104783</id>
    <revision>
      <id>424467</id>
      <timestamp>2026-10-23T08:06:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[زمرو:شام جا شهر]] کي [[زمرو:شام ۾ قصبا]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>424467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="dp3r4nzd9yl57obg7kv59cw3en6mjyj" xml:space="preserve">{{واپس منتقل زمرو|زمرو:شام ۾ قصبا}}</text>
      <sha1>dp3r4nzd9yl57obg7kv59cw3en6mjyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انخل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104784</id>
    <revision>
      <id>424469</id>
      <timestamp>2026-10-23T08:21:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1376239830|Inkhil]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>424469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2214" sha1="t518j4xeckbjhrouw9z7uxl3hafvjva" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name=انخل|native_name={{lang|ar|إنخل}}|other_name=|image=Palace, Inkhil (أنخل), Syria - East facade - PHBZ024 2016 3602 - Dumbarton Oaks.jpg|image_size=|caption=Roman villa in Inkhil|pushpin_map=Syria|subdivision_type=[[Countries of the world|Country]]|subdivision_name={{Flag|Syria}}|subdivision_type1=[[Governorates of Syria|Governorate]]|subdivision_name1=[[Daraa Governorate|Daraa]]|subdivision_type2=[[Districts of Syria|District]]|subdivision_name2=[[As-Sanamayn District|Sanamayn]]|subdivision_type3=[[Nahiyah|Subdistrict]]|subdivision_name3=Sanamayn|type=[[List of cities in Syria|City]]|government_type=|leader_title=|leader_name=|established_title=&lt;!-- Settled --&gt;|established_date=|established_title2=&lt;!-- Incorporated (town) --&gt;|established_date2=|established_title3=&lt;!-- Incorporated (city) --&gt;|established_date3=|parts_type=Control|parts_style=para|p1=|area_magnitude=|unit_pref=Metric &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|area_total_sq_mi=|area_land_sq_mi=|area_water_sq_mi=|area_water_percent=|area_urban_km2=|area_urban_sq_mi=|area_metro_km2=|area_metro_sq_mi=|population_as_of=2004 census|population_total=31258|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;CBS&quot;/&gt;|utc_offset=+3|utc_offset_DST=|coordinates={{coord|33|01|15|N|36|07|45|E|region:SY|display=inline}}|grid_position=256/269|elevation_footnotes=&lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;|elevation_m=|postal_code_type=&lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;|postal_code=|area_code=|website=|footnotes=}}

'''انخل''' (عربي: {{langx|ar|إنخل|Ankhil}}) ڏکڻ [[شام]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو انتظامي طور تي [[درعا گورنريٽ]] جي ضلعي الصنامين جو حصو آهي. اهو دارا شهر جي اتر ۾ ۽ هوران جي ميدان ۾ گولان جبلن  (Golan Heights) جي اوڀر ۾ واقع آهي. شام جي مرڪزي شماريات بيورو جي مطابق، سال 2004ع جي مردم شماري ۾ انخل جي آبادي 31,258 هئي.  شهر جا رهواسي گهڻو ڪري [[سني اسلام|سني مسلمان]] آهن.</text>
      <sha1>t518j4xeckbjhrouw9z7uxl3hafvjva</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424470</id>
      <parentid>424469</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:22:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:درعا گورنريٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>424470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2252" sha1="9wulfmkd6yitsf05uxefxic3djak0zc" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name=انخل|native_name={{lang|ar|إنخل}}|other_name=|image=Palace, Inkhil (أنخل), Syria - East facade - PHBZ024 2016 3602 - Dumbarton Oaks.jpg|image_size=|caption=Roman villa in Inkhil|pushpin_map=Syria|subdivision_type=[[Countries of the world|Country]]|subdivision_name={{Flag|Syria}}|subdivision_type1=[[Governorates of Syria|Governorate]]|subdivision_name1=[[Daraa Governorate|Daraa]]|subdivision_type2=[[Districts of Syria|District]]|subdivision_name2=[[As-Sanamayn District|Sanamayn]]|subdivision_type3=[[Nahiyah|Subdistrict]]|subdivision_name3=Sanamayn|type=[[List of cities in Syria|City]]|government_type=|leader_title=|leader_name=|established_title=&lt;!-- Settled --&gt;|established_date=|established_title2=&lt;!-- Incorporated (town) --&gt;|established_date2=|established_title3=&lt;!-- Incorporated (city) --&gt;|established_date3=|parts_type=Control|parts_style=para|p1=|area_magnitude=|unit_pref=Metric &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|area_total_sq_mi=|area_land_sq_mi=|area_water_sq_mi=|area_water_percent=|area_urban_km2=|area_urban_sq_mi=|area_metro_km2=|area_metro_sq_mi=|population_as_of=2004 census|population_total=31258|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;CBS&quot;/&gt;|utc_offset=+3|utc_offset_DST=|coordinates={{coord|33|01|15|N|36|07|45|E|region:SY|display=inline}}|grid_position=256/269|elevation_footnotes=&lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;|elevation_m=|postal_code_type=&lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;|postal_code=|area_code=|website=|footnotes=}}

'''انخل''' (عربي: {{langx|ar|إنخل|Ankhil}}) ڏکڻ [[شام]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو انتظامي طور تي [[درعا گورنريٽ]] جي ضلعي الصنامين جو حصو آهي. اهو دارا شهر جي اتر ۾ ۽ هوران جي ميدان ۾ گولان جبلن  (Golan Heights) جي اوڀر ۾ واقع آهي. شام جي مرڪزي شماريات بيورو جي مطابق، سال 2004ع جي مردم شماري ۾ انخل جي آبادي 31,258 هئي.  شهر جا رهواسي گهڻو ڪري [[سني اسلام|سني مسلمان]] آهن.

[[زمرو:درعا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>9wulfmkd6yitsf05uxefxic3djak0zc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424471</id>
      <parentid>424470</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:23:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:شام ۾ قصبا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>424471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2284" sha1="f4k0yn4ixb7e0l833b7p79u2sgrvhd0" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name=انخل|native_name={{lang|ar|إنخل}}|other_name=|image=Palace, Inkhil (أنخل), Syria - East facade - PHBZ024 2016 3602 - Dumbarton Oaks.jpg|image_size=|caption=Roman villa in Inkhil|pushpin_map=Syria|subdivision_type=[[Countries of the world|Country]]|subdivision_name={{Flag|Syria}}|subdivision_type1=[[Governorates of Syria|Governorate]]|subdivision_name1=[[Daraa Governorate|Daraa]]|subdivision_type2=[[Districts of Syria|District]]|subdivision_name2=[[As-Sanamayn District|Sanamayn]]|subdivision_type3=[[Nahiyah|Subdistrict]]|subdivision_name3=Sanamayn|type=[[List of cities in Syria|City]]|government_type=|leader_title=|leader_name=|established_title=&lt;!-- Settled --&gt;|established_date=|established_title2=&lt;!-- Incorporated (town) --&gt;|established_date2=|established_title3=&lt;!-- Incorporated (city) --&gt;|established_date3=|parts_type=Control|parts_style=para|p1=|area_magnitude=|unit_pref=Metric &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|area_total_sq_mi=|area_land_sq_mi=|area_water_sq_mi=|area_water_percent=|area_urban_km2=|area_urban_sq_mi=|area_metro_km2=|area_metro_sq_mi=|population_as_of=2004 census|population_total=31258|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;CBS&quot;/&gt;|utc_offset=+3|utc_offset_DST=|coordinates={{coord|33|01|15|N|36|07|45|E|region:SY|display=inline}}|grid_position=256/269|elevation_footnotes=&lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;|elevation_m=|postal_code_type=&lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;|postal_code=|area_code=|website=|footnotes=}}

'''انخل''' (عربي: {{langx|ar|إنخل|Ankhil}}) ڏکڻ [[شام]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو انتظامي طور تي [[درعا گورنريٽ]] جي ضلعي الصنامين جو حصو آهي. اهو دارا شهر جي اتر ۾ ۽ هوران جي ميدان ۾ گولان جبلن  (Golan Heights) جي اوڀر ۾ واقع آهي. شام جي مرڪزي شماريات بيورو جي مطابق، سال 2004ع جي مردم شماري ۾ انخل جي آبادي 31,258 هئي.  شهر جا رهواسي گهڻو ڪري [[سني اسلام|سني مسلمان]] آهن.

[[زمرو:درعا گورنريٽ]]
[[زمرو:شام ۾ قصبا]]</text>
      <sha1>f4k0yn4ixb7e0l833b7p79u2sgrvhd0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424472</id>
      <parentid>424471</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:25:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>424472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2298" sha1="8vvmb8dju57955x2x6etq32o81bv6us" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name=انخل|native_name={{lang|ar|إنخل}}|other_name=|image=Palace, Inkhil (أنخل), Syria - East facade - PHBZ024 2016 3602 - Dumbarton Oaks.jpg|image_size=|caption=Roman villa in Inkhil|pushpin_map=Syria|subdivision_type=[[Countries of the world|Country]]|subdivision_name={{Flag|Syria}}|subdivision_type1=[[Governorates of Syria|Governorate]]|subdivision_name1=[[Daraa Governorate|Daraa]]|subdivision_type2=[[Districts of Syria|District]]|subdivision_name2=[[As-Sanamayn District|Sanamayn]]|subdivision_type3=[[Nahiyah|Subdistrict]]|subdivision_name3=Sanamayn|type=[[List of cities in Syria|City]]|government_type=|leader_title=|leader_name=|established_title=&lt;!-- Settled --&gt;|established_date=|established_title2=&lt;!-- Incorporated (town) --&gt;|established_date2=|established_title3=&lt;!-- Incorporated (city) --&gt;|established_date3=|parts_type=Control|parts_style=para|p1=|area_magnitude=|unit_pref=Metric &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|area_total_sq_mi=|area_land_sq_mi=|area_water_sq_mi=|area_water_percent=|area_urban_km2=|area_urban_sq_mi=|area_metro_km2=|area_metro_sq_mi=|population_as_of=2004 census|population_total=31258|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;CBS&quot;/&gt;|utc_offset=+3|utc_offset_DST=|coordinates={{coord|33|01|15|N|36|07|45|E|region:SY|display=inline}}|grid_position=256/269|elevation_footnotes=&lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;|elevation_m=|postal_code_type=&lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;|postal_code=|area_code=|website=|footnotes=}}

'''انخل''' (عربي: إنخل) ڏکڻ [[شام]] جو هڪ قصبو آهي، جيڪو انتظامي طور تي [[درعا گورنريٽ]] جي ضلعي الصنامين جو حصو آهي. اهو درعا شهر جي اتر ۾ ۽ هوران جي ميدان ۾ گولان هائيٽس (Golan Heights) جي اوڀر ۾ واقع آهي. شام جي مرڪزي شماريات بيورو جي مطابق، سال 2004ع جي مردم شماري ۾ انخل جي آبادي 31,258 هئي. شهر جا رهواسي گهڻو ڪري [[سني اسلام|سني مسلمان]] آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:درعا گورنريٽ]]
[[زمرو:شام ۾ قصبا]]</text>
      <sha1>8vvmb8dju57955x2x6etq32o81bv6us</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>424473</id>
      <parentid>424472</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T08:30:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>424473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2358" sha1="a67wwyztjz9f17lk07k05l1txqop15f" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name=انخل|native_name={{lang|ar|إنخل}}|other_name=|image=Palace, Inkhil (أنخل), Syria - East facade - PHBZ024 2016 3602 - Dumbarton Oaks.jpg|image_size=|caption=انخل ۾ رومي دور جي هڪ محل جا آثار|pushpin_map=|subdivision_type=[[Countries of the world|Country]]|subdivision_name={{Flag|Syria}}|subdivision_type1=[[Governorates of Syria|Governorate]]|subdivision_name1=[[Daraa Governorate|Daraa]]|subdivision_type2=[[Districts of Syria|District]]|subdivision_name2=[[As-Sanamayn District|Sanamayn]]|subdivision_type3=[[Nahiyah|Subdistrict]]|subdivision_name3=Sanamayn|type=[[List of cities in Syria|City]]|government_type=|leader_title=|leader_name=|established_title=&lt;!-- Settled --&gt;|established_date=|established_title2=&lt;!-- Incorporated (town) --&gt;|established_date2=|established_title3=&lt;!-- Incorporated (city) --&gt;|established_date3=|parts_type=Control|parts_style=para|p1=|area_magnitude=|unit_pref=Metric &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;|area_footnotes=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|area_total_sq_mi=|area_land_sq_mi=|area_water_sq_mi=|area_water_percent=|area_urban_km2=|area_urban_sq_mi=|area_metro_km2=|area_metro_sq_mi=|population_as_of=2004 census|population_total=31258|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;CBS&quot;/&gt;|utc_offset=+3|utc_offset_DST=|coordinates={{coord|33|01|15|N|36|07|45|E|region:SY|display=inline}}|grid_position=256/269|elevation_footnotes=&lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;|elevation_m=|postal_code_type=&lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;|postal_code=|area_code=|website=|footnotes=}}

'''انخل''' (عربي: إنخل) ڏکڻ [[شام]] جو هڪ قصبو آهي، جيڪو انتظامي طور تي [[درعا گورنريٽ]] جي ضلعي الصنامين جو حصو آهي. اهو درعا شهر جي اتر ۾ ۽ حوران جي ميدان ۾ گولان مرتفع (&lt;small&gt;Golan&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Heights&lt;/small&gt;) جي اوڀر ۾ واقع آهي. شام جي مرڪزي شماريات بيورو جي مطابق، سال 2004ع جي مردم شماري ۾ انخل جي آبادي 31,258 هئي. شهر جا رهواسي گهڻو ڪري [[سني اسلام|سني مسلمان]] آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:درعا گورنريٽ]]
[[زمرو:شام ۾ قصبا]]</text>
      <sha1>a67wwyztjz9f17lk07k05l1txqop15f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vitamin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104785</id>
    <redirect title="وٽامن" />
    <revision>
      <id>424486</id>
      <timestamp>2026-10-23T11:11:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>Memon2025 صفحي [[Vitamin]] کي [[وٽامن]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>424486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="2a5dxoyp8hdnpae869wp66t9sl0hita" xml:space="preserve">#چوريو [[وٽامن]]</text>
      <sha1>2a5dxoyp8hdnpae869wp66t9sl0hita</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>